అధ్యాయం 2: పునఃసంయోజక DNA సాంకేతికత పరికరాలు (Tools of Recombinant DNA Technology)
పునఃసంయోజక DNA పనికి నాలుగు రకాల పరికరాలు కావాలి: DNA ను కత్తిరించే ఎంజైమ్లు, ముక్కలను వేరుచేసే పద్ధతి, ఒక వాహకం, ఆ వాహకాన్ని స్వీకరించే అతిథేయి. ఈ అధ్యాయం ఒక్కొక్కదాన్ని వరుసగా చూస్తుంది.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్లను ఎలా కనుగొన్నారు, వాటికి పేర్లు ఎలా పెడతారు.
పాలిండ్రోమ్లు, అంటుకునే చివర్లు అంటే ఏమిటి, అవి అతికించడాన్ని ఎందుకు సులభం చేస్తాయి.
జెల్ ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్ DNA ముక్కలను పరిమాణం ఆధారంగా ఎలా వేరుచేస్తుంది.
క్లోనింగ్ వాహకం లక్షణాలు: ori, ఎంపిక సూచిక, క్లోనింగ్ స్థానాలు.
pBR322 లో చొప్పింపు నిష్క్రియాత్మకత, నీలి-తెలుపు ఎంపిక.
మొక్కలు, జంతువుల కోసం వాహకాలు; అతిథేయి DNA ను తీసుకునేలా చేసే పద్ధతులు.
2.1 రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్లు: అణు కత్తెరలు
1963 లో E. coli నుంచి రెండు ఎంజైమ్లను వేరుచేశారు. అవి బ్యాక్టీరియోఫాజ్ల (బ్యాక్టీరియాను సోకే వైరస్లు) పెరుగుదలను అడ్డుకున్నాయి. ఒకటి DNA కి మిథైల్ సమూహాలను చేర్చింది. రెండవది DNA ను కత్తిరించింది. కత్తిరించే దాన్ని రెస్ట్రిక్షన్ ఎండోన్యూక్లియేజ్ అని పిలిచారు.
రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్లు న్యూక్లియేజ్లు అనే పెద్ద వర్గానికి చెందుతాయి. వీటిలో రెండు రకాలు ఉన్నాయి:
| న్యూక్లియేజ్ | ఎక్కడ పనిచేస్తుంది | ఫలితం |
|---|---|---|
| ఎక్సోన్యూక్లియేజ్ | DNA చివరల నుంచి న్యూక్లియోటైడ్లను తొలగిస్తుంది | DNA చివర నుంచి కుదించుతుంది |
| ఎండోన్యూక్లియేజ్ | DNA లోపల నిర్దిష్ట స్థానాలలో కత్తిరిస్తుంది | DNA ముక్కలుగా విడిపోతుంది |
ఈ విధంగా అధ్యయనం చేసిన మొదటి రెస్ట్రిక్షన్ ఎండోన్యూక్లియేజ్ Hind II. అది ఆరు బేస్ జతల నిర్దిష్ట క్రమాన్ని గుర్తించి, DNA ను ఎప్పుడూ ఒకే చోట కత్తిరిస్తుంది. ఈ క్రమాన్ని గుర్తింపు క్రమం అంటారు.
నేడు 900 కి పైగా రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్లు తెలుసు. వీటిని 230 కి పైగా బ్యాక్టీరియా స్ట్రెయిన్ల నుంచి వేరుచేశారు, ప్రతి ఒక్కటీ దాని స్వంత క్రమాన్ని గుర్తిస్తుంది.
2.2 రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్లకు పేర్లు ఎలా పెడతారు
ఎంజైమ్ వచ్చిన బ్యాక్టీరియం నుంచి పేరు వస్తుంది. EcoRI ని తీసుకుందాం:
| భాగం | అర్థం |
|---|---|
| E | ప్రజాతి: Escherichia |
| co | జాతి: coli |
| R | స్ట్రెయిన్: RY13 |
| I | రోమన్ అంకె: ఆ స్ట్రెయిన్ నుంచి వేరుచేసిన క్రమం (మొదటిది) |
NEET అడిగే కొన్ని ఎంజైమ్లు:
| ఎంజైమ్ | మూల బ్యాక్టీరియం | గుర్తింపు స్థానం (కత్తిరింపు ^) |
|---|---|---|
| EcoRI | Escherichia coli RY13 | G^AATTC |
| BamHI | Bacillus amyloliquefaciens H | G^GATCC |
| HindIII | Haemophilus influenzae Rd | A^AGCTT |
| SalI | Streptomyces albus | G^TCGAC |
| PstI | Providencia stuartii | CTGCA^G |
| PvuI, PvuII | Proteus vulgaris | (రెండు వేరు స్థానాలు) |
2.3 పాలిండ్రోమ్లు, అంటుకునే చివర్లు (sticky ends)
తెలుగులో పాలిండ్రోమ్ అంటే ముందు నుంచి చదివినా, వెనుక నుంచి చదివినా ఒకేలా ఉండే పదం: ఉదాహరణకు MALAYALAM, లేదా "వికటవి". DNA పాలిండ్రోమ్ అంటే రెండు స్ట్రాండ్లను ఒకే దిశలో (5′ → 3′) చదివినప్పుడు ఒకేలా కనిపించే భాగం.
EcoRI స్థానం ఇలా ఉంటుంది:
పై స్ట్రాండ్ ను 5′ → 3′ చదవండి: GAATTC. క్రింది స్ట్రాండ్ ను 5′ → 3′ (కుడి నుంచి ఎడమకి) చదవండి: GAATTC. రెండూ ఒకటే, కాబట్టి ఇది పాలిండ్రోమ్.
రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్లు పాలిండ్రోమ్ మధ్యభాగానికి కొంచెం దూరంగా, కానీ రెండు స్ట్రాండ్లలోనూ ఒకే రకమైన రెండు బేస్ల మధ్య కత్తిరిస్తాయి. EcoRI ప్రతి స్ట్రాండ్లో G, A ల మధ్య కత్తిరిస్తుంది. దీనివల్ల ప్రతి కత్తిరించిన చివర AATT అనే చిన్న ఏకస్ట్రాండ్ తోకలు మిగులుతాయి. వీటిని అంటుకునే చివర్లు (sticky ends) అంటారు.

EcoRI పాలిండ్రోమిక్ స్థానాన్ని ప్రతి స్ట్రాండ్లో G, A ల మధ్య కత్తిరించి, రెండు ముక్కలకూ ఒకేలాంటి AATT అంటుకునే చివర్లను మిగుల్చుతుంది.
కత్తిరింపు అసమానంగా ఉంటుంది: పై స్ట్రాండ్ ఎడమపక్క G తర్వాత, క్రింది స్ట్రాండ్ కుడివైపు G ముందు తెగుతుంది, కాబట్టి ప్రతి ముక్కకూ నాలుగు బేస్ల ఏకస్ట్రాండ్ తోక మిగులుతుంది.
ఎందుకు "అంటుకునేవి"? ఈ టోక తనకు పూరకమైన (complementary) టోకతో హైడ్రోజన్ బంధాలు ఏర్పరుస్తుంది. ఒకే ఎంజైమ్ వాహకాన్ని, దాత DNA ను కత్తిరిస్తే, రెండింటికీ సరిపోయే అంటుకునే చివర్లు వస్తాయి. అవి జత కడతాయి, ఆ తర్వాత DNA లైగేజ్ చక్కెర-ఫాస్ఫేట్ వెన్నెముకను మూసివేస్తుంది.
ప్రతి ఎంజైమ్ అంటుకునే చివర్లను మిగల్చదు. ఉదాహరణకు Hind II రెండు స్ట్రాండ్లనూ ఒకే చోట కత్తిరించి మొండి చివర్లను (blunt ends) మిగుల్చుతుంది. మొండి చివర్లను కూడా కలపవచ్చు, కానీ తక్కువ సమర్థంగా.
2.4 DNA ముక్కలను వేరుచేయడం: జెల్ ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్
కత్తిరించిన తర్వాత మన వద్ద వేర్వేరు పరిమాణాల ముక్కల మిశ్రమం ఉంటుంది. కావలసిన దాన్ని ఎంచుకోవడానికి, అగారోస్ జెల్ ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్ వాడి వాటిని పరిమాణంబట్టి వేరుచేస్తాం.
ఫాస్ఫేట్ సమూహాల వల్ల DNA రుణాత్మక ఆవేశం కలిగి ఉంటుంది.
కత్తిరించిన DNA ను జెల్ ఒక చివరన ఉన్న గొత్తలలో (wells) నింపుతారు.
విద్యుత్ క్షేత్రం ఇస్తారు. DNA ఆనోడ్ (ధన విద్యుద్వారం) వైపు కదులుతుంది.
సముద్ర నాచుల నుంచి తీసిన సహజ పాలిమర్ అగారోస్, జల్లెడలా పని చేస్తుంది. చిన్న ముక్కలు వేగంగా దూసుకుపోయి, ఎక్కువ దూరం ప్రయాణిస్తాయి.
జెల్ ను ఎథిడియం బ్రొమైడ్తో అభిరంజించి, UV కాంతికి గురిచేస్తారు. DNA ప్రకాశవంతమైన నారింజ బ్యాండ్లుగా కనబడుతుంది.
కావలసిన బ్యాండ్ ను కత్తిరించి, ఆ జెల్ ముక్క నుంచి DNA ను వెలికితీస్తారు. దీన్ని ఎల్యూషన్ (elution) అంటారు.
శుద్ధి చేసిన DNA ను ఆ తర్వాత పునఃసంయోజక DNA నిర్మాణానికి వాడతారు. వర్షం తర్వాత క్రికెట్ మైదానంలా అనుకోండి: తడి నేలపై చిన్న పిల్లలు వేగంగా పరుగెడతారు, బరువైన రోలర్ నెమ్మదిగా కదులుతుంది. జెల్లో ముక్క పరిమాణం కూడా అలాగే పని చేస్తుంది.

రుణాత్మక DNA ధన ఆనోడ్ వైపు కదలుతుంది; పెద్ద ముక్కలు గొత్తల దగ్గర, చిన్నవి మరింత దూరం ప్రయాణిస్తాయి.
కత్తిరించని DNA గొత్తం దగ్గర ఒకే పెద్ద బ్యాండ్గా ఉంటుంది, కత్తిరించిన DNA మాత్రం చిన్న బ్యాండ్లుగా విడిపోయి ఆనోడ్ వైపు కిందికి కదులుతాయి.
2.5 క్లోనింగ్ వాహకాలు
వాహకం విదేశీ DNA ను అతిథేయిలోకి మోసుకెళ్తుంది. బ్యాక్టీరియాలో ప్లాస్మిడ్లు, బ్యాక్టీరియోఫాజ్లు సాధారణ వాహకాలు. బ్యాక్టీరియోఫాజ్ల కాపీ సంఖ్య చాలా ఎక్కువ; కొన్ని ప్లాస్మిడ్లకు కణానికి ఒకటి-రెండే, మరికొన్నికి 15 నుంచి 100 కి పైగా కాపీలు ఉంటాయి.
మంచి క్లోనింగ్ వాహకానికి ఈ లక్షణాలు కావాలి:
(a) ప్రతికృతి ప్రారంభ స్థానం (ori). ఇది ప్రతికృతిని ప్రారంభించి, కాపీ సంఖ్యను నియంత్రిస్తుంది. లక్ష్య DNA యొక్క ఎక్కువ కాపీలు కావాలంటే, ఎక్కువ కాపీ సంఖ్యను అనుమతించే ori ఉన్న వాహకాన్ని ఎంచుకోవాలి.
(b) ఎంపిక సూచిక (selectable marker). రూపాంతరణం (transformation) అంటే ఒక DNA ముక్కను అతిథేయి బ్యాక్టీరియంలోకి ప్రవేశపెడే పద్ధతి. కొన్ని కణాలు మాత్రమే DNA ను స్వీకరిస్తాయి. ఎంపిక సూచిక రూపాంతరం చెందని కణాలను (non-transformants) గుర్తించి తొలగించి, రూపాంతరిత కణాలను (transformants) మాత్రమే పెరిగేలా చేస్తుంది. E. coli కి ఆంపిసిలిన్, క్లోరాంఫెనికాల్, టెట్రాసైక్లిన్ లేదా కానామైసిన్ నిరోధక జన్యువులు మంచి సూచికలు. సాధారణ E. coli కణాలు వీటిలో దేనినీ నిరోధించవు.
(c) క్లోనింగ్ స్థానాలు (cloning sites). వాడే ఎంజైమ్లకు వాహకంలో చాలా తక్కువ, వీలైతే ఒకే ఒక్క గుర్తింపు స్థానం ఉండాలి. ఒక ఎంజైమ్కి ఒకటి కంటే ఎక్కువ స్థానాలుంటే వాహకం అనేక ముక్కలుగా కత్తిరింబడి, క్లోనింగ్ కష్టమవుతుంది. విదేశీ జన్యువును ఈ స్థానాల్లో ఒకదానివద్ద అతికిస్తారు.
pBR322, ఇన్సర్షనల్ ఇనాక్టివేషన్
pBR322 ఒక క్లాసిక్ E. coli క్లోనింగ్ వాహకం. దీని పేరులో p = ప్లాస్మిడ్, B = Bolivar, R = Rodriguez (శాస్త్రవేత్తలు), 322 = ప్రయోగశాల సంఖ్య.

pBR322 లో ori, rop, రెండు నిరోధక జన్యువులు (ampᴿ, tetᴿ), ప్రతి నిరోధక జన్యువు లోపల ప్రత్యేక కత్తిరింపు స్థానాలు ఉంటాయి.
ఒక నిరోధక జన్యువు లోపల విదేశీ జన్యువును అతికిస్తే ఆ నిరోధక జన్యువు పని చేయడం ఆగిపోతుంది, కానీ రెండవ నిరోధక జన్యువు ప్రతి రూపాంతరిత కణాన్ని గుర్తిస్తూనే ఉంటుంది.
| pBR322 ప్రాంతం | ఏమి చేస్తుంది | లోపలి రెస్ట్రిక్షన్ స్థానాలు |
|---|---|---|
| ori | ప్రతికృతి ప్రారంభ స్థానం | — |
| rop | ప్లాస్మిడ్ ప్రతికృతిలో పాలొగ్గే ప్రోటీన్లను కోడ్ చేస్తుంది | — |
| ampᴿ | ఆంపిసిలిన్ నిరోధకత | PstI, PvuI |
| tetᴿ | టెట్రాసైక్లిన్ నిరోధకత | BamHI, SalI |
| ఇతర ఒంటరి స్థానాలు | క్లోనింగ్ స్థానాలు | EcoRI, HindIII, ClaI, PvuII |
అనుకోండి, టెట్రాసైక్లిన్ నిరోధక జన్యువు లోపల ఉండే BamHI స్థానంలో విదేశీ DNA ను చొప్పిస్తే, tetᴿ జన్యువు విరిగిపోతుంది, కాబట్టి పునఃసంయోజక ప్లాస్మిడ్లు టెట్రాసైక్లిన్ నిరోధకతను కోల్పోతాయి. అవి ఇంకా ampᴿ ని కలిగి ఉంటాయి.
ఎంపిక రెండు ప్లేట్ల్లో ఈ విధంగా జరుగుతుంది:
ఆంపిసిలిన్ ప్లేట్. రూపాంతరిత కణాలు (pBR322 ఉన్నవీ, పునఃసంయోజకమైనవీ కాకపోయినవీ) మాత్రమే పెరుగుతాయి.
ఈ కాలనీలను టెట్రాసైక్లిన్ ప్లేట్కి కాపీ చేస్తారు. ఇక్కడ పునఃసంయోజకాలు చనిపోతాయి; పునఃసంయోజకం కానివి పెరుగుతాయి.
| కణ రకం | ఆంపిసిలిన్పై పెరుగుదల | టెట్రాసైక్లిన్పై పెరుగుదల |
|---|---|---|
| రూపాంతరం చెందనిది (ప్లాస్మిడ్ లేదు) | లేదు | లేదు |
| రూపాంతరిత, పునఃసంయోజకం కానిది | అవును | అవును |
| రూపాంతరిత, పునఃసంయోజకం (BamHI లో ఇన్సర్ట్) | అవును | లేదు |
విదేశీ DNA లోపల కూర్చున్నందువల్ల ఒక జన్యువు పని కోల్పోవడాన్ని ఇన్సర్షనల్ ఇనాక్టివేషన్ (insertional inactivation) అంటారు. ఈ రెండు ప్లేట్ల పద్ధతి పనిచేస్తుంది కానీ నెమ్మది, ఎందుకంటే ప్రతి దశకూ రెండు ప్లేట్లు అవసరం.
నీలి-తెలుపు ఎంపిక (blue-white selection)
వేగవంతమైన పద్ధతి బీటా-గ్యాలక్టోసిడేస్ (β-galactosidase) అనే ఎంజైమ్ జన్యువును వాడుతుంది. క్లోనింగ్ స్థానం ఈ జన్యువు కోడింగ్ క్రమంలో ఉంటుంది.
ఇన్సర్ట్ లేనిప్పుడు: β-గ్యాలక్టోసిడేస్ తయారవుతుంది. అది మాధ్యమంలోని **వర్ణకారక అధిక్షేపకం (chromogenic substrate)**పై పనిచేసి కాలనీ నీలంగా మారుతుంది.
ఇన్సర్ట్ ఉన్నప్పుడు: జన్యువు నిష్క్రియమవుతుంది. ఎంజైమ్ లేదు, రంగు లేదు. కాలనీ తెల్లగా (రంగు లేకుండా) ఉండిపోతుంది.
కాబట్టి తెల్ల కాలనీలు పునఃసంయోజక DNA ని కలిగి ఉంటాయి. ఒకే ప్లేట్ సరిపోతుంది.
మొక్కలు, జంతువుల కోసం వాహకాలు
ప్రకృతి ఇప్పటికే జన్యు బదిలీ వ్యవస్థలను తయారు చేసింది. మనం వాటిని నిర్వీర్యం చేసి వాడుకుంటాం.
| వాహకం | సహజ ప్రవర్తన | ఎలా వాడతారు |
|---|---|---|
| Agrobacterium tumefaciens యొక్క Ti ప్లాస్మిడ్ | ఈ నేల బ్యాక్టీరియం అనేక ద్విబీజ మొక్కలను సోకుతుంది. అది T-DNA అనే DNA ముక్కను బదిలీ చేసి, సాధారణ మొక్క కణాలను కణుతి కణాలుగా మారుస్తుంది (క్రౌన్ గాల్). | Ti ప్లాస్మిడ్ ను మార్చి వ్యాధి కలిగించకుండా, కానీ మొక్క కణాల్లోకి జన్యువులను చేర్చేలా చేస్తారు. |
| రెట్రోవైరస్లు | మనుషులతో సహా జంతువుల్లో అవి సాధారణ కణాలను కాన్సర్ కణాలుగా మార్చగలవు. | కలిగించిన రెట్రోవైరస్లు జంతు కణాల్లోకి ఉపయోగకర జన్యువులను చేర్చుతాయి. |
2.6 సమర్థ అతిథేయి: DNA ను కణంలోకి చేర్చడం
DNA ఒక జలాకర్షణ (hydrophilic) అణువు. అది కణ పొరదావరణం గుండా తానుగా వెళ్ళలేదు. కాబట్టి అతిథేయిని ముందుగా DNA ను స్వీకరించేలా సమర్థం (competent) గా చేయాలి.
| పద్ధతి | ఎక్కడ | ఎలా పనిచేస్తుంది |
|---|---|---|
| కాల్షియం (ద్విసంయోజక కాటియన్) చికిత్స, హీట్ షాక్ | బ్యాక్టీరియా | కణాలను ఒక నిర్దిష్ట గాడ్త Ca²⁺ తో పరిగణిస్తారు. ఇది కణ కవచంలోని రంధ్రాల గుండా DNA ప్రవేశించే అవకాశాన్ని పెంచుతుంది. rDNA తో కలిపి కణాలను మంచుపై చల్లబరిచి, 42 °C వద్ద హీట్ షాక్ ఇచ్చి, మళ్ళీ మంచుపై పెడతారు. |
| మైక్రో-ఇంజెక్షన్ | జంతు కణాలు | rDNA ను నేరుగా కేంద్రకంలోకి ఇంజెక్ట్ చేస్తారు. |
| బయోలిస్టిక్స్ (జీన్ గన్) | మొక్క కణాలు | DNA పూసిన బంగారం లేదా టంగ్స్టన్ సూక్ష్మ కణాలను అధిక వేగంతో కణాలపై కొట్టిస్తారు. |
| కలిగించిన వ్యాధికారక వాహకాలు | మొక్కలు, జంతువులు | వాహకం కణాన్ని సోకి rDNA ని బదిలీ చేస్తుంది. |
సాధించిన ఉదాహరణలు: అధ్యాయం 2
సాధించిన ఉదాహరణ 2.1: BamHI పేరును వివరించండి.
సాధన: B = ప్రజాతి Bacillus, am = జాతి amyloliquefaciens, H = స్ట్రెయిన్ H, I = ఆ స్ట్రెయిన్ నుంచి వేరుచేసిన మొదటి ఎంజైమ్.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.2: వీటిలో ఏది DNA పాలిండ్రోమ్: 5′-GGATCC-3′ లేదా 5′-GAATTG-3′?
సాధన: పూరక స్ట్రాండ్ రాసి, దాన్ని 5′ → 3′ చదవండి. GGATCC కి భాగస్వామి GGATCC అవుతుంది, కాబట్టి అది పాలిండ్రోమ్ (BamHI స్థానం). GAATTG కి భాగస్వామి CAATTC అవుతుంది, అది వేరు, కాబట్టి అది పాలిండ్రోమ్ కాదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.3: యాదృచ్ఛిక DNA క్రమంలో ఆరు-బేస్ గుర్తింపు స్థానం ఎంత తరచుగా వస్తుంది? 40,960 bp గల యాదృచ్ఛిక DNA లో సుమారు ఎన్ని స్థానాలు ఉంటాయి?
సాధన: ప్రతి స్థానంలో సరిపోయే అవకాశం 4 లో 1. ఆరు స్థానాలకు:
కాబట్టి సుమారు ప్రతి 4096 bp కి ఒక స్థానం. 40,960 bp DNA కి సుమారు 40,960 ÷ 4096 = 10 స్థానాలు ఉంటాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.4: ఒక ఎంజైమ్ ఒక రేఖీయ DNA ను 3 స్థానాల్లో కత్తిరిస్తుంది. ఎన్ని ముక్కలు ఏర్పడతాయి? అదే DNA వృత్తాకారంగా ఉంటే?
సాధన: రేఖీయ DNA: ప్రతి కత్తిరింపు ఒక ముక్కను కలుపుతుంది, కాబట్టి 3 + 1 = 4 ముక్కలు. వృత్తాకార DNA: మొదటి కత్తిరింపు వృత్తాన్ని తెరుస్తుంది అంతే, కాబట్టి 3 కత్తిరింపులకు 3 ముక్కలు.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.5: 500 bp, 2000 bp, 1200 bp మూడు ముక్కలను ఒకే లేన్లో నడిపారు. గొత్తం నుంచి బయటికి వరుసగా రాయండి.
సాధన: పెద్ద ముక్కలు తక్కువ కదలుతాయి. గొత్తంకి దగ్గర: 2000 bp, తర్వాత 1200 bp, ఆనోడ్ వైపు అత్యంత దూరం: 500 bp.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.6: pBR322 యొక్క PstI స్థానంలో ఒక జన్యువును చొప్పించారు. పునఃసంయోజకాలను ఎలా గుర్తిస్తారు?
సాధన: PstI ampᴿ లో ఉంటుంది. పునఃసంయోజకాలు ఆంపిసిలిన్ నిరోధకతను కోల్పోతాయి కానీ టెట్రాసైక్లిన్ నిరోధకతను నిలుపుకుంటాయి. ముందుగా టెట్రాసైక్లిన్పై పెంచండి; రూపాంతరితాలు పెరుగుతాయి. ఆంపిసిలిన్కు నకలు తీసి: ఆంపిసిలిన్పై పెరగని కాలనీలే పునఃసంయోజకాలు.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.7: ఒక నీలి-తెల్ల ప్లేట్పై 140 నీలి, 60 తెల్ల కాలనీలు లెక్కించారు. ఏ కాలనీలను ఎంచుకుంటారు, ఎందుకు?
సాధన: 60 తెల్ల కాలనీలను ఎంచుకోవాలి. వాటిలో ఇన్సర్ట్ β-గ్యాలక్టోసిడేస్ జన్యువును విరిగేసింది, కాబట్టి నీలి రంగు రాదు. నీలి కాలనీలలో ఇన్సర్ట్ లేని వాహకం మాత్రమే ఉంటుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.8: జీన్ గన్ కోసం DNA ను బంగారం లేదా టంగ్స్టన్ కణాలపై ఎందుకు కొట్టాలి, కానీ కాల్షియం చేసిన E. coli తో కేవలం కలిపితే సరిపోతుంది?
సాధన: మొక్క కణాలకు DNA దాటలేని మందపాటి సెల్యూలోస్ గోడ ఉంటుంది. బరువైన కణాలను అధిక వేగంతో కొట్టి, అవి ఆ గోడను బలంగా చీల్చుకుంటూ లోపలకి వెళ్తాయి. బ్యాక్టీరియాలో Ca²⁺ చికిత్స, హీట్ షాక్ సరిపోతాయి.
త్వరిత పునశ్చరణ
రెస్ట్రిక్షన్ ఎండోన్యూక్లియేజ్లు DNA లోపల నిర్దిష్ట గుర్తింపు క్రమాల వద్ద కత్తిరిస్తాయి; ఎక్సోన్యూక్లియేజ్లు చివర నుంచి కత్తిరిస్తాయి.
EcoRI: E = Escherichia, co = coli, R = స్ట్రెయిన్ RY13, I = మొదటిది.
గుర్తింపు స్థానాలు పాలిండ్రోమ్లు; EcoRI G^AATTC వద్ద కత్తిరించి AATT అంటుకునే చివర్లను మిగుల్చుతుంది.
జెల్: DNA ఆనోడ్ వైపు కదలుతుంది; చిన్నవి ఎక్కువ దూరం ప్రయాణిస్తాయి; ఎథిడియం బ్రొమైడ్ + UV = నారింజ బ్యాండ్లు; ఎల్యూషన్ ద్వారా DNA వెనకికి వస్తుంది.
వాహకానికి ori, ఎంపిక సూచిక, ఒక్కే క్లోనింగ్ స్థానాలు కావాలి.
pBR322: tetᴿ లో BamHI, SalI; ampᴿ లో PstI, PvuI; rop ప్రతికృతికి సహాయం.
నీలి = ఇన్సర్ట్ లేదు, తెల్ల = పునఃసంయోజకం.
సమర్థత: Ca²⁺ + మంచు + 42 °C హీట్ షాక్; మైక్రో-ఇంజెక్షన్; బంగారం లేదా టంగ్స్టన్తో బయోలిస్టిక్స్.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
DNA ఆనోడ్ (ధన) వైపు కదలుతుంది, కాథోడ్ వైపు కాదు. DNA రుణాత్మకం అనేది మరిచిపోయి విద్యార్థులు దీనిని తారుమారు చేస్తారు.
నీలి-తెలుపు ఎంపికలో తెల్ల కాలనీలే పునఃసంయోజకాలు. నీలి అంటే వాహకంలో ఇన్సర్ట్ లేదు.
BamHI లో ఇన్సర్ట్ tetᴿ ని; PstI లేదా PvuI లో ఇన్సర్ట్ ampᴿ ని విరిగొడుతుంది. వీటిని తారుమారు చేయకూడదు.
వాహకంగా వాడే Ti ప్లాస్మిడ్ నిరాయుధీకరించబడింది: అది ఇక కణితులను కలిగించదు.
EcoRI లోని "R" అనేది స్ట్రెయిన్ RY13, "restriction" కాదు, "recombinant" కూడా కాదు.
n స్థానాల్లో కత్తిరించిన వృత్తాకార ప్లాస్మిడ్ n ముక్కలు ఇస్తుంది, n + 1 కాదు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. రెస్ట్రిక్షన్ ఎండోన్యూక్లియేజ్లు ఏ తరగతి ఎంజైమ్లకు చెందుతాయి? (a) న్యూక్లియేజ్లు (b) లైగేజ్లు (c) పాలిమరేజ్లు (d) కైనేస్లు
2. నిర్దిష్టమైన ఆరు-బేస్ క్రమం వద్ద DNA ను కత్తిరిస్తుందని కనుగొన్న మొదటి రెస్ట్రిక్షన్ ఎండోన్యూక్లియేజ్ (a) EcoRI (b) Hind II (c) BamHI (d) PstI
3. EcoRI పేరులో "R" అక్షరం దేన్ని సూచిస్తుంది? (a) స్ట్రెయిన్ RY13 (b) restriction (c) recombinant (d) వేరుచేసిన క్రమం
4. కింది ద్విక్షర స్థానాల్లో ఏది పాలిండ్రోమ్ (పై స్ట్రాండ్ 5′ → 3′)? (a) GAATTG (b) AAGGCC (c) GGATCC (d) CTGCAA
5. జెల్ ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్లో DNA ముక్కలు ఏ వైపు కదలుతాయి? (a) కాథోడ్ (b) ఆనోడ్ (c) రెండు ఎలక్ట్రోడ్లవైపు సమానంగా (d) ఏ ఎలక్ట్రోడ్ వైపుకూ కాదు
6. ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్లో వాడే అగారోస్ దేని నుంచి లభిస్తుంది? (a) సముద్ర నాచులు (b) బ్యాక్టీరియా (c) శిలీంధ్రాలు (d) పత్తి పీచులు
7. అగారోస్ జెల్లో DNA బ్యాండ్లను చూడడానికి సాధారణంగా వాడే అభిరంజని (a) సాఫ్రానిన్ (b) అయోడిన్ (c) మిథైలీన్ బ్లూ (d) ఎథిడియం బ్రొమైడ్
8. UV కాంతిలో, అభిరంజించిన DNA అగారోస్ జెల్లో ఏలా కనబడుతుంది? (a) ముదురు నీలి బ్యాండ్లు (b) ఆకుపచ్చ బ్యాండ్లు (c) ప్రకాశవంత నారింజ బ్యాండ్లు (d) నల్ల బ్యాండ్లు
9. జెల్ నుంచి DNA బ్యాండ్ ను కత్తిరించి, దాని నుంచి DNA వెలికితీయడాన్ని ఏమంటారు? (a) ఎల్యూషన్ (b) లైగేషన్ (c) అనీలింగ్ (d) రూపాంతరణం
10. ద్విబీజ మొక్కలలోకి జన్యువులను తరలించడానికి అత్యధికంగా వాడే వాహకం (a) Agrobacterium tumefaciens యొక్క Ti ప్లాస్మిడ్ (b) E. coli యొక్క pBR322 (c) కలిగించిన రెట్రోవైరస్ (d) బ్యాక్టీరియోఫాజ్ లాంబ్డా
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్లు చేసే అంటుకునే చివర్లు (a) ద్విక్షర మొండి చివర్లు (b) మిథైల్ సమూహాలు గల చివర్లు (c) G, C లతో మాత్రమే చేసిన చివర్లు (d) పూరక చివర్లతో జతకడే చిన్న ఒంటిపోగు ఓవర్హ్యాంగ్లు
12. న్యూక్లియేజ్ల గురించి సరైన వాక్యం ఏది? (a) ఎక్సోన్యూక్లియేజ్లు చివర్ల నుంచి న్యూక్లియోటైడ్లను తీసివేస్తాయి; ఎండోన్యూక్లియేజ్లు DNA లోపల నిర్దిష్ట స్థానాలలో కత్తిరిస్తాయి (b) ఎక్సోన్యూక్లియేజ్లు DNA లోపల కత్తిరిస్తాయి; ఎండోన్యూక్లియేజ్లు చివర్ల వద్ద మాత్రమే పనిచేస్తాయి (c) రెండూ RNA పై మాత్రమే పనిచేస్తాయి (d) ఎండోన్యూక్లియేజ్లు DNA ముక్కలను కలుపుతాయి
13. ఎంజైమ్లను వాటి మూల బ్యాక్టీరియాతో జతపరచండి.
కాలమ్ I: A. EcoRI B. HindIII C. BamHI D. PvuII
కాలమ్ II: i. Bacillus amyloliquefaciens ii. Proteus vulgaris iii. Escherichia coli iv. Haemophilus influenzae
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii
14. pBR322 లో టెట్రాసైక్లిన్ నిరోధక జన్యువు లోపల ఉండే రెస్ట్రిక్షన్ స్థానాలు (a) PstI, PvuI (b) EcoRI, PvuII (c) PstI, BamHI (d) BamHI, SalI
15. pBR322 యొక్క rop జన్యువు దేనికి కోడ్ చేస్తుంది? (a) ఒక రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్ (b) ఆంపిసిలిన్ నిరోధకత (c) ప్లాస్మిడ్ ప్రతికృతిలో పాలొగ్గే ప్రోటీన్లు (d) β-గ్యాలక్టోసిడేస్
16. నాలుగు ముక్కలను ఒకే లేన్లో నడిపించారు. గొత్తం నుంచి ఏది అత్యంత దూరంగా చేరుతుంది? (a) 5 kb (b) 300 bp (c) 1.5 kb (d) 2 kb
17. వాహకంలోని ఎంపిక సూచిక ప్రధాన పని (a) రూపాంతరం చెందని కణాలను గుర్తించి తొలగించడం (b) విదేశీ DNA ను కత్తిరించడం (c) DNA ముక్కలను కలపడం (d) కాపీ సంఖ్యను పెంచడం
18. E. coli కి ఎంపిక సూచికగా వాడనిది ఏది? (a) ఆంపిసిలిన్ నిరోధక జన్యువు (b) కానామైసిన్ నిరోధక జన్యువు (c) మానవ ఇన్సులిన్ జన్యువు (d) క్లోరాంఫెనికాల్ నిరోధక జన్యువు
19. ఒక వాహకంలో ఒక నిర్దిష్ట రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్కి ఒకే ఒక గుర్తింపు స్థానం ఉండడం మేలు, ఎందుకంటే (a) ఒకే స్థానం కాపీ సంఖ్యను పెంచుతుంది (b) అనేక స్థానాలు వాహకాన్ని చాలా ముక్కలుగా కత్తిరించి క్లోనింగ్ను కష్టం చేస్తాయి (c) ఒకే స్థానం లైగేషన్ ని ఆపుతుంది (d) ఒకే స్థానం వాహకాన్ని వ్యాధికారకంగా మార్చుతుంది
20. DNA ను స్వీకరించేలా బ్యాక్టీరియా కణాలను సాధారణంగా సమర్థంగా చేసేది (a) సోడియం క్లోరైడ్లో నానచడం (b) లైసోజైమ్తో చికిత్స (c) కాల్షియం అయాన్లతో, తర్వాత హీట్ షాక్ (d) ఎథిడియం బ్రొమైడ్తో అభిరంజన
21. హీట్ షాక్ పద్ధతిలో కణాలను కొద్దిసేపు సుమారు ఎన్ని డిగ్రీల వద్ద ఉంచుతారు? (a) 42 °C (b) 72 °C (c) 94 °C (d) 4 °C
22. బయోలిస్టిక్స్, అంటే జీన్ గన్ పద్ధతి వాడేది (a) కలిగించిన రెట్రోవైరస్లు (b) DNA పూసిన బంగారం లేదా టంగ్స్టన్ సూక్ష్మ కణాలు (c) కేంద్రకంలోకి DNA ఇంజెక్ట్ చేసే సన్నని సూదులు (d) కాల్షియం క్లోరైడ్, మంచు
స్థాయి 3: సవాలు
23. pBR322 యొక్క BamHI స్థానంలో విదేశీ DNA ని కలిపి E. coli లోకి పంపారు. పునఃసంయోజక కాలనీలు (a) ఆంపిసిలిన్, టెట్రాసైక్లిన్ రెండింటిపై పెరుగుతాయి (b) టెట్రాసైక్లిన్పై పెరుగుతాయి కానీ ఆంపిసిలిన్పై కాదు (c) ఆంపిసిలిన్పై పెరుగుతాయి కానీ టెట్రాసైక్లిన్పై కాదు (d) ఏ యాంటీబయాటిక్ పైనూ పెరగవు
24. నీలి-తెలుపు ఎంపికలో, పునఃసంయోజక ప్లాస్మిడ్లు ఉన్న కాలనీలు (a) నీలి, ఎందుకంటే β-గ్యాలక్టోసిడేస్ క్రియాశీలంగా ఉంటుంది (b) నీలి, ఎందుకంటే ఇన్సర్ట్ స్వయంగా రంగుగలది (c) తెల్ల, ఎందుకంటే అవి ప్లాస్మిడ్ లేనివి (d) తెల్ల, ఎందుకంటే ఇన్సర్ట్ β-గ్యాలక్టోసిడేస్ జన్యువును నిష్క్రియం చేసింది
25. యాదృచ్ఛిక DNA క్రమంలో, నాలుగు-బేస్ గుర్తింపు స్థానం సుమారు ఎంత తరచుగా వస్తుంది? (a) 256 bp (b) 4096 bp (c) 64 bp (d) 16 bp
26. ఒక వృత్తాకార ప్లాస్మిడ్కి నాలుగు EcoRI స్థానాలు ఉన్నాయి. EcoRI తో పూర్తిగా కత్తిరిస్తే ఎన్ని ముక్కలు వస్తాయి? (a) 5 (b) 3 (c) 4 (d) 8
27. ఒక రేఖీయ DNA లో మూడు EcoRI స్థానాలు, రెండు BamHI స్థానాలు వేర్వేరు చోట్ల ఉన్నాయి. రెండు ఎంజైమ్లతో కలిపి పూర్తిగా కత్తిరిస్తే ఎన్ని ముక్కలు వస్తాయి? (a) 6 (b) 5 (c) 4 (d) 7
28. కలిగించిన రెట్రోవైరస్లు జంతు కణాలకు మంచి వాహకాలు, ఎందుకంటే (a) వాటి వ్యాధికారక సామర్థ్యం తొలగించబడి, జన్యువులను అందించే సామర్థ్యం ఉంటుంది (b) అవి కేవలం బ్యాక్టీరియాను సోకుతాయి (c) అవిలో న్యూక్లియిక్ ఆమ్లం ఉండదు (d) అవి DNA ను పాలిండ్రోమ్ల వద్ద కత్తిరిస్తాయి
29. ప్రతిపాదన (A): అగారోస్ జెల్లో DNA ముక్కలు పరిమాణం ఆధారంగా వేరుపడతాయి.
కారణం (R): DNA ముక్కలు ధనాత్మక ఆవేశం కలిగి కాథోడ్ వైపు కదలుతాయి.
(a) రెండూ నిజం, R అనేది A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ నిజం, R అనేది A ను వివరించదు (c) A నిజం, R తప్పు (d) A తప్పు, R నిజం
30. వాక్యం I: క్లోనింగ్ వాహకంగా వాడే Ti ప్లాస్మిడ్ ఇంకా అతిథేయ మొక్కలో క్రౌన్ గాల్ కణితులను కలిగిస్తుంది.
వాక్యం II: Agrobacterium tumefaciens సహజంగా T-DNA అనే DNA ముక్కను ద్విబీజ మొక్కల కణాల్లోకి బదిలీ చేస్తుంది.
(a) రెండూ నిజం (b) రెండూ తప్పు (c) I నిజం, II తప్పు (d) I తప్పు, II నిజం
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | a | రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్లు న్యూక్లియేజ్లు. |
| 2 | b | Hind II మొదటిది, ఆరు-బేస్ స్థానంతో. |
| 3 | a | R = స్ట్రెయిన్ RY13. |
| 4 | c | GGATCC రెండు స్ట్రాండ్లలో 5′ → 3′ ఒకేలా చదువుతుంది. |
| 5 | b | రుణాత్మక DNA ధన ఆనోడ్ వైపు కదలుతుంది. |
| 6 | a | అగారోస్ సముద్ర నాచుల నుంచి వస్తుంది. |
| 7 | d | ఎథిడియం బ్రొమైడ్ DNA కి బంధిస్తుంది. |
| 8 | c | అభిరంజించిన DNA UV లో నారింజగా మెరుస్తుంది. |
| 9 | a | జెల్ నుంచి DNA తీసుకోవడం = ఎల్యూషన్. |
| 10 | a | నిరాయుధీకరించిన Ti ప్లాస్మిడ్ మొక్కలకి జన్యువులను తీసుకెళుతుంది. |
| 11 | d | ఓవర్హ్యాంగ్లు హైడ్రోజన్ బంధాలతో జతకడతాయి. |
| 12 | a | ఎక్సో చివర్ల, ఎండో లోపల. |
| 13 | c | Eco-E. coli, Hind-Haemophilus, Bam-Bacillus, Pvu-Proteus. |
| 14 | d | BamHI, SalI tetᴿ లో ఉంటాయి. |
| 15 | c | rop ప్రోటీన్లు ప్లాస్మిడ్ ప్రతికృతికి సహాయం. |
| 16 | b | అత్యంత చిన్న ముక్క అత్యంత దూరం కదలుతుంది. |
| 17 | a | సూచిక రూపాంతరితాలను మాత్రమే పెరిగనిస్తుంది. |
| 18 | c | ఇన్సులిన్ జన్యువు ఎంపిక లక్షణం ఇవ్వదు. |
| 19 | b | అనేక స్థానాలు వాహకాన్ని ముక్కలుగా కత్తిరిస్తాయి. |
| 20 | c | Ca²⁺ తర్వాత 42 °C హీట్ షాక్. |
| 21 | a | హీట్ షాక్ 42 °C వద్ద. |
| 22 | b | DNA పూసిన బంగారం/టంగ్స్టన్ కణాలను కొడతారు. |
| 23 | c | tetᴿ విరిగింది, ampᴿ చెక్కుగా ఉంది. |
| 24 | d | β-గ్యాలక్టోసిడేస్ ఇనాక్టివేషన్ వల్ల తెల్ల కాలనీలు. |
| 25 | a | 4⁴ = 256. |
| 26 | c | వృత్తాకార DNA: n కత్తిరింపులకు n ముక్కలు. |
| 27 | a | రేఖీయ DNA: 5 కత్తిరింపులకు 6 ముక్కలు. |
| 28 | a | నిరాయుధీకరణం = సురక్షితం, కానీ జన్యువులను అందిస్తుంది. |
| 29 | c | DNA రుణాత్మకం, ఆనోడ్ వైపు కదలుతుంది. |
| 30 | d | వాహక Ti ప్లాస్మిడ్ నిరాయుధీకరించబడింది; II నిజం. |
అధ్యాయం 2 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్లు విదేశీ (ఉదా: ఫేజ్) DNA ను కత్తిరించి బ్యాక్టీరియాను కాపాడతాయి; అవి న్యూక్లియేజ్లకు చెందుతాయి.
ఎక్సోన్యూక్లియేజ్లు DNA చివర్ల నుంచి న్యూక్లియోటైడ్లను తొలగిస్తాయి; ఎండోన్యూక్లియేజ్లు లోపల నిర్దిష్ట స్థానాలలో కత్తిరిస్తాయి.
Hind II వేరుచేసిన మొదటి రెస్ట్రిక్షన్ ఎండోన్యూక్లియేజ్; ఇది ఎప్పుడూ స్థిరమైన ఆరు బేస్-పేర్ల క్రమంలో కత్తిరిస్తుంది.
230 కి పైగా బ్యాక్టీరియా స్ట్రెయిన్ల నుంచి 900 కి పైగా ఎంజైమ్లు తెలుసు.
పేరు: మొదటి అక్షరం = ప్రజాతి, తరువాత రెండు = జాతి, తరువాత = స్ట్రెయిన్, రోమన్ అంకె = వేరుచేసిన క్రమం (EcoRI).
గుర్తింపు స్థానాలు పాలిండ్రోమ్లు: రెండు స్ట్రాండ్లలో 5′→3′ ఒకే క్రమం.
EcoRI G, A ల మధ్య (G^AATTC) కత్తిరించి AATT అంటుకునే చివర్లను మిగుల్చుతుంది.
అంటుకునే చివర్లు అదే ఎంజైమ్ కత్తిరించిన పూరక చివర్లతో జతకడతాయి; తర్వాత DNA లైగేజ్ వెన్నెముకను మూసివేస్తుంది.
అగారోస్ జెల్ ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్: DNA రుణాత్మకం, ఆనోడ్ వైపు కదలుతుంది; చిన్న ముక్కలు ఎక్కువ దూరం పోతాయి.
అగారోస్ సముద్ర నాచు నుంచి; ఎథిడియం బ్రొమైడ్ + UV తో DNA నారింజ బ్యాండ్లుగా కనబడుతుంది; బ్యాండ్ కత్తిరించి DNA వెలికితీయడం = ఎల్యూషన్.
క్లోనింగ్ వాహకానికి కావలసినవి: ori, ఎంపిక సూచిక, ఎంచుకున్న ఎంజైమ్కు ఒకే గుర్తింపు స్థానం.
pBR322: ori, rop, ampᴿ, tetᴿ; BamHI, SalI tetᴿ లో, PstI, PvuI ampᴿ లో.
ఇన్సర్షనల్ ఇనాక్టివేషన్: సూచిక జన్యువు లోపల ఇన్సర్ట్ ఆ జన్యువును ఆపేస్తుంది, కాబట్టి పునఃసంయోజకాలు ఒక నిరోధకతను కోల్పోతాయి.
నీలి-తెలుపు పరీక్ష: β-గ్యాలక్టోసిడేస్ జన్యువులో ఇన్సర్ట్ → నీలి రంగు రాదు → తెల్ల కాలనీ = పునఃసంయోజకం.
అతిథేయిని సమర్థంగా చేయడం: Ca²⁺, మంచు → 42 °C హీట్ షాక్ → మంచు; మైక్రో-ఇంజెక్షన్ (జంతు కేంద్రకం), బయోలిస్టిక్స్ (బంగారం/టంగ్స్టన్, మొక్కలు), కలిగించిన వ్యాధికారక వాహకాలు.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| పదం / పరికరం | పని | ఉదాహరణ లేదా విలువ |
|---|---|---|
| రెస్ట్రిక్షన్ ఎండోన్యూక్లియేజ్ | DNA ని నిర్దిష్ట స్థానంలో కత్తిరిస్తుంది | EcoRI, BamHI, HindII |
| ఎక్సోన్యూక్లియేజ్ | DNA చివర్ల నుంచి న్యూక్లియోటైడ్లు తీసివేస్తుంది | చివర్ల వద్ద మాత్రమే |
| DNA లైగేజ్ | చక్కెర-ఫాస్ఫేట్ వెన్నెముకను కలుపుతుంది | అణు జిగురు |
| అగారోస్ | DNA ని పరిమాణంబట్టి జల్లెడే జెల్ మాధ్యమం | సముద్ర నాచు నుంచి |
| ఎథిడియం బ్రొమైడ్ | DNA ని అభిరంజిస్తుంది; UV లో నారింజ | బ్యాండ్లను చూపుతుంది |
| ఎంపిక సూచిక | రూపాంతరితాలను మాత్రమే పెరిగనిస్తుంది | ampᴿ, tetᴿ, కానామైసిన్, క్లోరాంఫెనికాల్ నిరోధకత |
| rop | ప్లాస్మిడ్ ప్రతికృతి ప్రోటీన్లను కోడ్ చేస్తుంది | pBR322 లో |
| Ti ప్లాస్మిడ్ | సహజ మొక్క జన్యు బదిలీ, క్లోనింగ్ కోసం నిరాయుధీకరణ | Agrobacterium tumefaciens |
| రెట్రోవైరస్ (కలిగించిన) | జంతు కణాల్లో జన్యువులను చేర్చుతుంది | జీన్ థెరపీలో వాడతారు |
| బయోలిస్టిక్స్ | DNA పూసిన బంగారం/టంగ్స్టన్ కణాలను కణాల్లోకి కొట్టడం | మొక్కలు |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"E-co-R-I = ప్రజాతి-జాతి-స్ట్రెయిన్-సంఖ్య": Escherichia, coli, RY13, మొదటి. ఏ ఎంజైమ్కైనా ఇవే గడులు.
"ఎర్ర వైపు పరుగు": DNA ధన (ఎర్ర) ఎలక్ట్రోడ్ అంటే ఆనోడ్ వైపు పరుగుతుంది.
"BS → Tet, PP → Amp": BamHI, SalI tetᴿ లో; PstI, PvuI ampᴿ లో.
"తెల్లదే సరైనది": తెల్ల కాలనీలో ఇన్సర్ట్ ఉంటుంది.
"మంచు-వేడి-మంచు": సమర్థ E. coli కోసం మంచు, తర్వాత 42 °C హీట్ షాక్, మళ్ళీ మంచు.
భావనల అనుసంధానం
న్యూక్లియేజ్లు, లైగేజ్, DNA యొక్క 5′→3′ ధ్రువత NEET జీవశాస్త్రం పుస్తకం 7: జన్యుశాస్త్రం మరియు పరిణామం నుంచి.
ఎంపిక కారకాలుగా యాంటీబయాటిక్లు NEET జీవశాస్త్రం పుస్తకం 8: జీవశాస్త్రం మరియు మానవ సంక్షేమం తో ముడిపడి ఉన్నాయి.
ఫేజ్, బ్యాక్టీరియా, Agrobacterium జీవులుగా NEET జీవశాస్త్రం పుస్తకం 1: జీవ ప్రపంచంలో వైవిధ్యం కి చెందుతాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)
31. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. ఎక్సోన్యూక్లియేజ్ B. రెస్ట్రిక్షన్ ఎండోన్యూక్లియేజ్ C. DNA లైగేజ్ D. ఎథిడియం బ్రొమైడ్
జాబితా II: i. DNA ని అభిరంజిస్తుంది; UV లో నారింజ ii. DNA చివర్ల నుంచి న్యూక్లియోటైడ్లను తీసివేస్తుంది iii. DNA లోపల నిర్దిష్ట స్థానాల్లో కత్తిరిస్తుంది iv. DNA ముక్కలను కలుపుతుంది
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (c) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i
32. pBR322 యొక్క భాగాలను జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. ori B. rop C. BamHI స్థానం D. PstI స్థానం
జాబితా II: i. ఆంపిసిలిన్ నిరోధక జన్యువు లోపల ఉంటుంది ii. ప్లాస్మిడ్ ప్రతికృతి ప్రోటీన్లను కోడ్ చేస్తుంది iii. టెట్రాసైక్లిన్ నిరోధక జన్యువు లోపల ఉంటుంది iv. ప్రతికృతి ప్రారంభించి కాపీ సంఖ్యను నియంత్రిస్తుంది
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i
33. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. Ca²⁺ చికిత్స, హీట్ షాక్ B. మైక్రో-ఇంజెక్షన్ C. బయోలిస్టిక్స్ D. కలిగించిన వ్యాధికారక వాహకం
జాబితా II: i. Agrobacterium మొక్క కణాల్లోకి జన్యువును చేర్చడం ii. DNA పూసిన బంగారం/టంగ్స్టన్ కణాలు iii. జంతు కణ కేంద్రకంలోకి నేరుగా DNA ఇంజెక్షన్ iv. బ్యాక్టీరియా కణాలు సమర్థంగా
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv
34. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. వర్ణకారక ప్లేట్పై తెల్ల కాలనీ B. వర్ణకారక ప్లేట్పై నీలి కాలనీ C. BamHI ఇన్సర్షన్ తర్వాత ఆంపిసిలిన్పై పెరుగుతుంది కానీ టెట్రాసైక్లిన్పై కాదు D. ఆంపిసిలిన్పై పెరగదు
జాబితా II: i. రూపాంతరం చెందనిది ii. పునఃసంయోజకం, β-గ్యాలక్టోసిడేస్ జన్యువు నిష్క్రియం iii. పునఃసంయోజకం కాని రూపాంతరితం iv. పునఃసంయోజకం, tetᴿ జన్యువు నిష్క్రియం
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i
35. అగారోస్ జెల్ ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్ గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. DNA ముక్కలు కాథోడ్ వైపు కదలుతాయి.
B. అగారోస్ సముద్ర నాచు నుంచి వస్తుంది.
C. చిన్న ముక్కలు గొత్తం నుంచి ఎక్కువ దూరం వెళ్తాయి.
D. ఒక బ్యాండ్ ను కత్తిరించి దాని DNA వెలికితీయడాన్ని ఎల్యూషన్ అంటారు.
E. ఎథిడియం బ్రొమైడ్ అభిరంజించిన DNA UV కింద నారింజ బ్యాండ్లుగా కనబడుతుంది.
(a) రెండు (b) మూడు (c) నాలుగు (d) ఐదు
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్లు న్యూక్లియేజ్ తరగతికి చెందుతాయి.
B. Hind II వేరుచేసిన మొదటి రెస్ట్రిక్షన్ ఎండోన్యూక్లియేజ్.
C. రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్లు DNA ను యాదృచ్ఛిక స్థానాల్లో కత్తిరిస్తాయి.
D. ప్రతి రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్ ఒక నిర్దిష్ట పాలిండ్రోమిక్ క్రమాన్ని గుర్తిస్తుంది.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. క్లోనింగ్ వాహకాల గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఎంపిక సూచిక రూపాంతరం చెందని కణాలను గుర్తించి తొలగించడంలో సహాయపడుతుంది.
B. ఆంపిసిలిన్, క్లోరాంఫెనికాల్, టెట్రాసైక్లిన్ లేదా కానామైసిన్ నిరోధక జన్యువులు E. coli లో ఉపయోగకర సూచికలు.
C. క్లోనింగ్ సులభం కావడానికి వాహకంలో వాడే ఎంజైమ్కు అనేక గుర్తింపు స్థానాలు ఉండాలి.
D. Ti ప్లాస్మిడ్ ను వ్యాధి కలిగించని వాహకంగా మార్చారు.
(a) A, C మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, B, C, D (d) A, B, D మాత్రమే
38. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. DNA జలాకర్షణ, కాబట్టి కణ పొరల గుండా సులభంగా వెళ్లెందు.
B. బ్యాక్టీరియా కణాలను సమర్థంగా చేయడానికి Ca²⁺ వంటి ద్విసంయోజక కాటియన్తో పరిగణిస్తారు.
C. కణాలను మంచుపై ఉంచి, 42 °C హీట్ షాక్ ఇచ్చి, మళ్ళీ మంచుపై పెడతారు.
D. బయోలిస్టిక్స్ ప్రధానంగా బ్యాక్టీరియా కణాలకు వాడతారు.
(a) రెండు (b) మూడు (c) నాలుగు (d) ఒకటి
39. ఒక అభిరంజిత జెల్ ఒక లేన్లో మూడు బ్యాండ్లను చూపుతుంది. బ్యాండ్ X గొత్తంకి దగ్గర, బ్యాండ్ Y మధ్యలో, బ్యాండ్ Z గొత్తం నుంచి అత్యంత దూరంలో ఉన్నాయి. ఏ వాక్యం సరైనది? (a) X అత్యంత చిన్న ముక్క (b) మూడు ముక్కలూ ఒకే సైజు (c) Z అత్యంత చిన్న ముక్క, X అత్యంత పెద్ద ముక్క (d) Z కాథోడ్ వైపు కదిలింది
40. pBR322 యొక్క BamHI స్థానంలో ఒక జన్యువును చొప్పించి E. coli ని రూపాంతరణం చేశారు. మూడు కాలనీలను రెండు ప్లేట్లపై పరీక్షించారు.
| కాలనీ | ఆంపిసిలిన్ ప్లేట్ | టెట్రాసైక్లిన్ ప్లేట్ |
|---|---|---|
| C1 | పెరుగుతుంది | పెరుగుతుంది |
| C2 | పెరుగుతుంది | పెరగదు |
| C3 | పెరుగుతుంది | పెరుగుతుంది |
ఏ కాలనీలో పునఃసంయోజక ప్లాస్మిడ్ ఉంది? (a) C2 మాత్రమే (b) C1 మాత్రమే (c) C1, C3 (d) మూడూ
41. యాదృచ్ఛిక DNA లో 4-bp స్థానం సుమారు 256 bp కి ఒకసారి, 6-bp స్థానం సుమారు 4096 bp కి ఒకసారి వస్తుంది. 40,960 bp యాదృచ్ఛిక DNA లో ఒక 6-bp ఎంజైమ్ స్థానాలు ఎన్ని ఆశిస్తారు? (a) 160 (b) 1 (c) 40 (d) 10
Q42–43 కోసం సందర్భం: ఒక విద్యార్థికి రెండు DNA నమూనాలు ఉన్నాయి. నమూనా 1 మూడు EcoRI స్థానాలు గల 12 kb రేఖీయ అణువు. నమూనా 2 రెండు EcoRI స్థానాలు గల వృత్తాకార ప్లాస్మిడ్. రెండినీ EcoRI తో పూర్తిగా కత్తిరించి జెల్లో నడిపించారు.
42. నమూనా 1, నమూనా 2 నుంచి ఎన్ని ముక్కలు వస్తాయి? (a) 3, 2 (b) 4, 3 (c) 3, 3 (d) 4, 2
43. EcoRI ఈ ముక్కలకు ఏమి చివర్లను మిగుల్చుతుంది? (a) ఒంటిపోగు AATT ఓవర్హ్యాంగ్లతో అంటుకునే చివర్లు (b) మొండి చివర్లు (c) GAATTC ఓవర్హ్యాంగ్లతో అంటుకునే చివర్లు (d) ఒంటిపోగు వృత్తాలు
44. కింది ద్విక్షర క్రమాలలో (పై స్ట్రాండ్ 5′→3′) ఏది పాలిండ్రోమ్? (a) GAATTG (b) CTGCAG (c) GATCGA (d) AAGCTA
45. pBR322 యొక్క PvuI స్థానంలో ఒక జన్యువును చొప్పించి ప్లాస్మిడ్ ను E. coli లోకి పంపారు. పునఃసంయోజక కణాలు ఎలా ప్రవర్తిస్తాయి? (a) ఆంపిసిలిన్, టెట్రాసైక్లిన్ రెండింటిపై పెరుగుతాయి (b) ఆంపిసిలిన్పై పెరుగుతాయి కానీ టెట్రాసైక్లిన్పై కాదు (c) టెట్రాసైక్లిన్పై పెరుగుతాయి కానీ ఆంపిసిలిన్పై కాదు (d) ఏ దానిపైనూ పెరగవు
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | ఎక్సో = చివర్లు; ఎండో = లోపల; లైగేజ్ కలుపుతుంది; EtBr అభిరంజిస్తుంది |
| 32 | d | ori = కాపీ సంఖ్య; rop = ప్రతికృతి ప్రోటీన్లు; BamHI tetᴿ లో; PstI ampᴿ లో |
| 33 | a | హీట్ షాక్ = సమర్థ బ్యాక్టీరియా; మైక్రో-ఇంజెక్షన్ = కేంద్రకం; బయోలిస్టిక్స్ = కణాలు; Agrobacterium = నిరాయుధీకరించిన వాహకం |
| 34 | c | తెల్ల = lacZ ఇన్సర్ట్; నీలి = ఇన్సర్ట్ లేదు; amp మాత్రమే = tetᴿ నిష్క్రియం; amp పెరగకపోతే = రూపాంతరం కానిది |
| 35 | c | B, C, D, E నిజం; DNA ఆనోడ్ వైపు కదలుతుంది |
| 36 | a | C తప్పు: అవి తమ గుర్తింపు స్థానంలోనే కత్తిరిస్తాయి |
| 37 | d | C తప్పు: వాహకానికి ఎంచుకున్న ఎంజైమ్కి ఒకే స్థానం ఉండాలి |
| 38 | b | A, B, C నిజం; బయోలిస్టిక్స్ మొక్కలకు సరిపోతుంది |
| 39 | c | అత్యంత చిన్నది ఆనోడ్ వైపు అత్యంత దూరం కదలుతుంది |
| 40 | a | BamHI లో ఇన్సర్ట్ tetᴿ ని చంపుతుంది, కాబట్టి C2 మాత్రమే టెట్రాసైక్లిన్ పెరుగుదల కోల్పోయింది |
| 41 | d | 40,960 ÷ 4096 = 10 |
| 42 | d | రేఖీయ: 3 కత్తిరింపులు → 4 ముక్కలు; వృత్తాకార: 2 కత్తిరింపులు → 2 ముక్కలు |
| 43 | a | EcoRI G^AATTC కత్తిరించి AATT ఓవర్హ్యాంగ్లు మిగుల్చుతుంది |
| 44 | b | CTGCAG తన రివర్స్ కాంప్లిమెంట్కి సమానం |
| 45 | c | PvuI ampᴿ లో ఉంటుంది, కాబట్టి ఆంపిసిలిన్ నిరోధకత పోతుంది |