Chapter 8 of 10 · 24 min read

అధ్యాయం 6: పరజన్యు జంతువులు, నైతిక సమస్యలు, జీవదొంగతనం, పేటెంట్లు (Transgenic Animals, Ethical Issues, Biopiracy and Patents)

పరజన్యు జంతువులు ఒక విదేశీ జన్యువును కలిగి వ్యక్తం చేస్తాయి; జన్యువులను అధ్యయనం చేయడం, వ్యాధులను నమూనాలుగా అధ్యయనం చేయడం, మందులు తయారుచేయడం, భద్రతను పరీక్షించడం — ఇవీ వాటి ఉపయోగాలు. ఈ శక్తియే నైతికత, భద్రత, యాజమాన్య హక్కులనే ప్రశ్నలను కూడా లేవనెత్తుతుంది. భారతదేశం వాటిని GEAC, పేటెంట్ చట్టం ద్వారా నిర్వహిస్తుంది.

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • పరజన్యు జంతువులు అంటే ఏమిటి, వాటిలో 95% కి పైగా ఎందుకు ఎలుకలు.

  • పరజన్యు జంతువుల ఐదు ప్రధాన ఉపయోగాలు, NCERT ఉదాహరణలతో.

  • మొదటి పరజన్యు ఆవు Rosie.

  • జన్యు మార్పులోని నైతిక సమస్యలు, GEAC పాత్ర.

  • పేటెంట్లు, జీవదొంగతనం, బాస్మతి, పసుపు, వేప కేసులు.

6.1 పరజన్యు జంతువులు (Transgenic animals)

ఒక అదనపు (విదేశీ) జన్యువును కలిగి, అధ్యయనం చేసేలా DNA ను మార్చిన జంతువులను పరజన్యు జంతువులు (transgenic animals) అంటారు. పరజన్యు ఎలుకలు, కుందేళ్ళు, పందులు, గొర్రెలు, ఆవులు, చేపలను తయారుచేసారు. అయినా, ప్రస్తుతం ఉన్న పరజన్యు జంతువులలో 95% కి పైగా ఎలుకలే. ఎలుకలు చిన్నవి, వేగంగా సంతానోత్పత్తి చేస్తాయి, వించడం చౌక, మానవులతో చాలా జన్యువులను పంచుకుంటాయి.

6.2 పరజన్యు జంతువులను ఎందుకు తయారు చేస్తారు?

ఉపయోగంఅర్థంNCERT ఉదాహరణ
సాధారణ శారీరధర్మశాస్త్రం, వృద్ధిజన్యువులు ఎలా నియంత్రించబడతాయో, శరీర కార్యక్రియలను ఎలా ప్రభావితం చేస్తాయో అధ్యయనంఇన్సులిన్-వంటి వృద్ధి కారకం (insulin-like growth factor)
వ్యాధుల అధ్యయనంమానవ వ్యాధుల నమూనాలను తయారుచేసి, కొత్త చికిత్సలను పరీక్షించడంక్యానసర్, సిస్టిక్ ఫైబ్రోసిస్, రూమటాయిడ్ ఆర్త్రైటిస్, అల్జైమర్స్ వ్యాధి నమూనాలు
జీవ ఉత్పత్తులుజంతువులు ఉపయోగకరమైన మానవ ప్రోటీన్లను, తరచూ పాలలో తయారుచేస్తాయిఎంఫిసీమాకు α-1-యాంటీట్రిప్సిన్; Rosie పాలలో మానవ ఆల్ఫా-లాక్టాల్బుమిన్
టీకా భద్రతటీకాలను మనుషులపై వాడే ముందు పరజన్యు జంతువులపై పరీక్షించడంపోలియో టీకా భద్రతను పరీక్షించడానికి పరజన్యు ఎలుకలు
రసాయన భద్రత (విషపూరిత) పరీక్షవిషపూరిత పదార్థాలకు ఎక్కువ సంవేదనగల జన్యువులను జంతువులు కలిగి ఉంటాయి, కాబట్టి ఫలితాలు వేగంగా వస్తాయికొత్త మందులు, రసాయనాల పరీక్ష

NEET ఇష్టపడే కొన్ని వివరాలు:

  • కొన్ని మందులకు ఖరీదైన జీవ ఉత్పత్తులు కావాలి. పరజన్యు జంతువులు వాటిని తయారుచేయగలవు — ఉదా: ఎంఫిసీమా (emphysema) అనే శ్వాసకోశ వ్యాధిని నయం చేసే మానవ ప్రోటీన్ α-1-యాంటీట్రిప్సిన్. ఫినైల్‌కీటోన్యూరియా (PKU), సిస్టిక్ ఫైబ్రోసిస్ కూడా ఇలాంటి ప్రయత్నాలు జరిగాయి.

  • 1997 లో మొదటి పరజన్యు ఆవు Rosie, లీటరుకు 2.4 గ్రాముల మానవ ప్రోటీన్‌తో కూడిన పాలను ఇచ్చింది. ఈ పాలలో మానవ ఆల్ఫా-లాక్టాల్బుమిన్ (alpha-lactalbumin) ఉండి, మనుషుల శిశువులకు సహజ ఆవు పాల కన్నా సమతుల్యమైన పోషకాహారం.

  • పరజన్యు ఎలుకలు టీకా పరీక్షలో నమ్మదగిన ఫలితాలు ఇస్తే, అలాంటి పరీక్షలకు కోతుల స్థానంలో వీటిని వాడవచ్చు.

పరజన్యు ఎలుకను క్రికెట్ నెట్ ప్రాక్టీస్‌గా భావించండి. కొత్త బౌలర్ (మందు లేదా టీకా) ను అసలైన మ్యాచ్ (మనుషులపై పరీక్ష) కి ముందు, సురక్షితమైన నెట్‌లో పరీక్షిస్తారు.

6.3 నైతిక సమస్యలు

మనిషులు సజీవ జీవులను ఏ నియమాలూ లేకుండా మార్చలేరు. ఆందోళనలు:

  • జన్యుపరంగా మార్చిన జీవులను ఒక పరిసర వ్యవస్థలోకి వదిలితే మనం ಐహించలేని ఫలితాలు రావచ్చు.

  • పరిశోధనలో జంతువులను వాడడం వాటికి చాలా బాధ కలిగిస్తుంది.

  • జాతుల మధ్య జన్యువులను తరలించడం జాతుల సమగ్రతను ఉల్లంఘించవచ్చు.

  • జీవసాంకేతికత మానవ ఆరోగ్యం, పర్యావరణాలకు ముందుగా ಐహించని ప్రమాదాలను కలిగించవచ్చు.

వీటిని పరిష్కరించడానికి భారత ప్రభుత్వం జెనెటిక్ ఇంజనీరింగ్ అప్రైజల్ కమిటీ (Genetic Engineering Appraisal Committee - GEAC) ని ఏర్పాటు చేసింది. GEAC ఈ విషయాలపై నిర్ణయాలు తీసుకుంటుంది:

  • GM పరిశోధన చెల్లుబాటు, మరియు

  • ప్రజా సేవల కోసం GM జీవులను విడుదల చేయడంలోని భద్రత.

ఉదాహరణకు, భారత పొలాల్లో కొత్త GM పంటను పండించాలనుకున్న కంపెనీ GEAC అనుమతి తీసుకోవాలి.

6.4 పేటెంట్లు, జీవదొంగతనం

పేటెంట్ (patent) అనేది ఒక ఆవిష్కర్తకు ప్రభుత్వం ఇచ్చే హక్కు. అనుమతి లేకుండా ఇతరులు ఆ ఆవిష్కరణను వాణిజ్య పరంగా వాడకుండా ఇది అడ్డుకుంటుంది. పేటెంట్లు ఆవిష్కర్తలను ప్రోత్సహిస్తాయి, కానీ సాంప్రదాయ జ్ఞానంపై యాజమాన్యం కల్పించడానికి దుర్వినియోగం కూడా జరుగుతుంది.

బాస్మతి కేసు

  • భారతదేశంలో సుమారు 2,00,000 వరి రకాలు పండుతారు. బాస్మతి తన ప్రత్యేక సుగంధం, రుచికి ప్రసిద్ధం; భారతదేశంలో 27 నమోదిత బాస్మతి రకాలు ఉన్నాయి.

  • 1997 లో ఒక అమెరికన్ సంస్థ US పేటెంట్ అండ్ ట్రేడ్‌మార్క్ ఆఫీస్ ద్వారా బాస్మతి వరిపై పేటెంట్ హక్కులు పొందింది.

  • దీనోత్ ఆ సంస్థ US లో, ఇతర దేశాలలో "కొత్త" రకం బాస్మతిని అమ్మగలిగింది.

  • ఆ "కొత్త" రకం నిజానికి భారత రైతుల రకాల నుంచే వచ్చింది. భారత బాస్మతిని పొట్టి-మరుగుజ్జు (semi-dwarf) రకాలతో సంకరణం చేసి, ఆ ఫలితాన్ని ఒక ఆవిష్కరణగా క్లెిమ్ చేశారు.

  • ఈ పేటెంట్ క్రియాత్మక సమానాలను (functional equivalents) కూడా కవర్ చేసింది, ఇది ఇతరులు బాస్మతి అమ్మడాన్ని పరిమితం చేయగలదు.

పసుపు, వేప

భారతీయ సాంప్రదాయ గిడ్డ వైద్యంపై ఆధారపడిన ఉపయోగాలు, ఉత్పత్తులు, ప్రక్రియలను — ఉదా: పసుపు (turmeric), వేప (neem) — పేటెంట్ చేయడానికి అనేక ప్రయత్నాలు జరిగాయి. భారత అవ్వలు తరతరాలుగా గాయాలపై పసుపు, చీడలపై వేప వాడుతున్నారు. ఆ జ్ఞానం పాతది, కొత్త ఆవిష్కరణ కాదు.

జీవదొంగతనం అంటే ఏమిటి?

జీవదొంగతనం (biopiracy) అంటే సంబంధిత దేశాలు, ప్రజల సరైన అనుమతి లేకుండా, పరిహార చెల్లింపు లేకుండా బహుల జాతీయ కంపెనీలు, ఇతర సంస్థలు జీవ వనరులను వాడుకొవడం.

దేశాల సమూహండబ్బు, సాంకేతికతజీవవైవిధ్యం, సంప్రదాయ జ్ఞానం
ప్రభావిత (పారిశ్రామిక) దేశాలుఇక్కువతక్కువ
అభివృద్ధి చెందుతున్న, వెనుకబడిన దేశాలుతక్కువఇక్కువ

ఈ అసమతుల్యత న్యాయబద్ధమైన నియమాల అవసరాన్ని కలిగిస్తుంది. దేశాలు తమ జీవ వనరులు, సంప్రదాయ జ్ఞానం అనధికారికంగా వాడకుండా ఆపేందుకు, ప్రయోజనాలను పంచుకోవడానికి చట్టాలు రూపొందిస్తున్నాయి. భారతదేశంలో పార్లమెంటు భారత పేటెంట్ల బిల్లు రెండవ సవరణ (second amendment of the Indian Patents Bill) ను ఆమోదించింది; ఇందులో పేటెంట్ కాలపరిమితులు, అత్యవసర నిబంధనలు, పరిశోధన-అభివృద్ధి (R&D) కార్యక్రమాలు కూడా ఉన్నాయి.

సాధించిన ఉదాహరణలు: అధ్యాయం 6

సాధించిన ఉదాహరణ 6.1: ప్రతి సందర్భంలో పరజన్యు జంతువుల ఉపయోగాన్ని పేర్కొనండి: (i) అల్జైమర్స్ వ్యాధి మాదిరి ఎలుక; (ii) పాలలో మానవ ప్రోటీన్ స్రవించే గొర్రె; (iii) కొత్త పోలియో టీకాను పరీక్షించే ఎలుకలు.

సాధన: (i) వ్యాధుల అధ్యయనం. (ii) జీవ ఉత్పత్తులు. (iii) టీకా భద్రత.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.2: Rosie గురించి మూడు విషయాలు చెప్పండి.

సాధన: Rosie మొదటి పరజన్యు ఆవు (1997). దాని పాలలో లీటరుకు 2.4 గ్రాముల మానవ ప్రోటీన్ ఉండేది. ఆ ప్రోటీన్ మానవ ఆల్ఫా-లాక్టాల్బుమిన్, ఇది శిశువులకు పాలను మరింత సమతుల్యంగా చేసింది.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.3: పరజన్యు జంతువులలో 95% కి పైగా ఎలుకలే ఎందుకు?

సాధన: ఎలుకలు చిన్నవి, పోషణ చౌక, వేగంగా సంతానోత్పత్తి చేస్తాయి, కాబట్టి అనేక తరాలను అధ్యయనం చేయవచ్చు. మానవులతో చాలా జన్యువులు, వ్యాధి మార్గాలు కూడా సమానం.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.4: ఒక విదేశీ సంస్థ ఒక గిరిజన సముదాయం వాడే ఔషధ మొక్కను సేకరించి, దాని నుంచి ఒక మందును పేటెంట్ చేసి, ఆ సముదాయానికి ఏమీ చెల్లించకుండా వాడుకుంటుంది. ఈ పద్ధతి, సమస్య ఏమిటి?

సాధన: ఇది జీవదొంగతనం. జీవ వనరు, సంప్రదాయ జ్ఞానం సంబంధిత దేశం, ప్రజల అనుమతి లేకుండా, పరిహార చెల్లింపు లేకుండా వాడబడ్డాయి.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.5: 1997 బాస్మతి పేటెంట్‌ను భారతదేశంలో ఎందుకు వ్యతిరేకించారు?

సాధన: ఆ "కొత్త" వరి భారత రైతులు అభివృద్ధి చేసిన రకాల నుంచి, పొట్టి-మరుగుజ్జు రకాలతో సంకరణం చేసి వచ్చింది. దాన్ని ఆవిష్కరణగా క్లెిమ్ చేయడం రైతుల కృషిని విస్మరిస్తుంది, బాస్మతి వ్యాపారాన్ని కూడా కట్టడి చేయగలదు.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.6: ఒక విత్తన కంపెనీ రాజస్థాన్‌లో GM ఆవాలను బహిరంగ క్షేత్ర పరీక్షలు చేయాలనుకుంటోంది. ఏ సంస్థ ఆమోదించాలి, అది ఏమి చూస్తుంది?

సాధన: GEAC. అది GM పరిశోధన చెల్లుబాటు, GM జీవిని ప్రజల ఉపయోగం కోసం విడుదల చేయడంలోని భద్రతను పరిశీలిస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.7: విషపూరిత పరీక్షకు పట్టే సమయాన్ని పరజన్యు జంతువులు ఎలా తగ్గిస్తాయి?

సాధన: అవి విషపూరిత పదార్థాలకు ఎక్కువ సంవేదనగల జన్యువులను కలిగి ఉంటాయి. తక్కువ మోతాదులకే ఫలితాలు త్వరగా కనిపిస్తాయి, కాబట్టి ఫలితాలు తక్కువ సమయంలో వస్తాయి.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • పరజన్యు జంతువు: విదేశీ జన్యువును కలిగి వ్యక్తం చేసేలా DNA మార్చబడింది; 95% కి పైగా ఎలుకలే.

  • ఉపయోగాలు: సాధారణ శారీరధర్మశాస్త్రం, వ్యాధి నమూనాలు, జీవ ఉత్పత్తులు, టీకా భద్రత, రసాయన భద్రత పరీక్ష.

  • α-1-యాంటీట్రిప్సిన్ ఎంఫిసీమాను నయం చేస్తుంది. పోలియో టీకా భద్రతను పరజన్యు ఎలుకలపై పరీక్షించారు.

  • Rosie (1997): 2.4 g/L మానవ ప్రోటీన్, ఆల్ఫా-లాక్టాల్బుమిన్.

  • GEAC: GM పరిశోధన చెల్లుబాటు, GMO విడుదల భద్రతను తీసుకుంటుంది.

  • బాస్మతి పేటెంట్, 1997, US పేటెంట్ అండ్ ట్రేడ్‌మార్క్ ఆఫీస్; భారతదేశంలో 27 నమోదిత బాస్మతి రకాలు.

  • జీవదొంగతనం: అనుమతి లేదా పరిహార చెల్లింపు లేకుండా జీవవనరుల వాడకం. పసుపు, వేప కూడా లక్ష్యమయాయి.

  • భారత: భారత పేటెంట్ల బిల్లు రెండవ సవరణ.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • Rosie పరజన్యు ఆవు; Dolly క్లోన్ చేసిన గొర్రె. వీటిని మార్చకండి.

  • Rosie పాలలో మానవ ఆల్ఫా-లాక్టాల్బుమిన్ ఉంది, α-1-యాంటీట్రిప్సిన్ కాదు.

  • α-1-యాంటీట్రిప్సిన్ ఎంఫిసీమాకు, మధుమేహం లేదా హీమోఫిలియాకు కాదు.

  • GEAC GM పరిశోధనను అంచనా వేస్తుంది; పేటెంట్లు ఇవ్వదు.

  • బాస్మతి పేటెంట్ US లో (1997), భారతదేశంలో కాదు.

  • జీవదొంగతనానికి అనుమతి లేకపోవడం, పరిహారం లేకపోవడం — రెండూ కావాలి; అనుమతితో, డబ్బు చెల్లించి వాడడం జీవదొంగతనం కాదు.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6

స్థాయి 1: భావన పరీక్ష

1. ప్రస్తుతం ఉన్న పరజన్యు జంతువులలో ఎలుకల వాటా సుమారు (a) 50% (b) 95% కి పైగా (c) 25% (d) 10%

2. మొదటి పరజన్యు ఆవు పేరు (a) Dolly (b) Molly (c) Polly (d) Rosie

3. మొదటి పరజన్యు ఆవు పాలలో ఉండిన మానవ ప్రోటీన్ (a) ఆల్ఫా-లాక్టాల్బుమిన్ (b) ఇన్సులిన్ (c) α-1-యాంటీట్రిప్సిన్ (d) అడినోసిన్ డీఅమినేజ్

4. మొదటి పరజన్యు ఆవును తయారుచేసిన సంవత్సరం (a) 1990 (b) 1983 (c) 1997 (d) 2002

5. పరజన్యు జంతువులు తయారుచేసే α-1-యాంటీట్రిప్సిన్ వీటిని నయం చేయడానికి వాడతారు (a) ఎంఫిసీమా (b) మధుమేహం (c) హీమోఫిలియా (d) ADA లోపం

6. GEAC అంటే (a) Gene Expression Analysis Council (b) General Environment Assessment Committee (c) Genetic Evaluation and Assay Centre (d) Genetic Engineering Appraisal Committee

7. భారతదేశంలో నమోదిత బాస్మతి వరి రకాల సంఖ్య (a) 27 (b) 7 (c) 200 (d) 2,00,000

8. సంబంధిత ప్రజల అనుమతి లేకుండా, పరిహారం లేకుండా జీవ వనరులను వాడడాన్ని (a) జీవబలోపేతం (b) జీవనివారణ (c) జీవవ్యాప్తీకరణ (d) జీవదొంగతనం

9. 1997 బాస్మతి వరిపై పేటెంట్‌ను ఇచ్చింది (a) US పేటెంట్ అండ్ ట్రేడ్‌మార్క్ ఆఫీస్ (b) భారత పేటెంట్ ఆఫీస్ (c) ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (d) GEAC

10. మనుషులపై వాడకంకు ముందు ఏ టీకా భద్రతను పరీక్షించడానికి పరజన్యు ఎలుకలను వాడారు? (a) హెపటైటిస్ B (b) BCG (c) పోలియో (d) రేబీస్

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. పరజన్యు జంతువులు అంటే (a) ఒక దేహ కణం నుంచి క్లోన్ చేసినవి (b) సంకరణం ద్వారా మాత్రమే తయారైనవి (c) ఒక విదేశీ జన్యువును కలిగి వ్యక్తం చేసేలా DNA మార్చబడినవి (d) ఒక వైరస్ సంక్రమణం కలిగినవి

12. ఏ మానవ వ్యాధులను అధ్యయనం చేయడానికి పరజన్యు నమూనాలు తయారుచేశారు? (a) జలుబు, మలేరియా (b) క్యాన్సర్, సిస్టిక్ ఫైబ్రోసిస్, రూమటాయిడ్ ఆర్త్రైటిస్, అల్జైమర్స్ (c) స్కర్వీ, రికెట్స్ (d) మధుమేహం మాత్రమే

13. GEAC పని (a) GM పరిశోధన చెల్లుబాటు, ప్రజా సేవలకు GM జీవుల విడుదల భద్రతను నిర్ణయించడం (b) ఆవిష్కర్తలకు పేటెంట్లు ఇవ్వడం (c) టీకాలు తయారుచేయడం (d) అన్ని మందుల క్లినికల్ ట్రయల్స్ నడపడం

14. Rosie పాలు సహజ ఆవు పాలకన్నా శిశువులకు మేలు అని భావించడానికి కారణం (a) దానిలో కొవ్వు లేదు (b) అదనపు లాక్టోస్ (c) ఇన్సులిన్ ఉంది (d) మానవ ఆల్ఫా-లాక్టాల్బుమిన్ ఉండి పోషణపరంగా మరింత సమతుల్యంగా ఉండడం

15. కాలమ్ I ను కాలమ్ II తో జతపరచండి.
కాలమ్ I: A. Rosie B. α-1-యాంటీట్రిప్సిన్ C. పరజన్యు ఎలుకలు D. బాస్మతి
కాలమ్ II: i. పోలియో టీకా భద్రత ii. జీవదొంగతన చర్చ iii. మానవ ఆల్ఫా-లాక్టాల్బుమిన్ iv. ఎంఫిసీమా
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii

16. బాస్మతితో పాటు మరే భారతీయ సాంప్రదాయ వనరులను పేటెంట్ చేయడానికి ప్రయత్నించారు? (a) టీ, కాఫీ (b) పత్తి, జనుము (c) గోధుమ, మొక్కజొన్న (d) పసుపు, వేప

17. పరజన్యు జంతువులతో సాధారణ శారీరధర్మశాస్త్రం అధ్యయనంలో NCERT ఉదాహరణ (a) α-1-యాంటీట్రిప్సిన్ నియంత్రణ (b) ఇన్సులిన్-వంటి వృద్ధి కారక నియంత్రణ (c) ఆల్ఫా-లాక్టాల్బుమిన్ (d) Cry ప్రోటీన్

18. పరజన్యు జంతువులు రసాయన భద్రత పరీక్షను వేగవంతం చేస్తాయి, ఎందుకంటే అవి (a) విషపూరిత పదార్థాలకు ఎక్కువ సంవేదనగల జన్యువులను కలిగి ఉంటాయి, అందుకే ఫలితాలు త్వరగా వస్తాయి (b) వాటికి అసలు పరీక్ష అవసరం లేదు (c) అన్ని విషాలను విచ్ఛిన్నం చేస్తాయి (d) అవి ఎప్పుడూ మొక్కలే

19. 1997 లో పేటెంట్ పొందిన "కొత్త" బాస్మతి రకం ఏది నుంచి వచ్చింది (a) అడవి ఆఫ్రికన్ వరి (b) E. coli నుంచి తీసిన జన్యువు (c) భారత రైతుల రకాలను పొట్టి-మరుగుజ్జు రకాలతో సంకరణం చేయడం (d) కేవలం జపానీస్ వరి

20. కిందివాటిలో జన్యు మార్పు గురించిన నైతిక ఆందోళన కానిది ఏది? (a) GMOలు పరిసరంలోకి వెళ్ళినప్పుడు అనిశ్చిత ఫలితాలు (b) పరిశోధన జంతువులకు కలిగే బాధ (c) జాతుల సమగ్రత ఉల్లంఘన (d) పాఠశాల లాబ్‌లో అగారోస్ ఖర్చు

21. దేశాలు, జీవవనరుల గురించి ఏ వాక్యం సరైనది? (a) ప్రభావిత, అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలు రెండూ జీవవైవిధ్యంలో పేదవి (b) ప్రభావిత దేశాలు జీవవైవిధ్యం, సంప్రదాయ జ్ఞానంలో సమృద్ధి (c) అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలు సంప్రదాయ జ్ఞానంలో పేదవి (d) ప్రభావిత దేశాలు డబ్బులో ధనవంతంగా, కానీ జీవవైవిధ్యం, సంప్రదాయ జ్ఞానంలో పేదవి

22. జీవదొంగతనం, పేటెంట్ సమస్యలను ఎదుర్కొనేందుకు భారత పార్లమెంటు (a) అన్ని GM పంటలను నిషేధించింది (b) ప్రపంచ వాణిజ్యం నుంచి వైదొలగింది (c) భారత పేటెంట్ల బిల్లు రెండవ సవరణను ఆమోదించింది (d) అన్ని వరి ఎగుమతులను ఆపివేసింది

స్థాయి 3: సవాలు

23. ఒక కొత్త మందు యొక్క విషపూరిత దుష్ప్రభావాలకు అత్యంత సంవేదనగలిగా చేసే జన్యువును కలిగిన ఎలుకలను వాడడం దేని కోసం? (a) సాధారణ శారీరధర్మశాస్త్రం (b) జీవ ఉత్పత్తులు (c) రసాయన భద్రత పరీక్ష (d) టీకా భద్రత పరీక్ష

24. ఒక విదేశీ సంస్థ ఒక గిరిజన సముదాయం యొక్క ఔషధ మొక్క జ్ఞానాన్ని, అనుమతి గానీ డబ్బు గానీ లేకుండా, ఒక మందును పేటెంట్ చేసుకుంటుంది. ఇది (a) జీవదొంగతనం (b) జీవనివారణ (c) జన్యు చికిత్స (d) జీవబలోపేతం

25. ఏ వాక్యాలు సరైనవి? I. పరజన్యు జంతువులలో 95% కి పైగా ఎలుకలు. II. Rosie పాలలో లీటరుకు 2.4 g మానవ ప్రోటీన్ ఉండేది. III. GEAC ఆవిష్కర్తలకు పేటెంట్లు ఇస్తుంది. IV. పేటెంట్ ఒక ఆవిష్కరణను ఇతరులు వాణిజ్యంగా వాడకుండా ఆపుతుంది. (a) I, III (b) II, III (c) I, III, IV (d) I, II, IV

26. ఒక సంస్థ భారత బాస్మతిని పొట్టి-మరుగుజ్జు రకంతో సంకరణం చేసి, ఆ ఫలితాన్ని కొత్త ఆవిష్కరణగా పేటెంట్ చేసింది. ప్రధాన అభ్యంతరం (a) అలాంటి సంకరణాలు అసాధ్యం (b) పొట్టి-మరుగుజ్జు రకాలు చట్టవిరుద్ధం (c) ఈ ఉత్పత్తి భారత రైతులు అభివృద్ధి చేసిన రకాలపై ఆధారపడి ఉంది, కాబట్టి కొత్తదనే వాదన సందేహాస్పదం, వారి కృషి విస్మరించబడుతుంది (d) బాస్మతి వరి కాదు

27. పాలలో మానవ ప్రోటీన్లను తయారుచేసే పరజన్యు జంతువులు ఏ ఉపయోగానికి ఉదాహరణ (a) వ్యాధి అధ్యయనం (b) సాధారణ శారీరధర్మశాస్త్రం (c) టీకా భద్రత (d) జీవ ఉత్పత్తులు

28. భారతదేశంలో వీటిలో దేనికి GEAC ఆమోదం అవసరం? (a) కొత్త GM పంట ప్రయోగాత్మక విడుదల (b) ఇంట్లో పెరుగు తయారు చేయడం (c) సాధారణ సంకర విత్తనాలు అమ్మడం (d) పాఠశాల లాబ్‌లో అగారోస్ జెల్ నడపడం

29. ప్రతిపాదన (A): క్యానసర్, అల్జైమర్స్ వంటి మానవ వ్యాధులను అధ్యయనం చేయడానికి పరజన్యు జంతువులను నమూనాలుగా వాడతారు.
కారణం (R): పరజన్యు జంతువులు విదేశీ జన్యువులను వ్యక్తం చేయలేవు.
(a) రెండూ నిజం, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ నిజం, R, A ను వివరించదు (c) A నిజం, R తప్పు (d) A తప్పు, R నిజం

30. వాక్యం I: జీవదొంగతనం అనేది సంబంధిత ప్రజలకు పూర్తి అనుమతి, సరైన పరిహారంతో జీవవనరులను వాడడం.
వాక్యం II: మొదటి పరజన్యు ఆవు Rosie 1983 లో తయారైంది.
(a) రెండూ నిజం (b) రెండూ తప్పు (c) I నిజం, II తప్పు (d) I తప్పు, II నిజం

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1b95% కి పైగా ఎలుకలు.
2dRosie మొదటి పరజన్యు ఆవు.
3aమానవ ఆల్ఫా-లాక్టాల్బుమిన్.
4cRosie 1997 లో.
5aఎంఫిసీమాను నయం చేస్తుంది.
6dGenetic Engineering Appraisal Committee.
7a27 నమోదిత బాస్మతి రకాలు.
8dజీవదొంగతన నిర్వచనం.
9aUS పేటెంట్ అండ్ ట్రేడ్‌మార్క్ ఆఫీస్.
10cపోలియో టీకా భద్రతను ఎలుకలపై పరీక్షించారు.
11cపరజన్యు జంతువు నిర్వచనం.
12bఇవీ NCERT వ్యాధి నమూనాలు.
13aGEAC GM పరిశోధన, GMO భద్రతను తీసుకుంటుంది.
14dమానవ ఆల్ఫా-లాక్టాల్బుమిన్ పాలను సమతుల్యపరిచింది.
15bRosie-iii, యాంటీట్రిప్సిన్-iv, ఎలుకలు-i, బాస్మతి-ii.
16dపసుపు, వేప.
17bఇన్సులిన్-వంటి వృద్ధి కారకం.
18aసంవేదనగల జంతువులు వేగంగా ఫలితాలనిస్తాయి.
19cభారత రకాలను పొట్టి-మరుగుజ్జులతో సంకరణం.
20dఅగారోస్ ఖర్చు నైతిక సమస్య కాదు.
21dడబ్బులో ధనవంతం, జీవవైవిధ్యంలో పేద.
22cపేటెంట్ల బిల్లు రెండవ సవరణ.
23cవిషపూరిత పరీక్ష.
24aఅనుమతి లేదు, పరిహారం లేదు.
25dIII తప్పు; GEAC పేటెంట్లు ఇవ్వదు.
26cభారత రైతుల కృషిని కొత్తదని క్లెిమ్ చేశారు.
27dపాలలో ప్రోటీన్లు = జీవ ఉత్పత్తులు.
28aGEAC GMO విడుదలను ఆమోదిస్తుంది.
29cఅవి విదేశీ జన్యువులను వ్యక్తం చేస్తాయి; R తప్పు.
30bజీవదొంగతనం = అనుమతి లేని వాడకం; Rosie 1997.

అధ్యాయం 6 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • పరజన్యు జంతువులు ఒక అదనపు (విదేశీ) జన్యువును కలిగి, వ్యక్తం చేసేలా DNA మార్చబడినవి.

  • ఎలుకలు, కుందేళ్ళు, పందులు, గొర్రెలు, ఆవులు, చేపలు పరజన్యుగా తయారైనా, 95% కి పైగా ఎలుకలే.

  • ఉపయోగం 1, సాధారణ శారీరధర్మశాస్త్రం, వృద్ధి: ఉదా: ఇన్సులిన్-వంటి వృద్ధి కారకం నియంత్రణ.

  • ఉపయోగం 2, వ్యాధుల అధ్యయనం: క్యానసర్, సిస్టిక్ ఫైబ్రోసిస్, రూమటాయిడ్ ఆర్త్రైటిస్, అల్జైమర్స్ నమూనాలు.

  • ఉపయోగం 3, జీవ ఉత్పత్తులు: ఎంఫిసీమాకు α-1-యాంటీట్రిప్సిన్; PKU, సిస్టిక్ ఫైబ్రోసిస్ ఉత్పత్తులపై కూడా కృషి.

  • Rosie (1997), మొదటి పరజన్యు ఆవు, మానవ ఆల్ఫా-లాక్టాల్బుమిన్ 2.4 g/L గల పాలనిచ్చింది, శిశువులకు సాధారణ ఆవు పాల కన్నా సమతుల్యమైనది.

  • ఉపయోగం 4, టీకా భద్రత: పరజన్యు ఎలుకలు మనుషులపై వాడకంకు ముందు పోలియో టీకా భద్రతను పరీక్షిస్తారు.

  • ఉపయోగం 5, రసాయన భద్రత: విషపూరిత పదార్థాలకు ఎక్కువ సంవేదనగల జంతువులు వేగంగా ఫలితాలనిస్తాయి.

  • జీవులను మార్చడం జీవిపై, పరిసరంపై ప్రభావం గురించి నైతిక ప్రశ్నలు లేవనెత్తుతాయి.

  • భారత GEAC GM పరిశోధన చెల్లుబాటు, GMOల విడుదల భద్రతను నిర్ణయిస్తుంది.

  • పేటెంట్ ఒక ఆవిష్కర్తకు ఇతరులు ఆ ఆవిష్కరణను వాణిజ్యంగా వాడకుండా ఆపే హక్కు ఇస్తుంది.

  • 1997: ఒక అమెరికన్ సంస్థ US పేటెంట్ అండ్ ట్రేడ్‌మార్క్ ఆఫీస్ ద్వారా బాస్మతిపై US పేటెంట్ పొందింది.

  • భారతదేశంలో 27 నమోదిత బాస్మతి రకాలు; "కొత్త" రకం భారత రైతుల రకాలను పొట్టి-మరుగుజ్జులతో సంకరణం చేసినది.

  • పసుపు, వేప కూడా ఈ పేటెంట్ల లక్ష్యమయాయి; జీవదొంగతనం = సరైన అనుమతి లేదా పరిహారం లేకుండా బయో-వనరుల వాడకం.

  • భారత: భారత పేటెంట్ల బిల్లు రెండవ సవరణ (పేటెంట్ కాలపరిమితులు, అత్యవసర నిబంధనలు, R&D) ఆమోదించింది.

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

పదంఅర్థం లేదా ఉపయోగంఉదాహరణ
పరజన్యు జంతువువిదేశీ జన్యువును కలిగి, వ్యక్తం చేస్తుంది95% కి పైగా ఎలుకలు
వ్యాధి నమూనామానవ వ్యాధిని అధ్యయనం చేసే జంతువుక్యానసర్, సిస్టిక్ ఫైబ్రోసిస్, అల్జైమర్స్
α-1-యాంటీట్రిప్సిన్ఎంఫిసీమాకు ప్రోటీన్జీవ ఉత్పత్తి
Rosieమొదటి పరజన్యు ఆవు, 19972.4 g/L మానవ ఆల్ఫా-లాక్టాల్బుమిన్
టీకా భద్రతమనుషులకు వాడే ముందు పరీక్షపోలియో టీకా, పరజన్యు ఎలుకలపై
GEACGM పరిశోధన, విడుదలను ఆమోదిస్తుందిభారత సంస్థ
పేటెంట్వాణిజ్య కాపీను ఆపే హక్కుబాస్మతి పేటెంట్, 1997, USPTO
జీవదొంగతనంఅనుమతి/పరిహారం లేకుండా జీవవనరుల వాడకంబాస్మతి, పసుపు, వేప

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "NDBVC" ఉపయోగాలు: Normal physiology (సాధారణ శారీరధర్మశాస్త్రం), Disease study (వ్యాధి అధ్యయనం), Biological products (జీవ ఉత్పత్తులు), Vaccine safety (టీకా భద్రత), Chemical safety (రసాయన భద్రత).

  • "Rosie, 2.4, '97": Rosie పాలలో లీటరుకు 2.4 g మానవ ప్రోటీన్, 1997 లో పుట్టింది.

  • "ఊపిరితిత్తిత్తిత్తులకు A1AT": α-1-యాంటీట్రిప్సిన్ శ్వాసకోశ వ్యాధి ఎంఫిసీమాను నయం చేస్తుంది.

  • "27 బాస్మతి, 1 పేటెంట్, '97": 27 భారత రకాలు, ఒక US పేటెంట్, 1997 లో.

  • "GEAC = గేట్‌కీపర్": GM పరిశోధన, విడుదల సురక్షితమా కాదా అని GEAC నిర్ణయిస్తుంది.

భావనల అనుసంధానం

  • ఎంఫిసీమా, శ్వాసకోశ పనితీరు NEET జీవశాస్త్రం పుస్తకం 5: మానవ శరీరధర్మశాస్త్రం నుంచి వస్తాయి.

  • టీకాలు, రోగనిరోధక శక్తి NEET జీవశాస్త్రం పుస్తకం 8: జీవశాస్త్రం మరియు మానవ సంక్షేమం తో ముడిపడి ఉంటాయి.

  • జీవవైవిధ్య నష్టం, జన్యు వనరుల సంరక్షణ NEET జీవశాస్త్రం పుస్తకం 10: పరిసరశాస్త్రం మరియు పరిసరం తో అనుసంధానమవుతాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)

31. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. పోలియో టీకా విడుదలకు ముందు వాడిన పరజన్యు ఎలుకలు B. α-1-యాంటీట్రిప్సిన్ C. క్యానసర్, అల్జైమర్స్ పరజన్యు నమూనాలు D. విషపూరిత పదార్థాలకు ఎక్కువ సంవేదనగల జంతువులు
జాబితా II: i. వ్యాధి అధ్యయనం ii. రసాయన భద్రత పరీక్ష iii. ఎంఫిసీమాకు జీవ ఉత్పత్తి iv. టీకా భద్రత
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii

32. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. GEAC B. జీవదొంగతనం C. పేటెంట్ D. భారత పేటెంట్ల బిల్లు రెండవ సవరణ
జాబితా II: i. అనుమతి/పరిహారం లేకుండా జీవవనరుల వాడకం ii. GM పరిశోధన చెల్లుబాటు, GMO విడుదల భద్రతను నిర్ణయిస్తుంది iii. పేటెంట్ కాలపరిమితులు, అత్యవసర నిబంధనలు, R&D కార్యక్రమాలు iv. ఒక ఆవిష్కరణను ఇతరులు వాణిజ్యంగా వాడకుండా ఆపే హక్కు
(a) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (b) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-i, C-iii, D-iv

33. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. Rosie B. 2.4 g/L C. ఆల్ఫా-లాక్టాల్బుమిన్ D. 1997
జాబితా II: i. Rosie పాలలోని మానవ ప్రోటీన్ ii. Rosie ను తయారుచేసిన సంవత్సరం iii. మొదటి పరజన్యు ఆవు iv. Rosie పాలలోని మానవ ప్రోటీన్ పరిమాణం
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (d) A-iii, B-ii, C-i, D-iv

34. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. బాస్మతి B. పసుపు, వేప C. 27 D. పొట్టి-మరుగుజ్జు రకాలు
జాబితా II: i. భారతదేశంలో నమోదిత బాస్మతి రకాల సంఖ్య ii. పేటెంట్ పొందిన "కొత్త" రకం కోసం భారత బాస్మతితో సంకరించినవి iii. 1997 లో US లో పేటెంట్ పొందింది iv. పేటెంట్ ప్రయత్నాలు జరిగిన ఇతర భారత సాంప్రదాయ ఉత్పత్తులు
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. పరజన్యు జంతువులలో 95% కి పైగా ఎలుకలు.
B. జన్యువులు వ్యాధికి ఎలా దోహదపడతాయో అధ్యయనం చేయడానికి పరజన్యు జంతువులు సహాయపడతాయి.
C. Rosie పాలలో మానవ ఆల్ఫా-లాక్టాల్బుమిన్ ఉండేది.
D. పోలియో టీకా భద్రత కోసం పరజన్యు ఎలుకలను వాడతారు.
E. పరజన్యు జంతువులను సాధారణ సంకరణం ద్వారా తయారుచేస్తారు.
(a) రెండు (b) మూడు (c) నాలుగు (d) ఐదు

36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. α-1-యాంటీట్రిప్సిన్ ఎంఫిసీమా నయానికి వాడతారు.
B. Rosie పాలు సహజ ఆవు పాల కన్నా శిశువులకు పోషణపరంగా మరింత సమతుల్యమైనది.
C. GM పరిశోధన చెల్లుబాటును GEAC నిర్ణయిస్తుంది.
D. పరజన్యు జంతువులను కేవలం ఆహారం తయారీకి వాడతారు.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) A, D మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D

37. జీవదొంగతనం గురించి సరైన వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఇది సంబంధిత దేశాలు లేదా ప్రజల అనుమతి లేకుండా సంస్థలు జీవవనరులను వాడడం.
B. ఇందులో ఆ ప్రజలకు పరిహారం చెల్లించరు.
C. అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలు జీవవైవిధ్యం, సంప్రదాయ జ్ఞానంలో సమృద్ధి.
D. ప్రభావిత దేశాలు జీవవైవిధ్యంలో సమృద్ధి, డబ్బులో పేద.
(a) ఒకటి (b) నాలుగు (c) రెండు (d) మూడు

38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. బాస్మతి పేటెంట్ 1997 లో ఇచ్చారు.
B. దాన్ని భారత పేటెంట్ ఆఫీస్ ఇచ్చింది.
C. పేటెంట్ పొందిన రకం భారత రైతుల రకాల నుంచి వచ్చింది.
D. పసుపు, వేప కూడా ఈ పేటెంట్లకు లక్ష్యమయాయి.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, C, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D

39. పరజన్యు జంతువుల ఉపయోగాల పట్టికను పరీక్షించండి.

వరుసఉపయోగంఉదాహరణ
Pసాధారణ శారీరధర్మశాస్త్రంఇన్సులిన్-వంటి వృద్ధి కారక నియంత్రణ
Qవ్యాధి అధ్యయనంసిస్టిక్ ఫైబ్రోసిస్ నమూనా
Rజీవ ఉత్పత్తులుపోలియో టీకా భద్రత పరీక్ష
Sరసాయన భద్రతవిషపూరిత పదార్థాలకు సంవేదనగల జంతువులు

ఏ వరుస తప్పుగా జతపరచబడింది? (a) P (b) Q (c) R (d) S

40. ఒక బార్ గ్రాఫ్ పరజన్యు జంతువులని జాతుల వారీగా వాటాను చూపుతుంది. ఎలుకల బార్ 95% కి పైన ఉంది. ఎలుకల పొడవైన బార్‌కు ఏ కారణం సరైన వివరణ? (a) విదేశీ DNA ను తీసుకోగల ఏకైక జంతువులు ఎలుకలే (b) ఎలుకలు చిన్నవి, వేగంగా, చౌకగా సంతానోత్పత్తి చేస్తాయి, జన్యుపరంగా బాగా అధ్యయనం చేయబడ్డాయి (c) ఇతర పరజన్యు జంతువులను చట్టం నిషేధిస్తుంది (d) ఎలుకలకు నైతిక అనుమతి అవసరం లేదు

41. Rosie పాలలో లీటరుకు 2.4 g మానవ ప్రోటీన్ ఉండేది. ఆమె పాల 5 L లో ఎంత మానవ ప్రోటీన్ ఉంటుంది? (a) 12 g (b) 2.4 g (c) 7.4 g (d) 24 g

Q42–43 కోసం సందర్భం: ఒక భారతీయ సంస్థ తన లాబ్‌లో అభివృద్ధి చేసిన GM ఆవాలను క్షేత్రంలో పరీక్షించాలనుకుంటోంది. మరొక కేసులో, ఒక విదేశీ సంస్థ భారత గ్రామాల జ్ఞానం ఆధారంగా వేప-ఆధారిత కీటకనాశిని, అనుమతి లేకుండా, గ్రామస్తులకు డబ్బు చెల్లించకుండా పేటెంట్ దాఖలు చేస్తుంది.

42. భారతదేశంలో GM ఆవ క్షేత్ర పరీక్షను ఏ సంస్థ ఆమోదించాలి? (a) US పేటెంట్ అండ్ ట్రేడ్‌మార్క్ ఆఫీస్ (b) ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (c) భారత పేటెంట్ ఆఫీస్ (d) GEAC

43. ఆ విదేశీ సంస్థ చేసిన పనిని ఎలా పేర్కొనవచ్చు? (a) జన్యు చికిత్స (b) జీవ ప్రాసెసింగ్ (c) జీవదొంగతనం (d) జీవబలోపేతం

44. రసాయన భద్రత పరీక్షకు పరజన్యు జంతువులు ఎందుకు ఉపయోగపడతాయి? (a) అవి అన్ని విషాలకు నిరోధకంగా ఉంటాయి (b) అవి విషపూరిత పదార్థాలకు ఎక్కువ సంవేదనగల జన్యువులను కలిగి ఉంటాయి, కాబట్టి ఫలితాలు వేగంగా కనిపిస్తాయి (c) అవి అన్ని మానవ పరీక్షలను భర్తీ చేస్తాయి (d) అవి స్వంత విషాలను తయారుచేస్తాయి

45. ఏ జత సరిగా జతపరచబడింది? (a) α-1-యాంటీట్రిప్సిన్ – ఎంఫిసీమా (b) Rosie – 1990 (c) GEAC – US పేటెంట్లు ఇస్తుంది (d) భారతదేశంలో నమోదిత బాస్మతి రకాలు – 72

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31dపోలియో = టీకా భద్రత; A1AT = ఎంఫిసీమా; నమూనాలు = వ్యాధి; సంవేదనగల జంతువులు = రసాయన భద్రత
32bGEAC GM పనిని ఆమోదిస్తుంది; జీవదొంగతనం = అనుమతి/పరిహారం లేదు; పేటెంట్ = ప్రత్యేక హక్కు; సవరణ = కాలపరిమితులు
33aRosie = మొదటి పరజన్యు ఆవు; 2.4 g/L; ఆల్ఫా-లాక్టాల్బుమిన్; 1997
34cబాస్మతి పేటెంట్; పసుపు/వేప కూడా లక్ష్యం; 27 రకాలు; పొట్టి-మరుగుజ్జు జనకం
35cA–D నిజం; పరజన్యులు జన్యు బదిలీతో చేస్తారు, సంకరణంతో కాదు
36aD తప్పు: ఎన్బైన ఉపయోగాలు, కేవలం ఆహారం కాదు
37dD తప్పు: ప్రభావిత దేశాలు డబ్బులో ధనవంతం, జీవవైవిధ్యంలో పేద
38bపేటెంట్ US పేటెంట్ అండ్ ట్రేడ్‌మార్క్ ఆఫీస్ నుంచి
39cపోలియో టీకా పరీక్ష టీకా భద్రత, జీవ ఉత్పత్తి కాదు
40bఎలుకలు చిన్నవి, వేగంగా సంతానోత్పత్తి, బాగా అధ్యయనం చేసినవి
41a2.4 × 5 = 12 g
42dGEAC GM పరిశోధన, విడుదలను ఆమోదిస్తుంది
43cఅనుమతి/పరిహారం లేకుండా జీవవనరుల వాడకం = జీవదొంగతనం
44bఅదనపు సంవేదనశీలత వేగంగా ఫలితాలనిస్తుంది
45aA1AT ఎంఫిసీమా నయం; Rosie 1997; GEAC భారతీయ; 27 రకాలు
24 min left
‹
›