అధ్యాయం 4: కౌమారదశ, మాదకద్రవ్యాలు మరియు మద్యం దుర్వినియోగం (Adolescence, Drugs and Alcohol Abuse)
మాదకద్రవ్యాలు, మద్యం లేదా పొగాకుకు బానిసలయ్యే వారిలో చాలామంది ఈ అలవాటును టీనేజ్ వయసులోనే మొదలుపెడతారు. కౌమారదశ ఎందుకు ప్రమాదకరమైన దశ, సాధారణంగా దుర్వినియోగమయ్యే మాదకద్రవ్యాలు ఏవి, అవి శరీరానికి ఏం చేస్తాయి, దుర్వినియోగాన్ని ఎలా నివారించవచ్చు అనే విషయాలను ఈ అధ్యాయం వివరిస్తుంది.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
కౌమారదశ అంటే ఏమిటి, అది ఎందుకు సున్నితమైన దశ
దుర్వినియోగమయ్యే మాదకద్రవ్యాలలో మూడు ప్రధాన వర్గాలు: ఓపియాయిడ్లు, కన్నబినాయిడ్లు, కోకా ఆల్కలాయిడ్లు
పొగాకు, నికోటిన్ శరీరానికి ఎలా హాని చేస్తాయి
వ్యసనం, సహనశీలత, ఆధారపడటం, ఉపసంహరణ అనే పదాల అర్థం
మాదకద్రవ్యాలు, మద్యం దుర్వినియోగం వల్ల కలిగే తక్షణ, దీర్ఘకాలిక ప్రభావాలు; క్రీడాకారులు చేసే దుర్వినియోగం
హెచ్చరిక సంకేతాలు, నివారణ మరియు చికిత్స
4.1 కౌమారదశ
కౌమారదశ (Adolescence) ఒక కాలం కూడా, ఒక ప్రక్రియ కూడా. ఈ దశలో పిల్లవాడు సమాజంలో పాలుపంచుకోవడానికి అవసరమైన దృక్పథాలు, నమ్మకాల పరంగా పరిణతి చెందుతాడు. సుమారుగా ఇది 12 నుంచి 18 సంవత్సరాల వయసును కలిగి ఉంటుంది. బాల్యానికి, యుక్తవయసుకు మధ్య ఇది ఒక వారధి.
ఈ దశలో ఎన్నో జీవసంబంధమైన, ప్రవర్తనాపరమైన మార్పులు జరుగుతాయి. యౌవనారంభం (Puberty) హార్మోన్ల మార్పులను తెస్తుంది. కౌమారులకు కుతూహలం ఎక్కువ; సాహసం, ఉత్సాహం కోరుకుంటారు; కొత్తవి ప్రయత్నించి చూడాలనుకుంటారు. ఈ సహజమైన కోరికలు ఆరోగ్యకరమైనవే, కానీ ఇవే ఈ వయసును మాదకద్రవ్యాలు, మద్యం లేదా పొగాకును ప్రయత్నించే అవకాశం ఎక్కువగా ఉన్న వయసుగా మారుస్తాయి. స్నేహితుడి పుట్టినరోజు వేడుకలో మొదటి సిగరెట్ లేదా బోర్డు పరీక్షల తర్వాత 'ఒక్కసారే' అని తాగిన మద్యం ఒక అలవాటుకు మొదటి అడుగు కావచ్చు.
4.2 సాధారణంగా దుర్వినియోగమయ్యే మాదకద్రవ్యాలు
దుర్వినియోగమయ్యే మాదకద్రవ్యాలు చాలావరకు పుష్పించే మొక్కల నుంచి వస్తాయి; కొన్ని శిలీంధ్రాల నుంచి వస్తాయి. మూడు ప్రధాన వర్గాలు కింద ఉన్నాయి.
| లక్షణం | ఓపియాయిడ్లు (Opioids) | కన్నబినాయిడ్లు (Cannabinoids) | కోకా ఆల్కలాయిడ్ (Coca alkaloid) |
|---|---|---|---|
| మూల మొక్క | గసగసాల మొక్క, Papaver somniferum (పాలు/లేటెక్స్) | జనుము, Cannabis sativa (పుష్పవిన్యాసం, ఆకులు, రెసిన్) | కోకా, Erythroxylum coca (దక్షిణ అమెరికాకు చెందినది) |
| ఉదాహరణలు | మార్ఫిన్, హెరాయిన్ ('స్మాక్') | మారిజువానా, హషీష్, చరస్, గంజాయి | కొకైన్ ('కోక్', 'క్రాక్') |
| ఎక్కడ పనిచేస్తాయి | కేంద్ర నాడీ వ్యవస్థ, జీర్ణాశయ పేగు మార్గంలోని ఓపియాయిడ్ గ్రాహకాలు | ముఖ్యంగా మెదడులోని కన్నబినాయిడ్ గ్రాహకాలు | నాడీ ప్రసారకం డోపమైన్ రవాణాకు అడ్డుపడుతుంది |
| ఎలా తీసుకుంటారు | హెరాయిన్ను ముక్కుతో పీల్చడం, ఇంజెక్షన్ ద్వారా | పీల్చడం, నోటి ద్వారా | సాధారణంగా ముక్కుతో పీల్చడం |
| ప్రధాన ప్రభావం | నిరోధకం (Depressant): శరీర క్రియలను నెమ్మదింపజేస్తుంది | హృదయ రక్తనాళ వ్యవస్థపై ప్రభావం | ఉత్తేజకం (Stimulant): అమితానందం, అదనపు శక్తి; అధిక మోతాదులో భ్రాంతులు |
ముఖ్యమైన వాస్తవాలు:
హెరాయిన్ రసాయనికంగా డైఅసిటైల్మార్ఫిన్ (diacetylmorphine). ఇది తెల్లని, వాసన లేని, చేదైన స్ఫటిక పదార్థం. దీన్ని మార్ఫిన్ను ఎసిటైలీకరణం (acetylation) చేసి తయారుచేస్తారు.
మార్ఫిన్ చాలా సమర్థవంతమైన మత్తుమందు (sedative), నొప్పి నివారిణి. శస్త్రచికిత్స తర్వాత రోగులకు వైద్యులు దీన్ని చట్టబద్ధంగా వాడతారు.
కన్నబినాయిడ్లను కొందరు క్రీడాకారులు కూడా దుర్వినియోగం చేస్తారు.
భ్రాంతి కలిగించే ప్రభావాలున్న ఇతర మొక్కలు: Atropa belladonna, Datura.
కొన్ని ఔషధాలు కూడా దుర్వినియోగమవుతాయి. బార్బిట్యురేట్లు, యాంఫిటమైన్లు, బెంజోడయాజెపైన్లు, LSD (లైసర్జిక్ ఆమ్లం డైఈథైల్ఎమైడ్) సాధారణంగా కుంగుబాటు (depression), నిద్రలేమి (insomnia) ఉన్న రోగులకు సహాయపడే ఔషధాలు. కానీ వైద్య అవసరం లేకుండా తీసుకున్నప్పుడు అవి దుర్వినియోగమవుతాయి.
4.3 పొగాకు మరియు నికోటిన్
పొగాకును 400 సంవత్సరాలకు పైగా వాడుతున్నారు. దీన్ని పొగ తాగుతారు, నములుతారు లేదా ముక్కుపొడి (snuff)గా పీలుస్తారు.
పొగాకులో నికోటిన్ (Nicotine) అనే ఆల్కలాయిడ్ ఉంటుంది.
నికోటిన్ అధివృక్క గ్రంథిని (Adrenal gland) ఉత్తేజపరిచి రక్తంలోకి అడ్రినలిన్, నార్అడ్రినలిన్ విడుదలయ్యేలా చేస్తుంది. ఈ రెండూ రక్తపీడనాన్ని, హృదయ స్పందన రేటును పెంచుతాయి.
పొగ తాగడం వల్ల ఊపిరితిత్తులు, మూత్రాశయం, గొంతు క్యాన్సర్ల ప్రమాదం పెరుగుతుంది; బ్రాంకైటిస్, ఎంఫిసీమా, హృదయ ధమనుల వ్యాధి, జఠర వ్రణం (gastric ulcer) కూడా వస్తాయి.
పొగాకు నమలడం (గుట్కా, ఖైనీ) వల్ల నోటి క్యాన్సర్ ప్రమాదం పెరుగుతుంది.
పొగ తాగడం రక్తంలో కార్బన్ మోనాక్సైడ్ (CO) స్థాయిని పెంచుతుంది. CO ఆక్సిజన్ కంటే బలంగా హిమోగ్లోబిన్తో బంధిస్తుంది, కాబట్టి హీమ్తో బంధించిన ఆక్సిజన్ కణజాలాలకు తక్కువగా చేరుతుంది. శరీరం ఆక్సిజన్ కొరతకు గురవుతుంది.
సిగరెట్ ప్యాకెట్లపై 'పొగ తాగడం ఆరోగ్యానికి హానికరం' అనే చట్టబద్ధమైన హెచ్చరిక ఉంటుంది.
4.4 మద్యం
మద్యం (Alcohol) నాడీ వ్యవస్థను నిరోధించే పదార్థం. క్రమం తప్పకుండా అధికంగా తాగడం నాడీ వ్యవస్థను, కాలేయాన్ని దెబ్బతీస్తుంది; దీని వల్ల సిర్రోసిస్ (Cirrhosis) (కాలేయం గట్టిపడి మచ్చలు ఏర్పడటం) వస్తుంది. తాగి వాహనం నడపడం రోడ్డు ప్రమాదాలకు ప్రధాన కారణం. గర్భధారణ సమయంలో మద్యం తాగడం ఎదుగుతున్న పిండానికి హాని చేస్తుంది.
4.5 యువత ఎందుకు మొదలుపెడతారు
కుతూహలం, సాహసం మరియు ఉత్సాహం కోసం తపన, కొత్తవి ప్రయత్నించాలనే కోరిక
సమస్యలు, ఒత్తిడి, నిరాశ నుంచి తప్పించుకోవాలనే ప్రయత్నం; పరీక్షల్లో ఎక్కువ మార్కులు తెచ్చుకోవాలనే ఒత్తిడి కూడా ఇందులో భాగమే
పొగ తాగడం, మద్యం లేదా మాదకద్రవ్యాలు 'కూల్' అని, ఆధునికతకు గుర్తు అని భావించడం
సినిమాలు, టీవీ, సోషల్ మీడియా, ప్రకటనల్లో వీటిని ఆకర్షణీయంగా చూపించడం
అస్థిరమైన లేదా అండగా నిలవని కుటుంబం
తోటివారి ఒత్తిడి (Peer pressure): మాదకద్రవ్యాలు వాడే స్నేహితులు వాటిని మామూలు విషయంగా అనిపించేలా చేస్తారు
4.6 వ్యసనం మరియు ఆధారపడటం
వ్యసనం (Addiction) అంటే కొన్ని ప్రభావాలపై మానసికంగా అతుక్కుపోవడం, ఉదాహరణకు అమితానందం (euphoria), తాత్కాలికంగా బాగున్నామనే భావన. ఈ ప్రభావాలే అవసరం లేకపోయినా మాదకద్రవ్యాన్ని మళ్లీ మళ్లీ తీసుకునేలా చేస్తాయి.
పదే పదే వాడటం వల్ల శరీరంలో సహనశీలత (Tolerance) పెరుగుతుంది. అదే మోతాదు తక్కువ ప్రభావం ఇస్తుంది, కాబట్టి వ్యక్తి ఇంకా ఇంకా ఎక్కువ తీసుకుంటాడు. ఈ చక్రం మరింత బిగుసుకుంటుంది.
ఆధారపడటం (Dependence) అంటే క్రమంగా తీసుకునే మోతాదును అకస్మాత్తుగా ఆపేసినప్పుడు శరీరం కొన్ని అసౌకర్యకరమైన ఉపసంహరణ లక్షణాలు (Withdrawal symptoms) చూపించే స్వభావం. ఆందోళన, వణుకు, వికారం, చెమటలు పట్టడం వీటిలో ఉంటాయి. ఉపసంహరణ తీవ్రంగా, ప్రాణాపాయకరంగా కూడా ఉండవచ్చు, కాబట్టి దాన్ని వైద్యుల పర్యవేక్షణలోనే నిర్వహించాలి.
| పదం | అర్థం |
|---|---|
| వ్యసనం | మాదకద్రవ్య ప్రభావాలపై మానసికంగా అతుక్కుపోవడం |
| సహనశీలత | అదే ప్రభావం కోసం ఎక్కువ మోతాదు అవసరం కావడం |
| ఆధారపడటం | మాదకద్రవ్యం ఆపితే శరీరం ఉపసంహరణ లక్షణాలు చూపడం |
| ఉపసంహరణ లక్షణాల సముదాయం (Withdrawal syndrome) | ఆపినప్పుడు ఆందోళన, వణుకు, వికారం, చెమటలు |
4.7 మాదకద్రవ్యాలు, మద్యం దుర్వినియోగం ప్రభావాలు
తక్షణ ప్రభావాలు: నిర్లక్ష్యపు ప్రవర్తన, ఆస్తుల ధ్వంసం, హింస. చాలా ఎక్కువ మోతాదులో తీసుకుంటే శ్వాసక్రియ ఆగిపోవడం, గుండె వైఫల్యం లేదా మెదడులో రక్తస్రావం (cerebral haemorrhage) వల్ల కోమా, మరణం సంభవించవచ్చు. మాదకద్రవ్యాలను కలిపి గానీ, మద్యంతో కలిపి గానీ తీసుకోవడం తరచూ ప్రాణాంతక అధిక మోతాదు (overdose) కు దారితీస్తుంది.
యువతలో కనిపించే హెచ్చరిక సంకేతాలు:
చదువులో వెనుకబడటం; కారణం లేకుండా పాఠశాల లేదా కళాశాలకు గైర్హాజరు కావడం
వ్యక్తిగత పరిశుభ్రతను పట్టించుకోకపోవడం; ఒంటరిగా ఉండిపోవడం, అందరికీ దూరంగా ఉండటం
కుంగుబాటు, అలసట, దూకుడు, తిరుగుబాటు ప్రవర్తన
కుటుంబం, స్నేహితులతో సంబంధాలు చెడిపోవడం; అభిరుచులపై ఆసక్తి పోవడం
నిద్ర, ఆహారపు అలవాట్లలో మార్పులు; బరువు, ఆకలిలో మార్పులు
దీర్ఘకాలిక మరియు సామాజిక ప్రభావాలు:
వ్యసనపరుడు మాదకద్రవ్యాలు కొనడానికి దొంగతనం మొదలుపెట్టవచ్చు; కుటుంబానికి మానసిక, ఆర్థిక ఒత్తిడి కలుగుతుంది.
ఇంజెక్షన్ ద్వారా మాదకద్రవ్యాలు తీసుకుంటూ సూదులు పంచుకునేవారికి HIV, హెపటైటిస్ B సోకే ప్రమాదం ఎక్కువ.
మాదకద్రవ్యాలు, మద్యాన్ని దీర్ఘకాలం వాడటం నాడీ వ్యవస్థను, కాలేయాన్ని (సిర్రోసిస్) దెబ్బతీస్తుంది.
గర్భధారణ సమయంలో వాడితే పిండానికి హాని కలుగుతుంది.
4.8 క్రీడాకారులు మాదకద్రవ్యాలను దుర్వినియోగం చేయడం
కొంతమంది క్రీడాకారులు కండరాల బలం, పరిమాణం పెంచుకోవడానికి, మరింత దూకుడుగా ఉండటానికి మత్తు కలిగించే నొప్పి నివారిణులు, అనబాలిక్ స్టెరాయిడ్లు (Anabolic steroids), మూత్రవర్ధకాలు (diuretics), కొన్ని హార్మోన్లను దుర్వినియోగం చేస్తారు. అనబాలిక్ స్టెరాయిడ్లకు తీవ్రమైన దుష్ప్రభావాలు ఉన్నాయి:
| స్త్రీలలో | పురుషులలో |
|---|---|
| పురుష లక్షణాలు రావడం (Masculinisation) | మొటిమలు (Acne) |
| దూకుడు పెరగడం, మానసిక స్థితిలో హెచ్చుతగ్గులు, కుంగుబాటు | దూకుడు పెరగడం, మానసిక స్థితిలో హెచ్చుతగ్గులు, కుంగుబాటు |
| అసాధారణ ఋతుచక్రాలు | వృషణాలు చిన్నవి కావడం, శుక్రకణాల ఉత్పత్తి తగ్గడం |
| ముఖం, శరీరంపై అధికంగా వెంట్రుకలు | రొమ్ములు పెద్దవి కావడం |
| స్త్రీశిశ్నిక (clitoris) పెద్దది కావడం | చిన్న వయసులోనే బట్టతల, ప్రోస్టేట్ గ్రంథి పెద్దది కావడం |
| గొంతు బొంగురుగా, లోతుగా మారడం | మూత్రపిండాలు, కాలేయం దెబ్బతినే అవకాశం |
రెండు లింగాల కౌమారులలోనూ స్టెరాయిడ్లు తీవ్రమైన మొటిమలను, పొడవాటి ఎముకల వృద్ధి కేంద్రాలు ముందుగానే మూసుకుపోవడాన్ని కలిగించవచ్చు; దీనివల్ల ఎత్తు పెరగడం ఆగిపోతుంది.
4.9 నివారణ మరియు నియంత్రణ
చికిత్స కంటే నివారణ చాలా సులభం. ఈ చర్యలు సహాయపడతాయి:
అనవసరమైన తోటివారి ఒత్తిడిని నివారించడం: ప్రతి పిల్లవాడికీ తనదైన ఆసక్తులు, పరిమితులు ఉంటాయి. చదువులో గానీ, ఆటల్లో గానీ తల్లిదండ్రులు పిల్లలను వాటికి మించి ఒత్తిడి చేయకూడదు.
విద్య మరియు కౌన్సెలింగ్: సమస్యలను, ఒత్తిడిని ఎదుర్కోవడం, వైఫల్యాన్ని జీవితంలో భాగంగా అంగీకరించడం యువతకు నేర్పించాలి. వారి శక్తిని ఆటలు, చదవడం, సంగీతం, యోగా వంటి అభిరుచుల వైపు మళ్లించాలి.
తల్లిదండ్రులు, తోటివారి సహాయం తీసుకోవడం: నమ్మకమైన వ్యక్తితో మాట్లాడితే మద్దతు, మార్గదర్శనం లభిస్తాయి.
ప్రమాద సంకేతాలను గమనించడం: తల్లిదండ్రులు, ఉపాధ్యాయులు, స్నేహితులు పైన చెప్పిన హెచ్చరిక సంకేతాలను గమనించి, త్వరగా స్పందించాలి.
నిపుణుల, వైద్యుల సహాయం తీసుకోవడం: మనస్తత్వ నిపుణులు, మానసిక వైద్యులు, వ్యసన విముక్తి (de-addiction), పునరావాస కార్యక్రమాలు వ్యక్తి కోలుకుని సాధారణ జీవితం గడపడానికి సహాయపడతాయి.
సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: తెల్లని, వాసన లేని, చేదైన ఒక స్ఫటిక మాదకద్రవ్యాన్ని గసగసాల పాలు నుంచి వచ్చే ఒక నొప్పి నివారిణిని ఎసిటైలీకరణం చేసి తయారుచేస్తారు. దాని పేరు, రసాయన నామం చెప్పండి.
సాధన: ఇది హెరాయిన్ (స్మాక్). రసాయనికంగా ఇది డైఅసిటైల్మార్ఫిన్; Papaver somniferum నుంచి వచ్చే మార్ఫిన్ను ఎసిటైలీకరణం చేసి తయారుచేస్తారు.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: చరస్, గంజాయి తయారీకి వాడే మొక్క, దాని భాగాల పేర్లు చెప్పండి. ఈ మాదకద్రవ్యాలు ఏ గ్రాహకాలపై పనిచేస్తాయి?
సాధన: ఇవి Cannabis sativa నుంచి వస్తాయి. పూల కొనలు (పుష్పవిన్యాసం), ఆకులు, రెసిన్ వాడతారు. ఇవి ముఖ్యంగా మెదడులోని కన్నబినాయిడ్ గ్రాహకాలపై పనిచేస్తాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: కొకైన్ అమితానందాన్ని ఎలా కలిగిస్తుంది?
సాధన: కొకైన్ నాడీ ప్రసారకం డోపమైన్ రవాణాకు అడ్డుపడుతుంది. డోపమైన్ సినాప్స్ల వద్ద ఎక్కువసేపు ఉండిపోతుంది, దీంతో కేంద్ర నాడీ వ్యవస్థ అతిగా ఉత్తేజితమవుతుంది. వాడే వ్యక్తికి అమితానందం, అదనపు శక్తి అనిపిస్తాయి. అధిక మోతాదులో భ్రాంతులు కలుగుతాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: ఎడతెరిపి లేకుండా పొగ తాగే వ్యక్తి మూడు అంతస్తులు ఎక్కగానే బాగా ఆయాసపడతాడు. పొగ తాగడానికి సంబంధించిన రెండు కారణాలు చెప్పండి.
సాధన: మొదటిది, పొగ తాగడం రక్తంలో కార్బన్ మోనాక్సైడ్ను పెంచుతుంది. CO హిమోగ్లోబిన్తో బంధించడం వల్ల కండరాలకు ఆక్సిజన్ తక్కువగా చేరుతుంది. రెండోది, నికోటిన్ అడ్రినలిన్ విడుదల ద్వారా హృదయ స్పందన రేటును, రక్తపీడనాన్ని పెంచుతుంది; దీర్ఘకాలం పొగ తాగడం ఊపిరితిత్తులను దెబ్బతీస్తుంది (బ్రాంకైటిస్, ఎంఫిసీమా).
సాధించిన ఉదాహరణ 4.5: ఒక కళాశాల విద్యార్థికి మొదటి సంవత్సరంలో రిలాక్స్ కావడానికి ఒక పెగ్ మద్యం సరిపోయేది; చివరి సంవత్సరానికి నాలుగు పెగ్గులు కావాలి. ఆపడానికి ప్రయత్నిస్తే చెమటలు పడతాయి, వణుకు వస్తుంది, ఆందోళనగా అనిపిస్తుంది. ఇక్కడ కనిపించే రెండు ప్రక్రియలు ఏవి?
సాధన: అదే ప్రభావానికి ఎక్కువ మద్యం అవసరం కావడం సహనశీలత. ఆపినప్పుడు చెమటలు, వణుకు, ఆందోళన ఉపసంహరణ లక్షణాలు; ఇవి ఆధారపడటాన్ని సూచిస్తాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: 16 ఏళ్ల క్రీడాకారుడు కండరాలు పెంచుకోవడానికి అనబాలిక్ స్టెరాయిడ్లు వాడుతున్నాడు. మొటిమలు కాకుండా, అతని ఎత్తుకు ఇది ఏ శాశ్వత హాని చేయగలదు?
సాధన: స్టెరాయిడ్లు పొడవాటి ఎముకల వృద్ధి కేంద్రాలను ముందుగానే మూసివేయగలవు. అవి మూసుకుపోయాక ఎముకలు పొడవు పెరగడం ఆగిపోతుంది, కాబట్టి అతను ఉండాల్సిన దానికంటే పొట్టిగా ఉండిపోవచ్చు.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.7: నిరోధకం లేదా ఉత్తేజకం అని వర్గీకరించండి: (i) హెరాయిన్, (ii) కొకైన్, (iii) మద్యం, (iv) నికోటిన్.
సాధన: (i) హెరాయిన్: నిరోధకం. (ii) కొకైన్: ఉత్తేజకం. (iii) మద్యం: నిరోధకం. (iv) నికోటిన్: ఉత్తేజకం, ఎందుకంటే ఇది హృదయ స్పందన రేటును, రక్తపీడనాన్ని పెంచుతుంది.
త్వరిత పునశ్చరణ
కౌమారదశ: సుమారు 12 నుంచి 18 సంవత్సరాలు; బాల్యానికి, యుక్తవయసుకు మధ్య వారధి; కుతూహలం, కొత్తవి ప్రయత్నించే స్వభావం దీన్ని సున్నితమైన దశగా చేస్తాయి.
ఓపియాయిడ్లు (గసగసాల మొక్క, Papaver somniferum): మార్ఫిన్, హెరాయిన్ (డైఅసిటైల్మార్ఫిన్); CNS, జీర్ణాశయ పేగు మార్గంలోని గ్రాహకాలపై పనిచేస్తాయి; నిరోధకాలు.
కన్నబినాయిడ్లు (Cannabis sativa పుష్పవిన్యాసం, ఆకులు, రెసిన్): మారిజువానా, హషీష్, చరస్, గంజాయి; మెదడులోని కన్నబినాయిడ్ గ్రాహకాలు; గుండె, రక్తనాళాలపై ప్రభావం.
కొకైన్ (Erythroxylum coca): డోపమైన్ రవాణాను అడ్డుకుంటుంది; ఉత్తేజకం; అధిక మోతాదులో భ్రాంతులు.
నికోటిన్ అధివృక్క గ్రంథి నుంచి అడ్రినలిన్, నార్అడ్రినలిన్ విడుదలయ్యేలా చేసి BP, హృదయ స్పందన రేటును పెంచుతుంది; పొగ తాగడం రక్తంలో CO ని పెంచుతుంది.
వ్యసనం = మానసికంగా అతుక్కుపోవడం; సహనశీలత = ఎక్కువ మోతాదు అవసరం; ఆధారపడటం = ఆపితే ఉపసంహరణ లక్షణాలు.
అనబాలిక్ స్టెరాయిడ్లు: స్త్రీలలో పురుష లక్షణాలు; పురుషులలో చిన్న వృషణాలు, తక్కువ శుక్రకణాలు; కౌమారులలో ఎముకల వృద్ధి కేంద్రాలు ముందుగానే మూసుకుపోవడం.
నివారణ: తోటివారి ఒత్తిడిని నివారించడం, విద్య మరియు కౌన్సెలింగ్, తల్లిదండ్రులు, తోటివారి సహాయం, ప్రమాద సంకేతాల గమనింపు, నిపుణుల సహాయం.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
హెరాయిన్ అంటే డైఅసిటైల్మార్ఫిన్; మార్ఫిన్ను ఎసిటైలీకరణం చేసి తయారుచేస్తారు. దాన్ని నేరుగా మొక్క నుంచి సంగ్రహించరు.
కొకైన్ డోపమైన్ రవాణాపై, కన్నబినాయిడ్లు కన్నబినాయిడ్ గ్రాహకాలపై, ఓపియాయిడ్లు ఓపియాయిడ్ గ్రాహకాలపై పనిచేస్తాయి. ఈ లక్ష్యాలను కలగలపకండి.
కొకైన్, నికోటిన్ ఉత్తేజకాలు; హెరాయిన్, మద్యం నిరోధకాలు.
రొమ్ములు పెద్దవి కావడం, చిన్న వృషణాలు పురుషులలో స్టెరాయిడ్ ప్రభావాలు; గొంతు లోతుగా మారడం, స్త్రీశిశ్నిక పెద్దది కావడం స్త్రీలలో ప్రభావాలు.
సహనశీలత, ఆధారపడటం వేరు వేరు: సహనశీలత మోతాదుకు సంబంధించింది, ఆధారపడటం ఉపసంహరణకు సంబంధించింది.
బార్బిట్యురేట్లు, యాంఫిటమైన్లు, బెంజోడయాజెపైన్లు, LSD దుర్వినియోగమయ్యే ఔషధాలు; ఇవి కేవలం మొక్కల నుంచి వచ్చే వీధి మాదకద్రవ్యాలు మాత్రమే కావు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. హెరాయిన్ రసాయనికంగా (a) డైఅసిటైల్మార్ఫిన్ (b) లైసర్జిక్ ఆమ్లం డైఈథైల్ఎమైడ్ (c) నికోటిన్ (d) ఒక బెంజోడయాజెపైన్
2. కొకైన్ దీని నుంచి లభిస్తుంది? (a) Papaver somniferum (b) Cannabis sativa (c) Datura (d) Erythroxylum coca
3. కౌమారదశ సుమారుగా ఏ వయసు విస్తృతిని కలిగి ఉంటుంది? (a) 12 నుంచి 18 సంవత్సరాలు (b) 5 నుంచి 10 సంవత్సరాలు (c) 20 నుంచి 30 సంవత్సరాలు (d) 1 నుంచి 5 సంవత్సరాలు
4. కన్నబినాయిడ్లు ముఖ్యంగా ఎక్కడ ఉన్న గ్రాహకాలపై పనిచేస్తాయి? (a) కాలేయం (b) మెదడు (c) మూత్రపిండం (d) జఠరం
5. నికోటిన్ అడ్రినలిన్ను ఏ గ్రంథి నుంచి విడుదలయ్యేలా ఉత్తేజపరుస్తుంది? (a) థైరాయిడ్ (b) కులోమం (c) పీయూషిక (d) అధివృక్క గ్రంథి
6. వైద్యంలో మార్ఫిన్ను దేనిగా వాడతారు? (a) ఉత్తేజకం (b) యాంటీబయాటిక్ (c) భ్రాంతికారకం (d) మత్తుమందు, నొప్పి నివారిణి
7. దీర్ఘకాల మద్యం దుర్వినియోగం కాలేయాన్ని దెబ్బతీసి కలిగించేది (a) సిర్రోసిస్ (b) ఎంఫిసీమా (c) బ్రాంకైటిస్ (d) బోదకాలు
8. చరస్, గంజాయి దేని నుంచి లభిస్తాయి? (a) గసగసాల మొక్క (b) కోకా (c) Cannabis sativa (d) Atropa belladonna
9. హెరాయిన్ను సాధారణంగా ఎలా తీసుకుంటారు? (a) ఆకులు నమలడం (b) పూలు తినడం (c) చర్మంపై ప్యాచ్లు (d) ముక్కుతో పీల్చడం, ఇంజెక్షన్
10. భ్రాంతి కలిగించే గుణాలు ఉన్న మొక్క ఏది? (a) Datura (b) గోధుమ (c) మామిడి (d) వేప
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. కొకైన్ దేని రవాణాకు అడ్డుపడుతుంది? (a) హిమోగ్లోబిన్ (b) ఇన్సులిన్ (c) డోపమైన్ (d) గ్లూకోజ్
12. పొగ తాగడం రక్తంలో ఏ పదార్థ స్థాయిని పెంచి ఆక్సిజన్ సరఫరాను తగ్గిస్తుంది? (a) కార్బన్ మోనాక్సైడ్ (b) ఆక్సిజన్ (c) ఇన్సులిన్ (d) ప్లేట్లెట్లు
13. ఉపసంహరణ లక్షణాలలో ఉండేవి (a) అమితానందం, శక్తి (b) ఎక్కువ సహనశీలత (c) చదువులో మెరుగైన ఫలితాలు (d) ఆందోళన, వణుకు, వికారం, చెమటలు
14. కాలమ్ I ని కాలమ్ II తో జతపరచండి.
కాలమ్ I: A. ఓపియాయిడ్లు, B. కన్నబినాయిడ్లు, C. కోకా ఆల్కలాయిడ్, D. నికోటిన్
కాలమ్ II: i. అధివృక్క గ్రంథి ఉత్తేజన, ii. డోపమైన్ రవాణా, iii. మెదడులోని కన్నబినాయిడ్ గ్రాహకాలు, iv. CNS, జీర్ణాశయ పేగు మార్గంలోని గ్రాహకాలు
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv
15. సాధారణంగా కుంగుబాటు, నిద్రలేమికి సూచించే కానీ తరచూ దుర్వినియోగమయ్యే ఔషధాలు ఏవి? (a) మార్ఫిన్, హెరాయిన్ (b) కొకైన్, చరస్ (c) నికోటిన్, కెఫిన్ (d) బార్బిట్యురేట్లు, బెంజోడయాజెపైన్లు
16. స్త్రీలలో కనిపించే అనబాలిక్ స్టెరాయిడ్ దుష్ప్రభావం (a) రొమ్ములు పెద్దవి కావడం (b) వృషణాలు చిన్నవి కావడం (c) గొంతు లోతుగా మారడం (d) ప్రోస్టేట్ గ్రంథి పెద్దది కావడం
17. కిందివాటిలో టీనేజర్లో మాదకద్రవ్య దుర్వినియోగానికి హెచ్చరిక సంకేతం ఏది? (a) మార్కులు మెరుగుపడటం (b) క్రమం తప్పకుండా హాజరు (c) వ్యక్తిగత పరిశుభ్రత మెరుగుపడటం (d) అభిరుచులపై ఆసక్తి పోవడం
18. సూదులు పంచుకుంటూ మాదకద్రవ్యాలు ఇంజెక్ట్ చేసుకునేవారికి ఏవి సోకే ప్రమాదం ఎక్కువ? (a) టైఫాయిడ్, కలరా (b) HIV, హెపటైటిస్ B (c) రికెట్స్, స్కర్వీ (d) తామర, అమీబియాసిస్
19. ఒక మాదకద్రవ్యానికి సహనశీలత అంటే (a) ఆపినప్పుడు ఉపసంహరణ లక్షణాలు (b) మాదకద్రవ్యంపై మానసికంగా అతుక్కుపోవడం (c) అదే ప్రభావం కోసం ఎక్కువ మోతాదు అవసరం కావడం (d) రుచి జ్ఞానం కోల్పోవడం
20. పొగాకు నమలడం దేని ప్రమాదాన్ని పెంచుతుంది? (a) నోటి క్యాన్సర్ (b) బోదకాలు (c) వర్ణాంధత (d) రేచీకటి
21. కౌమారులలో అనబాలిక్ స్టెరాయిడ్లు కలిగించేది (a) పొడవాటి ఎముకల వృద్ధి కేంద్రాలు ముందుగానే మూసుకుపోవడం (b) ఎత్తు పెరగడం (c) కాలేయ పనితీరు మెరుగుపడటం (d) శుక్రకణాల సంఖ్య పెరగడం
22. హెరాయిన్ శరీరంపై దేనిగా పనిచేస్తుంది? (a) ఉత్తేజకం (b) నిరోధకం (c) యాంటీబయాటిక్ (d) విటమిన్
స్థాయి 3: సవాలు
23. కింది వాక్యాలలో సరైనవి ఏవి?
I. మార్ఫిన్ను ఎసిటైలీకరణం చేసి హెరాయిన్ తయారుచేస్తారు.
II. కొకైన్ ఒక నిరోధకం.
III. నికోటిన్ రక్తపీడనాన్ని, హృదయ స్పందన రేటును పెంచుతుంది.
IV. కన్నబినాయిడ్లు హృదయ రక్తనాళ వ్యవస్థపై ప్రభావం చూపుతాయి.
(a) I, III, IV (b) I, II (c) II, IV (d) నాలుగూ
24. కిందివాటిలో తప్పుగా జతపరచిన జత ఏది? (a) Papaver somniferum: మార్ఫిన్ (b) Erythroxylum coca: కొకైన్ (c) Cannabis sativa: హెరాయిన్ (d) పొగాకు: నికోటిన్
25. మాదకద్రవ్యాల అతి ఎక్కువ మోతాదు వల్ల మరణం ప్రధానంగా దేని వల్ల సంభవిస్తుంది? (a) అకస్మాత్తు సిర్రోసిస్ (b) శ్వాసక్రియ ఆగిపోవడం, గుండె వైఫల్యం లేదా మెదడులో రక్తస్రావం (c) రక్తహీనత (d) అలెర్జీ
26. మాదకద్రవ్యాన్ని ఆపడం (ఉపసంహరణ) వైద్యుల పర్యవేక్షణలోనే జరగాలి, ఎందుకంటే (a) అది సహనశీలతను పెంచుతుంది (b) లక్షణాలు తీవ్రంగా, ప్రాణాపాయకరంగా కూడా ఉండవచ్చు (c) మోతాదు పెంచాలి (d) మాదకద్రవ్యం మరింత శక్తివంతమవుతుంది
27. సాధారణంగా శ్వాసిస్తున్నా పొగ తాగేవారి కణజాలాలకు ఆక్సిజన్ తక్కువగా అందుతుంది, ఎందుకంటే (a) కార్బన్ మోనాక్సైడ్ హిమోగ్లోబిన్తో బంధించి దాని ఆక్సిజన్ వహన సామర్థ్యాన్ని తగ్గిస్తుంది (b) నికోటిన్ ఎర్ర రక్త కణాలను నాశనం చేస్తుంది (c) తారు ఆక్సిజన్ను కార్బన్ డైఆక్సైడ్గా మారుస్తుంది (d) అడ్రినలిన్ ఊపిరితిత్తులలోకి ఆక్సిజన్ ప్రవేశాన్ని అడ్డుకుంటుంది
28. కౌమారులలో మాదకద్రవ్య దుర్వినియోగాన్ని నివారించడానికి సూచించని మార్గం ఏది? (a) అనవసరమైన తోటివారి ఒత్తిడిని నివారించడం (b) విద్య, కౌన్సెలింగ్ (c) కౌమారుడిని కుటుంబం, స్నేహితుల నుంచి వేరు చేయడం (d) నిపుణుల సహాయం తీసుకోవడం
29. ప్రతిపాదన (A): పొగ తాగడం శరీర కణజాలాలకు ఆక్సిజన్ సరఫరాను తగ్గిస్తుంది.
కారణం (R): పొగ తాగడం రక్తంలో కార్బన్ మోనాక్సైడ్ను పెంచుతుంది, ఇది హీమ్తో బంధించిన ఆక్సిజన్ పరిమాణాన్ని తగ్గిస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: శస్త్రచికిత్స చేయించుకున్న రోగులకు మార్ఫిన్ను నొప్పి నివారిణిగా వాడతారు.
వాక్యం II: కన్నబినాయిడ్లు Cannabis sativa పుష్పవిన్యాసం నుంచి లభిస్తాయి.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | a | హెరాయిన్ అంటే డైఅసిటైల్మార్ఫిన్. |
| 2 | d | కోకా మొక్క కొకైన్ను ఇస్తుంది. |
| 3 | a | కౌమారదశ సుమారు 12 నుంచి 18 సంవత్సరాలు. |
| 4 | b | కన్నబినాయిడ్ గ్రాహకాలు ముఖ్యంగా మెదడులో ఉంటాయి. |
| 5 | d | నికోటిన్ అధివృక్క గ్రంథిపై పనిచేస్తుంది. |
| 6 | d | మార్ఫిన్ మత్తుమందు, నొప్పి నివారిణి. |
| 7 | a | మద్యం కాలేయాన్ని గట్టిపరుస్తుంది: సిర్రోసిస్. |
| 8 | c | చరస్, గంజాయి Cannabis నుంచి వస్తాయి. |
| 9 | d | హెరాయిన్ను ముక్కుతో పీలుస్తారు లేదా ఇంజెక్ట్ చేసుకుంటారు. |
| 10 | a | Datura భ్రాంతి కలిగిస్తుంది. |
| 11 | c | కొకైన్ డోపమైన్ రవాణాను అడ్డుకుంటుంది. |
| 12 | a | CO హిమోగ్లోబిన్తో బంధిస్తుంది. |
| 13 | d | ఇవి సాధారణ ఉపసంహరణ లక్షణాలు. |
| 14 | b | ఓపియాయిడ్ CNS-పేగు, కన్నబినాయిడ్ మెదడు, కొకైన్ డోపమైన్, నికోటిన్ అధివృక్క గ్రంథి. |
| 15 | d | రెండూ వైద్యులు సూచించే ఔషధాలే, కానీ దుర్వినియోగమవుతాయి. |
| 16 | c | గొంతు లోతుగా మారడం స్త్రీలలో స్టెరాయిడ్ ప్రభావం. |
| 17 | d | అభిరుచులపై ఆసక్తి పోవడం ప్రమాద సంకేతం. |
| 18 | b | పంచుకున్న సూదులు HIV, హెపటైటిస్ B లను వ్యాపింపజేస్తాయి. |
| 19 | c | సహనశీలత అంటే అదే ప్రభావానికి ఎక్కువ మోతాదు. |
| 20 | a | పొగాకు నమలడం నోటి క్యాన్సర్కు దారితీస్తుంది. |
| 21 | a | వృద్ధి కేంద్రాలు ముందుగానే మూసుకుపోయి ఎత్తు ఆగిపోతుంది. |
| 22 | b | హెరాయిన్ శరీర క్రియలను నెమ్మదింపజేస్తుంది. |
| 23 | a | కొకైన్ ఉత్తేజకం, కాబట్టి II తప్పు. |
| 24 | c | హెరాయిన్ గసగసాల మొక్క నుంచి వస్తుంది, Cannabis నుంచి కాదు. |
| 25 | b | అధిక మోతాదు శ్వాస, గుండె లేదా మెదడు వైఫల్యంతో ప్రాణం తీస్తుంది. |
| 26 | b | ఉపసంహరణ ప్రాణాపాయకరం కావచ్చు. |
| 27 | a | CO హీమ్తో బంధించిన ఆక్సిజన్ను తగ్గిస్తుంది. |
| 28 | c | ఒంటరితనం సమస్యను మరింత పెంచుతుంది. |
| 29 | a | R నేరుగా A ను వివరిస్తుంది. |
| 30 | a | రెండు వాక్యాలూ సరైనవే. |
అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
కౌమారదశ (సుమారు 12–18 సంవత్సరాలు) జీవసంబంధమైన, ప్రవర్తనాపరమైన పరిణతి చెందే కాలం మరియు ప్రక్రియ. కుతూహలం, సాహసం కోసం తపన, తోటివారి ఒత్తిడి, మానసిక ఒత్తిడి దీన్ని సున్నితమైన దశగా చేస్తాయి.
ఓపియాయిడ్లు కేంద్ర నాడీ వ్యవస్థ, జీర్ణాశయ పేగు మార్గంలోని ఓపియాయిడ్ గ్రాహకాలతో బంధిస్తాయి. హెరాయిన్ (స్మాక్, డైఅసిటైల్మార్ఫిన్) తెల్లని, వాసన లేని, చేదైన స్ఫటిక పదార్థం; మార్ఫిన్ను ఎసిటైలీకరణం చేసి తయారుచేస్తారు.
మార్ఫిన్ గసగసాల మొక్క Papaver somniferum పాల (లేటెక్స్) నుంచి వస్తుంది. హెరాయిన్ నిరోధకం: శరీర క్రియలను నెమ్మదింపజేస్తుంది. దీన్ని ముక్కుతో పీలుస్తారు లేదా ఇంజెక్ట్ చేసుకుంటారు.
కన్నబినాయిడ్లు మెదడులోని కన్నబినాయిడ్ గ్రాహకాలపై పనిచేస్తాయి. ఇవి Cannabis sativa పుష్పవిన్యాసాల నుంచి వస్తాయి; మారిజువానా, హషీష్, చరస్, గంజాయి దాని ఉత్పత్తులు. ఇవి గుండె, రక్తనాళాలపై ప్రభావం చూపుతాయి.
కొకైన్ దక్షిణ అమెరికాకు చెందిన కోకా మొక్క Erythroxylum coca నుంచి వస్తుంది. ఇది డోపమైన్ రవాణాకు అడ్డుపడి అమితానందం, అదనపు శక్తి ఇస్తుంది; ఎక్కువైతే భ్రాంతులు కలుగుతాయి.
Atropa belladonna, Datura భ్రాంతి కలిగించే గుణాలున్న ఇతర మొక్కలు.
బార్బిట్యురేట్లు, యాంఫిటమైన్లు, బెంజోడయాజెపైన్లు వంటివి కుంగుబాటు, నిద్రలేమికి ఔషధాలే కానీ తరచూ దుర్వినియోగమవుతాయి. LSD దుర్వినియోగమయ్యే మరో భ్రాంతికారకం.
నికోటిన్ (పొగాకులోని ఆల్కలాయిడ్) అధివృక్క గ్రంథి నుంచి అడ్రినలిన్, నార్అడ్రినలిన్ విడుదలయ్యేలా చేసి రక్తపీడనాన్ని, హృదయ స్పందన రేటును పెంచుతుంది.
పొగ తాగడం ఊపిరితిత్తులు, మూత్రాశయం, గొంతు క్యాన్సర్లతో, బ్రాంకైటిస్, ఎంఫిసీమా, హృదయ ధమనుల వ్యాధి, జఠర వ్రణంతో సంబంధం కలిగి ఉంది. పొగాకు నమలడం నోటి క్యాన్సర్ ప్రమాదాన్ని పెంచుతుంది. పొగ రక్తంలో కార్బన్ మోనాక్సైడ్ను పెంచి, హిమోగ్లోబిన్తో బంధించిన ఆక్సిజన్ను తగ్గిస్తుంది.
వ్యసనం అంటే మాదకద్రవ్యం ఇచ్చే అమితానందంపై మానసికంగా అతుక్కుపోవడం. ఆధారపడటం అంటే క్రమం తప్పకుండా తీసుకునే మోతాదును అకస్మాత్తుగా ఆపితే శరీరం ఉపసంహరణ లక్షణాలు (ఆందోళన, వణుకు, వికారం, చెమటలు) చూపే స్వభావం.
దుర్వినియోగ ప్రభావాలు: నిర్లక్ష్యపు ప్రవర్తన, హింస, మార్కులు పడిపోవడం; పంచుకున్న సూదులు ఎయిడ్స్, హెపటైటిస్ B లను వ్యాపింపజేస్తాయి; అధిక మద్యపానం కాలేయాన్ని (సిర్రోసిస్), నాడీ వ్యవస్థను దెబ్బతీస్తుంది; గర్భధారణలో తాగడం పిండానికి హాని చేస్తుంది.
స్త్రీలలో అనబాలిక్ స్టెరాయిడ్లు: పురుష లక్షణాలు, లోతైన గొంతు, ఎక్కువ దూకుడు, మానసిక హెచ్చుతగ్గులు, కుంగుబాటు, అసాధారణ ఋతుచక్రాలు, ముఖం, శరీరంపై అధిక వెంట్రుకలు, పెద్దదైన స్త్రీశిశ్నిక.
పురుషులలో అనబాలిక్ స్టెరాయిడ్లు: మొటిమలు, దూకుడు, మానసిక హెచ్చుతగ్గులు, కుంగుబాటు, చిన్న వృషణాలు, తక్కువ శుక్రకణాల ఉత్పత్తి, కాలేయ, మూత్రపిండ సమస్యలు, రొమ్ములు పెద్దవి కావడం, చిన్న వయసులోనే బట్టతల, పెద్దదైన ప్రోస్టేట్.
నివారణ: అనవసరమైన తోటివారి ఒత్తిడిని నివారించడం, విద్య మరియు కౌన్సెలింగ్, తల్లిదండ్రులు, తోటివారి సహాయం, ప్రమాద సంకేతాల గమనింపు, నిపుణుల, వైద్యుల సహాయం.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| మాదకద్రవ్యం | మూలం | శరీరంపై ప్రభావం |
|---|---|---|
| మార్ఫిన్ | Papaver somniferum పాల (లేటెక్స్) | ఓపియాయిడ్; మత్తుమందు, నొప్పి నివారిణి |
| హెరాయిన్ (స్మాక్) | ఎసిటైలీకరించిన మార్ఫిన్ | నిరోధకం; ఓపియాయిడ్ గ్రాహకాలతో బంధిస్తుంది |
| మారిజువానా, హషీష్, చరస్, గంజాయి | Cannabis sativa పుష్పవిన్యాసాలు | కన్నబినాయిడ్ గ్రాహకాలు; గుండె, రక్తనాళాలపై ప్రభావం |
| కొకైన్ (కోక్, క్రాక్) | Erythroxylum coca | ఉత్తేజకం; డోపమైన్ రవాణాను అడ్డుకుంటుంది; అమితానందం |
| అట్రోపిన్ రకపు భ్రాంతికారకాలు | Atropa belladonna, Datura | భ్రాంతులు |
| నికోటిన్ | పొగాకు | అడ్రినలిన్, నార్అడ్రినలిన్ విడుదల; BP, హృదయ స్పందన రేటు పెరుగుదల |
| బార్బిట్యురేట్లు, బెంజోడయాజెపైన్లు | ఔషధాలు | కుంగుబాటు, నిద్రలేమికి వాడతారు; దుర్వినియోగమవుతాయి |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
'Poppy Pacifies, Coca Charges': గసగసాల ఉత్పత్తులు (మార్ఫిన్, హెరాయిన్) శాంతపరుస్తాయి (Pacifies) అంటే నిరోధకాలు; కోకా నుంచి వచ్చే కొకైన్ ఛార్జ్ చేస్తుంది (Charges) అంటే ఉత్తేజకం. తెలుగులో: 'గసగసాల గాఢ నిద్ర, కోకా కేక'.
'Cannabis = Charas, Ganja, Hashish, Marijuana': ఈ నాలుగూ ఒకే మొక్క పుష్పవిన్యాసాల నుంచి వస్తాయి.
'Nicotine Nudges Noradrenaline' (నికోటిన్ నార్అడ్రినలిన్ను తోసుతుంది): నికోటిన్ అధివృక్క గ్రంథి నుంచి నార్అడ్రినలిన్, అడ్రినలిన్ విడుదలయ్యేలా చేస్తుంది.
'Heroin = Hushed, Cocaine = Charged': హెరాయిన్ శరీరాన్ని నిశ్శబ్దం చేస్తుంది (నిరోధకం), కొకైన్ ఛార్జ్ చేస్తుంది (ఉత్తేజకం).
'వ్యసనం మనసులో, ఆధారపడటం శరీరంలో' (Addiction is in the mind, dependence is in the body): కోరిక వర్సెస్ ఉపసంహరణ లక్షణాలు.
భావనల అనుసంధానం
అడ్రినలిన్, అధివృక్క గ్రంథి, డోపమైన్ వంటి నాడీ ప్రసారకాల గురించి పుస్తకం 5: మానవ శరీర ధర్మశాస్త్రం (నాడీ, రసాయన సమన్వయం)లో ఉంది.
కాలేయ సిర్రోసిస్, పిండంపై మాదకద్రవ్యాల ప్రభావం పుస్తకం 5: మానవ శరీర ధర్మశాస్త్రం, పుస్తకం 6: ప్రత్యుత్పత్తితో అనుసంధానించబడి ఉన్నాయి.
గసగసాల, Datura, Cannabis మొక్కల కుటుంబాలు పుస్తకం 1: జీవ ప్రపంచంలో వైవిధ్యం, పుస్తకం 2: జంతువులు, మొక్కలలో నిర్మాణాత్మక వ్యవస్థీకరణతో అనుసంధానించబడి ఉన్నాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. జాబితా I (మాదకద్రవ్యం) ని జాబితా II (మూలం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. హెరాయిన్, B. హషీష్, C. కొకైన్, D. సొలనేసీ కుటుంబ మొక్క నుంచి వచ్చే భ్రాంతికారకం
జాబితా II: i. Erythroxylum coca, ii. Papaver somniferum, iii. Atropa belladonna, iv. Cannabis sativa
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
32. జాబితా I (మాదకద్రవ్యం) ని జాబితా II (చర్య) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. హెరాయిన్, B. కొకైన్, C. కన్నబినాయిడ్లు, D. నికోటిన్
జాబితా II: i. అధివృక్క గ్రంథి నుంచి అడ్రినలిన్, నార్అడ్రినలిన్ విడుదలయ్యేలా చేస్తుంది, ii. డోపమైన్ రవాణాకు అడ్డుపడుతుంది, iii. ఓపియాయిడ్ గ్రాహకాలతో బంధించే నిరోధకం, iv. మెదడు గ్రాహకాలపై పనిచేసి గుండె, రక్తనాళాలపై ప్రభావం చూపుతాయి
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-i, B-ii, C-iv, D-iii
33. జాబితా I (అలవాటు) ని జాబితా II (ప్రధాన హాని) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. సంవత్సరాల పాటు అధిక మద్యపానం, B. పొగ తాగడం, C. పొగాకు నమలడం, D. మాదకద్రవ్యాల ఇంజెక్షన్కు సూదులు పంచుకోవడం
జాబితా II: i. నోటి కుహర క్యాన్సర్, ii. కాలేయ సిర్రోసిస్, iii. ఎయిడ్స్, హెపటైటిస్ B, iv. ఊపిరితిత్తుల క్యాన్సర్, ఎంఫిసీమా
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
34. జాబితా I (పదం) ని జాబితా II (అర్థం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. కౌమారదశ, B. వ్యసనం, C. ఆధారపడటం, D. ఉపసంహరణ లక్షణాల సముదాయం
జాబితా II: i. జీవసంబంధ, ప్రవర్తనాపరమైన పరిణతి కాలం, సుమారు 12–18 సంవత్సరాలు, ii. మాదకద్రవ్యం ఇచ్చే 'మత్తు'పై మానసికంగా అతుక్కుపోవడం, iii. క్రమ మోతాదు అకస్మాత్తుగా ఆపితే శరీరం చెడుగా స్పందించే స్వభావం, iv. ఆందోళన, వణుకు, వికారం, చెమటలు
(a) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (b) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (c) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (d) A-i, B-ii, C-iv, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. మార్ఫిన్ను ఎసిటైలీకరణం చేసి హెరాయిన్ తయారుచేస్తారు.
B. కొకైన్ ఒక నిరోధకం.
C. మార్ఫిన్ను గసగసాల మొక్క పాల నుంచి సేకరిస్తారు.
D. కన్నబినాయిడ్లు Cannabis sativa పుష్పవిన్యాసాల నుంచి వస్తాయి.
E. బార్బిట్యురేట్లు, బెంజోడయాజెపైన్లు కుంగుబాటు, నిద్రలేమికి ఔషధాలు.
(a) మూడు (b) ఐదు (c) నాలుగు (d) రెండు
36. స్త్రీలలో అనబాలిక్ స్టెరాయిడ్ దుష్ప్రభావాల సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. పురుష లక్షణాలు రావడం
B. గొంతు లోతుగా మారడం
C. రొమ్ములు పెద్దవి కావడం
D. ముఖం, శరీరంపై అధిక వెంట్రుకలు
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. నికోటిన్ రక్తపీడనాన్ని, హృదయ స్పందన రేటును పెంచుతుంది.
B. పొగ తాగడం రక్తంలో కార్బన్ మోనాక్సైడ్ను పెంచి, హిమోగ్లోబిన్తో బంధించిన ఆక్సిజన్ను తగ్గిస్తుంది.
C. పొగ తాగడం బ్రాంకైటిస్, ఎంఫిసీమా, హృదయ ధమనుల వ్యాధితో సంబంధం కలిగి ఉంది.
D. పొగాకు నమలడం వల్ల నోటి క్యాన్సర్ ప్రమాదం అసలు ఉండదు.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) A, B, C మాత్రమే
38. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. అనవసరమైన తోటివారి ఒత్తిడిని నివారించడం మాదకద్రవ్య దుర్వినియోగాన్ని నివారించడానికి సహాయపడుతుంది.
B. తల్లిదండ్రులు పిల్లలను వారి పరిమితులకు మించి సాధించమని ఒత్తిడి చేయాలి.
C. తల్లిదండ్రులు, తోటివారి సహాయం తీసుకోవడం ఇబ్బందిలో ఉన్న యువతకు సహాయపడుతుంది.
D. మార్కులు పడిపోవడం, అభిరుచులపై ఆసక్తి పోవడం హెచ్చరిక సంకేతాలు కావచ్చు.
(a) రెండు (b) నాలుగు (c) మూడు (d) ఒకటి
39. ఒక కౌన్సెలర్ పట్టికలో నలుగురు విద్యార్థుల వివరాలు ఉన్నాయి. W: అమితానందం, అదనపు శక్తి, తర్వాత భ్రాంతులు. X: ఇంజెక్షన్ తర్వాత మగ్గు, శరీర క్రియలు నెమ్మదించడం. Y: ఒక మొక్క పూల కొనల ఉత్పత్తిని పీల్చిన తర్వాత గ్రహింపులో మార్పు. Z: సిగరెట్ తర్వాత వేగవంతమైన హృదయ స్పందన, ఎక్కువ రక్తపీడనం. అన్ని మాదకద్రవ్యాలను సరిగ్గా గుర్తించే ఎంపిక ఏది?
(a) W–హెరాయిన్, X–కొకైన్, Y–చరస్, Z–నికోటిన్ (b) W–కొకైన్, X–నికోటిన్, Y–చరస్, Z–హెరాయిన్ (c) W–కొకైన్, X–హెరాయిన్, Y–చరస్, Z–నికోటిన్ (d) W–చరస్, X–హెరాయిన్, Y–కొకైన్, Z–నికోటిన్
40. ఒక రేఖాచిత్రం 60 నిమిషాలలో ఒక వ్యక్తి హృదయ స్పందన రేటును చూపిస్తుంది. 10వ నిమిషంలో అతను సిగరెట్ తాగుతాడు. కొద్ది నిమిషాల్లోనే రేటు సుమారు 72 నుంచి 85 స్పందనలు/నిమిషానికి పెరిగి, తర్వాత నెమ్మదిగా సాధారణ స్థితికి వస్తుంది. ఈ పెరుగుదలకు కారణం ఏమిటి?
(a) కార్బన్ మోనాక్సైడ్ గుండెకు ఆక్సిజన్ సరఫరాను పెంచుతుంది (b) నికోటిన్ నిరోధకంగా పనిచేస్తుంది (c) తారు డోపమైన్ రవాణాను అడ్డుకుంటుంది (d) నికోటిన్ అధివృక్క గ్రంథి నుంచి అడ్రినలిన్, నార్అడ్రినలిన్ విడుదలయ్యేలా చేస్తుంది
41. ఒక సినాప్స్ చిత్రంలో ఒక న్యూరాన్ డోపమైన్ను విడుదల చేస్తుంది; సాధారణంగా రవాణా ప్రోటీన్లు దాన్ని తిరిగి తీసుకుంటాయి. ఒక మాదకద్రవ్యం ఈ రవాణాను అడ్డుకుంటుంది, దాంతో డోపమైన్ సంధి ఖాళీలో ఎక్కువసేపు ఉంటుంది, వాడే వ్యక్తికి అమితానందం కలుగుతుంది. ఆ మాదకద్రవ్యం
(a) హెరాయిన్ (b) మార్ఫిన్ (c) నికోటిన్ (d) కొకైన్
Q42–43 కోసం సందర్భం: 16 ఏళ్ల అమన్ తరగతులు ఎగ్గొట్టడం మొదలుపెట్టాడు. అతని మార్కులు పడిపోయాయి, క్రికెట్ ఆడటం మానేశాడు, నిద్ర అలవాట్లు మారాయి, ఇంట్లో డబ్బు కనిపించకుండా పోతోంది. తనకు మగ్గుగా, మందకొజ్జుగా అనిపించే తెల్లని, చేదైన పొడిని అతను ఇంజెక్ట్ చేసుకుంటాడని స్నేహితులు చెబుతున్నారు.
42. ఆ మాదకద్రవ్యం ఎక్కువగా ఇది కావచ్చు
(a) చరస్ (b) కొకైన్ (c) హెరాయిన్ (d) నికోటిన్
43. సూదులు పంచుకుంటున్నందున అమన్కు అదనంగా అతిపెద్ద ప్రమాదం దేనిది?
(a) ఊపిరితిత్తుల క్యాన్సర్ (b) తామర (c) ఆస్కారియాసిస్ (d) ఎయిడ్స్, హెపటైటిస్ B
44. హెరాయిన్, కొకైన్ మధ్య తేడాను సరిగ్గా చెప్పే వాక్యం ఏది?
(a) రెండూ Papaver somniferum నుంచి వస్తాయి (b) హెరాయిన్ ఓపియాయిడ్ గ్రాహకాలపై పనిచేసే నిరోధకం; కొకైన్ డోపమైన్ రవాణాపై ప్రభావం చూపే ఉత్తేజకం (c) హెరాయిన్ ఉత్తేజకం, కొకైన్ నిరోధకం (d) రెండూ కన్నబినాయిడ్లు
45. పురుషులలో కనిపించే అనబాలిక్ స్టెరాయిడ్ దుష్ప్రభావాల జత ఏది?
(a) చిన్న వృషణాలు, రొమ్ములు పెద్దవి కావడం (b) గొంతు లోతుగా మారడం, పెద్దదైన స్త్రీశిశ్నిక (c) అసాధారణ ఋతుచక్రాలు, పురుష లక్షణాలు (d) పెద్దదైన స్త్రీశిశ్నిక, చిన్న వయసులోనే బట్టతల
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | హెరాయిన్–గసగసాల, హషీష్–Cannabis, కొకైన్–Erythroxylum, భ్రాంతికారకం–Atropa belladonna |
| 32 | a | హెరాయిన్ ఓపియాయిడ్ నిరోధకం, కొకైన్ డోపమైన్, కన్నబినాయిడ్లు గుండె-రక్తనాళాలు, నికోటిన్ అడ్రినలిన్ |
| 33 | b | మద్యం–కాలేయం, పొగ–ఊపిరితిత్తులు, నమలడం–నోరు, సూదులు–ఎయిడ్స్, హెపటైటిస్ B |
| 34 | c | వ్యసనం మానసికమైనది; ఆధారపడటం ఉపసంహరణ లక్షణాలుగా కనిపిస్తుంది |
| 35 | c | B తప్ప అన్నీ సరైనవే; కొకైన్ ఉత్తేజకం |
| 36 | b | రొమ్ములు పెద్దవి కావడం పురుషులలో కనిపించే దుష్ప్రభావం |
| 37 | d | పొగాకు నమలడం నోటి క్యాన్సర్ ప్రమాదాన్ని పెంచుతుంది |
| 38 | c | A, C, D సరైనవి; పరిమితులకు మించి ఒత్తిడి చేయడం హానికరమైన భారం పెంచుతుంది |
| 39 | c | ఉత్తేజకం–కొకైన్, నిరోధకం–హెరాయిన్, పూల కొనలు–చరస్, సిగరెట్–నికోటిన్ |
| 40 | d | నికోటిన్ అడ్రినలిన్, నార్అడ్రినలిన్ విడుదలను ప్రేరేపించి హృదయ స్పందన రేటును పెంచుతుంది |
| 41 | d | కొకైన్ డోపమైన్ రవాణాకు అడ్డుపడుతుంది |
| 42 | c | హెరాయిన్ తెల్లని, చేదైన, ఇంజెక్ట్ చేసే నిరోధకం |
| 43 | d | పంచుకున్న సూదులు HIV, హెపటైటిస్ B లను వ్యాపింపజేస్తాయి |
| 44 | b | హెరాయిన్ శరీర క్రియలను నెమ్మదింపజేస్తుంది; కొకైన్ ఉత్తేజకం |
| 45 | a | స్త్రీశిశ్నిక, ఋతుచక్ర మార్పులు స్త్రీలలో; చిన్న వృషణాలు, రొమ్ములు పెద్దవి కావడం పురుషులలో |