అధ్యాయం 1: జీవసాంకేతిక శాస్త్ర సూత్రాలు (Principles of Biotechnology)
జీవసాంకేతిక శాస్త్రం (Biotechnology) సజీవులను, లేదా వాటి నుంచి తీసిన ఎంజైమ్లను, కణాలను ఉపయోగించి మనుషులకు ఉపయోగపడే ఉత్పత్తులను, ప్రక్రియలను తయారుచేస్తుంది. ఆధునిక జీవసాంకేతిక శాస్త్రం రెండు ముఖ్య పద్ధతులపై నిలబడి ఉంది: జన్యు ఇంజనీరింగ్ (genetic engineering), జీవ ప్రక్రియా ఇంజనీరింగ్ (bioprocess engineering).
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
జీవసాంకేతిక శాస్త్రం అంటే ఏమిటి, EFB నిర్వచనంతో సహా.
జన్యు ఇంజనీరింగ్కు, జీవ ప్రక్రియా ఇంజనీరింగ్కు మధ్య తేడా.
ఒక ఉపయోగకరమైన జన్యువును తరలించడంలో సాంప్రదాయ సంకరణం కంటే జన్యు ఇంజనీరింగ్ ఎందుకు మేలు.
ప్రతికృతి ప్రారంభ స్థానం (ori) పాత్ర, క్లోనింగ్ అంటే ఏమిటి.
1972 లో Cohen, Boyer మొదటి పునఃసంయోజక DNA ను ఎలా తయారుచేశారు.
ఏ పునఃసంయోజక DNA ప్రయోగంలోనైనా ఉండే మూడు ప్రాథమిక దశలు.
1.1 జీవసాంకేతిక శాస్త్రం అంటే ఏమిటి?
మీ అమ్మ రాత్రి పాలలో ఒక చెంచా పాత పెరుగు వేసి తోడు పెడుతుంది. తెల్లారేసరికి Lactobacillus ఆ పాలను పుల్లగా, గట్టిగా మార్చేస్తుంది. ఇదే జీవసాంకేతిక శాస్త్రం యొక్క అతి పురాతన రూపం: ఒక సజీవ సూక్ష్మజీవిని ఉపయోగించి ఉపయోగకరమైన ఉత్పత్తిని తయారుచేయడం.
బ్రెడ్, ఇడ్లీ పిండి, వైన్, వెనిగర్ అన్నీ ఇలాంటి సూక్ష్మజీవుల ప్రక్రియల నుంచే వస్తాయి. నేడు ఈ పదం ఇంకా ఎన్నో విషయాలను కలుపుకుంటుంది:
ప్రయోగశాలలో ఫలదీకరణం (in-vitro fertilisation) ద్వారా "టెస్ట్-ట్యూబ్" శిశువు పుట్టడం,
ప్రయోగశాలలో ఒక జన్యువును సంశ్లేషించి దాన్ని ఉపయోగించడం,
DNA టీకాను తయారుచేయడం,
లోపం ఉన్న జన్యువును సరిచేయడం.
యూరోపియన్ ఫెడరేషన్ ఆఫ్ బయోటెక్నాలజీ (EFB) విస్తృతమైన నిర్వచనం ఇచ్చింది. ఉత్పత్తులు, సేవల కోసం ప్రకృతి విజ్ఞాన శాస్త్రాన్ని, జీవులను, కణాలను, వాటి భాగాలను, అణు అనురూపాలను (molecular analogues) సమన్వయం చేయడమే జీవసాంకేతిక శాస్త్రం. ఇందులోని నాలుగు అంశాలను గమనించండి: పూర్తి జీవులు, కణాలు, కణ భాగాలు (ఎంజైమ్ల వంటివి), వాటిని అనుకరించే అణువులు.
| రకం | ఎలా పనిచేస్తుంది | ఉదాహరణలు |
|---|---|---|
| సాంప్రదాయ జీవసాంకేతిక శాస్త్రం | ప్రకృతిలో ఉన్నట్టే సూక్ష్మజీవులను వాడుతుంది | పెరుగు, బ్రెడ్, ఇడ్లీ, వైన్, వెనిగర్ |
| ఆధునిక జీవసాంకేతిక శాస్త్రం | జన్యు పదార్థాన్ని మార్చి, మార్చిన కణాలను పెద్ద ఎత్తున పెంచుతుంది | బ్యాక్టీరియా నుంచి మానవ ఇన్సులిన్, Bt పత్తి, DNA టీకాలు, జన్యు చికిత్స |
1.2 రెండు ముఖ్య పద్ధతులు
జన్యు ఇంజనీరింగ్ అంటే జన్యు పదార్థం (DNA, RNA) యొక్క రసాయన స్వభావాన్ని మార్చే పద్ధతుల సమూహం. మార్చిన పదార్థాన్ని ఒక అతిథేయి జీవి (host organism) లోకి ప్రవేశపెడతారు. దీనివల్ల అతిథేయి దృశ్యరూపం (phenotype) మారుతుంది.
జీవ ప్రక్రియా ఇంజనీరింగ్ రసాయన ఇంజనీరింగ్ ప్రక్రియల లోపల సూక్ష్మజీవరహిత (sterile), కాలుష్యం లేని వాతావరణాన్ని కాపాడుతుంది. అప్పుడు కావలసిన సూక్ష్మజీవి లేదా నిజకేంద్రక కణం మాత్రమే పెరుగుతుంది, అదీ చాలా పెద్ద పరిమాణంలో. యాంటీబయాటిక్లు, టీకాలు, ఎంజైమ్లను వాణిజ్యపరంగా ఇలాగే తయారుచేస్తారు.
ఒక ప్రెషర్ కుక్కర్ను ఊహించుకోండి. కుక్కర్లోకి ఏమి వెళ్ళాలో (వంటకం) జన్యు ఇంజనీరింగ్ నిర్ణయిస్తుంది. జీవ ప్రక్రియా ఇంజనీరింగ్ ఆ కుక్కరే: మూత బిగించి, నియంత్రణలో ఉంచి, వంటకం బాగా ఉడికేలా, మరేదీ దాన్ని పాడుచేయకుండా చూస్తుంది.
| లక్షణం | జన్యు ఇంజనీరింగ్ | జీవ ప్రక్రియా ఇంజనీరింగ్ |
|---|---|---|
| ముఖ్య పని | ఒక జీవి DNA లేదా RNA ను మార్చడం | ఎంచుకున్న కణాలను కాలుష్యం లేకుండా భారీగా పెంచడం |
| పనిచేసే స్థాయి | అణు స్థాయి (జన్యువులు) | పారిశ్రామిక స్థాయి (పెద్ద పాత్రలు) |
| ముఖ్య పరికరాలు | రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్లు, లైగేజ్, వాహకాలు, అతిథేయిలు | బయోరియాక్టర్లు, సూక్ష్మజీవరహిత యానకాలు, pH, ఉష్ణోగ్రత, ఆక్సిజన్ నియంత్రణ |
| సాధారణ ఫలితం | జన్యుమార్పిడి కణం లేదా జీవి | కిలోగ్రాములు లేదా టన్నుల ఉత్పత్తి |
1.3 సంకరణాన్నే ఎందుకు వాడకూడదు?
అలైంగిక ప్రత్యుత్పత్తి తల్లిదండ్రుల నుంచి సంతతికి జన్యు సమాచారాన్ని మార్పు లేకుండా ఉంచుతుంది. లైంగిక ప్రత్యుత్పత్తిలో ఇద్దరు తల్లిదండ్రుల జన్యువులు కలుస్తాయి కాబట్టి వైవిధ్యం వస్తుంది.
మొక్కల, జంతువుల ప్రజననంలో వాడే సాంప్రదాయ సంకరణం (hybridisation) ఒక రకమైన లైంగిక కలయికే. అది మనకు కావలసిన జన్యువును తెస్తుంది, కానీ దానితో పాటు తరచుగా అవాంఛిత జన్యువులను కూడా తెస్తుంది. ఆ అవాంఛిత జన్యువులు కూడా సంతతిలో పెరుగుతాయి.
జన్యు ఇంజనీరింగ్ ఈ సమస్యను తప్పిస్తుంది. ఒకే జన్యువును, లేదా కొన్ని కావలసిన జన్యువులను వేరుచేసి, వాటిని మాత్రమే లక్ష్య జీవిలోకి పెట్టడానికి ఇది వీలు కల్పిస్తుంది. పూర్తి థాలీ కాకుండా ఒక్క వంటకాన్నే ఆర్డర్ చేసినట్టు.
1.4 ప్రతికృతి ప్రారంభ స్థానం, క్లోనింగ్
మీరు ఒక DNA ముక్కను తీసుకుని ఒక బ్యాక్టీరియంలోకి పంపారనుకోండి. చాలా సందర్భాల్లో అది వృద్ధి చెందదు. విడిగా ఉన్న ముక్కను బ్యాక్టీరియం యొక్క ప్రతికృతి యంత్రాంగం గుర్తించదు.
కాపీ కావాలంటే, ఆ DNA ప్రతికృతి ప్రారంభ స్థానం (origin of replication, ori) ఉన్న అణువులో భాగం కావాలి. ori అనేది ప్రతికృతి మొదలయ్యే ఒక నిర్దిష్ట DNA క్రమం. ori కి అతికిన ఏ DNA అయినా దానితో పాటు కాపీ అవుతుంది. అతికిన DNA ఒక కణంలో ఎన్ని కాపీలు ఉండాలో, అంటే కాపీ సంఖ్య (copy number) ను కూడా ori నియంత్రిస్తుంది.
కాబట్టి ఉపాయం సులభం: పరాయి DNA ను ఇప్పటికే ori ఉన్న అణువుకు, ఉదాహరణకు ప్లాస్మిడ్ (plasmid) కు అతికించండి. ప్లాస్మిడ్లు బ్యాక్టీరియాలో ఉండే చిన్న, వృత్తాకార, క్రోమోజోమేతర DNA అణువులు. ఇవి బ్యాక్టీరియా క్రోమోజోమ్తో సంబంధం లేకుండా స్వతంత్రంగా ప్రతికృతి చెందుతాయి.
అతికిన DNA అతిథేయి లోపల వృద్ధి చెందగానే, దాని ఒకేలాంటి కాపీలు ఎన్నో లభిస్తాయి. ఒక మూస (template) DNA యొక్క ఒకేలాంటి అనేక కాపీలను తయారుచేయడాన్ని క్లోనింగ్ (cloning) అంటారు.
1.5 మొదటి పునఃసంయోజక DNA (1972)
1972 లో Stanley Cohen, Herbert Boyer మొదటి పునఃసంయోజక DNA ను తయారుచేశారు. వారు దశలవారీగా చేసింది ఇది:
Salmonella typhimurium యొక్క సహజ ప్లాస్మిడ్ను తీసుకుని, ప్లాస్మిడ్ DNA ముక్క నుంచి ఒక యాంటీబయాటిక్ నిరోధక జన్యువును వేరుచేశారు.
రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్ల (restriction enzymes) తో DNA ను నిర్దిష్ట స్థానాల్లో కత్తిరించారు. వీటిని తరచుగా "అణు కత్తెరలు" (molecular scissors) అంటారు.
కత్తిరించిన DNA ముక్కను ప్లాస్మిడ్ DNA కు అతికించారు. ప్లాస్మిడ్ ఒక వాహకం (vector) లా పనిచేస్తుంది, అంటే పరాయి DNA ను అతిథేయిలోకి మోసుకెళ్ళే వాహనం.
ఈ అతికింపును DNA కత్తిరించిన అంచులపై పనిచేసే DNA లైగేజ్ (DNA ligase) ఎంజైమ్ చేసింది.
వేర్వేరు మూలాల DNA కలయిక అయిన ఈ కొత్త అణువే పునఃసంయోజక DNA (recombinant DNA, rDNA).
ఈ rDNA ను Escherichia coli లోకి బదిలీ చేశారు. E. coli లోపల అతిథేయి DNA పాలిమరేజ్ దాన్ని ప్రతికృతి చేసి ఎన్నో కాపీలు తయారుచేసింది.
యాంటీబయాటిక్ నిరోధక జన్యువు ఇప్పుడు E. coli లో వృద్ధి చెందింది కాబట్టి, అది E. coli లో క్లోన్ అయింది అంటాం.
| పాత్ర | Cohen, Boyer వాడినది |
|---|---|
| జన్యువు మూలం | Salmonella typhimurium ప్లాస్మిడ్ |
| క్లోన్ చేసిన జన్యువు | యాంటీబయాటిక్ నిరోధక జన్యువు |
| కత్తిరించే పరికరం | రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్ |
| అతికించే పరికరం | DNA లైగేజ్ |
| వాహకం | ప్లాస్మిడ్ |
| అతిథేయి | Escherichia coli |
| అతిథేయిలో కాపీ చేసే ఎంజైమ్ | అతిథేయి DNA పాలిమరేజ్ |
1.6 మూడు ప్రాథమిక దశలు
ఏ జీవిలోనైనా, ప్రతి జన్యు మార్పు ప్రయోగం మూడు ప్రాథమిక దశలను పాటిస్తుంది:
కావలసిన జన్యువులు ఉన్న DNA ను గుర్తించడం.
గుర్తించిన DNA ను అతిథేయిలోకి ప్రవేశపెట్టడం.
ప్రవేశపెట్టిన DNA ను అతిథేయిలో నిలిపి ఉంచడం, దాన్ని సంతతికి బదిలీ చేయడం.
దశ 3 లోనే ori, వాహకం ప్రాధాన్యం తెలుస్తుంది. అవి లేకపోతే కణాలు విభజన చెందేకొద్దీ జన్యువు కోల్పోబడుతుంది.

ప్రతి నిలువు వరుసను పై నుంచి కిందికి చదివి, తర్వాత కుడివైపుకు వెళ్ళండి: ముందు జన్యువును గుర్తించి కత్తిరిస్తారు, తర్వాత దాన్ని వాహకానికి అతికించి అతిథేయిలోకి పంపుతారు, చివరగా అది కాపీ అయి పిల్ల కణాలకు చేరుతుంది.
ఈ దశలను సాధ్యం చేసే పరికరాలు: రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్లు, పాలిమరేజ్ ఎంజైమ్లు, లైగేజ్లు, వాహకాలు, అతిథేయి జీవి. అధ్యాయం 2 ప్రతి పరికరాన్ని అధ్యయనం చేస్తుంది. అధ్యాయం 3 వాటన్నిటినీ ఒక ప్రక్రియగా కలుపుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణలు: అధ్యాయం 1
సాధించిన ఉదాహరణ 1.1: వీటిని సాంప్రదాయ, ఆధునిక జీవసాంకేతిక శాస్త్రంగా వర్గీకరించండి: (i) ఇడ్లీ పిండి తయారీ, (ii) E. coli లో మానవ ఇన్సులిన్ ఉత్పత్తి, (iii) ఈస్ట్తో బీర్ తయారీ, (iv) DNA టీకా తయారీ.
సాధన: (i), (iii) ప్రకృతిలో ఉన్నట్టే సూక్ష్మజీవులను వాడతాయి, కాబట్టి అవి సాంప్రదాయమైనవి. (ii), (iv) కు ముందుగా జన్యు పదార్థాన్ని మార్చాలి, కాబట్టి అవి ఆధునిక జీవసాంకేతిక శాస్త్రం.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.2: ఒక విద్యార్థి ఉపయోగకరమైన జన్యువు ఉన్న చిన్న రేఖీయ DNA ముక్కను బ్యాక్టీరియా సంవర్ధనంలో కలుపుతాడు. వారం తర్వాత ఏ బ్యాక్టీరియంలోనూ ఆ జన్యువు లేదు. వివరించండి.
సాధన: విడిగా ఉన్న DNA ముక్కకు ప్రతికృతి ప్రారంభ స్థానం లేదు. బ్యాక్టీరియా దాన్ని కాపీ చేయలేవు, కాబట్టి కణాలు విభజన చెందేకొద్దీ అది పలుచబడి, విఘటనం చెందుతుంది. జన్యువు నిలిచి సంతతికి వెళ్ళాలంటే దాన్ని ori ఉన్న వాహకానికి అతికించాలి.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.3: Cohen–Boyer ప్రయోగంలో "కత్తెర", "జిగురు", "వాహనం", "కర్మాగారం" ఏవో పేర్కొనండి.
సాధన: కత్తెర: రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్. జిగురు: DNA లైగేజ్. వాహనం: ప్లాస్మిడ్ వాహకం. కర్మాగారం: అతిథేయి E. coli, ఇది తన సొంత DNA పాలిమరేజ్తో rDNA ను కాపీ చేసింది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.4: ఒక ప్రజననకర్త అడవి వరి నుంచి ఒకే ఒక వ్యాధి నిరోధక జన్యువును అధిక దిగుబడి రకానికి తరలించాలనుకుంటున్నాడు. రెండింటినీ సంకరణం చేయడం కంటే జన్యు ఇంజనీరింగ్ ఎందుకు మేలు కావచ్చు?
సాధన: సంకరణం వేలాది జన్యువులను కలుపుతుంది. అడవి మొక్క యొక్క అవాంఛిత లక్షణాలు, ఉదాహరణకు తక్కువ దిగుబడి లేదా నాసిరకం గింజ నాణ్యత, కూడా సంతతిలోకి వస్తాయి. జన్యు ఇంజనీరింగ్ కావలసిన ఆ ఒక్క జన్యువును మాత్రమే బదిలీ చేస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.5: ఒక కర్మాగారం ఎంజైమ్ తయారీ కోసం పునఃసంయోజక బ్యాక్టీరియాను పెద్ద పాత్రలో పెంచుతోంది. కారుతున్న వాల్వ్ ద్వారా ఒక అడవి బ్యాక్టీరియం లోపలికి వచ్చింది. ఏమి తప్పు జరుగుతుంది, దీన్ని జీవసాంకేతిక శాస్త్రంలోని ఏ శాఖ నివారిస్తుంది?
సాధన: అడవి బ్యాక్టీరియం పోషకాల కోసం పోటీ పడుతుంది, వేగంగా కూడా పెరగవచ్చు. దిగుబడి తగ్గుతుంది, ఉత్పత్తి కలుషితమవుతుంది. మొత్తం ప్రక్రియను సూక్ష్మజీవరహితంగా ఉంచడం ద్వారా జీవ ప్రక్రియా ఇంజనీరింగ్ దీన్ని నివారిస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.6: క్రమంలో అమర్చండి: (P) జన్యువు పిల్ల కణాలకు బదిలీ అవుతుంది; (Q) దాత DNA లో జన్యువును గుర్తిస్తారు; (R) జన్యువు అతిథేయి కణంలోకి ప్రవేశిస్తుంది.
సాధన: Q → R → P. ముందు గుర్తింపు, తర్వాత ప్రవేశం, చివరగా నిలిపి ఉంచడం, సంతతికి బదిలీ.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.7: X, Y అనే రెండు ప్లాస్మిడ్లలో ఒకే జన్యువు ఉంది. X లోని ori కణానికి సుమారు 15 కాపీలను, Y లోని ori సుమారు 500 కాపీలను అనుమతిస్తుంది. ఏది ఎక్కువ ఉత్పత్తిని ఇస్తుంది, ఎందుకు?
సాధన: Y. ori కాపీ సంఖ్యను నియంత్రిస్తుంది. ప్రతి కణంలో జన్యువు కాపీలు ఎక్కువగా ఉంటే ఎక్కువ mRNA, ఎక్కువ ప్రోటీన్ తయారవుతాయి, కాబట్టి Y సాధారణంగా ఎక్కువ దిగుబడి ఇస్తుంది.
త్వరిత పునశ్చరణ
జీవసాంకేతిక శాస్త్రం (EFB): ఉత్పత్తులు, సేవల కోసం ప్రకృతి విజ్ఞాన శాస్త్రం, జీవులు, కణాలు, వాటి భాగాలు, అణు అనురూపాల సమన్వయం.
రెండు ముఖ్య పద్ధతులు: జన్యు ఇంజనీరింగ్ (DNA/RNA మార్పు), జీవ ప్రక్రియా ఇంజనీరింగ్ (సూక్ష్మజీవరహిత భారీ సంవర్ధనం).
సంకరణం అవాంఛిత జన్యువులను తెస్తుంది; జన్యు ఇంజనీరింగ్ ఎంచుకున్న జన్యువులను మాత్రమే తరలిస్తుంది.
ori = ప్రతికృతి మొదలయ్యే క్రమం; ఇది కాపీ సంఖ్యను కూడా నిర్ణయిస్తుంది.
క్లోనింగ్ = ఒక మూస DNA యొక్క ఒకేలాంటి అనేక కాపీలు తయారుచేయడం.
మొదటి rDNA: Cohen, Boyer, 1972; Salmonella typhimurium ప్లాస్మిడ్ నుంచి యాంటీబయాటిక్ నిరోధక జన్యువు; అతిథేయి E. coli.
మూడు దశలు: DNA గుర్తింపు → అతిథేయిలో ప్రవేశం → నిలిపి ఉంచడం, సంతతికి బదిలీ.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
మొదటి rDNA కు విద్యార్థులు "E. coli ప్లాస్మిడ్" అని రాస్తారు. ప్లాస్మిడ్ Salmonella typhimurium ది; E. coli అతిథేయి మాత్రమే.
క్లోన్ చేసిన జన్యువు యాంటీబయాటిక్ నిరోధక జన్యువు, ఇన్సులిన్ కాదు. ఇన్సులిన్ తర్వాత వచ్చింది (అధ్యాయం 5).
లైగేజ్ అతికిస్తుంది; రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్లు కత్తిరిస్తాయి. "అణు కత్తెరలు", "అణు జిగురు" పదాలను తారుమారు చేయడం సాధారణ తప్పు.
జీవ ప్రక్రియా ఇంజనీరింగ్ అంటే సూక్ష్మజీవరహిత, భారీ స్థాయి సంవర్ధనం; DNA ను మార్చడం కాదు.
ori కాపీ సంఖ్యను నియంత్రిస్తుంది. కణం ఏ యాంటీబయాటిక్ను నిరోధిస్తుందో అది నిర్ణయించదు.
పెరుగు, బ్రెడ్ కూడా జీవసాంకేతిక శాస్త్రమే, కానీ సాంప్రదాయమైనది; జన్యు ఇంజనీరింగ్ కాదు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. EFB నిర్వచనం ప్రకారం, జీవసాంకేతిక శాస్త్రం ప్రకృతి విజ్ఞాన శాస్త్రాన్ని దేనితో సమన్వయం చేస్తుంది? (a) సూక్ష్మజీవులతో మాత్రమే (b) శుద్ధి చేసిన ఎంజైమ్లతో మాత్రమే (c) జంతు కణ వంశాలతో మాత్రమే (d) జీవులు, కణాలు, వాటి భాగాలు, అణు అనురూపాలతో
2. ఆధునిక జీవసాంకేతిక శాస్త్రానికి పునాది వేసిన రెండు ముఖ్య పద్ధతులు (a) సంకరణం, ఉత్పరివర్తన ప్రజననం (b) జన్యు ఇంజనీరింగ్, జీవ ప్రక్రియా ఇంజనీరింగ్ (c) కణజాల వర్ధనం, అంటుకట్టడం (d) కిణ్వనం, స్వేదనం
3. మొదటి పునఃసంయోజక DNA ను తయారుచేసినవారు (a) Stanley Cohen, Herbert Boyer (b) James Watson, Francis Crick (c) Kary Mullis (d) Har Gobind Khorana
4. మొదటి పునఃసంయోజక DNA లో వాడిన సహజ ప్లాస్మిడ్ దేని నుంచి వచ్చింది? (a) Escherichia coli (b) Salmonella typhimurium (c) Agrobacterium tumefaciens (d) Bacillus thuringiensis
5. ప్రతికృతి మొదలయ్యే DNA క్రమాన్ని ఏమంటారు? (a) ప్రమోటర్ (b) ప్రతికృతి ప్రారంభ స్థానం (c) ఆపరేటర్ (d) టెర్మినేటర్
6. "అణు కత్తెరలు" అనేది దేనికి సాధారణ పేరు? (a) రెస్ట్రిక్షన్ ఎండోన్యూక్లియేజ్లు (b) DNA లైగేజ్ (c) DNA పాలిమరేజ్ (d) RNA పాలిమరేజ్
7. కత్తిరించిన రెండు DNA ముక్కలను కలిపే ఎంజైమ్ (a) DNA లైగేజ్ (b) ఎక్సోన్యూక్లియేజ్ (c) హెలికేజ్ (d) లైసోజైమ్
8. ఒక మూస DNA యొక్క ఒకేలాంటి అనేక కాపీలు తయారుచేయడాన్ని ఏమంటారు? (a) రూపాంతరణం (b) అనులేఖనం (c) క్లోనింగ్ (d) అనువాదం
9. కింది వాటిలో ఆధునికం కాని, సాంప్రదాయ జీవసాంకేతిక ప్రక్రియ ఏది? (a) DNA టీకా తయారీ (b) ఇంట్లో Lactobacillus తో పెరుగు తోడుపెట్టడం (c) లోపమున్న జన్యువును సరిచేయడం (d) ప్రయోగశాలలో జన్యువును సంశ్లేషించడం
10. Cohen–Boyer ప్రయోగంలో పునఃసంయోజక ప్లాస్మిడ్ను దేనిలోకి ప్రవేశపెట్టారు? (a) Salmonella typhimurium (b) ఈస్ట్ (c) Escherichia coli (d) Agrobacterium tumefaciens
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. జీవ ప్రక్రియా ఇంజనీరింగ్ ముఖ్యంగా దేన్ని నిర్ధారిస్తుంది? (a) సూక్ష్మజీవరహిత పరిస్థితుల్లో కావలసిన సూక్ష్మజీవి మాత్రమే పెద్ద మొత్తంలో పెరగడం (b) అతిథేయి DNA యాదృచ్ఛికంగా ఉత్పరివర్తనం చెందడం (c) DNA నిర్దిష్ట స్థానాల్లో కత్తిరించబడడం (d) DNA ముక్కలు పరిమాణం ఆధారంగా వేరుపడడం
12. ఒక లక్షణాన్ని బదిలీ చేయడానికి సాంప్రదాయ సంకరణం కంటే జన్యు ఇంజనీరింగ్కే ప్రాధాన్యం ఇస్తారు, ఎందుకంటే అది (a) అవాంఛిత జన్యువులు లేకుండా కావలసిన జన్యువును మాత్రమే బదిలీ చేస్తుంది (b) పుష్పించే మొక్కల్లో మాత్రమే పనిచేస్తుంది (c) దానికి ఏ ఎంజైమ్లూ అవసరం లేదు (d) ఎప్పుడూ వంధ్య సంతతిని ఇస్తుంది
13. ఒక విదేశీ DNA ముక్కను ఒంటరిగా బ్యాక్టీరియంలోకి పంపితే సాధారణంగా అది వృద్ధి చెందదు, ఎందుకంటే అది (a) అతిథేయి DNA లైగేజ్ దాడికి గురవుతుంది (b) DNA పాలిమరేజ్ లేని అతిథేయి కావాలి (c) దానికి చాలా అంటుకునే చివర్లు ఉంటాయి (d) దానికి ప్రతికృతి ప్రారంభ స్థానం లేదు
14. జన్యు మార్పు ప్రాథమిక దశలను క్రమంలో అమర్చండి. P: DNA ను అతిథేయిలోకి ప్రవేశపెట్టడం; Q: DNA ను అతిథేయిలో నిలిపి ఉంచి సంతతికి బదిలీ చేయడం; R: కావలసిన జన్యువులు ఉన్న DNA ను గుర్తించడం. (a) P, R, Q (b) R, P, Q (c) R, Q, P (d) Q, R, P
15. ప్రతికృతిని మొదలుపెట్టడమే కాకుండా, వాహకంలోని ori దేన్ని కూడా నియంత్రిస్తుంది? (a) చొప్పించే ముక్క గరిష్ఠ పరిమాణం (b) దానికి అతికిన DNA కాపీ సంఖ్య (c) యాంటీబయాటిక్ నిరోధక రకం (d) అంటుకునే చివర్ల ఆకారం
16. కాలమ్ I ను కాలమ్ II తో జతపరచండి.
కాలమ్ I: A. రెస్ట్రిక్షన్ ఎండోన్యూక్లియేజ్ B. DNA లైగేజ్ C. ప్లాస్మిడ్ D. E. coli
కాలమ్ II: i. అతిథేయి కణం ii. వాహకం iii. DNA ను నిర్దిష్ట స్థానాల్లో కత్తిరిస్తుంది iv. DNA ముక్కలను కలుపుతుంది
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
17. జన్యు ఇంజనీరింగ్ గురించి సరైన వాక్యం ఏది? (a) అది DNA ను మార్చకుండానే దృశ్యరూపాన్ని మారుస్తుంది (b) అది DNA ను మార్చగలదు కానీ RNA ను ఎప్పుడూ మార్చలేదు (c) అది జన్యు పదార్థాన్ని మార్చి అతిథేయిలోకి ప్రవేశపెడుతుంది, దాంతో అతిథేయి దృశ్యరూపం మారుతుంది (d) అది లైంగిక ప్రత్యుత్పత్తి ద్వారా మాత్రమే పనిచేస్తుంది
18. అలైంగిక ప్రత్యుత్పత్తి జన్యు సమాచారాన్ని యథాతథంగా కాపాడుతుంది, కానీ లైంగిక ప్రత్యుత్పత్తి (a) వైవిధ్యాలకు అవకాశం ఇస్తుంది (b) ఖచ్చితమైన క్లోన్లను ఇస్తుంది (c) అన్ని పునఃసంయోజనాలను ఆపుతుంది (d) అన్ని ఉత్పరివర్తనాలను తొలగిస్తుంది
19. మొదటి పునఃసంయోజక DNA ప్రయోగంలో క్లోన్ చేసిన జన్యువు దేనికి సంకేతం ఇచ్చింది? (a) మానవ ఇన్సులిన్ (b) కీటకనాశక ప్రోటీన్ (c) యాంటీబయాటిక్ నిరోధకత (d) పెరుగుదల హార్మోన్
20. ప్లాస్మిడ్లను ఉత్తమంగా ఇలా వర్ణించవచ్చు (a) స్వతంత్రంగా ప్రతికృతి చెందే, వృత్తాకార, క్రోమోజోమ్ బాహ్య DNA (b) బ్యాక్టీరియా యొక్క రేఖీయ క్రోమోజోమ్ DNA (c) ఏకపోచ RNA అణువులు (d) వైరస్ల ప్రోటీన్ తొడుగులు
21. E. coli లోపల, Cohen–Boyer పునఃసంయోజక DNA ను అతిథేయి యొక్క ఏ ఎంజైమ్ కాపీ చేసింది? (a) రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్ (b) రివర్స్ ట్రాన్స్క్రిప్టేజ్ (c) DNA పాలిమరేజ్ (d) RNA పాలిమరేజ్
22. కింది వాటిలో పునఃసంయోజక DNA సాంకేతికతకు ముఖ్య పరికరం కానిది ఏది? (a) రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్లు (b) క్లోనింగ్ వాహకాలు (c) సమర్థ అతిథేయి జీవి (d) జిబ్బరెల్లిన్లు
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక పరిశోధకురాలు ప్రతి కణం నుంచి సాధ్యమైనంత ఎక్కువ జన్యువును పొందాలనుకుంటోంది. ఆమె ఆ జన్యువును ఏ రకమైన ori ఉన్న వాహకానికి అతికించాలి? (a) తక్కువ కాపీ సంఖ్యను అనుమతించే ori (b) ఎక్కువ కాపీ సంఖ్యను అనుమతించే ori (c) ప్రతికృతినే అనుమతించని ori (d) ఈస్ట్లో మాత్రమే ప్రతికృతిని అనుమతించే ori
24. కింది వాటిలో సరైన వాక్యాలు ఏవి?
I. రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్లు DNA ను నిర్దిష్ట స్థానాల్లో కత్తిరిస్తాయి.
II. DNA లైగేజ్ కత్తిరించిన చివర్లపై పనిచేసి వాటిని కలుపుతుంది.
III. మొదటి పునఃసంయోజక DNA లో మానవ ఇన్సులిన్ జన్యువు ఉంది.
IV. విదేశీ DNA ori కి అతికినప్పుడు మాత్రమే అతిథేయిలో వృద్ధి చెందుతుంది.
(a) I, III (b) II, III, IV (c) I, II, III (d) I, II, IV
25. సరిగ్గా జతపరచిన జంట ఏది? (a) జీవ ప్రక్రియా ఇంజనీరింగ్ – పాలిండ్రోమ్ల వద్ద DNA ను కత్తిరించడం (b) జన్యు ఇంజనీరింగ్ – DNA, RNA ల రసాయన స్వభావాన్ని మార్చడం (c) ori – ఆంపిసిలిన్కు నిరోధకత (d) క్లోనింగ్ – DNA యొక్క ఒకే ఒక ప్రత్యేక కాపీ తయారుచేయడం
26. ఒక జన్యువు బ్యాక్టీరియంలోకి ప్రవేశించింది, కానీ కొన్ని తరాల తర్వాత దాని సంతతిలో కనిపించలేదు. ఏ ప్రాథమిక దశ విఫలమైంది? (a) నిలిపి ఉంచడం, సంతతికి బదిలీ; ఎందుకంటే జన్యువు ప్రతికృతి చెందే వాహకంపై లేదు (b) కావలసిన జన్యువు ఉన్న DNA ను గుర్తించడం (c) దాత DNA ను కత్తిరించడం (d) ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్తో ముక్కలను వేరుచేయడం
27. ప్రజననంలో సాంప్రదాయ సంకరణం యొక్క ప్రధాన లోపం ఏమిటంటే అది (a) రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్లు అవసరం (b) ఎప్పుడూ వంధ్యత్వాన్ని కలిగిస్తుంది (c) వాహకాలుగా ప్లాస్మిడ్లు అవసరం (d) తరచుగా కావలసిన జన్యువులతో పాటు అవాంఛిత జన్యువులనూ తీసుకువస్తుంది
28. అతిథేయిలోకి పంపకముందు, పరీక్షనాళికలో పునఃసంయోజక DNA ను నిర్మించడానికి కావలసిన రెండు ఎంజైమ్లు (a) DNA పాలిమరేజ్, RNA పాలిమరేజ్ (b) హెలికేజ్, ప్రైమేజ్ (c) రెస్ట్రిక్షన్ ఎండోన్యూక్లియేజ్, DNA లైగేజ్ (d) లైసోజైమ్, రైబోన్యూక్లియేజ్
29. ప్రతిపాదన (A): ప్లాస్మిడ్ వాహకంలోకి చొప్పించిన జన్యువు అతిథేయిలో ప్లాస్మిడ్తో పాటు కాపీ అవుతుంది.
కారణం (R): ప్లాస్మిడ్లో ప్రతికృతి ప్రారంభ స్థానం ఉంటుంది, అది తనకు అతికిన ఏ DNA నైనా కాపీ చేయడం మొదలుపెడుతుంది.
(a) రెండూ నిజం, R అనేది A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ నిజం, R అనేది A ను వివరించదు (c) A నిజం, R తప్పు (d) A తప్పు, R నిజం
30. వాక్యం I: ఒక జీవి జన్యు పదార్థం యొక్క రసాయన స్వభావాన్ని మార్చే పద్ధతుల సమూహమే జీవ ప్రక్రియా ఇంజనీరింగ్.
వాక్యం II: జన్యు ఇంజనీరింగ్ అవాంఛిత జన్యువులను తీసుకురాకుండా ఒక జన్యువును గానీ, కావలసిన జన్యువుల సమూహాన్ని గానీ ప్రవేశపెట్టగలదు.
(a) రెండూ నిజం (b) రెండూ తప్పు (c) I నిజం, II తప్పు (d) I తప్పు, II నిజం
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | d | EFB జీవులు, కణాలు, వాటి భాగాలు, అణు అనురూపాలను పేర్కొంటుంది. |
| 2 | b | జన్యు ఇంజనీరింగ్, జీవ ప్రక్రియా ఇంజనీరింగ్ రెండు ముఖ్య పద్ధతులు. |
| 3 | a | 1972 లో Cohen, Boyer మొదటి rDNA ను తయారుచేశారు. |
| 4 | b | ఆ ప్లాస్మిడ్ Salmonella typhimurium కు చెందినది. |
| 5 | b | ప్రతికృతి మొదలయ్యే చోటు ori. |
| 6 | a | రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్లు DNA ను నిర్దిష్ట స్థానాల్లో కత్తిరిస్తాయి. |
| 7 | a | DNA లైగేజ్ కత్తిరించిన చివర్లను కలుపుతుంది. |
| 8 | c | క్లోనింగ్ = మూస DNA యొక్క ఒకేలాంటి అనేక కాపీలు. |
| 9 | b | పెరుగు సహజ సూక్ష్మజీవిని వాడుతుంది; ఏ జన్యువునూ మార్చరు. |
| 10 | c | E. coli అతిథేయి. |
| 11 | a | కావలసిన కణం మాత్రమే సూక్ష్మజీవరహితంగా, భారీ స్థాయిలో పెరగడం. |
| 12 | a | ఎంచుకున్న జన్యువు మాత్రమే తరలుతుంది. |
| 13 | d | ori లేకపోతే అతిథేయి దాన్ని ప్రతికృతి చేయలేదు. |
| 14 | b | గుర్తించడం → ప్రవేశపెట్టడం → నిలిపి ఉంచి సంతతికి అందించడం. |
| 15 | b | ori కాపీ సంఖ్యను నియంత్రిస్తుంది. |
| 16 | a | కత్తిరించడం, కలపడం, మోసుకెళ్ళడం, అతిథేయి. |
| 17 | c | జన్యు ఇంజనీరింగ్ నిర్వచనం. |
| 18 | a | లైంగిక ప్రత్యుత్పత్తి జన్యువులను కలిపి వైవిధ్యానికి అవకాశం ఇస్తుంది. |
| 19 | c | యాంటీబయాటిక్ నిరోధక జన్యువును క్లోన్ చేశారు. |
| 20 | a | తనంతట తానే ప్రతికృతి చెందే చిన్న వృత్తాకార DNA. |
| 21 | c | అతిథేయి DNA పాలిమరేజ్ rDNA ను కాపీ చేసింది. |
| 22 | d | జిబ్బరెల్లిన్లు మొక్కల హార్మోన్లు, rDNA పరికరాలు కావు. |
| 23 | b | ఎక్కువ కాపీ సంఖ్య అంటే ప్రతి కణంలో జన్యువు కాపీలు ఎక్కువ. |
| 24 | d | III తప్పు; మొదట క్లోన్ చేసిన జన్యువు యాంటీబయాటిక్ నిరోధకతను ఇచ్చింది. |
| 25 | b | మిగతావి కత్తిరించడం, ori, క్లోనింగ్లను తప్పుగా జతపరిచాయి. |
| 26 | a | ori ఉన్న వాహకం లేకపోతే కణ విభజనలో జన్యువు కోల్పోబడుతుంది. |
| 27 | d | సంకరణంలో అవాంఛిత జన్యువులు కూడా వస్తాయి. |
| 28 | c | రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్తో కత్తిరించాలి, లైగేజ్తో కలపాలి. |
| 29 | a | ప్లాస్మిడ్లోని ori చొప్పించిన ముక్కను కూడా కాపీ చేస్తుంది. |
| 30 | d | I జన్యు ఇంజనీరింగ్ను వివరిస్తుంది, జీవ ప్రక్రియా ఇంజనీరింగ్ను కాదు; II నిజం. |
అధ్యాయం 1 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
జీవసాంకేతిక శాస్త్రం మానవులకు ఉపయోగపడే ఉత్పత్తులు, ప్రక్రియల కోసం సజీవ జీవులను లేదా వాటి నుంచి తీసిన ఎంజైమ్లను వాడుతుంది.
EFB నిర్వచనం: ఉత్పత్తులు, సేవల కోసం ప్రకృతి విజ్ఞాన శాస్త్రం, జీవులు, కణాలు, వాటి భాగాలు, అణు అనురూపాల సమన్వయం. ఇది సాంప్రదాయ, ఆధునిక పద్ధతులు రెండింటినీ కలుపుకుంటుంది.
సాంప్రదాయ ఉదాహరణలు: పెరుగు (Lactobacillus), బ్రెడ్, ఇడ్లీ (ఈస్ట్, ఇతర సూక్ష్మజీవులు), వెనిగర్, జున్ను.
రెండు ముఖ్య పద్ధతులు: జన్యు ఇంజనీరింగ్, జీవ ప్రక్రియా ఇంజనీరింగ్.
జన్యు ఇంజనీరింగ్ DNA లేదా RNA రసాయన స్వభావాన్ని మార్చి, దాన్ని అతిథేయిలోకి ప్రవేశపెడుతుంది; దాంతో అతిథేయి దృశ్యరూపం మారుతుంది.
జీవ ప్రక్రియా ఇంజనీరింగ్ సూక్ష్మజీవరహిత (కాలుష్యం లేని) పరిస్థితులను నిలుపుతుంది, కాబట్టి కావలసిన సూక్ష్మజీవి లేదా కణం మాత్రమే భారీగా పెరుగుతుంది.
అలైంగిక ప్రత్యుత్పత్తి జన్యు సమాచారాన్ని మార్చకుండా ఉంచుతుంది; లైంగిక ప్రత్యుత్పత్తి వైవిధ్యాన్ని తెస్తుంది.
సంకరణం అవాంఛిత జన్యువులతో సహా అనేక జన్యువులను ఒకేసారి తరలిస్తుంది; జన్యు ఇంజనీరింగ్ ఎంచుకున్న జన్యువును మాత్రమే తరలిస్తుంది.
విదేశీ DNA ముక్క అతిథేయిలో తనను తాను కాపీ చేసుకోలేదు; దాన్ని ప్రతికృతి ప్రారంభ స్థానం (ori) ఉన్న DNA కు అతికించాలి.
ori అంటే ప్రతికృతి మొదలయ్యే క్రమం; దానికి అతికిన DNA కాపీ సంఖ్యను కూడా ఇదే నియంత్రిస్తుంది.
ప్లాస్మిడ్: స్వతంత్రంగా ప్రతికృతి చెందే, వృత్తాకార, క్రోమోజోమ్ బాహ్య DNA; సాధారణంగా వాడే వాహకం.
క్లోనింగ్: ఒక మూస DNA యొక్క ఒకేలాంటి అనేక కాపీలు తయారుచేయడం.
మొదటి పునఃసంయోజక DNA: Stanley Cohen, Herbert Boyer, 1972; Salmonella typhimurium ప్లాస్మిడ్ నుంచి యాంటీబయాటిక్ నిరోధక జన్యువు; అతిథేయి E. coli.
ఆ ప్రయోగంలోని పరికరాలు: రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్ (అణు కత్తెర), DNA లైగేజ్ (కలుపుతుంది), ప్లాస్మిడ్ వాహకం, E. coli అతిథేయి.
మూడు ప్రాథమిక దశలు: కావలసిన జన్యువు ఉన్న DNA ను గుర్తించడం → దాన్ని అతిథేయిలోకి ప్రవేశపెట్టడం → అతిథేయిలో నిలిపి ఉంచి సంతతికి అందించడం.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| పదం | అర్థం | ఉదాహరణ లేదా గమనిక |
|---|---|---|
| జన్యు ఇంజనీరింగ్ | DNA/RNA ను మార్చి అతిథేయిలోకి తరలించడం | ఇన్సులిన్ జన్యువు E. coli లోకి |
| జీవ ప్రక్రియా ఇంజనీరింగ్ | ఎంచుకున్న కణాన్ని సూక్ష్మజీవరహితంగా, భారీ స్థాయిలో పెంచడం | బయోరియాక్టర్ సంవర్ధనం |
| ori | ప్రతికృతి ప్రారంభ స్థానం; కాపీ సంఖ్యను నిర్ణయిస్తుంది | ప్రతి ప్లాస్మిడ్ వాహకంలో ఉంటుంది |
| ప్లాస్మిడ్ | వృత్తాకార, క్రోమోజోమ్ బాహ్య, స్వయం ప్రతికృతి DNA | pBR322 (అధ్యాయం 2) |
| క్లోనింగ్ | మూస DNA యొక్క ఒకేలాంటి కాపీలు తయారుచేయడం | విభజన చెందే E. coli లో ప్లాస్మిడ్ కాపీలు |
| పునఃసంయోజక DNA | రెండు వేర్వేరు మూలాల DNA ను కలిపి తయారైన DNA | Cohen–Boyer, 1972 |
| అణు కత్తెరలు | రెస్ట్రిక్షన్ ఎండోన్యూక్లియేజ్లు | EcoRI |
| అణు జిగురు | DNA లైగేజ్ | చక్కెర-ఫాస్ఫేట్ వెన్నెముకను మూసివేస్తుంది |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
మూడు దశలకు "I-I-M": Identify (గుర్తించు) జన్యువును, Introduce (ప్రవేశపెట్టు) అతిథేయిలోకి, Maintain (నిలుపు) చేసి సంతతికి అందించు.
"S నుంచి E, 72": మొదటి rDNA 1972 లో Salmonella ప్లాస్మిడ్ DNA నుంచి ఒక జన్యువును E. coli లోకి తరలించింది.
"కాపీలకు బాస్ ori": కాపీ చేయడం ఎక్కడ మొదలవ్వాలో, ఎన్ని కాపీలు (కాపీ సంఖ్య) తయారవ్వాలో ori నిర్ణయిస్తుంది.
"జన్యు + జీవ = 2 స్తంభాలు": జన్యు ఇంజనీరింగ్, జీవ ప్రక్రియా ఇంజనీరింగ్ రెండు ముఖ్య పద్ధతులు.
భావనల అనుసంధానం
DNA ప్రతికృతి, జన్యువు భావన NEET జీవశాస్త్రం పుస్తకం 7: జన్యుశాస్త్రం మరియు పరిణామం నుంచి వస్తాయి; అక్కడ మీరు చూసిన ప్రతికృతి ప్రారంభ స్థానమే ori.
పెరుగు, బ్రెడ్, కిణ్వన సూక్ష్మజీవులు NEET జీవశాస్త్రం పుస్తకం 8: జీవశాస్త్రం మరియు మానవ సంక్షేమం తో ముడిపడి ఉంటాయి.
బ్యాక్టీరియా, ప్లాస్మిడ్లు, E. coli, Agrobacterium పేర్లు NEET జీవశాస్త్రం పుస్తకం 1: జీవ ప్రపంచంలో వైవిధ్యం నుంచి వస్తాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)
31. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. Cohen, Boyer B. ప్రతికృతి ప్రారంభ స్థానం C. ప్లాస్మిడ్ D. జీవ ప్రక్రియా ఇంజనీరింగ్
జాబితా II: i. అతికిన DNA కాపీ సంఖ్యను నియంత్రిస్తుంది ii. మొదటి పునఃసంయోజక DNA, 1972 iii. ఎంచుకున్న కణాన్ని సూక్ష్మజీవరహితంగా భారీగా పెంచడం iv. వృత్తాకార, క్రోమోజోమ్ బాహ్య, స్వయం ప్రతికృతి DNA
(a) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (b) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii
32. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. జన్యు ఇంజనీరింగ్ B. క్లోనింగ్ C. రూపాంతరణం D. సాంప్రదాయ సంకరణం
జాబితా II: i. కావలసిన జన్యువులతో పాటు అవాంఛిత జన్యువులనూ తెస్తుంది ii. విదేశీ DNA ను అతిథేయి కణంలోకి ప్రవేశపెట్టడం iii. దృశ్యరూపాన్ని మార్చడానికి జన్యు పదార్థం రసాయన స్వభావాన్ని మార్చడం iv. మూస DNA యొక్క ఒకేలాంటి అనేక కాపీలు తయారుచేయడం
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (c) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (d) A-i, B-iv, C-ii, D-iii
33. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. Salmonella typhimurium B. Escherichia coli C. Lactobacillus D. బేకర్స్ ఈస్ట్
జాబితా II: i. పాలను పెరుగుగా మారుస్తుంది ii. మొదటి rDNA ప్రయోగంలో అతిథేయి కణం iii. మొదటి rDNA లో యాంటీబయాటిక్ నిరోధక జన్యువు ఉన్న ప్లాస్మిడ్ మూలం iv. బ్రెడ్ పిండిని ఉబ్బేలా చేస్తుంది
(a) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (b) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (c) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (d) A-iii, B-ii, C-i, D-iv
34. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. కాపీ సంఖ్య B. పునఃసంయోజక DNA C. మూస DNA D. వాహకం
జాబితా II: i. విదేశీ DNA ను అతిథేయిలోకి తీసుకెళ్ళే వాహకం ii. రెండు మూలాల DNA ను కలిపి తయారైన DNA iii. ఒక కణంలో ఉండే ప్లాస్మిడ్ కాపీల సంఖ్య iv. క్లోనింగ్లో ఒకేలాంటి కాపీలు తయారయ్యే DNA
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ప్లాస్మిడ్లు క్రోమోజోమ్ బాహ్య DNA.
B. ప్లాస్మిడ్లు అతిథేయి క్రోమోజోమ్తో సంబంధం లేకుండా ప్రతికృతి చెందుతాయి.
C. అతిథేయిలోకి పంపిన ఏ DNA ముక్క అయినా ori లేకపోయినా తనను తాను కాపీ చేసుకుంటుంది.
D. ori తనకు అతికిన DNA కాపీ సంఖ్యను నియంత్రిస్తుంది.
(a) రెండు (b) మూడు (c) నాలుగు (d) ఒకటి
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. EFB నిర్వచనం సాంప్రదాయ, ఆధునిక జీవసాంకేతిక శాస్త్రం రెండింటినీ కలుపుకుంటుంది.
B. రెండు మొక్కల సంకరణం కావలసిన జన్యువును మాత్రమే బదిలీ చేస్తుంది.
C. జన్యు ఇంజనీరింగ్ ఎంచుకున్న జన్యువును మాత్రమే వేరుచేసి తరలించగలదు.
D. అలైంగిక ప్రత్యుత్పత్తి జనక జీవి జన్యు సమాచారాన్ని కాపాడుతుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
37. మొదటి పునఃసంయోజక DNA గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. DNA ను కత్తిరించడానికి రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్ వాడారు.
B. DNA లైగేజ్ కత్తిరించిన DNA ను ప్లాస్మిడ్కు కలిపింది.
C. పునఃసంయోజక DNA ను E. coli లోకి బదిలీ చేశారు.
D. ఈ ప్రయోగం 1983 లో జరిగింది.
(a) మూడు (b) రెండు (c) నాలుగు (d) ఒకటి
38. జన్యు మార్పు ప్రాథమిక దశల గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. కావలసిన జన్యువు ఉన్న DNA ను గుర్తించడం మొదటి దశ.
B. గుర్తించిన DNA ను అతిథేయిలోకి ప్రవేశపెడతారు.
C. ప్రవేశపెట్టిన DNA అతిథేయిలో నిలిచి, సంతతికి బదిలీ కావాలి.
D. ప్రవేశపెట్టిన DNA ఎప్పుడూ తనంతట తానే వృద్ధి చెందుతుంది కాబట్టి మూడో దశ అవసరం లేదు.
(a) A, D మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D
39. ఒక విద్యార్థి ఒకే జన్యువును రెండు ప్లాస్మిడ్లలో చొప్పిస్తాడు. ప్లాస్మిడ్ P లోని ori కణానికి సుమారు 15 కాపీలను, ప్లాస్మిడ్ Q లోని ori సుమారు 100 కాపీలను ఉంచుతుంది. ప్రతి ప్లాస్మిడ్ను సమాన సంఖ్యలో అతిథేయి కణాలు పొందుతాయి. ఏ వాక్యం సరైనది? (a) తక్కువ కాపీ సంఖ్య అంటే వేగవంతమైన ప్రతికృతి కాబట్టి P ప్రతి కణంలో ఎక్కువ జన్యువు కాపీలను ఇస్తుంది (b) జన్యువు ఒకటే కాబట్టి రెండూ సమాన సంఖ్యను ఇస్తాయి (c) P లోని ori బలహీనమైనది కాబట్టి P ఎక్కువ కాపీలను ఇస్తుంది (d) ori కాపీ సంఖ్యను నిర్ణయిస్తుంది కాబట్టి Q ప్రతి కణంలో ఎక్కువ జన్యువు కాపీలను ఇస్తుంది
40. పట్టికను పరిశీలించండి.
| ప్రక్రియ | జీవి | ప్రయోగశాలలో DNA మారుస్తారా? |
|---|---|---|
| P: పాల నుంచి పెరుగు | Lactobacillus | లేదు |
| Q: బ్యాక్టీరియా నుంచి మానవ ఇన్సులిన్ | E. coli | అవును |
| R: ఇడ్లీ పిండి పులియడం | మిశ్రమ సూక్ష్మజీవులు | లేదు |
| S: Cohen–Boyer ప్రయోగం | E. coli | అవును |
ఏ ప్రక్రియలు జన్యు ఇంజనీరింగ్కు ఉదాహరణలు? (a) P, R (b) Q, S (c) P, Q, S (d) S మాత్రమే
41. ఒక గ్రాఫ్లో "DNA ముక్క కాపీలు" (y-అక్షం) ను "అతిథేయి కణ తరాలు" (x-అక్షం) కు వ్యతిరేకంగా గీశారు. కణాలు విభజన చెందే కొద్దీ రేఖ X నిటారుగా పెరుగుతుంది. రేఖ Y సుమారు ఒక కాపీ వద్దే సమతలంగా ఉంటుంది. రేఖ X ప్లాస్మిడ్కు అతికించిన ముక్క; రేఖ Y అదే ముక్కను ఒంటరిగా పంపినది. రేఖ Y ని ఏది ఉత్తమంగా వివరిస్తుంది? (a) ఒంటరి ముక్కకు ప్రతికృతి ప్రారంభ స్థానం లేదు, కాబట్టి అది కాపీ కాదు (b) అతిథేయి కణాలు విభజన ఆపేశాయి (c) ఒంటరి ముక్క స్వయంగా ఒక ప్లాస్మిడ్ (d) ఒంటరి ముక్కలో చాలా ఎక్కువ జన్యువులు ఉన్నాయి
Q42–43 కోసం సందర్భం: ఒక ప్రయోగశాలకు అడవి సజ్జ నుంచి కరవును తట్టుకునే జన్యువు యొక్క అనేక కాపీలు కావాలి. బృందం ఆ జన్యువును కత్తిరించి, ప్లాస్మిడ్కు అతికించి, ఆ ప్లాస్మిడ్ను E. coli లోకి పంపి, బ్యాక్టీరియాను రాత్రంతా పెంచుతుంది. మరుసటి ఉదయం ప్లాస్మిడ్ DNA ను వెలికితీసి, ఆ జన్యువు వేలాది కాపీలను కనుగొంటారు.
42. E. coli లోకి పంపే ముందు జన్యువును ప్లాస్మిడ్కు ఎందుకు అతికించారు? (a) ప్లాస్మిడ్ పోటీ బ్యాక్టీరియాను చంపుతుంది (b) ప్లాస్మిడ్లో ఇప్పటికే కరవును తట్టుకునే జన్యువు ఉంది (c) ప్లాస్మిడ్కు ori ఉంది, కాబట్టి అతిథేయిలో జన్యువు కాపీ అవుతుంది (d) ప్లాస్మిడ్ జన్యువులో ఉత్పరివర్తనాలను ఆపుతుంది
43. కత్తిరించిన జన్యువును ప్లాస్మిడ్కు ఏ ఎంజైమ్ కలిపింది? (a) రెస్ట్రిక్షన్ ఎండోన్యూక్లియేజ్ (b) DNA లైగేజ్ (c) DNA పాలిమరేజ్ (d) లైసోజైమ్
44. సాంప్రదాయ సంకరణం, జన్యు ఇంజనీరింగ్ మధ్య ఏ పోలిక సరైనది? (a) రెండూ ఎంచుకున్న జన్యువులను మాత్రమే తరలిస్తాయి (b) సంకరణం వేగవంతమైనది, మరింత కచ్చితమైనది (c) జన్యు ఇంజనీరింగ్ జాతి అడ్డంకులను దాటలేదు (d) జన్యు ఇంజనీరింగ్ సంబంధం లేని జాతుల మధ్య కూడా జన్యువును తరలించగలదు, కానీ సంకరణానికి సంబంధిత, పరస్పరం ఫలదీకరణం చెందగల జనకాలు అవసరం
45. కాపీ సంఖ్య 50 ఉన్న ఒక ప్లాస్మిడ్లో చొప్పించిన జన్యువు ఒక కాపీ ఉంది. ఒక సంవర్ధనంలో 2 × 10⁶ కణాలు ఉన్నాయి, ప్రతి కణంలో ఆ ప్లాస్మిడ్ ఉంది. ఆ సంవర్ధనంలో చొప్పించిన జన్యువు సుమారు ఎన్ని కాపీలు ఉంటాయి? (a) 1 × 10⁸ (b) 1 × 10⁶ (c) 4 × 10⁴ (d) 5 × 10⁷
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | Cohen–Boyer = మొదటి rDNA; ori = కాపీ సంఖ్య; ప్లాస్మిడ్ = వృత్తాకార, క్రోమోజోమ్ బాహ్య; జీవ ప్రక్రియా ఇంజనీరింగ్ = సూక్ష్మజీవరహిత భారీ పెంపకం |
| 32 | a | జన్యు ఇంజనీరింగ్ DNA ను మారుస్తుంది; క్లోనింగ్ కాపీ చేస్తుంది; రూపాంతరణం DNA ను లోపలికి తెస్తుంది; సంకరణం అవాంఛిత జన్యువులను లాగుతుంది |
| 33 | d | Salmonella ప్లాస్మిడ్ జన్యువును ఇచ్చింది; E. coli అతిథేయి; Lactobacillus పెరుగు చేస్తుంది; ఈస్ట్ పిండిని ఉబ్బిస్తుంది |
| 34 | b | కాపీ సంఖ్య = కణానికి కాపీలు; rDNA = రెండు మూలాలు; మూస = కాపీ అయ్యే DNA; వాహకం = మోసుకెళ్ళేది |
| 35 | b | A, B, D నిజం; C తప్పు, ప్రతికృతికి DNA కు ori కావాలి |
| 36 | d | B తప్పు: సంకరణం అవాంఛిత జన్యువులనూ తెస్తుంది |
| 37 | a | A, B, C నిజం; సంవత్సరం 1972, 1983 కాదు |
| 38 | c | D తప్పు: DNA కు ori కావాలి, దాన్ని నిలిపి ఉంచాలి |
| 39 | d | కాపీ సంఖ్యను ori నిర్ణయిస్తుంది, కాబట్టి Q కణానికి సుమారు 100 కాపీలు ఇస్తుంది |
| 40 | b | Q, S మాత్రమే ప్రయోగశాలలో DNA ను మారుస్తాయి |
| 41 | a | ori లేకపోతే ముక్క ప్రతికృతి చెందదు |
| 42 | c | ori ఉన్న ప్లాస్మిడ్కు అతికిస్తే జన్యువు వృద్ధి చెందుతుంది |
| 43 | b | DNA లైగేజ్ కలిపిన చివర్లను మూసివేస్తుంది |
| 44 | d | జన్యు ఇంజనీరింగ్ జాతి అడ్డంకులను దాటుతుంది; సంకరణానికి అనుకూల జనకాలు కావాలి |
| 45 | a | 50 × 2 × 10⁶ = 1 × 10⁸ |