అధ్యాయం 2: రోగనిరోధకత మరియు టీకాలు (Immunity and Vaccines)
మనం ప్రతిరోజూ లక్షలాది సూక్ష్మజీవులను పీలుస్తాం, తింటాం, తాకుతాం; అయినా అప్పుడప్పుడే అనారోగ్యం పాలవుతాం. దీనికి కారణం రోగనిరోధకత. శరీరంలోని రెండు రకాల రక్షణ వ్యవస్థలు, వాటి వెనుక ఉన్న కణాలు, అణువులు, టీకాలు వాటికి ఎలా శిక్షణ ఇస్తాయి అనేది ఈ అధ్యాయం వివరిస్తుంది.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
సహజ రోగనిరోధకతలోని నాలుగు అవరోధాలు, ఉదాహరణలతో
B కణాలు, T కణాలు, జ్ఞాపకశక్తి ద్వారా సంపాదిత రోగనిరోధకత ఎలా పనిచేస్తుంది
ప్రతిరక్షకం నిర్మాణం, ప్రతిరక్షకాల రకాలు
క్రియాత్మక, నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకత; టీకాలు ఎలా పనిచేస్తాయి
అలెర్జీలలో, స్వయం రోగనిరోధకతలో ఏమి తప్పు జరుగుతుంది
ప్రాథమిక, ద్వితీయ లింఫాయిడ్ అవయవాలు, వాటి పనులు
2.1 రోగనిరోధకత, దాని రెండు రకాలు
వ్యాధికారక జీవులతో పోరాడే శరీర సామర్థ్యాన్ని రోగనిరోధకత (Immunity) అంటారు. ఇది రెండు రకాలు:
| లక్షణం | సహజ రోగనిరోధకత (Innate) | సంపాదిత రోగనిరోధకత (Acquired) |
|---|---|---|
| ఎప్పటి నుంచి ఉంటుంది | పుట్టుక నుంచి | వ్యాధికారకం లేదా టీకాతో పరిచయం తర్వాత ఏర్పడుతుంది |
| నిర్దిష్టత | అనిర్దిష్టం: అన్ని ఆక్రమణదారులపై ఒకేలా పనిచేస్తుంది | ఒకే వ్యాధికారకానికి నిర్దిష్టం |
| జ్ఞాపకశక్తి | ఉండదు | ఉంటుంది, వ్యాధికారకాన్ని గుర్తుంచుకుంటుంది |
| మళ్లీ ఎదురైనప్పుడు వేగం | ప్రతిసారి ఒకేలా | రెండోసారి చాలా వేగంగా, బలంగా |
| ప్రధాన పాత్రధారులు | చర్మం, శ్లేష్మం, ఆమ్లం, భక్షక కణాలు, ఇంటర్ఫెరాన్లు | B లింఫోసైట్లు, T లింఫోసైట్లు |
2.2 సహజ రోగనిరోధకత: నాలుగు అవరోధాలు
సహజ రోగనిరోధకత ఒక హౌసింగ్ సొసైటీలోని ప్రహరాగోడ, గేటు వాచ్మెన్, సెక్యూరిటీ సిబ్బంది లాగా పనిచేస్తుంది. లోపలికి వచ్చేది ఎవరో తెలియాల్సిన అవసరం లేదు; అనుమానంగా కనిపించే ఎవరినైనా ఆపేస్తారు.
భౌతిక అవరోధాలు: సూక్ష్మజీవుల ప్రవేశాన్ని అడ్డుకునే ప్రధాన అవరోధం చర్మం. శ్వాస, జీర్ణ, మూత్రజనన నాళాల లోపలి పొరలోని శ్లేష్మం సూక్ష్మజీవులను బంధిస్తుంది.
శరీరధర్మ అవరోధాలు: జఠరంలోని ఆమ్లం, నోటిలోని లాలాజలం, కళ్లలోని కన్నీరు — ఇవన్నీ సూక్ష్మజీవుల పెరుగుదలను ఆపుతాయి.
కణ అవరోధాలు: కొన్ని తెల్ల రక్త కణాలు సూక్ష్మజీవులను భక్షించి నాశనం చేస్తాయి. అవి బహురూప కేంద్రక ల్యూకోసైట్లు (PMNL, ముఖ్యంగా న్యూట్రోఫిల్లు), మోనోసైట్లు, సహజ హంతక కణాలు (natural killer cells, ఒక రకమైన లింఫోసైట్), కణజాలాలలోని మాక్రోఫేజ్లు.
సైటోకైన్ అవరోధాలు: వైరస్ సోకిన కణాలు ఇంటర్ఫెరాన్లు (Interferons) అనే ప్రోటీన్లను విడుదల చేస్తాయి. ఇంటర్ఫెరాన్లు పక్కనే ఉన్న ఆరోగ్యకరమైన కణాలను తదుపరి వైరస్ సంక్రమణ నుంచి రక్షిస్తాయి.
2.3 సంపాదిత రోగనిరోధకత: నిర్దిష్టమైనది, జ్ఞాపకశక్తి ఉన్నది
సంపాదిత రోగనిరోధకత ఒక ప్రత్యేక వ్యాధికారకాన్ని గుర్తిస్తుంది, దాన్ని గుర్తుంచుకుంటుంది.
శరీరం ఒక వ్యాధికారకాన్ని మొదటిసారి ఎదుర్కొన్నప్పుడు ప్రాథమిక ప్రతిస్పందన (Primary response) చూపుతుంది. ఇది నెమ్మదిగా, తక్కువ తీవ్రతతో ఉంటుంది.
అదే వ్యాధికారకం మళ్లీ వస్తే శరీరం ద్వితీయ ప్రతిస్పందన (Secondary response) చూపుతుంది (దీనిని anamnestic response అని కూడా అంటారు). ఇది వేగంగా, చాలా బలంగా ఉంటుంది.
ఈ తేడాకు కారణం జ్ఞాపకశక్తి (Memory): మొదటి పరిచయం జ్ఞాపక B, T కణాలను వదిలివెళుతుంది.
సంపాదిత రోగనిరోధకతను రెండు రకాల లింఫోసైట్లు నిర్వహిస్తాయి:
| లక్షణం | B లింఫోసైట్లు (B కణాలు) | T లింఫోసైట్లు (T కణాలు) |
|---|---|---|
| ఎక్కడ తయారవుతాయి | ఎముక మజ్జ | ఎముక మజ్జ |
| ఎక్కడ పరిపక్వమవుతాయి | ఎముక మజ్జ | థైమస్ |
| అవి ఏమి చేస్తాయి | రక్తం, శోషరసంలో ప్రసరించే ప్రతిరక్షకాలను తయారుచేస్తాయి | ప్రతిరక్షకాలను తయారుచేయవు; B కణాలకు సహాయపడతాయి, సోకిన లేదా పరాయి కణాలను చంపుతాయి |
| ప్రతిస్పందన రకం | హ్యూమరల్ (ప్రతిరక్షక ఆధారిత) రోగనిరోధకత | కణ ఆధారిత రోగనిరోధకత (CMI) |
| ముఖ్య రకాలు | ప్లాస్మా కణాలు, జ్ఞాపక B కణాలు | సహాయక T కణాలు, సైటోటాక్సిక్ (హంతక) T కణాలు, జ్ఞాపక T కణాలు |
తన ప్రతిజనకాన్ని ఎదుర్కొన్న B కణం విభజించి వృద్ధి చెందుతుంది. చాలా సంతాన కణాలు ప్రతిరక్షకాలను వెలువరించే ప్లాస్మా కణాలుగా మారతాయి. కొన్ని మాత్రం జ్ఞాపక B కణాలుగా మిగిలిపోతాయి. B కణాలను చురుకుగా చేయడానికి సహాయక T కణాలు అవసరం. సైటోటాక్సిక్ T కణాలు వైరస్ సోకిన కణాలను, క్యాన్సర్ కణాలను నేరుగా చంపుతాయి.
రోగనిరోధక వ్యవస్థ పరాయిదిగా గుర్తించి ప్రతిస్పందించే ఏ అణువునైనా ప్రతిజనకం (Antigen) అంటారు; ఉదాహరణకు బ్యాక్టీరియా ఉపరితలంపై ఉండే ప్రోటీన్లు.
2.4 ప్రతిరక్షకాలు: నిర్మాణం మరియు రకాలు
ప్రతిజనకానికి ప్రతిస్పందనగా తయారయ్యే ప్రోటీన్ను ప్రతిరక్షకం (Antibody) అంటారు. ప్రతి ప్రతిరక్షకం Y ఆకారంలో ఉంటుంది, దానిలో నాలుగు పాలీపెప్టైడ్ గొలుసులు ఉంటాయి:
రెండు ఒకేలాంటి భారీ (H) గొలుసులు (పొడవైనవి),
రెండు ఒకేలాంటి తేలిక (L) గొలుసులు (పొట్టివి),
ఇవి డైసల్ఫైడ్ (S–S) బంధాలతో కలిసి ఉంటాయి. అందుకే ప్రతిరక్షకాన్ని H₂L₂ అని రాస్తారు.
Y లోని ప్రతి భుజం కొనలో ఒక భారీ గొలుసు, ఒక తేలిక గొలుసు భాగాలతో ఏర్పడిన చర ప్రాంతం (Variable region) ఉంటుంది. చర ప్రాంతం తాళం–తాళంచెవి లాగా ఒక ప్రత్యేక ప్రతిజనకానికి సరిగ్గా సరిపోతుంది. అందువల్ల ఒక ప్రతిరక్షకానికి రెండు ప్రతిజనక బంధన స్థానాలు ఉంటాయి. మిగిలిన భాగం స్థిర ప్రాంతం (Constant region); ఇది ఒకే రకానికి చెందిన అన్ని ప్రతిరక్షకాల్లో ఒకేలా ఉంటుంది. వంగే గుణం ఉన్న హింజ్ (Hinge) భుజాలను కాండతో కలుపుతుంది.

ప్రతి భుజంలో ఒక తేలిక గొలుసు, ఒక భారీ గొలుసు భాగం జతగా ఉంటాయి; ప్రతి భుజం చర కొన ఒక ప్రతిజనక బంధన స్థానం, కాబట్టి ఒక ప్రతిరక్షకం రెండు ప్రతిజనకాలను బంధిస్తుంది.
ప్రతిరక్షకాలు ఐదు రకాలు:
| రకం | ఎక్కడ ఉంటుంది లేదా ముఖ్య పాత్ర |
|---|---|
| IgG | రక్తంలో అత్యంత సాధారణం; జరాయువును దాటి పిండానికి చేరే ఏకైక రకం |
| IgA | కొలెస్ట్రమ్, లాలాజలం, కన్నీరు, శ్లేష్మంలో; శ్లేష్మ ఉపరితలాలను రక్షిస్తుంది |
| IgM | ప్రాథమిక ప్రతిస్పందనలో మొదట తయారయ్యే ప్రతిరక్షకం; అతిపెద్ద ప్రతిరక్షకం |
| IgE | అలెర్జీ ప్రతిచర్యలకు కారణం; మాస్ట్ కణాలతో కలిసి పనిచేస్తుంది |
| IgD | B కణాల ఉపరితలంపై ఉంటుంది; వాటిని చురుకుగా చేయడానికి సహాయపడుతుంది |
శరీర ద్రవాలలోని ప్రతిరక్షకాల ద్వారా జరిగే ప్రతిస్పందనను హ్యూమరల్ రోగనిరోధక ప్రతిస్పందన (Humoral immune response) అంటారు.
2.5 కణ ఆధారిత రోగనిరోధకత మరియు అంటుకట్టు తిరస్కరణ
కణ ఆధారిత రోగనిరోధకతను T కణాలు నడిపిస్తాయి. మార్చిన అవయవాలు ఎందుకు తిరస్కరించబడతాయో ఇది వివరిస్తుంది.
మూత్రపిండం వంటి అవయవాన్ని మార్చినప్పుడు, శరీరం దాని కణాలను 'స్వంతం కానివి' (non-self) గా గుర్తించవచ్చు. T కణాలు ఆ అంటుకట్టుపై దాడి చేసి నాశనం చేస్తాయి. ఇదే అంటుకట్టు తిరస్కరణ (Graft rejection).
ఈ ప్రమాదాన్ని తగ్గించడానికి వైద్యులు దాత, రోగి మధ్య కణజాలాలను, రక్త వర్గాలను సరిపోలుస్తారు.
అయినా రోగి T కణాలను అదుపులో ఉంచడానికి జీవితాంతం రోగనిరోధక అణచివేత ఔషధాలు (Immunosuppressants) వాడాలి.
శరీరం 'స్వంత' (self), 'స్వంతం కాని' (non-self) కణాల మధ్య తేడాను గుర్తించగలదని ఇది చూపిస్తుంది.
2.6 క్రియాత్మక మరియు నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకత
| లక్షణం | క్రియాత్మక రోగనిరోధకత (Active) | నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకత (Passive) |
|---|---|---|
| ప్రతిరక్షకాలను తయారుచేసేది | వ్యక్తి స్వంత శరీరం | వేరే మూలం; సిద్ధంగా ఉన్న ప్రతిరక్షకాలు ఇస్తారు |
| ప్రేరేపణ | సంక్రమణ లేదా టీకా (ప్రతిజనకం) | ప్రతిరక్షకాల ఇంజెక్షన్, లేదా తల్లి నుంచి బదిలీ |
| వేగం | నెమ్మది; ఏర్పడటానికి సమయం పడుతుంది | వెంటనే |
| కాలవ్యవధి | దీర్ఘకాలం, ఎందుకంటే జ్ఞాపక కణాలు ఏర్పడతాయి | స్వల్పకాలం; జ్ఞాపకశక్తి ఉండదు |
| సహజ ఉదాహరణ | ఆమలవ్వ (చికెన్పాక్స్) నుంచి కోలుకోవడం | జరాయువును దాటే IgG; కొలెస్ట్రమ్లో IgA |
| కృత్రిమ ఉదాహరణ | పోలియో లేదా హెపటైటిస్ B టీకా | యాంటీ-టెటనస్ సీరం, పాము విషానికి యాంటీవెనమ్ |
కొలెస్ట్రమ్ (Colostrum) అంటే ప్రసవం తర్వాత మొదటి కొన్ని రోజులు తల్లి ఉత్పత్తి చేసే పసుపు రంగు పాలు (మురుపాలు). ఇది IgA ప్రతిరక్షకాలతో నిండి ఉంటుంది, నవజాత శిశువు పేగును రక్షిస్తుంది. అందుకే మొదటి రోజు నుంచే తల్లిపాలు ఇవ్వాలని వైద్యులు తల్లులకు సూచిస్తారు.
2.7 టీకాలు మరియు వ్యాధి నిరోధకత కలిపించడం
టీకాలు రోగనిరోధక వ్యవస్థ జ్ఞాపకశక్తిపై ఆధారపడి పనిచేస్తాయి.
టీకా (Vaccine) అంటే ప్రతిజనక ప్రోటీన్లు, లేదా చనిపోయిన లేదా బలహీనపరచిన (attenuated) వ్యాధికారకాలతో తయారుచేసిన పదార్థం.
ఇది వ్యాధికారకాన్ని నిర్వీర్యం చేసే ప్రతిరక్షకాలను తయారుచేస్తుంది. అంతకంటే ముఖ్యంగా, జ్ఞాపక B, T కణాలను వదిలివెళుతుంది.
తర్వాత నిజమైన వ్యాధికారకం వచ్చినప్పుడు జ్ఞాపక కణాలు దాన్ని వెంటనే గుర్తించి, వేగవంతమైన, బలమైన ద్వితీయ ప్రతిస్పందన చూపుతాయి.
ధనుర్వాతం ప్రమాదం ఉన్న లోతైన గాయం లేదా తాచుపాము కాటు వంటి సందర్భాల్లో వెంటనే స్పందన అవసరం; క్రియాత్మక రోగనిరోధకత ఏర్పడే వరకు సమయం ఉండదు. అప్పుడు వైద్యులు ముందే తయారుచేసిన ప్రతిరక్షకాలు (Preformed antibodies) లేదా యాంటీటాక్సిన్ (Antitoxin) ఇంజెక్షన్ ఇస్తారు (నిష్క్రియాత్మక వ్యాధి నిరోధకత). పాము విషానికి ఇచ్చే యాంటీవెనమ్లో ఇలాంటి ప్రతిరక్షకాలే ఉంటాయి.
పునర్సంయోగ DNA సాంకేతికత (Recombinant DNA technology) ద్వారా బ్యాక్టీరియా లేదా ఈస్ట్లో ప్రతిజనక ప్రోటీన్లను తయారుచేయవచ్చు. హెపటైటిస్ B టీకా ఈ విధంగా ఈస్ట్లో తయారవుతుంది. దీనివల్ల పెద్ద ఎత్తున టీకాల ఉత్పత్తి చవకగా, సురక్షితంగా మారుతుంది.
చరిత్ర గమనిక: స్వల్పమైన ఆవు మశూచి (cowpox) వచ్చిన పాలు పితికే మహిళలకు మశూచి (smallpox) రాలేదని ఎడ్వర్డ్ జెన్నర్ గమనించాడు. ఆవు మశూచి నుంచి తీసిన పదార్థంతో ఆయన ప్రజలను మశూచి నుంచి రక్షించాడు. 'Vaccine' అనే పదం ఆవుకు సంబంధించిన లాటిన్ పదం నుంచి వచ్చింది. తర్వాత మశూచి ప్రపంచవ్యాప్తంగా నిర్మూలించబడింది.
2.8 అలెర్జీలు
పరిసరాలలోని కొన్ని హానిలేని పదార్థాలకు రోగనిరోధక వ్యవస్థ అతిగా ప్రతిస్పందించడాన్ని అలెర్జీ (Allergy) అంటారు. ఈ పదార్థాలు అలెర్జెన్లు (Allergens): ధూళి కీటకాలు (dust mites), పుప్పొడి, జంతువుల చర్మపు పొలుసులు, కొన్ని ఆహారాలు.
తయారయ్యే ప్రతిరక్షకాలు IgE రకానికి చెందినవి.
IgE మాస్ట్ కణాలకు (Mast cells) అతుక్కుంటుంది. తర్వాతిసారి ఎదురైనప్పుడు మాస్ట్ కణాలు హిస్టమిన్ (Histamine), సెరటోనిన్ (Serotonin) వంటి రసాయనాలను విడుదల చేస్తాయి.
లక్షణాలు: తుమ్ములు, కళ్ల నుండి నీరు కారడం, ముక్కు కారడం, శ్వాస తీసుకోవడంలో ఇబ్బంది.
కారణం కనుగొనడానికి అనుమానిత అలెర్జెన్లను అతి స్వల్ప మోతాదుల్లో రోగికి తాకించి (చర్మ పరీక్ష), ప్రతిచర్యను అధ్యయనం చేస్తారు.
ఔషధాలు: యాంటీహిస్టమిన్లు, అడ్రినలిన్, స్టెరాయిడ్లు లక్షణాలను వేగంగా తగ్గిస్తాయి.
నగరాల్లో అలెర్జీలు పెరుగుతున్నాయి. అతి రక్షిత, అతి శుభ్రమైన వాతావరణంలో పెరిగిన పిల్లల రోగనిరోధక వ్యవస్థకు చిన్నప్పుడే శిక్షణ దొరకదని, అందుకే తర్వాత హానిలేని వాటికి అతిగా ప్రతిస్పందిస్తుందని ఒక అభిప్రాయం.
2.9 స్వయం రోగనిరోధకత (Autoimmunity)
సంపాదిత రోగనిరోధకత సాధారణంగా 'స్వంతం కాని' వాటిపైనే దాడి చేస్తుంది. కొన్నిసార్లు జన్యు మరియు ఇతర తెలియని కారణాలవల్ల శరీరం తన స్వంత కణాలపైనే దాడి చేస్తుంది. ఇది శరీరానికి హాని చేస్తుంది; దీనిని స్వయం రోగనిరోధక వ్యాధి (Autoimmune disease) అంటారు. రోగనిరోధక వ్యవస్థ కీళ్ల లోపలి పొరపై దాడి చేసే రుమటాయిడ్ ఆర్థరైటిస్ (Rheumatoid arthritis) సాధారణ ఉదాహరణ.
2.10 రోగనిరోధక వ్యవస్థ: లింఫాయిడ్ అవయవాలు
మానవ రోగనిరోధక వ్యవస్థలో లింఫాయిడ్ అవయవాలు, కణజాలాలు, కణాలు, ప్రతిరక్షకాల వంటి కరిగే అణువులు ఉంటాయి. లింఫోసైట్లు తయారయ్యే, పరిపక్వమయ్యే లేదా వృద్ధి చెందే చోట్లే లింఫాయిడ్ అవయవాలు.
ప్రాథమిక లింఫాయిడ్ అవయవాలు (Primary lymphoid organs): అపరిపక్వ లింఫోసైట్లు ప్రతిజనకాన్ని గుర్తించగల లింఫోసైట్లుగా వికసించే చోట్లు:
ఎముక మజ్జ (Bone marrow): ప్రధాన లింఫాయిడ్ కణజాలం. లింఫోసైట్లతో సహా అన్ని రక్త కణాలు ఇక్కడే తయారవుతాయి. B కణాలు కూడా ఇక్కడే పరిపక్వమవుతాయి.
థైమస్ (Thymus): గుండె పైన, ఉరోస్థి (breastbone) కింద ఉండే లంబాలు గల అవయవం. T కణాలు ఇక్కడ పరిపక్వమవుతాయి. పుట్టుకప్పుడు థైమస్ చాలా పెద్దదిగా ఉంటుంది, వయస్సుతో కుచించుకుపోతుంది; యుక్తవయస్సు నాటికి చాలా చిన్నదవుతుంది.
ద్వితీయ లింఫాయిడ్ అవయవాలు (Secondary lymphoid organs): పరిపక్వ లింఫోసైట్లు ప్రతిజనకాలను ఎదుర్కొని, వృద్ధి చెంది కార్యకారక (effector) కణాలుగా మారే చోట్లు:
ప్లీహం (Spleen): పెద్ద, చిక్కుడు గింజ ఆకార అవయవం. ఇందులో ముఖ్యంగా లింఫోసైట్లు, భక్షక కణాలు ఉంటాయి. ఇది రక్తాన్ని వడపోసి, రక్తంలోని సూక్ష్మజీవులను బంధిస్తుంది. ఎర్ర రక్త కణాల పెద్ద నిల్వను కూడా ఉంచుతుంది.
శోషరస గ్రంథులు (Lymph nodes): శోషరస నాళాల వెంట ఉండే చిన్న, ఘన నిర్మాణాలు. శోషరసం, కణజాల ద్రవంలో వచ్చే సూక్ష్మజీవులను లేదా ప్రతిజనకాలను ఇవి బంధిస్తాయి. బంధించిన ప్రతిజనకాలు అక్కడి లింఫోసైట్లను చురుకుగా చేస్తాయి. గొంతునొప్పి సమయంలో మెడలో వాచే 'గ్రంథులు' చురుకుగా ఉన్న శోషరస గ్రంథులే.
టాన్సిల్స్, చిన్నపేగులోని పేయర్స్ పాచెస్ (Peyer's patches), ఉండకం (Appendix).
MALT (శ్లేష్మస్తరంతో సంబంధిత లింఫాయిడ్ కణజాలం): శ్వాస, జీర్ణ, మూత్రజనన నాళాల లోపలి పొరలోని లింఫాయిడ్ కణజాలం. మానవ శరీరంలోని లింఫాయిడ్ కణజాలంలో సుమారు 50 శాతం ఇదే.

థైమస్, ఎముక మజ్జ మాత్రమే ప్రాథమిక అవయవాలు; శరీరంలోని మిగిలిన అన్ని లింఫాయిడ్ అవయవాలూ ద్వితీయమైనవే.
సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 2.1: కిందివాటిని సహజ అవరోధ రకాలుగా వర్గీకరించండి: (i) కన్నీరు, (ii) ఇంటర్ఫెరాన్లు, (iii) చర్మం, (iv) న్యూట్రోఫిల్లు.
సాధన: (i) కన్నీరు: శరీరధర్మ అవరోధం. (ii) ఇంటర్ఫెరాన్లు: సైటోకైన్ అవరోధం. (iii) చర్మం: భౌతిక అవరోధం. (iv) న్యూట్రోఫిల్లు: కణ అవరోధం, ఎందుకంటే అవి సూక్ష్మజీవులను భక్షిస్తాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.2: ఒక పిల్లవాడికి ఒకసారి తట్టు (measles) వచ్చింది; తర్వాత మళ్లీ ఎదురైనా ఎప్పుడూ రాలేదు. వివరించండి.
సాధన: మొదటి సంక్రమణ నెమ్మదిగా ప్రాథమిక ప్రతిస్పందనను ఇచ్చి, జ్ఞాపక B, T కణాలను వదిలివెళ్లింది. తర్వాత ఎదురైనప్పుడు జ్ఞాపక కణాలు వైరస్ను వెంటనే గుర్తించి వేగవంతమైన, బలమైన ద్వితీయ ప్రతిస్పందన చూపుతాయి. వ్యాధి రాకముందే వైరస్ తొలగిపోతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.3: ఒక IgG అణువులో ఎన్ని పాలీపెప్టైడ్ గొలుసులు, ఎన్ని ప్రతిజనక బంధన స్థానాలు ఉంటాయి?
సాధన: IgG ఒక Y ఆకార యూనిట్, H₂L₂. దీనిలో 4 పాలీపెప్టైడ్ గొలుసులు (2 భారీ, 2 తేలిక), 2 ప్రతిజనక బంధన స్థానాలు ఉంటాయి; ప్రతి భుజం కొనలో ఒకటి.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.4: ఒక రైతు తుప్పుపట్టిన ఇనుప రేకుతో కాలు కోసుకున్నాడు. ఆయన ఎప్పుడూ ధనుర్వాతం టీకా తీసుకోలేదు. వైద్యుడు వెంటనే ఏమి ఇవ్వాలి, తర్వాత ఏమి ఇవ్వాలి?
సాధన: వెంటనే ముందే తయారుచేసిన ప్రతిరక్షకాలు (యాంటీటాక్సిన్) ఉన్న యాంటీ-టెటనస్ సీరం. ఇది వెంటనే పనిచేసే నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకత. తర్వాత టెటనస్ టాక్సాయిడ్ టీకా కోర్సు; ఇది జ్ఞాపకశక్తితో కూడిన దీర్ఘకాల క్రియాత్మక రోగనిరోధకతను ఇస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.5: కొలెస్ట్రమ్ ద్వారా శిశువుకు లభించే రక్షణ క్రియాత్మకమా నిష్క్రియాత్మకమా? సహజమా కృత్రిమమా?
సాధన: ఈ IgA ప్రతిరక్షకాలను శిశువు శరీరం తయారుచేయలేదు; అవి తల్లి నుంచి సిద్ధంగా వచ్చాయి. కాబట్టి నిష్క్రియాత్మకం. సాధారణ స్తన్యపానం ద్వారా వచ్చింది కాబట్టి సహజం. జవాబు: సహజ నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకత.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.6: రక్త వర్గాలు సరిపోయినా, శస్త్రచికిత్స తర్వాత మూడు వారాలకు ఒక రోగికి మార్చిన మూత్రపిండం విఫలమైంది. దీనికి రోగనిరోధకతలోని ఏ భాగం కారణం, దీన్ని ఎలా నివారిస్తారు?
సాధన: అంటుకట్టు తిరస్కరణకు ముఖ్య కారణం T కణాల కణ ఆధారిత రోగనిరోధకత; అవి దాత కణాలను 'స్వంతం కానివి'గా గుర్తిస్తాయి. నివారణ: కణజాలాలను దగ్గరగా సరిపోల్చడం, జీవితాంతం రోగనిరోధక అణచివేత ఔషధాలు.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.7: ప్రతి మార్చిలో చెట్లు పూసినప్పుడు ఢిల్లీలోని ఒక విద్యార్థికి ఆగకుండా తుమ్ములు, కళ్ల నుండి నీరు వస్తాయి. ఘటనల క్రమాన్ని వివరించి, ఒక ఔషధాన్ని పేర్కొనండి.
సాధన: పుప్పొడి అలెర్జెన్గా పనిచేస్తుంది. శరీరం IgE ప్రతిరక్షకాలను తయారుచేస్తుంది; అవి మాస్ట్ కణాలకు అతుక్కుంటాయి. మళ్లీ ఎదురైనప్పుడు పుప్పొడి మాస్ట్ కణాలపై ఉన్న IgE తో బంధించబడుతుంది; ఆ కణాలు హిస్టమిన్, సెరటోనిన్లను విడుదల చేస్తాయి. వీటి వల్ల తుమ్ములు, కళ్ల నీరు వస్తాయి. యాంటీహిస్టమిన్ లక్షణాలను తగ్గిస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.8: థైమస్ను ప్రాథమిక లింఫాయిడ్ అవయవం అని, ప్లీహాన్ని ద్వితీయ అవయవం అని ఎందుకు అంటారు?
సాధన: థైమస్లో అపరిపక్వ లింఫోసైట్లు ప్రతిజనకాన్ని గుర్తించగల T కణాలుగా పరిపక్వమవుతాయి; ఇది ప్రాథమిక అవయవం పని. ప్లీహంలో పరిపక్వ లింఫోసైట్లు రక్తంలోని ప్రతిజనకాలను ఎదుర్కొని కార్యకారక కణాలుగా వృద్ధి చెందుతాయి; ఇది ద్వితీయ అవయవం పని.
త్వరిత పునశ్చరణ
సహజ రోగనిరోధకత: అనిర్దిష్టం, పుట్టుక నుంచి; అవరోధాలు భౌతిక (చర్మం, శ్లేష్మం), శరీరధర్మ (ఆమ్లం, లాలాజలం, కన్నీరు), కణ (PMNL, మోనోసైట్లు, NK కణాలు, మాక్రోఫేజ్లు), సైటోకైన్ (ఇంటర్ఫెరాన్లు).
సంపాదిత రోగనిరోధకత: నిర్దిష్టం, జ్ఞాపకశక్తితో; ప్రాథమిక ప్రతిస్పందన బలహీనం, ద్వితీయ (anamnestic) ప్రతిస్పందన బలమైనది.
B కణాలు ప్రతిరక్షకాలను తయారుచేస్తాయి (హ్యూమరల్); T కణాలు కణ ఆధారిత రోగనిరోధకతను ఇస్తాయి, అంటుకట్టు తిరస్కరణకు కారణమవుతాయి.
ప్రతిరక్షకం = H₂L₂, Y ఆకారం, రెండు ప్రతిజనక బంధన స్థానాలు; రకాలు IgG, IgA, IgM, IgE, IgD.
క్రియాత్మక రోగనిరోధకత: స్వంత ప్రతిరక్షకాలు, నెమ్మది, దీర్ఘకాలం. నిష్క్రియాత్మక: సిద్ధ ప్రతిరక్షకాలు, వేగం, స్వల్పకాలం (కొలెస్ట్రమ్ IgA, యాంటీవెనమ్, యాంటీ-టెటనస్ సీరం).
అలెర్జీ: IgE, మాస్ట్ కణాలు, హిస్టమిన్, సెరటోనిన్; చికిత్స: యాంటీహిస్టమిన్లు, అడ్రినలిన్, స్టెరాయిడ్లు.
స్వయం రోగనిరోధకత: శరీరం స్వంత కణాలపై దాడి, ఉదాహరణకు రుమటాయిడ్ ఆర్థరైటిస్.
ప్రాథమిక లింఫాయిడ్ అవయవాలు: ఎముక మజ్జ, థైమస్. ద్వితీయ: ప్లీహం, శోషరస గ్రంథులు, టాన్సిల్స్, పేయర్స్ పాచెస్, ఉండకం, MALT (లింఫాయిడ్ కణజాలంలో సుమారు 50 శాతం).
NEET లో సాధారణ తప్పులు
B, T కణాలు రెండూ ఎముక మజ్జలోనే తయారవుతాయి. T కణాలు మాత్రమే థైమస్లో పరిపక్వమవుతాయి.
ప్లీహం, శోషరస గ్రంథులు ద్వితీయ లింఫాయిడ్ అవయవాలు, ప్రాథమికమైనవి కావు.
ప్లాస్మా కణాలు సంపాదిత రోగనిరోధకతకు చెందుతాయి. NK కణాలు, న్యూట్రోఫిల్లు, మోనోసైట్లు, మాక్రోఫేజ్లు సహజ కణ అవరోధానికి చెందుతాయి.
కొలెస్ట్రమ్ సహజ నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకతను ఇస్తుంది. శిశువు తాగుతుందని దాన్ని క్రియాత్మకం అనకండి.
IgG జరాయువును దాటుతుంది; IgA కొలెస్ట్రమ్లో ఉంటుంది; IgE అలెర్జీకి కారణం. ఇక్కడ విద్యార్థులు తరచుగా IgG, IgA లను కలగలిపి వేస్తారు.
థైమస్ వయస్సుతో కుచించుకుపోతుంది; శరీర పరిమాణంతో పోలిస్తే పుట్టుకప్పుడే అతిపెద్దదిగా ఉంటుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. ఇంటర్ఫెరాన్లు సహజ రోగనిరోధకతలోని ఏ అవరోధానికి చెందుతాయి? (a) భౌతిక (b) సైటోకైన్ (c) శరీరధర్మ (d) కణ
2. ప్రతిరక్షకాలను తయారుచేసేవి (a) B లింఫోసైట్లు (b) T లింఫోసైట్లు (c) ఎరిథ్రోసైట్లు (d) ప్లేట్లెట్లు
3. ప్రతిరక్షక అణువును సూచించేది (a) H₂L₄ (b) H₄L₂ (c) HL (d) H₂L₂
4. జఠరంలోని ఆమ్లం దేనికి ఉదాహరణ? (a) భౌతిక అవరోధం (b) శరీరధర్మ అవరోధం (c) కణ అవరోధం (d) సైటోకైన్ అవరోధం
5. కొలెస్ట్రమ్లో సమృద్ధిగా ఉండేది (a) IgE (b) IgM (c) IgA (d) IgD
6. T లింఫోసైట్లు పరిపక్వమయ్యే చోటు (a) ఎముక మజ్జ (b) ప్లీహం (c) థైమస్ (d) శోషరస గ్రంథులు
7. అలెర్జీ ప్రతిచర్యలలో పాల్గొనే ప్రతిరక్షకాలు (a) IgG (b) IgE (c) IgA (d) IgM
8. కిందివాటిలో స్వయం రోగనిరోధక వ్యాధి ఏది? (a) టైఫాయిడ్ (b) రుమటాయిడ్ ఆర్థరైటిస్ (c) తామర (d) ఎయిడ్స్
9. పునర్సంయోగ DNA సాంకేతికతతో తయారయ్యే హెపటైటిస్ B టీకాను దేనిలో ఉత్పత్తి చేస్తారు? (a) ఈస్ట్ (b) ఆవు మశూచి వైరస్ (c) గుర్రపు సీరం (d) Plasmodium
10. కిందివాటిలో ప్రాథమిక లింఫాయిడ్ అవయవం ఏది? (a) ప్లీహం (b) టాన్సిల్ (c) ఎముక మజ్జ (d) శోషరస గ్రంథి
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. అనామ్నెస్టిక్ (anamnestic) ప్రతిస్పందన అంటే (a) ప్రాథమిక రోగనిరోధక ప్రతిస్పందన (b) సహజ రోగనిరోధక ప్రతిస్పందన (c) ద్వితీయ రోగనిరోధక ప్రతిస్పందన (d) అలెర్జీ ప్రతిస్పందన
12. కాలమ్ I ని కాలమ్ II తో జతపరచండి.
కాలమ్ I: A. IgG, B. IgA, C. IgE, D. IgM
కాలమ్ II: i. అలెర్జీ, ii. జరాయువును దాటుతుంది, iii. ప్రాథమిక ప్రతిస్పందనలో మొదటి ప్రతిరక్షకం, iv. కొలెస్ట్రమ్లో సమృద్ధిగా ఉంటుంది
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii
13. గాయపడిన వ్యక్తికి యాంటీ-టెటనస్ సీరం ఇవ్వడం వల్ల లభించేది (a) సహజ క్రియాత్మక రోగనిరోధకత (b) కృత్రిమ క్రియాత్మక రోగనిరోధకత (c) సహజ నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకత (d) కృత్రిమ నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకత
14. మార్చిన అవయవం తిరస్కరణకు ముఖ్య కారణం (a) IgE ద్వారా హ్యూమరల్ రోగనిరోధకత (b) న్యూట్రోఫిల్ల ద్వారా సహజ రోగనిరోధకత (c) T కణాల కణ ఆధారిత రోగనిరోధకత (d) ఇంటర్ఫెరాన్లు
15. మానవ శరీరంలోని లింఫాయిడ్ కణజాలంలో MALT సుమారు ఎంత వాటా? (a) 10 శాతం (b) 50 శాతం (c) 25 శాతం (d) 90 శాతం
16. అలెర్జీ ప్రతిచర్యలో మాస్ట్ కణాలు విడుదల చేసేవి (a) ఇంటర్ఫెరాన్లు, ప్రతిరక్షకాలు (b) హిస్టమిన్, సెరటోనిన్ (c) అడ్రినలిన్, స్టెరాయిడ్లు (d) హిమోజోయిన్, హిస్టమిన్
17. రక్తాన్ని వడపోసి, రక్తంలోని సూక్ష్మజీవులను బంధించి, అనేక ఎర్ర రక్త కణాలను నిల్వ చేసే అవయవం ఏది? (a) ప్లీహం (b) థైమస్ (c) టాన్సిల్ (d) ఎముక మజ్జ
18. కిందివాటిలో సహజ రోగనిరోధకత కణ అవరోధంలో భాగం కానిది ఏది? (a) న్యూట్రోఫిల్లు (b) ప్లాస్మా కణాలు (c) మోనోసైట్లు (d) సహజ హంతక కణాలు
19. ఒక Y ఆకార ప్రతిరక్షక అణువులో ఎన్ని ప్రతిజనక బంధన స్థానాలు ఉంటాయి? (a) ఒకటి (b) నాలుగు (c) రెండు (d) ఎనిమిది
20. టీకాలు దీర్ఘకాల రక్షణ ఇవ్వడానికి ముఖ్య కారణం అవి దేని ఏర్పాటుకు దారితీస్తాయి? (a) జ్ఞాపక B, T కణాలు (b) ఇంటర్ఫెరాన్లు మాత్రమే (c) హిస్టమిన్ (d) సిద్ధ ప్రతిరక్షకాలు మాత్రమే
21. థైమస్ గురించి సరైన వాక్యం ఏది? (a) వృద్ధాప్యం వరకు పెరుగుతూనే ఉంటుంది. (b) B కణాలు దీనిలో పరిపక్వమవుతాయి. (c) పుట్టుకప్పుడు పెద్దదిగా ఉంటుంది, వయస్సుతో కుచించుకుపోతుంది. (d) ఇది ఉదరంలో ఉంటుంది.
22. ప్రతిరక్షకంలోని చర ప్రాంతం (a) ప్రతిజనకాన్ని బంధిస్తుంది (b) ఒకే రకానికి చెందిన అన్ని ప్రతిరక్షకాల్లో ఒకేలా ఉంటుంది (c) భారీ గొలుసులతో మాత్రమే ఏర్పడుతుంది (d) Y కాండాన్ని ఏర్పరుస్తుంది
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఏ వాక్యాలు సరైనవి?
I. సహజ రోగనిరోధకత అనిర్దిష్టమైనది.
II. ద్వితీయ ప్రతిస్పందన ప్రాథమిక ప్రతిస్పందన కంటే నెమ్మది.
III. B కణాలు ఎముక మజ్జలో పరిపక్వమవుతాయి.
IV. నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకత జ్ఞాపక కణాలను వదిలివెళుతుంది.
(a) I, II (b) II, IV (c) I, III, IV (d) I, III
24. ఒక పిల్లవాడిని తాచుపాము కాటేసింది. వెంటనే ఇవ్వాల్సిన ఉత్తమ చికిత్స (a) ముందే తయారుచేసిన ప్రతిరక్షకాలు ఉన్న యాంటీవెనమ్ (b) బలహీనపరచిన విషంతో టీకా (c) యాంటీహిస్టమిన్ (d) రోగనిరోధక అణచివేత ఔషధం
25. సరిగ్గా జతపరచిన జత ఏది? (a) పేయర్స్ పాచెస్: చిన్నపేగు (b) థైమస్: ద్వితీయ లింఫాయిడ్ అవయవం (c) IgE: జరాయువును దాటుతుంది (d) ఇంటర్ఫెరాన్: భౌతిక అవరోధం
26. మూత్రపిండ మార్పిడి రోగులు జీవితాంతం రోగనిరోధక అణచివేత ఔషధాలు ఎందుకు వాడతారు? (a) ప్రతిరక్షకాల ఉత్పత్తిని పెంచడానికి (b) అలెర్జీలను నివారించడానికి (c) సంక్రమణలను నివారించడానికి (d) T కణాల ద్వారా జరిగే తిరస్కరణను అణచడానికి
27. పోలియో టీకా తీసుకున్న ఒక పిల్లవాడు సంవత్సరాల తర్వాత పోలియో వైరస్కు గురైనా అనారోగ్యం పాలవలేదు. ఈ రక్షణ దేని నుంచి వచ్చింది? (a) ప్లాస్మా కణాల ప్రాథమిక ప్రతిస్పందన మాత్రమే (b) న్యూట్రోఫిల్ల సహజ ప్రతిస్పందన (c) తల్లి IgG నిష్క్రియాత్మక ప్రతిస్పందన (d) జ్ఞాపక కణాలు నడిపించే ద్వితీయ ప్రతిస్పందన
28. ఎన్ని జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?
కన్నీరు: శరీరధర్మ అవరోధం; శ్లేష్మం: భౌతిక అవరోధం; మాక్రోఫేజ్లు: సైటోకైన్ అవరోధం; ఇంటర్ఫెరాన్: కణ అవరోధం
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
29. ప్రతిపాదన (A): నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకత జ్ఞాపకశక్తితో కూడిన దీర్ఘకాల రక్షణను ఇస్తుంది.
కారణం (R): నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకతలో సిద్ధంగా ఉన్న ప్రతిరక్షకాలను శరీరానికి ఇస్తారు.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A ని వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A ని వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: జరాయువును దాటే ఏకైక ప్రతిరక్షకం IgM.
వాక్యం II: అలెర్జీ ప్రతిచర్యలలో IgE ప్రతిరక్షకాలు పాల్గొంటాయి.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | ఇంటర్ఫెరాన్లు సైటోకైన్లు. |
| 2 | a | B కణాలు (ప్లాస్మా కణాలుగా) ప్రతిరక్షకాలను తయారుచేస్తాయి. |
| 3 | d | రెండు భారీ, రెండు తేలిక గొలుసులు. |
| 4 | b | జఠర ఆమ్లం శరీరధర్మ అవరోధం. |
| 5 | c | కొలెస్ట్రమ్లో IgA ఉంటుంది. |
| 6 | c | T కణాలు థైమస్లో పరిపక్వమవుతాయి. |
| 7 | b | IgE మాస్ట్ కణాలను ప్రేరేపిస్తుంది. |
| 8 | b | రుమటాయిడ్ ఆర్థరైటిస్ స్వయం రోగనిరోధక వ్యాధి. |
| 9 | a | హెపటైటిస్ B ప్రతిజనకం ఈస్ట్లో తయారవుతుంది. |
| 10 | c | ఎముక మజ్జ ప్రాథమిక అవయవం. |
| 11 | c | Anamnestic అంటే జ్ఞాపకశక్తి ఆధారిత ద్వితీయ ప్రతిస్పందన. |
| 12 | d | IgG జరాయువు, IgA కొలెస్ట్రమ్, IgE అలెర్జీ, IgM మొదటిది. |
| 13 | d | సిద్ధ ప్రతిరక్షకాలు ఇంజెక్షన్ ద్వారా. |
| 14 | c | T కణాలు అంటుకట్టులను తిరస్కరిస్తాయి. |
| 15 | b | MALT లింఫాయిడ్ కణజాలంలో సుమారు సగం. |
| 16 | b | మాస్ట్ కణాలు హిస్టమిన్, సెరటోనిన్లను విడుదల చేస్తాయి. |
| 17 | a | ప్లీహం రక్తాన్ని వడపోసి RBC లను నిల్వ చేస్తుంది. |
| 18 | b | ప్లాస్మా కణాలు సంపాదిత రోగనిరోధకతకు చెందుతాయి. |
| 19 | c | ప్రతి భుజం కొనలో ఒక స్థానం. |
| 20 | a | జ్ఞాపక కణాలు దీర్ఘకాల రక్షణ ఇస్తాయి. |
| 21 | c | థైమస్ వయస్సుతో కుచించుకుపోతుంది. |
| 22 | a | చర ప్రాంతం ప్రతిజనకానికి సరిపోతుంది. |
| 23 | d | II, IV తప్పు. |
| 24 | a | విషానికి వెంటనే నిష్క్రియాత్మక ప్రతిరక్షకాలు అవసరం. |
| 25 | a | పేయర్స్ పాచెస్ చిన్నపేగులో ఉంటాయి. |
| 26 | d | ఔషధాలు T కణాలు అంటుకట్టును తిరస్కరించకుండా అడ్డుకుంటాయి. |
| 27 | d | జ్ఞాపక కణాలు వేగవంతమైన ద్వితీయ ప్రతిస్పందన ఇస్తాయి. |
| 28 | b | కన్నీరు, శ్లేష్మం జతలు మాత్రమే సరైనవి. |
| 29 | d | నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకత స్వల్పకాలికం, జ్ఞాపకశక్తి ఉండదు. |
| 30 | d | జరాయువును దాటేది IgM కాదు, IgG. |
అధ్యాయం 2 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
వ్యాధికారక జీవులతో పోరాడే శరీర సామర్థ్యమే రోగనిరోధకత. ఇది రెండు రకాలు: సహజ, సంపాదిత.
సహజ రోగనిరోధకత అనిర్దిష్టమైనది, పుట్టుక నుంచి ఉంటుంది. ఇది నాలుగు అవరోధాల ద్వారా పనిచేస్తుంది: భౌతిక, శరీరధర్మ, కణ, సైటోకైన్.
భౌతిక: చర్మం, శ్వాస, జీర్ణ, మూత్రజనన నాళాల శ్లేష్మ పొర. శరీరధర్మ: జఠర ఆమ్లం, లాలాజలం, కన్నీరు. కణ: న్యూట్రోఫిల్లు (PMNL), మోనోసైట్లు, సహజ హంతక లింఫోసైట్లు, మాక్రోఫేజ్లు. సైటోకైన్: వైరస్ సోకిన కణాల నుంచి వచ్చే ఇంటర్ఫెరాన్లు పక్కన ఉన్న సోకని కణాలను రక్షిస్తాయి.
సంపాదిత రోగనిరోధకత వ్యాధికారకానికి నిర్దిష్టమైనది, జ్ఞాపకశక్తి ఉన్నది. మొదటి పరిచయం తక్కువ తీవ్రత ఉన్న ప్రాథమిక ప్రతిస్పందనను, తర్వాతి పరిచయం బలమైన ద్వితీయ (anamnestic) ప్రతిస్పందనను ఇస్తాయి.
B లింఫోసైట్లు రక్తంలోకి ప్రతిరక్షకాలను విడుదల చేస్తాయి (హ్యూమరల్ ప్రతిస్పందన). T లింఫోసైట్లు B కణాలకు సహాయపడి, కణ ఆధారిత రోగనిరోధకత (CMI)ను నడిపిస్తాయి.
CMI అంటుకట్టు తిరస్కరణకు కారణం. అవయవ మార్పిడికి ముందు కణజాల, రక్త వర్గ సరిపోలిక చేస్తారు; రోగులు జీవితాంతం రోగనిరోధక అణచివేత ఔషధాలు వాడాలి.
ప్రతిరక్షకానికి నాలుగు పెప్టైడ్ గొలుసులు: రెండు భారీ, రెండు తేలిక (H₂L₂). NCERT IgA, IgM, IgE, IgG లను పేర్కొంటుంది.
క్రియాత్మక రోగనిరోధకత: సంక్రమణ లేదా టీకా తర్వాత శరీరమే ప్రతిరక్షకాలను తయారుచేస్తుంది; నెమ్మది కానీ దీర్ఘకాలం.
నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకత: సిద్ధ ప్రతిరక్షకాలు ఇస్తారు; వేగం కానీ స్వల్పకాలం. ఉదా: కొలెస్ట్రమ్లో IgA, జరాయువు దాటే ప్రతిరక్షకాలు, యాంటీ-టెటనస్ సీరం, పాము విష యాంటీవెనమ్.
టీకాలలో ప్రతిజనక ప్రోటీన్లు లేదా బలహీనపరచిన/చంపిన వ్యాధికారకాలు ఉంటాయి; అవి జ్ఞాపక B, T కణాలను వదులుతాయి. పునర్సంయోగ DNA ద్వారా ఈస్ట్లో తయారయ్యే హెపటైటిస్ B టీకా వంటివి లభిస్తాయి.
అలెర్జీ అంటే అలెర్జెన్లకు (ధూళి కీటకాలు, పుప్పొడి, జంతువుల చర్మపు పొలుసులు) అతి ప్రతిస్పందన. IgE తయారవుతుంది; మాస్ట్ కణాలు హిస్టమిన్, సెరటోనిన్లను విడుదల చేస్తాయి. యాంటీహిస్టమిన్లు, అడ్రినలిన్, స్టెరాయిడ్లు ఉపశమనం ఇస్తాయి.
స్వయం రోగనిరోధకత: శరీరం తన స్వంత కణాలపై దాడి చేస్తుంది, ఉదాహరణకు రుమటాయిడ్ ఆర్థరైటిస్.
ప్రాథమిక లింఫాయిడ్ అవయవాలు (ఎముక మజ్జ, థైమస్) లింఫోసైట్లు ఏర్పడే లేదా పరిపక్వమయ్యే చోట్లు. ద్వితీయమైనవి (ప్లీహం, శోషరస గ్రంథులు, టాన్సిల్స్, పేయర్స్ పాచెస్, ఉండకం) లింఫోసైట్లు ప్రతిజనకాలను ఎదుర్కొనే చోట్లు.
థైమస్ పుట్టుకప్పుడు పెద్దదిగా ఉంటుంది, వయస్సుతో కుచించుకుపోతుంది. శరీరంలోని లింఫాయిడ్ కణజాలంలో MALT సుమారు 50%.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| పదం | ఉదాహరణ | పని లేదా ముఖ్య వాస్తవం |
|---|---|---|
| భౌతిక అవరోధం | చర్మం, శ్లేష్మం | సూక్ష్మజీవుల ప్రవేశాన్ని అడ్డుకుంటుంది |
| శరీరధర్మ అవరోధం | జఠర ఆమ్లం, లాలాజలం, కన్నీరు | సూక్ష్మజీవులను చంపుతుంది లేదా కడిగివేస్తుంది |
| కణ అవరోధం | న్యూట్రోఫిల్లు, మోనోసైట్లు, NK కణాలు, మాక్రోఫేజ్లు | సూక్ష్మజీవులను భక్షించి నాశనం చేస్తాయి |
| సైటోకైన్ అవరోధం | ఇంటర్ఫెరాన్లు | సోకని కణాలను వైరస్ల నుంచి రక్షిస్తాయి |
| IgE | అలెర్జీ | మాస్ట్ కణాలు హిస్టమిన్ విడుదల చేసేలా ప్రేరేపిస్తుంది |
| IgA | కొలెస్ట్రమ్ | నవజాత శిశువుకు నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకత |
| క్రియాత్మక రోగనిరోధకత | టీకా, సహజ సంక్రమణ | స్వంత ప్రతిరక్షకాలు; జ్ఞాపకశక్తి; నెమ్మది |
| నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకత | యాంటీవెనమ్, యాంటీ-టెటనస్ సీరం | సిద్ధ ప్రతిరక్షకాలు; వేగం; జ్ఞాపకశక్తి లేదు |
| ప్రాథమిక లింఫాయిడ్ అవయవం | ఎముక మజ్జ, థైమస్ | లింఫోసైట్లు ఏర్పడి పరిపక్వమవుతాయి |
| ద్వితీయ లింఫాయిడ్ అవయవం | ప్లీహం, శోషరస గ్రంథులు, టాన్సిల్స్, పేయర్స్ పాచెస్ | లింఫోసైట్లు ప్రతిజనకాలను ఎదుర్కొంటాయి |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
'భౌ-శ-క-సై' (నాలుగు సహజ అవరోధాలు): భౌతిక, శరీరధర్మ, కణ, సైటోకైన్. (ఆంగ్లంలో 'Pretty Pink Cells Chat': Physical, Physiological, Cellular, Cytokine.)
'BT మొదట్లో ఉంటుంది': ప్రాథమిక లింఫాయిడ్ అవయవాలు Bone marrow (ఎముక మజ్జ), Thymus (థైమస్).
'E అంటే Exaggerated (అతి)': అతి ప్రతిస్పందన అయిన అలెర్జీ ప్రతిరక్షకం IgE.
'A అంటే అమ్మ': అమ్మ మొదటి పాలు (కొలెస్ట్రమ్) ద్వారా IgA శిశువుకు చేరుతుంది.
'క్రియాత్మకం = నేనే తయారుచేసా; నిష్క్రియాత్మకం = సిద్ధంగా వచ్చింది' (Active = Antibodies by me; Passive = Pre-made): క్రియాత్మకంలో శరీరమే ప్రతిరక్షకాలను తయారుచేస్తుంది; నిష్క్రియాత్మకంలో అవి సిద్ధంగా ఇవ్వబడతాయి.
భావనల అనుసంధానం
శోషరసం, WBC రకాలు, ప్లీహం పుస్తకం 5: మానవ శరీర ధర్మశాస్త్రం (శరీర ద్రవాలు, ప్రసరణ)లో ఉన్నాయి.
కొలెస్ట్రమ్, జరాయువు, పిండానికి నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకత పుస్తకం 6: ప్రత్యుత్పత్తితో అనుసంధానించబడి ఉన్నాయి.
పునర్సంయోగ టీకాలు, ఈస్ట్ నుంచి హెపటైటిస్ B టీకా పుస్తకం 9: జీవ సాంకేతికశాస్త్రం మరియు దాని అనువర్తనాలులో వివరించబడ్డాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. జాబితా I (సహజ అవరోధ రకం) ని జాబితా II (ఉదాహరణ) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. భౌతిక, B. శరీరధర్మ, C. కణ, D. సైటోకైన్
జాబితా II: i. ఇంటర్ఫెరాన్లు, ii. న్యూట్రోఫిల్లు, NK కణాలు, iii. జఠరంలోని ఆమ్లం, iv. చర్మం, శ్లేష్మం
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv
32. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. IgE, B. కొలెస్ట్రమ్లో IgA, C. పాము విష యాంటీవెనమ్, D. హెపటైటిస్ B టీకా
జాబితా II: i. ఇంజెక్షన్ ద్వారా ఇచ్చే నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకత, ii. ఈస్ట్లో తయారైన పునర్సంయోగ ఉత్పత్తి, iii. అలెర్జీ ప్రతిచర్య, iv. నవజాత శిశువుకు నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకత
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii
33. జాబితా I (లింఫాయిడ్ అవయవం) ని జాబితా II (లక్షణం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. థైమస్, B. ఎముక మజ్జ, C. పేయర్స్ పాచెస్, D. ప్లీహం
జాబితా II: i. లింఫోసైట్లతో సహా అన్ని రక్త కణాలు తయారయ్యే ప్రధాన స్థానం, ii. T లింఫోసైట్లు ఇక్కడ పరిపక్వమవుతాయి, iii. చిన్నపేగు లోపలి పొరలోని లింఫాయిడ్ కణజాలం, iv. రక్తాన్ని వడపోసి ఎరిథ్రోసైట్లను నిల్వ చేసే పెద్ద చిక్కుడు గింజ ఆకార అవయవం
(a) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (b) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv
34. జాబితా I ని జాబితా II (అలెర్జీ) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. ధూళి కీటకాలు, పుప్పొడి, B. మాస్ట్ కణాలు, C. హిస్టమిన్, D. యాంటీహిస్టమిన్లు, స్టెరాయిడ్లు
జాబితా II: i. అలెర్జీ లక్షణాలను తగ్గించే ఔషధాలు, ii. అలెర్జీలో రసాయనాలను విడుదల చేసే కణాలు, iii. తుమ్ములు, వాపుకు కారణమైన రసాయనం, iv. సాధారణ అలెర్జెన్లు
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-i, B-ii, C-iii, D-iv
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ప్రతిరక్షక అణువులో నాలుగు పెప్టైడ్ గొలుసులు ఉంటాయి.
B. ప్రాథమిక రోగనిరోధక ప్రతిస్పందన ద్వితీయ ప్రతిస్పందన కంటే బలమైనది.
C. వైరస్ సోకిన కణాలు ఇంటర్ఫెరాన్లను విడుదల చేస్తాయి.
D. T లింఫోసైట్లు రక్తంలోకి ప్రతిరక్షకాలను స్రవిస్తాయి.
E. అంటుకట్టు తిరస్కరణకు కణ ఆధారిత రోగనిరోధకత కారణం.
(a) మూడు (b) రెండు (c) నాలుగు (d) ఐదు
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. టీకా క్రియాత్మక రోగనిరోధకతను ఇస్తుంది.
B. జరాయువు ద్వారా తల్లి నుంచి పిండానికి చేరే ప్రతిరక్షకాలు నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకతను ఇస్తాయి.
C. క్రియాత్మక రోగనిరోధకత నిమిషాల్లోనే ఏర్పడుతుంది.
D. యాంటీ-టెటనస్ సీరం నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకతను ఇస్తుంది.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. రుమటాయిడ్ ఆర్థరైటిస్ స్వయం రోగనిరోధక వ్యాధి.
B. అవయవ మార్పిడికి ముందు కణజాల, రక్త వర్గ సరిపోలిక చేస్తారు.
C. మార్పిడి రోగులకు రోగనిరోధక అణచివేత ఔషధాలు మొదటి వారం మాత్రమే అవసరం.
D. సహజ రోగనిరోధకత ప్రతి వ్యాధికారకాన్ని గుర్తుంచుకుంటుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
38. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. శరీరంలోని లింఫాయిడ్ కణజాలంలో MALT సుమారు సగం.
B. థైమస్ పుట్టుకప్పుడు పెద్దదిగా ఉంటుంది, వయస్సుతో కుచించుకుపోతుంది.
C. శోషరస గ్రంథులు శోషరసంలో వచ్చే సూక్ష్మజీవులను, ప్రతిజనకాలను బంధిస్తాయి.
D. ప్లీహం ప్రాథమిక లింఫాయిడ్ అవయవం.
(a) రెండు (b) మూడు (c) నాలుగు (d) ఒకటి
39. ఒక గ్రాఫ్ సమయానికి వ్యతిరేకంగా రక్తంలోని ప్రతిరక్షక స్థాయిని చూపిస్తుంది. 0వ రోజు ప్రతిజనకం మొదటి మోతాదు తర్వాత వక్రం నెమ్మదిగా తక్కువ శిఖరానికి పెరిగి తగ్గుతుంది. 30వ రోజు అదే ప్రతిజనకం రెండో మోతాదు తర్వాత వక్రం కొన్ని రోజుల్లోనే అనేక రెట్లు ఎక్కువ శిఖరానికి చేరుతుంది. ఎక్కువగా ఉన్న రెండో శిఖరానికి కారణం
(a) సహజ రోగనిరోధకత (b) మొదటి మోతాదు తర్వాత ఏర్పడిన జ్ఞాపక B, T కణాలు (c) బయటి నుంచి ఇచ్చిన ప్రతిరక్షకాలు (d) ప్రతిజనకం విడుదల చేసిన ఇంటర్ఫెరాన్లు
40. ఒక పట్టికలో నలుగురు వ్యక్తులు ఉన్నారు.
P: కొలెస్ట్రమ్ తాగిన నవజాత శిశువు.
Q: నోటి ద్వారా పోలియో చుక్కలు వేసిన పిల్లవాడు.
R: యాంటీవెనమ్ ఇచ్చిన పాముకాటు బాధితుడు.
S: ఆమలవ్వ నుంచి కోలుకున్న వయోజనుడు.
వీరిలో ఎవరికి నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకత ఉంది?
(a) P, Q మాత్రమే (b) P, R మాత్రమే (c) Q, S మాత్రమే (d) R మాత్రమే
41. ప్రతిరక్షకం యొక్క భాగాలు గుర్తించిన చిత్రం Y ఆకారాన్ని చూపిస్తుంది. రెండు పొడవాటి గొలుసులు కాండం నుంచి రెండు భుజాలలోకి వెళతాయి; రెండు పొట్టి గొలుసులు భుజాల బయటి వైపు ఉంటాయి. చిత్రాన్ని సరిగ్గా చదివిన వివరణ ఏది?
(a) పొడవాటి గొలుసులు తేలిక గొలుసులు, కాబట్టి అణువు L₂H₂, తేలిక గొలుసులదే ఆధిపత్యం (b) ఒక భారీ, ఒక తేలిక గొలుసు మాత్రమే ఉంటాయి (c) నాలుగు ఒకేలాంటి భారీ గొలుసులు ఉంటాయి (d) పొడవాటివి భారీ (H), పొట్టివి తేలిక (L) గొలుసులు, కాబట్టి అణువు H₂L₂
Q42–43 కోసం సందర్భం: 19 ఏళ్ల రవి తాతగారి గదిలోని పాత పుస్తకాల దుమ్ము దులిపినప్పుడల్లా తుమ్ములు మొదలవుతాయి, కళ్ల నుండి నీరు వస్తుంది. పరీక్షల్లో అతని రక్తంలో ఒక ప్రతిరక్షక రకం ఎక్కువగా ఉన్నట్లు తేలింది. డాక్టర్ ఇచ్చిన ఒక మాత్ర గంటలోనే లక్షణాలను తగ్గిస్తుంది.
42. రవి రక్తంలో పెరిగిన ప్రతిరక్షక రకం
(a) IgE (b) IgA (c) IgM (d) IgG
43. ఆ మాత్ర పనిచేసేది ఎక్కువగా దీని వల్ల
(a) అది అతని ముక్కులోని ధూళి కీటకాలను చంపుతుంది (b) అది మాస్ట్ కణాల నుంచి విడుదలైన హిస్టమిన్ ప్రభావాన్ని అడ్డుకునే యాంటీహిస్టమిన్ (c) అది దుమ్ముకు వ్యతిరేక టీకా (d) అది అతని IgE స్థాయిని పెంచుతుంది
44. తుప్పుపట్టిన మేకుతో కాలు కోసుకున్న ఒక బాలుడికి యాంటీ-టెటనస్ సీరం ఇచ్చారు. దీర్ఘకాల రక్షణ కోసం అతనికి తర్వాత ధనుర్వాతం టీకా ఇంకా ఎందుకు అవసరం?
(a) సీరం త్వరగా చనిపోయే జ్ఞాపక B కణాలను తయారుచేస్తుంది (b) సీరం ఇచ్చే సిద్ధ ప్రతిరక్షకాలు కాలక్రమేణా విచ్ఛిన్నమవుతాయి, జ్ఞాపక కణాలను వదలవు (c) సీరంలో సజీవ బ్యాక్టీరియా ఉంటాయి (d) టీకా జీవితాంతం ఉండే నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకతను ఇస్తుంది
45. పూర్తిగా సహజ రోగనిరోధకతకు చెందిన జత ఏది?
(a) కొలెస్ట్రమ్లో IgA, జ్ఞాపక T కణాలు (b) జ్ఞాపక T కణాలు, NK కణాలు (c) కొలెస్ట్రమ్లో IgA, ఇంటర్ఫెరాన్లు (d) ఇంటర్ఫెరాన్లు, NK కణాలు
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | చర్మం భౌతిక, ఆమ్లం శరీరధర్మ, న్యూట్రోఫిల్లు కణ, ఇంటర్ఫెరాన్లు సైటోకైన్ |
| 32 | a | IgE–అలెర్జీ, కొలెస్ట్రమ్–నవజాత శిశువు, యాంటీవెనమ్–ఇంజెక్షన్ ప్రతిరక్షకాలు, హెపటైటిస్ B టీకా–ఈస్ట్ |
| 33 | b | T కణాలు థైమస్లో పరిపక్వమవుతాయి; ఎముక మజ్జ అన్ని రక్త కణాలను తయారుచేస్తుంది; పేయర్స్ పాచెస్ పేగులో; ప్లీహం రక్తాన్ని వడపోస్తుంది |
| 34 | c | అలెర్జెన్లు మాస్ట్ కణాలను ప్రేరేపిస్తాయి, అవి హిస్టమిన్ విడుదల చేస్తాయి; యాంటీహిస్టమిన్లు, స్టెరాయిడ్లు ఉపశమనం ఇస్తాయి |
| 35 | a | A, C, E సరైనవి; ద్వితీయ ప్రతిస్పందన బలమైనది; ప్రతిరక్షకాలను స్రవించేవి B కణాలు, T కణాలు కావు |
| 36 | a | క్రియాత్మక రోగనిరోధకత నెమ్మది; A, B, D సరైనవి |
| 37 | a | అణచివేత ఔషధాలు జీవితాంతం; సహజ రోగనిరోధకతకు జ్ఞాపకశక్తి ఉండదు |
| 38 | b | A, B, C సరైనవి; ప్లీహం ద్వితీయ లింఫాయిడ్ అవయవం |
| 39 | b | జ్ఞాపక కణాలు వేగవంతమైన, తీవ్రమైన ద్వితీయ (anamnestic) ప్రతిస్పందన ఇస్తాయి |
| 40 | b | కొలెస్ట్రమ్, యాంటీవెనమ్ సిద్ధ ప్రతిరక్షకాలను ఇస్తాయి; Q, S స్వంతంగా తయారుచేసుకున్నారు |
| 41 | d | రెండు భారీ, రెండు తేలిక గొలుసులు H₂L₂ ని ఏర్పరుస్తాయి |
| 42 | a | అలెర్జీ ప్రతిచర్యలలో IgE తయారవుతుంది |
| 43 | b | మాస్ట్ కణాల హిస్టమిన్ లక్షణాలకు కారణం; యాంటీహిస్టమిన్ దాన్ని అడ్డుకుంటుంది |
| 44 | b | నిష్క్రియాత్మక రోగనిరోధకత స్వల్పకాలికం, జ్ఞాపక కణాలను వదలదు |
| 45 | d | ఇంటర్ఫెరాన్లు (సైటోకైన్ అవరోధం), NK కణాలు (కణ అవరోధం) సహజమైనవి; కొలెస్ట్రమ్ IgA నిష్క్రియాత్మక సంపాదిత, జ్ఞాపక T కణాలు క్రియాత్మక సంపాదిత |