అధ్యాయం 6: మురుగునీటి శుద్ధి, బయోగ్యాస్, జీవ నియంత్రణ, జీవ ఎరువులలో సూక్ష్మజీవులు (Microbes in Sewage Treatment, Biogas, Biocontrol and Biofertilisers)
సూక్ష్మజీవులు మన మురుగునీటిని శుభ్రం చేస్తాయి, బయోగ్యాస్తో వంట చేసేలా చేస్తాయి, పంటలను పురుగుల నుంచి కాపాడతాయి, మట్టికి నైట్రోజన్, ఫాస్ఫరస్ అందిస్తాయి. సూక్ష్మజీవుల ఈ పర్యావరణ ఉపయోగాలను ఈ అధ్యాయం వివరిస్తుంది.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
మురుగునీరు అంటే ఏమిటి, ప్రాథమిక, ద్వితీయ శుద్ధి దశలు
BOD అంటే ఏమిటి, అది కాలుష్యాన్ని ఎందుకు కొలుస్తుంది
మిథనోజెన్లు బయోగ్యాస్ను ఎలా తయారుచేస్తాయి, బయోగ్యాస్ ప్లాంట్ ఎలా పనిచేస్తుంది
Bacillus thuringiensis, Trichoderma, బాకులోవైరస్లతో పురుగుల, వ్యాధుల జీవ నియంత్రణ
జీవ ఎరువులు: Rhizobium, Azotobacter, Azospirillum, మైకోరైజా, సైనోబాక్టీరియా
6.1 మురుగునీరు, దాన్ని ఎందుకు శుద్ధి చేయాలి
ప్రతి పట్టణం వంటగదులు, స్నానపు గదులు, మరుగుదొడ్ల నుంచి భారీగా వ్యర్ధ నీటిని విడుదల చేస్తుంది. ఈ పురపాలక వ్యర్ధ నీటిని మురుగునీరు (Sewage) అంటారు. దీనిలో చాలా సేంద్రియ పదార్థం, సూక్ష్మజీవులు ఉంటాయి; వాటిలో చాలా వ్యాధికారకాలు.
మురుగునీటిని నేరుగా నదుల్లోకి వదలలేం. కాలుష్యం తగ్గేలా ముందుగా మురుగునీటి శుద్ధి కేంద్రాల్లో (Sewage treatment plants, STPs) శుద్ధి చేస్తారు. శుద్ధికి మురుగునీటిలో సహజంగా ఉండే పరపోషక సూక్ష్మజీవులను (Heterotrophic microbes) వాడతారు. దీనికి రెండు దశలు ఉంటాయి.
6.2 ప్రాథమిక శుద్ధి: భౌతికమైనది
ప్రాథమిక శుద్ధి (Primary treatment) వడపోత (Filtration), అవక్షేపణం (Sedimentation) ద్వారా పెద్ద, చిన్న కణాలను తొలగిస్తుంది. ఇక్కడ సూక్ష్మజీవులను ఉద్దేశపూర్వకంగా వాడరు.
మురుగునీటిని ఒకదాని తర్వాత ఒకటిగా జల్లెడల (screens) ద్వారా పంపి తేలుతూ ఉండే చెత్త (ప్లాస్టిక్, గుడ్డలు, ఆకులు) తొలగిస్తారు.
గ్రిట్ (Grit) (మట్టి, చిన్న గులకలు) అడుగుకు చేరేలా చేసి తొలగిస్తారు.
అడుగుకు చేరిన ఘనపదార్థాలన్నీ కలిసి ప్రాథమిక బురద (Primary sludge) అవుతాయి.
దాని పైన ఉండే ద్రవం, అంటే పై తేరుట (Supernatant), విసర్జిత ద్రవం (Effluent). ఇది ద్వితీయ శుద్ధికి వెళుతుంది.
6.3 ద్వితీయ శుద్ధి: జీవసంబంధమైనది
వాయు సరఫరా ట్యాంకు (Aeration tank): ప్రాథమిక విసర్జిత ద్రవం పెద్ద వాయు సరఫరా ట్యాంకులలోకి వెళుతుంది. దాన్ని యాంత్రికంగా కలుపుతూ, నిరంతరం గాలిని పంప్ చేస్తారు.
ఫ్లాక్లు (Flocs): ఉపయోగకరమైన వాయుసహిత సూక్ష్మజీవులు వేగంగా పెరిగి ఫ్లాక్లుగా ఏర్పడతాయి. ఫ్లాక్ అంటే శిలీంధ్ర తంతువులతో కలిసి వలలా ఏర్పడిన బాక్టీరియా సమూహం.
BOD తగ్గుతుంది: పెరుగుతూ సూక్ష్మజీవులు విసర్జిత ద్రవంలోని చాలావరకు సేంద్రియ పదార్థాన్ని తింటాయి. దీనివల్ల BOD గణనీయంగా తగ్గుతుంది (6.4 చూడండి).
అవక్షేపణ ట్యాంకు (Settling tank): BOD సరిపడా తగ్గాక విసర్జిత ద్రవం అవక్షేపణ ట్యాంకుకు వెళుతుంది. ఇక్కడ ఫ్లాక్లు అడుగుకు చేరుతాయి. ఈ అవక్షేపాన్ని ఉత్తేజిత బురద (Activated sludge) అంటారు.
టీకా ద్రవ్యంగా తిరిగి పంపడం: ఉత్తేజిత బురదలో కొంచెం భాగాన్ని వాయు సరఫరా ట్యాంకులోకి తిరిగి **టీకా ద్రవ్యం (Inoculum)**గా పంప్ చేస్తారు; ఇది తర్వాతి బ్యాచ్కు సిద్ధంగా ఉన్న చురుకైన సూక్ష్మజీవుల సరఫరా.
వాయురహిత బురద జీర్ణకారి (Anaerobic sludge digester): బురదలో ఎక్కువ భాగం వాయురహిత బురద జీర్ణకారులు అనే పెద్ద ట్యాంకులకు వెళుతుంది. ఇక్కడ ఆక్సిజన్ లేకుండా పెరిగే ఇతర బాక్టీరియా బురదలోని బాక్టీరియాను, శిలీంధ్రాలను జీర్ణం చేస్తాయి.
బయోగ్యాస్: ఈ జీర్ణక్రియలో బాక్టీరియా మీథేన్, హైడ్రోజన్ సల్ఫైడ్, కార్బన్ డైఆక్సైడ్ వంటి వాయువుల మిశ్రమాన్ని విడుదల చేస్తాయి. ఇదే బయోగ్యాస్; దీన్ని ఇంధనంగా వాడవచ్చు.
విడుదల: ద్వితీయ శుద్ధి తర్వాత విసర్జిత ద్రవాన్ని సాధారణంగా నదుల్లోకి, వాగుల్లోకి వదులుతారు.

వాయు సరఫరా ట్యాంకు, జీర్ణకారి మాత్రమే సూక్ష్మజీవులను వాడతాయి; వాయు సరఫరా ట్యాంకు వాయుసహితం, BOD ని తగ్గిస్తుంది; జీర్ణకారి వాయురహితం, బయోగ్యాస్ను ఇస్తుంది.
| లక్షణం | ప్రాథమిక శుద్ధి | ద్వితీయ శుద్ధి |
|---|---|---|
| స్వభావం | భౌతికమైనది | జీవసంబంధమైనది |
| ప్రక్రియలు | వడపోత, అవక్షేపణం | వాయు సరఫరా, ఫ్లాక్ల ఏర్పాటు, అవక్షేపణం, వాయురహిత జీర్ణక్రియ |
| సూక్ష్మజీవులను వాడతారా? | లేదు | అవును: వాయు సరఫరా ట్యాంకులో వాయుసహిత, జీర్ణకారిలో వాయురహిత |
| ఉత్పన్నం | ప్రాథమిక బురద, ప్రాథమిక విసర్జిత ద్రవం | ఉత్తేజిత బురద, బయోగ్యాస్, శుద్ధి చేసిన విసర్జిత ద్రవం |
పట్టణాలు STPల కంటే వేగంగా పెరిగినందున చాలా భారతీయ నదుల్లోకి శుద్ధి చేయని మురుగునీరు చేరుతోంది. శుద్ధి చేసిన మురుగునీరే ఈ నదులకు చేరేలా మరిన్ని STPలను నిర్మించడానికి పర్యావరణ, అటవీ మంత్రిత్వ శాఖ గంగా కార్యాచరణ ప్రణాళిక (Ganga Action Plan), యమునా కార్యాచరణ ప్రణాళిక (Yamuna Action Plan) ప్రారంభించింది.
6.4 జీవరసాయన ఆక్సిజన్ అవసరం (BOD)
జీవరసాయన ఆక్సిజన్ అవసరం (Biochemical oxygen demand, BOD) అంటే ఒక లీటరు నీటిలోని సేంద్రియ పదార్థమంతా బాక్టీరియా ద్వారా ఆక్సీకరణం చెందితే వినియోగమయ్యే ఆక్సిజన్ పరిమాణం.
BOD పరీక్ష నీటి నమూనాలో సూక్ష్మజీవులు ఆక్సిజన్ను ఎంత వేగంగా తీసుకుంటాయో కొలుస్తుంది. కాబట్టి ఇది ఉన్న సేంద్రియ పదార్థానికి పరోక్ష కొలత.
BOD ఎక్కువైతే సేంద్రియ పదార్థం ఎక్కువ, కాబట్టి కాలుష్య సామర్థ్యం ఎక్కువ.
BOD సురక్షిత స్థాయికి తగ్గేవరకు మురుగునీటిని శుద్ధి చేస్తారు. శుభ్రమైన తాగునీటి మురుగునీటి BOD చాలా తక్కువ; శుద్ధి చేయని మురుగునీటి BOD ఎక్కువ.
ఇలా ఆలోచించండి: కుళిపోతున్న ఆకులు, వంటగది వ్యర్థాలతో నిండిన చెరువులో బాక్టీరియా పెరిగి కరిగిన ఆక్సిజన్ను వాడేస్తాయి. ఆక్సిజన్ లేక చేపలు చనిపోతాయి. అలాంటి వ్యర్థం ఎంత ఆక్సిజన్ను హరిస్తుందో BOD చెబుతుంది.
6.5 బయోగ్యాస్
బయోగ్యాస్ (Biogas) అంటే సూక్ష్మజీవుల చర్య వల్ల ఏర్పడే, ప్రధానంగా మీథేన్ ఉండే వాయువుల మిశ్రమం; దీన్ని ఇంధనంగా వాడతారు.
సెల్యులోజ్ ఎక్కువగా ఉన్న పదార్థాలపై వాయురహితంగా పెరిగి, CO₂, H₂ తో పాటు పెద్ద మొత్తంలో మీథేన్ను తయారుచేసే బాక్టీరియాను మిథనోజెన్లు (Methanogens) అంటారు. ఉదాహరణ: Methanobacterium.
మిథనోజెన్లు STPలలోని వాయురహిత బురదలో ఉంటాయి.
ఇవి పశువుల రుమెన్ (Rumen) (జఠరంలో ఒక భాగం)లో కూడా ఉంటాయి. అక్కడ అవి సెల్యులోజ్ను విచ్ఛిన్నం చేసి పశువుల పోషణకు సహాయపడతాయి.
కాబట్టి పశువుల పేడ (గోబర్)లో మిథనోజెన్లు సమృద్ధిగా ఉంటాయి; దీన్ని బయోగ్యాస్ తయారీకి వాడతారు. దీన్నే తరచూ గోబర్ గ్యాస్ అంటారు.
బయోగ్యాస్ ప్లాంట్
సుమారు 10 నుంచి 15 అడుగుల లోతు ఉన్న కాంక్రీట్ ట్యాంకులో జీవ వ్యర్థాలు ఉంటాయి. పేడ, నీటి మిశ్రమాన్ని (స్లరీ) ఒక ప్రవేశ ద్వారం (inlet) ద్వారా దీనిలోకి పంపుతారు.
స్లరీ పైన ఒక తేలే మూత (Floating cover) ఉంటుంది. మిథనోజెన్లు వాయువును తయారుచేసేకొద్దీ మూత పైకి లేస్తూ ఉంటుంది.
వాయు నిష్క్రమణ గొట్టం బయోగ్యాస్ను వంట, వెలుతురు కోసం దగ్గరలోని ఇళ్లకు తీసుకెళుతుంది.
**వాడిన స్లరీ (Spent slurry)**ని మరో నిష్క్రమణ ద్వారం ద్వారా తీసి ఎరువుగా వాడతారు.

స్లరీ ఎడమ వైపు నుంచి లోపలికి వెళ్తుంది, వాయువు తేలే కలశాన్ని పైకి లేపి పై గొట్టం ద్వారా బయటకు వెళ్తుంది, జీర్ణమైన స్లరీ కుడి వైపు నుంచి ఎరువుగా బయటకు వస్తుంది.
భారతదేశంలో బయోగ్యాస్ సాంకేతికత ప్రధానంగా భారత వ్యవసాయ పరిశోధనా సంస్థ (IARI), ఖాదీ, గ్రామీణ పరిశ్రమల కమిషన్ (KVIC) కృషితో అభివృద్ధి చెందింది. పశువుల పేడ సమృద్ధిగా దొరికే గ్రామీణ భారతదేశానికి ఇది చాలా అనుకూలం.
6.6 జీవ నియంత్రణ కారకాలుగా సూక్ష్మజీవులు
జీవ నియంత్రణ (Biocontrol) అంటే మొక్కల వ్యాధులను, పురుగులను జీవ పద్ధతులతో నియంత్రించడం. రసాయన కీటకనాశనులు మనుషులకు, జంతువులకు విషపూరితమైనవి; మట్టిని, నీటిని కలుషితం చేస్తాయి. జీవ నియంత్రణ సురక్షితమైన ప్రత్యామ్నాయం.
సేంద్రియ రైతు (Organic farmer) ప్రతి పురుగుని పూర్తిగా నాశనం చేయాలని ప్రయత్నించడు. సహజ భక్షకాలు, పరాన్నజీవులు పురుగులను హానికర స్థాయి కంటే తక్కువగా ఉంచే సమతుల్య వ్యవసాయ వ్యవస్థే లక్ష్యం. ఉదాహరణకు లేడీబర్డ్ పురుగులు ఆఫిడ్లను (పేనుబండలు), తూనీగలు దోమలను తింటాయి.
సూక్ష్మజీవి జీవ నియంత్రణ కారకాలు:
Bacillus thuringiensis (Bt): **సీతాకోకచిలుకల గొంగళి పురుగుల (caterpillars)**పై వాడే బాక్టీరియం. ఎండిన స్పోర్లు సాషేట్లలో అమ్ముతారు. రైతులు వాటిని నీటితో కలిపి బ్రాసికాలు (కాయగూర, కాలీఫ్లవర్), పండ్ల చెట్ల వంటి మొక్కలపై చల్లుతారు. గొంగళి పురుగులు స్పోర్లను తింటాయి. లార్వా పేగులో విషపదార్థం (Toxin) విడుదలై లార్వాను చంపుతుంది. ఇతర కీటకాలకు హాని ఉండదు. శాస్త్రవేత్తలు Bt విషపదార్థ జనువులను Bt పత్తి వంటి మొక్కల్లోకి కూడా చొపించారు; అవి స్వయంగా ఈ పురుగులను తట్టుకుంటాయి.
Trichoderma: వేరు మండలంలో చాలా సాధారణంగా కనిపించే స్వేచ్ఛాజీవి శిలీంధ్రాలు. వీటిలో చాలా జాతులు అనేక మొక్కల వ్యాధికారకాలపై సమర్థవంతమైన జీవ నియంత్రణ కారకాలు.
బాకులోవైరస్లు (Baculoviruses): కీటకాలు, ఇతర ఆర్థ్రోపోడ్లపై దాడి చేసే వైరస్లు. జీవ నియంత్రణకు వాడే చాలా బాకులోవైరస్లు Nucleopolyhedrovirus ప్రజాతికి చెందినవి. ఇవి జాతి-నిర్దిష్ట (Species-specific), స్వల్ప వ్యాప్తి (Narrow-spectrum) కలవి: లక్ష్య కీటకాన్ని మాత్రమే చంపుతాయి; మొక్కలు, కుచ్చిలు, పక్షులు, చేపలు, లక్ష్యం కాని కీటకాలకు కూడా హాని చేయవు. ఉపయోగకరమైన కీటకాలు బతికి ఉంటాయి కాబట్టి, ముఖ్యంగా పర్యావరణపరంగా సున్నితమైన ప్రాంతాల్లో **సమగ్ర సస్య సంరక్షణ (Integrated pest management, IPM)**కు ఇవి ఆదర్శవంతమైనవి.
| కారకం | రకం | లక్ష్యం |
|---|---|---|
| Bacillus thuringiensis | బాక్టీరియం | సీతాకోకచిలుకలు, మిడతల గొంగళి పురుగులు |
| Trichoderma | శిలీంధ్రం | మొక్కల వ్యాధికారకాలు (వ్యాధి కలిగించే సూక్ష్మజీవులు) |
| Nucleopolyhedrovirus (బాకులోవైరస్) | వైరస్ | నిర్దిష్ట కీటకాలు, ఆర్థ్రోపోడ్లు |
| లేడీబర్డ్ పురుగు | కీటకం | ఆఫిడ్లు |
| తూనీగ | కీటకం | దోమలు |
6.7 జీవ ఎరువులుగా సూక్ష్మజీవులు
రసాయన ఎరువులను అతిగా వాడటం మట్టిని, నీటిని కలుషితం చేస్తుంది. జీవ ఎరువులు (Biofertilisers) అంటే మట్టి పోషక నాణ్యతను పెంచే జీవులు. ప్రధాన మూలాలు బాక్టీరియా, శిలీంధ్రాలు, సైనోబాక్టీరియా.
నైట్రోజన్ స్థిరీకరణ బాక్టీరియా
Rhizobium లెగ్యూమినస్ మొక్కల (బఠాణీ, శనగ, పెసలు) వేళ్లపై బుడిపెలు (Nodules) ఏర్పరుస్తుంది. ఇది సహజీవనం (Symbiotic) చేస్తూ వాతావరణ నైట్రోజన్ను మొక్క వాడుకోగల సేంద్రియ రూపాలుగా స్థిరీకరిస్తుంది.
Azospirillum, Azotobacter వాతావరణ నైట్రోజన్ను స్థిరీకరించి మట్టిలో నైట్రోజన్ పరిమాణాన్ని పెంచే స్వేచ్ఛాజీవి (Free-living) మృత్తికా బాక్టీరియా.
మైకోరైజా (శిలీంధ్రాలు)
మైకోరైజా (Mycorrhiza) అంటే శిలీంధ్రానికి, మొక్క వేళ్లకు మధ్య ఉండే సహజీవన సంబంధం. Glomus ప్రజాతిలోని చాలా సభ్యులు మైకోరైజాలను ఏర్పరుస్తాయి.
శిలీంధ్రం మట్టి నుంచి ఫాస్ఫరస్ను గ్రహించి మొక్కకు అందిస్తుంది.
మైకోరైజా ఉన్న మొక్కలకు వేరు ద్వారా వచ్చే వ్యాధికారకాలను ఎదుర్కొనే శక్తి, లవణీయత, కరువును తట్టుకునే సామర్థ్యం, మెరుగైన మొత్తం పెరుగుదల కూడా లభిస్తాయి.
సైనోబాక్టీరియా (నీలి-ఆకుపచ్చ శైవలాలు)
నీటిలో, నేలపై విస్తృతంగా కనిపించే స్వయంపోషక సూక్ష్మజీవులు. చాలావరకు వాతావరణ నైట్రోజన్ను స్థిరీకరిస్తాయి; ఉదాహరణకు Anabaena, Nostoc, Oscillatoria.
వరి (ధాన్యం) పొలాల్లో సైనోబాక్టీరియా ముఖ్యమైన జీవ ఎరువులు. ఇవి మట్టికి సేంద్రియ పదార్థాన్ని కూడా చేర్చి దాని సారాన్ని పెంచుతాయి.
| జీవ ఎరువు | రకం | అందించే పోషకం | స్వేచ్ఛాజీవి లేదా సహజీవి |
|---|---|---|---|
| Rhizobium | బాక్టీరియం | నైట్రోజన్ | సహజీవి (లెగ్యూమ్ వేరు బుడిపెలు) |
| Azotobacter, Azospirillum | బాక్టీరియా | నైట్రోజన్ | స్వేచ్ఛాజీవులు |
| Glomus (మైకోరైజా) | శిలీంధ్రం | ఫాస్ఫరస్ | సహజీవి (వేళ్లతో) |
| Anabaena, Nostoc, Oscillatoria | సైనోబాక్టీరియా | నైట్రోజన్, సేంద్రియ పదార్థం | స్వేచ్ఛాజీవులు (వరి పొలాలు) |
ఇప్పుడు చాలా జీవ ఎరువులు మార్కెట్లో దొరుకుతున్నాయి; రసాయన ఎరువుల వాడకం తగ్గించడానికి భారతీయ రైతులు వీటిని ఎక్కువగా వాడుతున్నారు.
సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 6.1: ప్రతి దశను ప్రాథమిక లేదా ద్వితీయ శుద్ధిగా వర్గీకరించండి: (i) గ్రిట్ తొలగించడం, (ii) ఫ్లాక్ల ఏర్పాటు, (iii) తేలే చెత్తను జల్లెడలతో వేరుచేయడం, (iv) బురద వాయురహిత జీర్ణక్రియ.
సాధన: (i) ప్రాథమిక. (ii) ద్వితీయ. (iii) ప్రాథమిక. (iv) ద్వితీయ. సూక్ష్మజీవులను వాడే దశలు ద్వితీయ; కేవలం భౌతికంగా తొలగించడం ప్రాథమిక.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.2: నీటి నమూనా P BOD లీటరుకు 8 mg, నమూనా Q BOD లీటరుకు 250 mg. ఏది ఎక్కువ కలుషితమైనది, ఏది శుద్ధి చేయని మురుగునీరు కావచ్చు?
సాధన: Q BOD ఎక్కువ, కాబట్టి దానిలో సేంద్రియ పదార్థం ఎక్కువ, అది ఎక్కువ కలుషితమైనది. Q శుద్ధి చేయని మురుగునీరు కావచ్చు. P శుద్ధి చేసిన విసర్జిత ద్రవం వంటి తులనాత్మకంగా శుభ్రమైన నీరు.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.3: ఉత్తేజిత బురదలో కొంచెం భాగాన్ని వాయు సరఫరా ట్యాంకులోకి ఎందుకు తిరిగి పంపుతారు?
సాధన: ఉత్తేజిత బురదలో చురుకైన, ఫ్లాక్లు ఏర్పరిచే సూక్ష్మజీవులు నిండి ఉంటాయి. కొంత భాగాన్ని తిరిగి పంపితే వాయు సరఫరా ట్యాంకులో ఈ సూక్ష్మజీవులు చేరి, తర్వాతి మురుగునీటి బ్యాచ్ త్వరగా విచ్ఛిన్నమవుతుంది. ఇది పెరుగు తోడు లాగా టీకా ద్రవ్యంగా పనిచేస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.4: బయోగ్యాస్ తయారీకి పశువుల పేడను ఎందుకు వాడతారు, ఏర్పడే ప్రధాన వాయువు ఏది?
సాధన: పశువుల పేడలో రుమెన్ నుంచి వచ్చే Methanobacterium వంటి మిథనోజెన్లు సమృద్ధిగా ఉంటాయి. ఇవి సెల్యులోజ్పై వాయురహితంగా పెరిగి ప్రధానంగా మీథేన్ను, దానితో పాటు CO₂, H₂ ని తయారుచేస్తాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.5: కాయగూర రైతు Bacillus thuringiensis స్పోర్ల ద్రావణాన్ని చల్లుతాడు. ఇది గొంగళి పురుగులను చంపి, తేనెటీగలను ఎలా వదిలేస్తుందో వివరించండి.
సాధన: గొంగళి పురుగులు Bt స్పోర్లతో సహా చల్లిన ఆకులను తింటాయి. గొంగళి పురుగు పేగులో విషపదార్థం విడుదలై దాన్ని చంపుతుంది. తేనెటీగలు ఆకులను తినవు, ఈ విషపదార్థం వాటిపై ప్రభావం చూపదు; కాబట్టి ఉపయోగకరమైన కీటకాలు బతికి ఉంటాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.6: (i) వరి పొలానికి, (ii) శనగ (చనా) పొలానికి తగిన జీవ ఎరువును సూచించండి.
సాధన: (i) నీటితో నిండిన వరి పొలాల్లో నైట్రోజన్ను స్థిరీకరించే Anabaena లేదా Nostoc వంటి సైనోబాక్టీరియా. (ii) శనగ వంటి లెగ్యూమ్ల వేళ్లపై నైట్రోజన్ స్థిరీకరణ బుడిపెలు ఏర్పరిచే Rhizobium.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.7: ఫాస్ఫేట్ తక్కువగా ఉన్న పొడి మట్టిలో మైకోరైజా ఉన్న మొక్క లేని దానికంటే బాగా పెరుగుతుంది. మూడు కారణాలు చెప్పండి.
సాధన: శిలీంధ్ర భాగస్వామి మట్టి నుంచి ఫాస్ఫరస్ను గ్రహించి మొక్కకు అందిస్తుంది. అది మొక్కకు కరువు, లవణీయతలను తట్టుకునే సామర్థ్యాన్ని ఇస్తుంది. వేరు ద్వారా వచ్చే వ్యాధికారకాలను ఎదుర్కొనే శక్తిని కూడా ఇస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.8: వన్యప్రాణి అభయారణ్య బఫర్ జోన్లో రసాయన కీటకనాశనుల కంటే బాకులోవైరస్లను ఎందుకు ఇష్టపడతారు?
సాధన: Nucleopolyhedrovirus వంటి బాకులోవైరస్లు జాతి-నిర్దిష్ట, స్వల్ప వ్యాప్తి కలవి. ఇవి లక్ష్య పురుగును మాత్రమే చంపుతాయి; మొక్కలు, పక్షులు, కుచ్చిలు, చేపలు, లక్ష్యం కాని కీటకాలకు హాని చేయవు. పర్యావరణపరంగా సున్నితమైన ప్రాంతాల్లో సమగ్ర సస్య సంరక్షణకు ఇది తగినది.
త్వరిత పునశ్చరణ
ప్రాథమిక శుద్ధి: భౌతికం; జల్లెడ పట్టడం, అవక్షేపణం; ప్రాథమిక బురద, ప్రాథమిక విసర్జిత ద్రవం వస్తాయి.
ద్వితీయ శుద్ధి: జీవసంబంధం; వాయు సరఫరా ట్యాంకు, బాక్టీరియా-శిలీంధ్ర తంతువుల ఫ్లాక్లు, BOD తగ్గుదల, అవక్షేపణ ట్యాంకులో ఉత్తేజిత బురద.
ఉత్తేజిత బురదలో కొంత భాగం టీకా ద్రవ్యంగా తిరిగి వెళుతుంది; ఎక్కువ భాగం బయోగ్యాస్ (మీథేన్, H₂S, CO₂) తయారుచేసే వాయురహిత బురద జీర్ణకారులకు వెళుతుంది.
BOD = ఒక లీటరు నీటిలోని సేంద్రియ పదార్థమంతా ఆక్సీకరించడానికి బాక్టీరియాకు అవసరమయ్యే ఆక్సిజన్; BOD ఎక్కువైతే కాలుష్యం ఎక్కువ.
మిథనోజెన్లు (Methanobacterium) బురదలో, పశువుల రుమెన్లో ఉంటాయి; గోబర్ గ్యాస్ ప్లాంటులో 10 నుంచి 15 అడుగుల లోతు ట్యాంకు, తేలే మూత, ఎరువుగా వాడిన స్లరీ; IARI, KVIC.
జీవ నియంత్రణ: Bt (గొంగళి పురుగులు), Trichoderma (మొక్కల వ్యాధికారకాలు), బాకులోవైరస్లు (Nucleopolyhedrovirus, జాతి-నిర్దిష్ట), లేడీబర్డ్లు (ఆఫిడ్లు), తూనీగలు (దోమలు).
జీవ ఎరువులు: Rhizobium (సహజీవి, లెగ్యూమ్ బుడిపెలు), Azotobacter, Azospirillum (స్వేచ్ఛాజీవులు), Glomus మైకోరైజా (ఫాస్ఫరస్), సైనోబాక్టీరియా Anabaena, Nostoc, Oscillatoria (వరి పొలాలు).
NEET లో సాధారణ తప్పులు
ప్రాథమిక శుద్ధిలో ఉద్దేశపూర్వకంగా సూక్ష్మజీవులను వాడరు; అది పూర్తిగా భౌతికమైనది.
వాయు సరఫరా ట్యాంకు వాయుసహితం; బురద జీర్ణకారి వాయురహితం. మీథేన్ వాయురహిత జీర్ణకారిలో మాత్రమే తయారవుతుంది.
BOD ఎక్కువ అంటే మురికి నీరు, ఆక్సిజన్ ఎక్కువ ఉన్న నీరు కాదు.
Glomus ఫాస్ఫరస్ను అందిస్తుంది, నైట్రోజన్ను కాదు. Rhizobium సహజీవి; Azotobacter స్వేచ్ఛాజీవి.
Trichoderma మొక్కల వ్యాధికారకాలతో పోరాడుతుంది, కీటకాలతో కాదు. Bt, బాకులోవైరస్లు కీటకాలపై పనిచేస్తాయి.
బయోగ్యాస్లో ప్రధానంగా మీథేన్; కార్బన్ డైఆక్సైడ్, హైడ్రోజన్ సల్ఫైడ్ స్వల్ప భాగాలు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. మురుగునీటి ప్రాథమిక శుద్ధిలో ఉండేవి (a) వాయు సరఫరా (b) ఫ్లాక్ల ఏర్పాటు (c) వడపోత, అవక్షేపణం (d) వాయురహిత జీర్ణక్రియ
2. ఫ్లాక్లు అంటే (a) గ్రిట్ సమూహాలు (b) శైవలాల పొరలు (c) మీథేన్ బుడగలు (d) శిలీంధ్ర తంతువులతో కలిసిన బాక్టీరియా సమూహాలు
3. బయోగ్యాస్లోని ప్రధాన వాయువు (a) కార్బన్ డైఆక్సైడ్ (b) మీథేన్ (c) హైడ్రోజన్ సల్ఫైడ్ (d) ఆక్సిజన్
4. మిథనోజెన్కు ఉదాహరణ (a) Rhizobium (b) Methanobacterium (c) Azotobacter (d) Trichoderma
5. Bacillus thuringiensis ఒక (a) బాక్టీరియం (b) వైరస్ (c) శిలీంధ్రం (d) ప్రోటోజోవాన్
6. లెగ్యూమ్ వేరు బుడిపెల్లో ఉండే సహజీవన నైట్రోజన్ స్థిరీకరణి (a) Rhizobium (b) Azotobacter (c) Glomus (d) Oscillatoria
7. మైకోరైజాలోని శిలీంధ్ర భాగస్వామి మొక్కకు ప్రధానంగా అందించేది (a) నైట్రోజన్ (b) పొటాషియం (c) ఫాస్ఫరస్ (d) మీథేన్
8. స్వేచ్ఛాజీవి నైట్రోజన్ స్థిరీకరణ మృత్తికా బాక్టీరియం (a) Rhizobium (b) Glomus (c) Trichoderma (d) Azotobacter
9. లేడీబర్డ్ పురుగులు రైతులకు సహాయపడేది దేనిని తినడం ద్వారా? (a) దోమలు (b) గొంగళి పురుగులు (c) శిలీంధ్రాలు (d) ఆఫిడ్లు
10. సైనోబాక్టీరియా ముఖ్యంగా ఎక్కడ ముఖ్యమైన జీవ ఎరువులు? (a) ఎడారి నేలలు (b) తేయాకు తోటలు (c) వరి పొలాలు (d) ఆపిల్ తోటలు
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. BOD అంటే (a) నీటిలో శైవలాలు ఉత్పత్తి చేసే ఆక్సిజన్ (b) ఒక లీటరు నీటిలోని సేంద్రియ పదార్థమంతా బాక్టీరియా ఆక్సీకరిస్తే వినియోగమయ్యే ఆక్సిజన్ (c) నీటి పైన ఉన్న గాలిలోని ఆక్సిజన్ (d) చేపలు విడుదల చేసే కార్బన్ డైఆక్సైడ్
12. ఒక నీటి నమూనా BOD ఎక్కువగా ఉంటే అది (a) చాలా శుభ్రంగా ఉంది (b) సేంద్రియ పదార్థం తక్కువ (c) కాలుష్య సామర్థ్యం ఎక్కువ (d) కరిగిన ఆక్సిజన్ ఎక్కువ
13. ఉత్తేజిత బురద ఎక్కడ ఏర్పడుతుంది? (a) ప్రాథమిక అవక్షేపణ ట్యాంకు (b) వాయు సరఫరా ట్యాంకు (c) వాయురహిత బురద జీర్ణకారి (d) వాయు సరఫరా తర్వాతి అవక్షేపణ ట్యాంకు
14. వాయురహిత బురద జీర్ణకారిలో విడుదలయ్యే వాయువులు (a) ఆక్సిజన్, నైట్రోజన్, CO₂ (b) మీథేన్, హైడ్రోజన్ సల్ఫైడ్, CO₂ (c) అమ్మోనియా, ఆక్సిజన్ (d) CO₂ మాత్రమే
15. జీవ నియంత్రణ కారకాలుగా వాడే చాలా బాకులోవైరస్లు ఏ ప్రజాతికి చెందినవి? (a) Bacillus (b) Trichoderma (c) Glomus (d) Nucleopolyhedrovirus
16. Trichoderma జాతులను దేనికి వ్యతిరేకంగా జీవ నియంత్రణ కారకాలుగా వాడతారు? (a) మొక్కల వ్యాధికారకాలు (b) దోమలు (c) ఆఫిడ్లు (d) ఎలుకలు
17. కాలమ్ I ని కాలమ్ II తో జతపరచండి.
కాలమ్ I: A. Rhizobium, B. Glomus, C. Trichoderma, D. Methanobacterium
కాలమ్ II: i. బయోగ్యాస్, ii. మొక్కల వ్యాధికారకాల జీవ నియంత్రణ, iii. ఫాస్ఫరస్ గ్రహణం, iv. వేరు బుడిపెలు
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv
18. భారతదేశంలో బయోగ్యాస్ సాంకేతికతను ప్రధానంగా అభివృద్ధి చేసినవి (a) NACO, WHO (b) ICMR, AIIMS (c) ISRO, DRDO (d) IARI, KVIC
19. పశువులలో మిథనోజెన్లు ఎక్కడ ఉంటాయి? (a) రుమెన్ (b) కాలేయం (c) ఊపిరితిత్తులు (d) రక్తం
20. బయోగ్యాస్ ప్లాంట్ నుంచి వచ్చే వాడిన స్లరీని దేనిగా వాడతారు? (a) వంట ఇంధనం (b) పశువుల దాణా (c) ఎరువు (d) నిర్మాణ సామగ్రి
21. కిందివాటిలో నైట్రోజన్ను స్థిరీకరించనిది / సైనోబాక్టీరియం కానిది ఏది? (a) Anabaena (b) Glomus (c) Nostoc (d) Oscillatoria
22. కిందివాటిలో మైకోరైజా వల్ల మొక్కకు కలిగే ప్రయోజనం కానిది ఏది? (a) వేరు ద్వారా వచ్చే వ్యాధికారకాలను ఎదుర్కోవడం (b) కరువును తట్టుకోవడం (c) వేరు బుడిపెల్లో నైట్రోజన్ స్థిరీకరణ (d) లవణీయతను తట్టుకోవడం
స్థాయి 3: సవాలు
23. మురుగునీటి శుద్ధి కేంద్రంలో సరైన క్రమాన్ని ఎంచుకోండి. (a) ప్రాథమిక అవక్షేపణం, వాయు సరఫరా ట్యాంకు, అవక్షేపణ ట్యాంకు, వాయురహిత బురద జీర్ణకారి (b) వాయు సరఫరా ట్యాంకు, ప్రాథమిక అవక్షేపణం, జీర్ణకారి, అవక్షేపణ ట్యాంకు (c) జీర్ణకారి, వాయు సరఫరా ట్యాంకు, అవక్షేపణ ట్యాంకు, ప్రాథమిక అవక్షేపణం (d) అవక్షేపణ ట్యాంకు, ప్రాథమిక అవక్షేపణం, వాయు సరఫరా ట్యాంకు, జీర్ణకారి
24. ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
I. మురుగునీటి ప్రాథమిక శుద్ధి జీవసంబంధమైనది.
II. ఉత్తేజిత బురదలో కొంత భాగం టీకా ద్రవ్యంగా వాయు సరఫరా ట్యాంకుకు తిరిగి వెళుతుంది.
III. సాధారణ గోబర్ గ్యాస్ ట్యాంకు సుమారు 10 నుంచి 15 అడుగుల లోతు ఉంటుంది.
IV. బాకులోవైరస్లు లక్ష్యం కాని కీటకాలకు హాని చేస్తాయి.
(a) ఒకటి (b) మూడు (c) నాలుగు (d) రెండు
25. STPలోకి వచ్చే మురుగునీటి BOD లీటరుకు 300 mg. చివరి విసర్జిత ద్రవం BOD లీటరుకు 30 mg. BOD ఎన్ని శాతం తగ్గింది? (a) 10 శాతం (b) 90 శాతం (c) 70 శాతం (d) 27 శాతం
26. పర్యావరణపరంగా సున్నితమైన ప్రాంతాల్లో సమగ్ర సస్య సంరక్షణకు బాకులోవైరస్లు తగినవి, ఎందుకంటే అవి (a) విస్తృత వ్యాప్తి కలవి, అన్ని కీటకాలను చంపుతాయి (b) జీవ ఎరువులు కూడా (c) చవకైన రసాయనాలు (d) జాతి-నిర్దిష్ట, స్వల్ప వ్యాప్తి కలవి, లక్ష్యం కాని జీవులను వదిలేస్తాయి
27. తప్పుగా జతపరచిన జత ఏది? (a) Azospirillum: స్వేచ్ఛాజీవి నైట్రోజన్ స్థిరీకరణి (b) Bacillus thuringiensis: గొంగళి పురుగులు (c) తూనీగలు: దోమలు (d) Glomus: లెగ్యూమ్ బుడిపెల్లో నైట్రోజన్ స్థిరీకరణ
28. వాయు సరఫరా ట్యాంకును కలిపి, దానిలోకి గాలిని పంప్ చేసేది (a) వాయురహిత మిథనోజెన్లను పెంచడానికి (b) గ్రిట్ను అడుగుకు చేర్చడానికి (c) సేంద్రియ పదార్థాన్ని తినే వాయుసహిత సూక్ష్మజీవుల వేగవంతమైన పెరుగుదలకు (d) మీథేన్ తయారుచేయడానికి
29. ప్రతిపాదన (A): మురుగునీరు ప్రాథమిక శుద్ధితోనే పూర్తిగా శుభ్రమవుతుంది, నేరుగా వదలవచ్చు.
కారణం (R): ప్రాథమిక శుద్ధి వడపోత, అవక్షేపణం ద్వారా కణాలను తొలగిస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: మిథనోజెన్లు సెల్యులోజ్ పదార్థాలపై వాయుసహితంగా పెరుగుతాయి.
వాక్యం II: Rhizobium ఒక స్వేచ్ఛాజీవి శిలీంధ్రం.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | ప్రాథమిక శుద్ధి భౌతికమైనది. |
| 2 | d | ఫ్లాక్లు శిలీంధ్ర వలలో ఉన్న బాక్టీరియా. |
| 3 | b | బయోగ్యాస్ ప్రధానంగా మీథేన్. |
| 4 | b | Methanobacterium మీథేన్ను తయారుచేస్తుంది. |
| 5 | a | Bt ఒక బాక్టీరియం. |
| 6 | a | Rhizobium లెగ్యూమ్ బుడిపెలు ఏర్పరుస్తుంది. |
| 7 | c | మైకోరైజా శిలీంధ్రాలు ఫాస్ఫరస్ అందిస్తాయి. |
| 8 | d | Azotobacter స్వేచ్ఛాజీవి. |
| 9 | d | లేడీబర్డ్లు ఆఫిడ్లను తింటాయి. |
| 10 | c | సైనోబాక్టీరియా వరి పొలాల్లో నైట్రోజన్ను స్థిరీకరిస్తాయి. |
| 11 | b | ఇదే BOD నిర్వచనం. |
| 12 | c | ఎక్కువ సేంద్రియ పదార్థం అంటే ఎక్కువ కాలుష్యం. |
| 13 | d | వాయు సరఫరా తర్వాత ఫ్లాక్లు అడుగుకు చేరుతాయి. |
| 14 | b | వాయురహిత జీర్ణక్రియ ఈ వాయువులను ఇస్తుంది. |
| 15 | d | ప్రధాన ప్రజాతి Nucleopolyhedrovirus. |
| 16 | a | Trichoderma మొక్కల వ్యాధికారకాలతో పోరాడుతుంది. |
| 17 | a | బుడిపెలు, ఫాస్ఫరస్, జీవ నియంత్రణ, బయోగ్యాస్. |
| 18 | d | IARI, KVIC అభివృద్ధి చేశాయి. |
| 19 | a | మిథనోజెన్లు రుమెన్లో ఉంటాయి. |
| 20 | c | వాడిన స్లరీ ఎరువు. |
| 21 | b | Glomus మైకోరైజా శిలీంధ్రం. |
| 22 | c | మైకోరైజా నైట్రోజన్ బుడిపెలు ఏర్పరచదు. |
| 23 | a | ప్రాథమిక, వాయు సరఫరా, అవక్షేపణం, జీర్ణకారి. |
| 24 | d | II, III సరైనవి. |
| 25 | b | (300 − 30) / 300 = 0.9, అంటే 90 శాతం. |
| 26 | d | అవి లక్ష్య పురుగును మాత్రమే చంపుతాయి. |
| 27 | d | Glomus ఫాస్ఫరస్ ఇస్తుంది, బుడిపెలు కాదు. |
| 28 | c | వాయుసహిత సూక్ష్మజీవులకు సేంద్రియ పదార్థాన్ని జీర్ణం చేయడానికి ఆక్సిజన్ అవసరం. |
| 29 | d | ద్వితీయ శుద్ధి ఇంకా అవసరం. |
| 30 | b | మిథనోజెన్లు వాయురహితాలు; Rhizobium సహజీవన బాక్టీరియం. |
అధ్యాయం 6 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
మురుగునీరు అంటే పట్టణాల, నగరాల వ్యర్థ నీరు; దీనిలో ఎక్కువగా మానవ విసర్జాలు, సేంద్రియ పదార్థం ఉంటాయి. విడుదలకు ముందు దీన్ని మురుగునీటి శుద్ధి కేంద్రాల్లో (STPs) శుద్ధి చేస్తారు.
ప్రాథమిక శుద్ధి భౌతికమైనది: వరుస వడపోత తేలే చెత్తను తొలగిస్తుంది, అవక్షేపణంలో గ్రిట్ (మట్టి, చిన్న గులకలు) అడుగుకు చేరుతుంది. అడుగుకు చేరిన ఘనపదార్థాలు ప్రాథమిక బురద; పైన ఉండే ద్రవం ప్రాథమిక విసర్జిత ద్రవం.
ద్వితీయ (జీవసంబంధ) శుద్ధి: ప్రాథమిక విసర్జిత ద్రవం పెద్ద వాయు సరఫరా ట్యాంకులలోకి వెళ్తుంది; అక్కడ దాన్ని కలిపి గాలిని పంప్ చేస్తారు. వాయుసహిత సూక్ష్మజీవులు ఫ్లాక్లుగా (శిలీంధ్ర తంతువులతో వలలా కలిసిన బాక్టీరియా సమూహాలు) పెరుగుతాయి.
ఫ్లాక్లు సేంద్రియ పదార్థాన్ని తిని విసర్జిత ద్రవం BOD ని గణనీయంగా తగ్గిస్తాయి.
BOD (జీవరసాయన ఆక్సిజన్ అవసరం) అంటే ఒక లీటరు నీటిలోని సేంద్రియ పదార్థమంతా బాక్టీరియా ఆక్సీకరిస్తే వినియోగమయ్యే ఆక్సిజన్. BOD ఎక్కువైతే సేంద్రియ కాలుష్యం ఎక్కువ.
BOD సరిపడా తగ్గాక విసర్జిత ద్రవం అవక్షేపణ ట్యాంకుకు వెళ్తుంది; అక్కడ ఫ్లాక్లు ఉత్తేజిత బురదగా అడుగుకు చేరతాయి. కొంచెం భాగాన్ని టీకా ద్రవ్యంగా వాయు సరఫరా ట్యాంకుకు తిరిగి పంపుతారు.
మిగిలిన బురద వాయురహిత బురద జీర్ణకారులకు వెళ్తుంది. వాయురహిత బాక్టీరియా దానిలోని బాక్టీరియా, శిలీంధ్రాలను జీర్ణం చేసి మీథేన్, హైడ్రోజన్ సల్ఫైడ్, CO₂ (బయోగ్యాస్) ఇస్తాయి. శుద్ధి చేసిన విసర్జిత ద్రవాన్ని నదుల్లోకి వదులుతారు.
మరిన్ని STPల నిర్మాణానికి పర్యావరణ, అటవీ మంత్రిత్వ శాఖ గంగా కార్యాచరణ ప్రణాళిక, యమునా కార్యాచరణ ప్రణాళికలను ప్రారంభించింది.
బయోగ్యాస్ అంటే సూక్ష్మజీవులు తయారుచేసే, ఎక్కువగా మీథేన్ ఉండే వాయు మిశ్రమం. మిథనోజెన్లు (ఉదా: Methanobacterium) బురదలో, పశువుల రుమెన్లో (అక్కడ సెల్యులోజ్ జీర్ణానికి సహాయపడతాయి), పశువుల పేడలో వాయురహితంగా పెరుగుతాయి.
బయోగ్యాస్ ప్లాంటులో పేడ స్లరీ నింపిన కాంక్రీట్ ట్యాంకు (10–15 అడుగుల లోతు), వాయువు చేరేకొద్దీ పైకి లేచే తేలే మూత, వాయు నిష్క్రమణ గొట్టం, ఎరువుగా వాడే వాడిన స్లరీ కోసం నిష్క్రమణ ద్వారం ఉంటాయి. భారతదేశంలో IARI, KVIC ఈ సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేశాయి.
జీవ నియంత్రణ జీవులతో పురుగులను అదుపు చేస్తుంది: లేడీబర్డ్లు ఆఫిడ్లను, తూనీగలు దోమలను తింటాయి; Bacillus thuringiensis (Bt) స్పోర్లు గొంగళి పురుగులను చంపుతాయి; Trichoderma శిలీంధ్రాలు మొక్కల వ్యాధికారకాలను అదుపు చేస్తాయి; బాకులోవైరస్లు (Nucleopolyhedrovirus ప్రజాతి) కీటకాలను చంపుతాయి.
బాకులోవైరస్లు జాతి-నిర్దిష్ట, స్వల్ప వ్యాప్తి కీటకనాశనులు; మొక్కలు, కుచ్చిలు, పక్షులు, చేపలు, లక్ష్యం కాని కీటకాలకు హాని ఉండదు, కాబట్టి సమగ్ర సస్య సంరక్షణ (IPM)కు తగినవి. సేంద్రియ రైతులు పురుగులను నిర్వహించదగిన స్థాయిలో ఉంచాలనుకుంటారు, పూర్తిగా తుడిచివేయాలని కాదు.
జీవ ఎరువులు మట్టి పోషకాలను పెంచుతాయి: Rhizobium లెగ్యూమ్ వేరు బుడిపెల్లో నైట్రోజన్ను స్థిరీకరిస్తుంది; Azotobacter, Azospirillum మట్టిలో స్వేచ్ఛగా జీవిస్తూ నైట్రోజన్ను స్థిరీకరిస్తాయి.
మైకోరైజా (ఉదా: Glomus) మొక్కలు ఫాస్ఫరస్ను గ్రహించడానికి సహాయపడుతుంది, వేరు వ్యాధికారకాలపై నిరోధకత, లవణీయత, కరువులను తట్టుకునే శక్తి ఇస్తుంది. సైనోబాక్టీరియా (Anabaena, Nostoc, Oscillatoria) ముఖ్యంగా వరి పొలాల్లో నైట్రోజన్ను స్థిరీకరిస్తాయి, సేంద్రియ పదార్థాన్ని చేరుస్తాయి.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| పదం లేదా జీవి | ఉదాహరణ లేదా స్థానం | పని |
|---|---|---|
| ప్రాథమిక బురద | అవక్షేపణం తర్వాత అడుగుకు చేరిన ఘనపదార్థాలు | ప్రాథమిక శుద్ధిలో తొలగిస్తారు |
| ఫ్లాక్లు | బాక్టీరియా + శిలీంధ్ర తంతువులు | సేంద్రియ పదార్థాన్ని తిని BOD తగ్గిస్తాయి |
| ఉత్తేజిత బురద | అడుగుకు చేరిన ఫ్లాక్లు | కొంత టీకా ద్రవ్యంగా; మిగిలినది జీర్ణకారికి |
| BOD | mg O₂ / లీటరు | సేంద్రియ కాలుష్యాన్ని కొలుస్తుంది |
| మిథనోజెన్లు | Methanobacterium; రుమెన్, జీర్ణకారులు | వాయురహితంగా మీథేన్ తయారీ |
| Bacillus thuringiensis | Bt స్పోర్లు, Bt పత్తి | గొంగళి పురుగులను చంపుతుంది |
| Trichoderma | వేరు పరిసరాలు | మొక్కల వ్యాధికారకాల నియంత్రణ |
| బాకులోవైరస్లు | Nucleopolyhedrovirus | IPM లో స్వల్ప వ్యాప్తి కీటకనాశనులు |
| Rhizobium | లెగ్యూమ్ వేరు బుడిపెలు | సహజీవన నైట్రోజన్ స్థిరీకరణ |
| Azotobacter, Azospirillum | మట్టిలో స్వేచ్ఛగా | స్వేచ్ఛాజీవి నైట్రోజన్ స్థిరీకరణ |
| Glomus (మైకోరైజా) | మొక్క వేళ్లు | ఫాస్ఫరస్ గ్రహణం |
| Anabaena, Nostoc, Oscillatoria | వరి పొలాలు | నైట్రోజన్ స్థిరీకరణ, సేంద్రియ పదార్థం |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
'Five Sisters Ate Seven Dosas' (మురుగునీటి శుద్ధి క్రమం): F = Filtration (వడపోత) → S = Sedimentation (అవక్షేపణం) → A = Aeration (వాయు సరఫరా, ఫ్లాక్లు) → S = Settling (అవక్షేపణ ట్యాంకు, ఉత్తేజిత బురద) → D = Digester (జీర్ణకారి, బయోగ్యాస్). 'ఐదుగురు అక్కాచెల్లెళ్లు ఏడు దోశలు తిన్నారు' అని గుర్తుంచుకోండి.
'A Nice Orange' (నైట్రోజన్ స్థిరీకరణ సైనోబాక్టీరియా): A = Anabaena, N = Nostoc, O = Oscillatoria.
'Rhizobium Resides in Roots; Azoto and Azospirillum are Alone': Rhizobium వేళ్లలో నివసిస్తుంది (సహజీవి); Azotobacter, Azospirillum ఒంటరిగా (స్వేచ్ఛాజీవులు).
'పెద్ద BOD, పెద్ద బాధ' (Bigger BOD, Bigger Bother): BOD ఎక్కువ = సేంద్రియ కాలుష్యం ఎక్కువ.
'మిథనోజెన్లు అంబా అంటాయి' (Methanogens Moo): మిథనోజెన్లు పశువుల రుమెన్లో, పేడలో ఉంటాయి.
భావనల అనుసంధానం
నైట్రోజన్ స్థిరీకరణ, వేరు బుడిపెలు, ఖనిజ పోషణ పుస్తకం 4: మొక్కల శరీర ధర్మశాస్త్రంలో ఉన్నాయి.
Bt విషపదార్థం, Bt పత్తి పుస్తకం 9: జీవ సాంకేతికశాస్త్రం మరియు దాని అనువర్తనాలులో వివరంగా ఉన్నాయి.
BOD, నీటి కాలుష్యం, సూక్ష్మజీవుల విఘటనాకారక పాత్ర పుస్తకం 10: జీవావరణ శాస్త్రం మరియు పర్యావరణంతో అనుసంధానించబడి ఉన్నాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. జాబితా I (దశ) ని జాబితా II (అది చేసే పని) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. వరుస వడపోత, B. అవక్షేపణం, C. వాయు సరఫరా ట్యాంకు, D. వాయురహిత బురద జీర్ణకారి
జాబితా II: i. ఫ్లాక్లు BOD ని తగ్గిస్తాయి, ii. బయోగ్యాస్ తయారుచేస్తుంది, iii. గ్రిట్ అడుగుకు చేరుతుంది, iv. తేలే చెత్తను తొలగిస్తుంది
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (d) A-ii, B-iii, C-i, D-iv
32. జాబితా I (జీవ నియంత్రణ కారకం) ని జాబితా II (లక్ష్యం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. లేడీబర్డ్, B. Bacillus thuringiensis, C. Trichoderma, D. బాకులోవైరస్
జాబితా II: i. మొక్కల వ్యాధికారకాలు, ii. ఆఫిడ్లు, iii. IPM లో స్వల్ప వ్యాప్తి కారకంగా నిర్దిష్ట కీటకాలు, iv. గొంగళి పురుగులు
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
33. జాబితా I (జీవ ఎరువు) ని జాబితా II (లక్షణం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. Rhizobium, B. Azotobacter, C. Glomus, D. Anabaena
జాబితా II: i. మట్టిలో స్వేచ్ఛాజీవి నైట్రోజన్ స్థిరీకరణి, ii. వరి పొలాల సైనోబాక్టీరియం, iii. లెగ్యూమ్ వేరు బుడిపెల్లో సహజీవన నైట్రోజన్ స్థిరీకరణి, iv. ఫాస్ఫరస్ గ్రహణానికి సహాయపడే మైకోరైజా శిలీంధ్రం
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv
34. జాబితా I (పదం) ని జాబితా II (అర్థం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. ప్రాథమిక బురద, B. ఉత్తేజిత బురద, C. BOD, D. బయోగ్యాస్
జాబితా II: i. 1 L నీటిలోని సేంద్రియ పదార్థమంతా బాక్టీరియా ఆక్సీకరిస్తే వినియోగమయ్యే ఆక్సిజన్, ii. CO₂, H₂S తో కూడిన ఎక్కువ మీథేన్, iii. ప్రాథమిక శుద్ధిలో అడుగుకు చేరిన ఘనపదార్థాలు, iv. అవక్షేపణ ట్యాంకులో అడుగుకు చేరిన ఫ్లాక్లు
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. మిథనోజెన్లు వాయురహిత బాక్టీరియా.
B. మిథనోజెన్లు పశువుల రుమెన్లో ఉంటాయి.
C. భారతదేశంలో బయోగ్యాస్ సాంకేతికతను ప్రధానంగా IARI, KVIC అభివృద్ధి చేశాయి.
D. బయోగ్యాస్ ప్లాంట్ నుంచి వచ్చే వాడిన స్లరీని ఎరువుగా వాడవచ్చు.
E. బయోగ్యాస్లో ఎక్కువగా హైడ్రోజన్ ఉంటుంది.
(a) మూడు (b) ఐదు (c) నాలుగు (d) రెండు
36. ద్వితీయ శుద్ధి గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. వాయు సరఫరా ట్యాంకులలోకి గాలిని పంప్ చేస్తారు.
B. ఫ్లాక్లు శిలీంధ్ర తంతువులతో కలిసిన బాక్టీరియా సమూహాలు.
C. ద్వితీయ శుద్ధి విసర్జిత ద్రవం BOD ని పెంచుతుంది.
D. ఉత్తేజిత బురదలో కొంచెం భాగం టీకా ద్రవ్యంగా వాయు సరఫరా ట్యాంకుకు తిరిగి వెళుతుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
37. బాకులోవైరస్ల గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఇవి కీటకాలు, ఇతర ఆర్థ్రోపోడ్లపై దాడి చేస్తాయి.
B. జీవ నియంత్రణకు వాడే చాలావరకు Nucleopolyhedrovirus ప్రజాతికి చెందినవి.
C. ఇవి పక్షులకు, చేపలకు హాని చేస్తాయి.
D. ఇవి విస్తృత వ్యాప్తి కీటకనాశనులు.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) A, D మాత్రమే
38. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. సైనోబాక్టీరియా స్వయంపోషకాలు, నైట్రోజన్ను స్థిరీకరించగలవు.
B. Oscillatoria ఒక సైనోబాక్టీరియం.
C. మైకోరైజా ఉన్న మొక్కలు లవణీయత, కరువులను బాగా తట్టుకుంటాయి.
D. మైకోరైజా మొక్కలు ఫాస్ఫరస్ను గ్రహించడానికి సహాయపడుతుంది.
E. Glomus ఒక బాక్టీరియం.
(a) నాలుగు (b) మూడు (c) ఐదు (d) రెండు
39. ఒక పట్టీ రేఖాచిత్రం (bar graph) STPలోని నాలుగు చోట్ల నీటి BOD ని చూపిస్తుంది: శుద్ధి చేయని మురుగునీరు 300 mg/L, ప్రాథమిక శుద్ధి తర్వాత 200 mg/L, ద్వితీయ శుద్ధి తర్వాత 20 mg/L, విడుదల ద్వారం దిగువ నదిలో 5 mg/L. BOD అతిపెద్దగా తగ్గడానికి కారణమైన దశ ఏది?
(a) వాయు సరఫరా ట్యాంకులలో ద్వితీయ శుద్ధి (b) వరుస వడపోత (c) గ్రిట్ అవక్షేపణం (d) బురద వాయురహిత జీర్ణక్రియ
40. ఒక పట్టిక నాలుగు నీటి నమూనాల BOD ని ఇస్తుంది: W = 2 mg/L, X = 8 mg/L, Y = 150 mg/L, Z = 400 mg/L. ఏ నమూనాలో సేంద్రియ కాలుష్యం అత్యధికం?
(a) W (b) X (c) Y (d) Z
41. ఒక బయోగ్యాస్ ప్లాంట్ చిత్రంలో పేడ స్లరీ ప్రవేశ గొట్టం ద్వారా భూగర్భ కాంక్రీట్ జీర్ణకారిలోకి వెళ్తుంది. పైన తేలే మూత, పై నుంచి వాయు గొట్టం, నిష్క్రమణ ద్వారం ద్వారా వాడిన స్లరీ ఉన్నాయి. కాలక్రమేణా తేలే మూత ఎందుకు పైకి లేస్తుంది?
(a) శైవలాలు తయారుచేసిన ఆక్సిజన్ దాని కింద చేరుతుంది (b) వాయురహిత పరిస్థితుల్లో మిథనోజెన్లు తయారుచేసిన వాయువు దాని కింద చేరుతుంది (c) వర్షపు నీరు స్లరీ స్థాయిని పెంచుతుంది (d) ఏరేటర్లు గాలిని పంప్ చేస్తాయి
Q42–43 కోసం సందర్భం: పంజాబ్లోని ఒక రైతు పత్తి, వరి పండిస్తాడు. రసాయన కీటకనాశనులు, ఎరువులను తగ్గించాలనుకుంటున్నాడు. పత్తిపై Bacillus thuringiensis స్పోర్లను చల్లమని, నీటితో నిండిన వరి పొలాల్లో నైట్రోజన్ను స్థిరీకరించే నీలి-ఆకుపచ్చ సూక్ష్మజీవిని కలపమని వ్యవసాయ అధికారి సలహా ఇస్తాడు.
42. Bt స్పోర్లు పత్తి గొంగళి పురుగులను చంపడానికి కారణం
(a) Bt ఆకుల్లో నైట్రోజన్ను స్థిరీకరిస్తుంది (b) గొంగళి పురుగులు స్పోర్లను తింటాయి, వాటి పేగులో విడుదలైన విషపదార్థం వాటిని చంపుతుంది (c) Bt పత్తి మొక్కకు సోకే వైరస్ (d) Bt పొలానికి లేడీబర్డ్లను ఆకర్షిస్తుంది
43. వరి పొలాల కోసం నీలి-ఆకుపచ్చ సూక్ష్మజీవి ఎక్కువగా ఇది కావచ్చు
(a) Rhizobium (b) Glomus (c) Trichoderma (d) Anabaena
44. సేంద్రియ వ్యవసాయం, IPM గురించి సరైన వాక్యం ఏది?
(a) పొలంలోని ప్రతి కీటకాన్నీ చంపడమే లక్ష్యం (b) చాలా కీటకాలు ఉపయోగకరమైనవి కాబట్టి పురుగులను పూర్తిగా తుడిచివేయకుండా నిర్వహించదగిన స్థాయిలో ఉంచుతారు (c) గొంగళి పురుగులను చంపడానికి Trichoderma ని చల్లుతారు (d) రసాయన కీటకనాశనులు లక్ష్య పురుగును మాత్రమే చంపుతాయి
45. మిథనోజెన్లు బురద జీర్ణకారుల్లో, బయోగ్యాస్ ప్లాంటుల్లో, పశువుల రుమెన్లో ఉంటాయి. ఈ మూడు చోట్లకు ఉన్న సామాన్య లక్షణం ఏమిటి?
(a) అన్నిటిలో ఆక్సిజన్ ఎక్కువ (b) అన్నిటికీ సూర్యరశ్మి అవసరం (c) అన్నీ ఆక్సిజన్ వాయువును విడుదల చేస్తాయి (d) అన్నీ వాయురహితం, సెల్యులోజ్ వంటి సేంద్రియ పదార్థం సమృద్ధిగా ఉంటాయి
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | వడపోత–చెత్త, అవక్షేపణం–గ్రిట్, వాయు సరఫరా–ఫ్లాక్లు, జీర్ణకారి–బయోగ్యాస్ |
| 32 | b | లేడీబర్డ్–ఆఫిడ్లు, Bt–గొంగళి పురుగులు, Trichoderma–మొక్కల వ్యాధికారకాలు, బాకులోవైరస్–IPM |
| 33 | c | Rhizobium సహజీవి, Azotobacter స్వేచ్ఛాజీవి, Glomus మైకోరైజా, Anabaena సైనోబాక్టీరియం |
| 34 | a | ప్రాథమిక బురద మొదట అడుగుకు చేరుతుంది; ఉత్తేజిత బురద అడుగుకు చేరిన ఫ్లాక్లు; BOD, బయోగ్యాస్ నిర్వచనాల ప్రకారం |
| 35 | c | A–D సరైనవి; బయోగ్యాస్లో ఎక్కువగా మీథేన్ |
| 36 | b | ద్వితీయ శుద్ధి BOD ని తగ్గిస్తుంది |
| 37 | a | బాకులోవైరస్లు స్వల్ప వ్యాప్తి కలవి, పక్షులకు, చేపలకు హాని చేయవు |
| 38 | a | A–D సరైనవి; Glomus ఒక శిలీంధ్రం |
| 39 | a | 200 → 20 అంటే 180 mg/L తగ్గుదల, 300 → 200 కంటే ఎక్కువ |
| 40 | d | అత్యధిక BOD = అత్యధిక సేంద్రియ పదార్థం |
| 41 | b | ఆక్సిజన్ లేనప్పుడు మిథనోజెన్లు బయోగ్యాస్ తయారుచేస్తాయి |
| 42 | b | Bt విషపదార్థం కీటకం పేగులో పనిచేస్తుంది |
| 43 | d | Anabaena వరి పొలాల్లోని నైట్రోజన్ స్థిరీకరణ సైనోబాక్టీరియం |
| 44 | b | IPM ఉపయోగకర కీటకాలను నాశనం చేయకుండా పురుగులను అదుపులో ఉంచుతుంది |
| 45 | d | మిథనోజెన్లకు వాయురహిత పరిస్థితులు, సేంద్రియ పదార్థం అవసరం |