Chapter 6 of 11 · 28 min read

అధ్యాయం 4: ఉష్ణరసాయన శాస్త్రం మరియు హెస్ నియమం (Thermochemistry and Hess's Law)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • ఉష్ణరసాయన సమీకరణాన్ని ఎలా రాయాలి, ఎలా చదవాలి.

  • ప్రామాణిక పరిస్థితులు, ప్రామాణిక చర్యా ఎంథాల్పీ అంటే ఏమిటి.

  • ఉష్ణమోచక, ఉష్ణగ్రాహక మార్పులకు ఎంథాల్పీ స్థాయి చిత్రాలు ఎలా గీయాలి.

  • హెస్ స్థిర ఉష్ణ సంకలన నియమం, అది ఎందుకు పనిచేస్తుంది.

  • నేరుగా కొలవలేని ఎంథాల్పీని సమీకరణాలను కలిపి ఎలా కనుక్కోవాలి.

  • ద్రవీభవన, బాష్పీభవన, ఉత్పతన ఎంథాల్పీలు.

4.1 చర్యా ఎంథాల్పీ

తుల్య సమీకరణంలో చూపిన పరిమాణాలు పూర్తిగా చర్య జరిపినప్పుడు కలిగే ఎంథాల్పీ మార్పును చర్యా ఎంథాల్పీ (Enthalpy of reaction), ΔrH అంటారు.

ΔrH=∑H(products)−∑H(reactants)\Delta_r H = \sum H(\text{products}) - \sum H(\text{reactants})

సంపూర్ణ ఎంథాల్పీలను మనం కొలవలేం, కానీ ఈ తేడాను కేలరీమీటర్‌తో కొలవగలం. దీని ప్రమాణం kJ mol⁻¹. ఇక్కడ “మోల్‌కు” అంటే రాసిన విధంగా ఉన్న చర్య యొక్క ఒక మోల్‌కు అని అర్థం.

4.2 ప్రామాణిక చర్యా ఎంథాల్పీ

ఎంథాల్పీ మార్పులు ఉష్ణోగ్రత, పీడనం, ప్రతి పదార్థం ఉన్న రూపంపై ఆధారపడతాయి. దత్తాంశాన్ని పోల్చడానికి మనం ఒక ప్రామాణిక స్థితి (Standard state) ని నిర్ణయిస్తాం: ఇచ్చిన ఉష్ణోగ్రత వద్ద, 1 bar పీడనం వద్ద, అత్యంత స్థిరమైన రూపంలో ఉన్న శుద్ధ పదార్థం. దత్తాంశాన్ని సాధారణంగా 298 K వద్ద ఇస్తారు.

ప్రామాణిక ఎంథాల్పీ మార్పుకు డిగ్రీ గుర్తు ఉంటుంది: ΔrH°. కార్బన్‌కు ప్రామాణిక రూపం గ్రాఫైట్, ఆక్సిజన్‌కు O₂(g), బ్రోమిన్‌కు Br₂(l).

4.3 ఉష్ణరసాయన సమీకరణాలు

భౌతిక స్థితులు, ΔrH విలువతో కూడిన తుల్య సమీకరణాన్ని ఉష్ణరసాయన సమీకరణం (Thermochemical equation) అంటారు. ఉదాహరణకు:

CH4(g)+2O2(g)→CO2(g)+2H2O(l)ΔrH∘=−890.3 kJ mol−1\mathrm{CH_4(g) + 2O_2(g) \rightarrow CO_2(g) + 2H_2O(l)} \qquad \Delta_r H^\circ = -890.3\ \text{kJ mol}^{-1}

వీటిని ఉపయోగించే నియమాలు:

  1. భౌతిక స్థితులను (s, l, g, aq) ఎప్పుడూ రాయండి. H₂O(g) ఏర్పడటం కంటే H₂O(l) ఏర్పడినప్పుడు ఎక్కువ ఉష్ణం విడుదలవుతుంది.

  2. గుణకాలు మోల్‌లను సూచిస్తాయి, కాబట్టి ½O₂ వంటి భిన్నాలు అనుమతించబడతాయి.

  3. సమీకరణాన్ని ఒక సంఖ్యతో గుణిస్తే ΔH కూడా అదే సంఖ్యతో గుణించబడుతుంది.

  4. సమీకరణాన్ని తిరగరాస్తే ΔH గుర్తు మారుతుంది.

  5. సమీకరణాలను కూడితే వాటి ΔH విలువలు కూడా కూడబడతాయి.

4.4 ఉష్ణమోచక మరియు ఉష్ణగ్రాహక చర్యలు

ఉష్ణమోచక (Exothermic) చర్యలో క్రియాజనకాల కంటే ఉత్పన్నాల ఎంథాల్పీ తక్కువ. ఆ తేడా ఉష్ణంగా బయటకు వస్తుంది, కాబట్టి ΔrH ఋణాత్మకం. LPG మండటం, సిమెంట్ గట్టిపడటం ఉష్ణమోచక చర్యలు.

ఉష్ణగ్రాహక (Endothermic) చర్యలో ఉత్పన్నాల ఎంథాల్పీ ఎక్కువ. ఉష్ణం లోపలికి తీసుకోబడుతుంది, కాబట్టి ΔrH ధనాత్మకం. బట్టీలో సున్నపురాయి వియోగం చెందడం, కిరణజన్య సంయోగక్రియ ఉష్ణగ్రాహక చర్యలు.

చిత్రం 4.1 · ఎంథాల్పీ స్థాయి చిత్రాలు: ఉష్ణమోచక, ఉష్ణగ్రాహక చర్యలు
చిత్రం 4.1 · ఎంథాల్పీ స్థాయి చిత్రాలు: ఉష్ణమోచక, ఉష్ణగ్రాహక చర్యలు

బాణం ఎప్పుడూ క్రియాజనకాల నుంచి ఉత్పన్నాల వైపు ఉంటుంది: కిందికి చూపితే ΔH ఋణాత్మకం, పైకి చూపితే ΔH ధనాత్మకం.

4.5 హెస్ స్థిర ఉష్ణ సంకలన నియమం

హెస్ నియమం (Hess's law): ఒక చర్య అనేక దశలలో జరిగితే, మొత్తం చర్య యొక్క ప్రామాణిక ఎంథాల్పీ ఆ దశల ప్రామాణిక ఎంథాల్పీల మొత్తానికి సమానం. ఈ మొత్తం చర్య జరిగిన మార్గంపై ఆధారపడదు.

ΔrH=ΔrH1+ΔrH2+ΔrH3+⋯\Delta_r H = \Delta_r H_1 + \Delta_r H_2 + \Delta_r H_3 + \cdots

ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది. ఎంథాల్పీ ఒక స్థితి ప్రమేయం. దాని మార్పు ప్రారంభ, తుది స్థితులపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది. కాబట్టి అవే క్రియాజనకాల నుంచి అవే ఉత్పన్నాలకు వెళ్లే ప్రతి మార్గం ఒకే ΔH ఇవ్వాలి. రెండు మార్గాలు వేర్వేరు విలువలు ఇస్తే, ఒక మార్గంలో వెళ్లి మరో మార్గంలో తిరిగి వచ్చి శూన్యం నుంచి శక్తిని సృష్టించగలం. అది మొదటి నియమాన్ని ఉల్లంఘిస్తుంది.

ప్రారంభ స్థానానికి తిరిగి వచ్చే ఏ మూసిన చక్రంలోనైనా ఎంథాల్పీ మార్పుల మొత్తం సున్నా.

ప్రసిద్ధ ఉపయోగం: CO సంభవన ఎంథాల్పీ. పరిమిత ఆక్సిజన్‌లో కార్బన్‌ను మండిస్తే ఎప్పుడూ CO, CO₂ ల మిశ్రమం వస్తుంది. కాబట్టి ఈ విలువను నేరుగా కొలవలేం. కొలవగలిగే రెండు విలువలు:

C(graphite)+O2(g)→CO2(g)ΔH1=−393.5 kJ mol−1\mathrm{C(graphite) + O_2(g) \rightarrow CO_2(g)} \qquad \Delta H_1 = -393.5\ \text{kJ mol}^{-1}
CO(g)+12O2(g)→CO2(g)ΔH2=−283.0 kJ mol−1\mathrm{CO(g) + \tfrac{1}{2}O_2(g) \rightarrow CO_2(g)} \qquad \Delta H_2 = -283.0\ \text{kJ mol}^{-1}

నేరు మార్గం C → CO₂, రెండు దశల మార్గం C → CO → CO₂ కు సమానం. కాబట్టి ΔH₁ = ΔH₃ + ΔH₂, అందువల్ల

ΔH3=ΔH1−ΔH2=−393.5−(−283.0)=−110.5 kJ mol−1\Delta H_3 = \Delta H_1 - \Delta H_2 = -393.5 - (-283.0) = -110.5\ \text{kJ mol}^{-1}
చిత్రం 4.2 · CO సంభవనానికి హెస్ నియమ శక్తి చక్రం
చిత్రం 4.2 · CO సంభవనానికి హెస్ నియమ శక్తి చక్రం

పై మార్గం, కింది రెండు దశల మార్గం ఒకే ప్రారంభాన్ని, ఒకే ముగింపును కలుపుతాయి, కాబట్టి వాటి ఎంథాల్పీ మొత్తాలు సమానం కావాలి; తెలియని ఒక్క దశ తీసివేతతో బయటపడుతుంది.

4.6 హెస్ నియమ లెక్కలు సాధించే పద్ధతి

  1. లక్ష్య సమీకరణాన్ని స్థితులతో సహా స్పష్టంగా రాయండి.

  2. లక్ష్య సమీకరణంలోని ప్రతి పదార్థం కోసం, ఇచ్చిన దత్తాంశంలో ఆ పదార్థం ఒక్కసారి మాత్రమే కనిపించే సమీకరణాన్ని వెతకండి.

  3. ఆ పదార్థం సరైన వైపు, సరైన గుణకంతో వచ్చేలా ఇచ్చిన ప్రతి సమీకరణాన్ని తిరగరాయండి లేదా గుణించండి. ΔH ను కూడా అదే విధంగా మార్చండి.

  4. సవరించిన సమీకరణాలను కూడండి. రెండు వైపులా ఉన్న పదార్థాలను రద్దు చేయండి.

  5. మొత్తం సరిగ్గా లక్ష్య సమీకరణమే అయిందో లేదో సరిచూడండి. సవరించిన ΔH విలువలను కూడండి.

4.7 దశా పరివర్తన ఎంథాల్పీలు

స్థిర T, p వద్ద జరిగే దశా మార్పుకు కూడా ఎంథాల్పీ మార్పు ఉంటుంది.

ఎంథాల్పీమార్పుగుర్తునీటి విలువ
ద్రవీభవనం (Fusion), ΔfusHద్రవీభవన స్థానం వద్ద ఘనం → ద్రవంధనాత్మకం273 K వద్ద 6.01 kJ mol⁻¹
బాష్పీభవనం (Vaporisation), ΔvapHబాష్పీభవన స్థానం వద్ద ద్రవం → వాయువుధనాత్మకం373 K వద్ద 40.7 kJ mol⁻¹
ఉత్పతనం (Sublimation), ΔsubHఘనం → నేరుగా వాయువుధనాత్మకం273 K దగ్గర సుమారు 51 kJ mol⁻¹

వ్యతిరేక మార్పులైన ఘనీభవనం, సాంద్రీకరణం (ద్రవీకరణం), నిక్షేపణంలకు ΔH పరిమాణం అదే, కానీ గుర్తు ఋణాత్మకం.

హెస్ నియమం ప్రకారం, అదే ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఘనం → ద్రవం → వాయువు మార్గం, ఘనం → వాయువు నేరు మార్గానికి సమానం కావాలి.

ΔsubH=ΔfusH+ΔvapH\Delta_{sub}H = \Delta_{fus}H + \Delta_{vap}H

ద్రవీభవనం కంటే బాష్పీభవనానికి చాలా ఎక్కువ శక్తి కావాలి. కరిగేటప్పుడు అణువులు ఒకదానిపై ఒకటి పట్టును కొంచెం సడలిస్తాయి మాత్రమే. మరిగేటప్పుడు అవి దాదాపు పూర్తిగా విడిపోవాలి. చెమట మనల్ని చల్లబరచడానికి కారణం కూడా ఇదే: నీరు ఆవిరి కావడానికి చర్మం నుంచి చాలా ఉష్ణం తీసుకుంటుంది.

అయోడిన్, కర్పూరం, నాఫ్తలీన్ (కలరా ఉండలు) వంటి ఘనపదార్థాలు గది పరిస్థితుల్లోనే ఉత్పతనం చెందుతాయి.

సాధించిన ఉదాహరణలు

సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: 2H₂(g) + O₂(g) → 2H₂O(l), ΔH = −571.6 kJ ఇవ్వబడింది. H₂O(l) → H₂(g) + ½O₂(g) కు ΔH కనుక్కోండి.

సాధన: సమీకరణాన్ని సగం చేయండి: ΔH = −285.8 kJ. తర్వాత తిరగరాయండి: ΔH = +285.8 kJ.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: 2.4 g గ్రాఫైట్ పూర్తిగా మండి CO₂ గా మారినప్పుడు ఎంత ఉష్ణం విడుదలవుతుంది? (ΔcH = −393.5 kJ mol⁻¹)

సాధన: C మోల్‌లు = 2.4/12 = 0.20 mol. విడుదలైన ఉష్ణం = 0.20 × 393.5 = 78.7 kJ.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: ఈ దహన దత్తాంశం నుంచి CH₄(g) యొక్క ΔfH° కనుక్కోండి: C(graphite) −393.5, H₂(g) −285.8, CH₄(g) −890.3 kJ mol⁻¹ (ఏర్పడిన నీరు ద్రవం).

సాధన: లక్ష్యం: C(graphite) + 2H₂(g) → CH₄(g). C + O₂ → CO₂ ను అలాగే ఉంచండి: −393.5. 2 × (H₂ + ½O₂ → H₂O) తీసుకోండి: 2 × (−285.8) = −571.6. CH₄ దహనాన్ని తిరగరాయండి: CO₂ + 2H₂O → CH₄ + 2O₂: +890.3. కూడండి: ΔfH° = −393.5 − 571.6 + 890.3 = −74.8 kJ mol⁻¹.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: గ్రాఫైట్ ΔcH° = −393.5 kJ mol⁻¹, వజ్రం ΔcH° = −395.4 kJ mol⁻¹. C(graphite) → C(diamond) కు ΔH కనుక్కోండి.

సాధన: గ్రాఫైట్ సమీకరణాన్ని అలాగే ఉంచండి; వజ్రం సమీకరణాన్ని తిరగరాయండి. ΔH = −393.5 + 395.4 = +1.9 kJ mol⁻¹. వజ్రానికి కొంచెం ఎక్కువ ఎంథాల్పీ ఉంది, కాబట్టి గ్రాఫైటే ప్రామాణిక (సూచిక) రూపం.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.5: 273 K దగ్గర మంచు ΔfusH = 6.01 kJ mol⁻¹, నీటి ΔvapH = 45.05 kJ mol⁻¹. మంచు ΔsubH కనుక్కోండి.

సాధన: ΔsubH = 6.01 + 45.05 = 51.06 kJ mol⁻¹. రెండు విలువలూ ఒకే ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఉండాలి. 273 K వద్ద ΔvapH, 373 K వద్ద ఉన్న 40.7 kJ mol⁻¹ కంటే ఎక్కువ అని గమనించండి.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: ΔcH° విలువలు: C₂H₄(g) −1411, C₂H₆(g) −1560, H₂(g) −285.8 kJ mol⁻¹. C₂H₄(g) + H₂(g) → C₂H₆(g) కు ΔH కనుక్కోండి.

సాధన: క్రియాజనకాలను “మండించండి”, ఉత్పన్నాన్ని “వెనక్కి తిప్పండి”. ΔH = ΔcH(C₂H₄) + ΔcH(H₂) − ΔcH(C₂H₆) = −1411 − 285.8 + 1560 = −136.8 kJ mol⁻¹.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.7: ఎసిటిలీన్ C₂H₂(g) ΔcH° = −1300 kJ mol⁻¹. C −393.5, H₂ −285.8 kJ mol⁻¹ వాడి C₂H₂ ΔfH° కనుక్కోండి.

సాధన: లక్ష్యం: 2C(graphite) + H₂(g) → C₂H₂(g). ΔfH° = 2(−393.5) + (−285.8) − (−1300) = −787 − 285.8 + 1300 = +227.2 kJ mol⁻¹. ఎసిటిలీన్ ఒక ఉష్ణగ్రాహక సమ్మేళనం. దానిలో నిల్వ ఉన్న ఈ శక్తి వల్లే దాని జ్వాల అంత వేడిగా ఉంటుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.8 (NEET కఠినం): ఇచ్చినవి (i) S(s) + O₂(g) → SO₂(g), ΔH = −297 kJ (ii) 2SO₂(g) + O₂(g) → 2SO₃(g), ΔH = −198 kJ. 2S(s) + 3O₂(g) → 2SO₃(g) కు ΔH కనుక్కోండి.

సాధన: 2 × (i) తీసుకోండి: 2S + 2O₂ → 2SO₂, ΔH = −594 kJ. (ii) ని కలపండి: 2SO₂ రద్దవుతుంది. మొత్తం: 2S + 3O₂ → 2SO₃, ΔH = −594 − 198 = −792 kJ. SO₃ ఒక మోల్‌కు ఇది −396 kJ.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • ΔrH = ΣH(ఉత్పన్నాలు) − ΣH(క్రియాజనకాలు); ఋణాత్మకం అయితే ఉష్ణమోచకం, ధనాత్మకం అయితే ఉష్ణగ్రాహకం.

  • ప్రామాణిక స్థితి: శుద్ధ పదార్థం, 1 bar, అత్యంత స్థిర రూపం; దత్తాంశం సాధారణంగా 298 K వద్ద.

  • సమీకరణాన్ని తిరగరాస్తే ΔH గుర్తు మార్చండి. గుణిస్తే ΔH ను కూడా గుణించండి.

  • H స్థితి ప్రమేయం కాబట్టే హెస్ నియమం వర్తిస్తుంది.

  • ఏ మూసిన చక్రంలోనైనా ఎంథాల్పీ మార్పుల మొత్తం సున్నా.

  • అదే ఉష్ణోగ్రత వద్ద ΔsubH = ΔfusH + ΔvapH.

  • ఘనీభవనం, సాంద్రీకరణం, నిక్షేపణం ఉష్ణమోచకాలు.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • సమీకరణాన్ని 2 తో లేదా ½ తో గుణించినప్పుడు ΔH ను గుణించడం మరిచిపోవడం.

  • భౌతిక స్థితులను వదిలేయడం: H₂O(l), H₂O(g) వేర్వేరు ΔH విలువలు ఇస్తాయి.

  • సమీకరణాన్ని తిరగరాసి ΔH గుర్తును అలాగే ఉంచడం.

  • కార్బన్ ప్రామాణిక స్థితి వజ్రం అనడం. అది గ్రాఫైట్.

  • వేర్వేరు ఉష్ణోగ్రతల వద్ద కొలిచిన ΔfusH, ΔvapH లను కలిపి ΔsubH గా తీసుకోవడం.

  • “విడుదలైన ఉష్ణం” ను ధనాత్మక ΔH గా వాడటం. ఉష్ణం విడుదలైతే ΔH ఋణాత్మకం.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4

స్థాయి 1: భావన పరిశీలన

1. హెస్ నియమం దేని నుంచి వస్తుంది? (a) ద్రవ్యరాశి క్రియా నియమం వర్తించడం (b) ఎంథాల్పీ పథ ప్రమేయం కావడం (c) ఎంథాల్పీ స్థితి ప్రమేయం కావడం (d) లీ షాటెలియర్ సూత్రం వర్తించడం

2. A → B కు ΔH = x. అయితే B → A కు ΔH (a) x (b) −x (c) 2x (d) 1/x

3. ఉష్ణరసాయన శాస్త్రంలో వాడే ప్రామాణిక స్థితి పీడనం (a) 1 bar (b) 1 Pa (c) 10 bar (d) 760 bar

4. ఒక చర్య ఉష్ణమోచకం ఎప్పుడంటే (a) ΔH > 0 (b) ΔH = 0 (c) ΔH < 0 (d) ఎల్లప్పుడూ ΔU > 0

5. ఉష్ణగ్రాహక చర్య ఎంథాల్పీ స్థాయి చిత్రంలో ఉత్పన్నాలు ఉండేది (a) క్రియాజనకాల కింద (b) క్రియాజనకాల పైన (c) అదే స్థాయిలో (d) ఎక్కడైనా

6. ఉష్ణరసాయన సమీకరణాన్ని 2 తో గుణిస్తే ΔH (a) మారదు (b) సగమవుతుంది (c) వర్గమవుతుంది (d) రెట్టింపవుతుంది

7. ఇచ్చిన ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఉత్పతన ఎంథాల్పీ దీనికి సమానం (a) ΔfusH + ΔvapH (b) ΔvapH − ΔfusH (c) ΔfusH − ΔvapH (d) ΔfusH × ΔvapH

8. ఉష్ణరసాయన సమీకరణంలో భౌతిక స్థితులను ఎందుకు రాస్తారు? (a) అది ఒక ఆనవాయితీ (b) అది పరమాణువులను తుల్యం చేస్తుంది (c) ΔH భౌతిక స్థితులపై ఆధారపడుతుంది (d) అవి వేగాలకు మాత్రమే ముఖ్యం

9. మంచు ద్రవీభవన ఎంథాల్పీ (a) ఋణాత్మకం (b) ధనాత్మకం (c) సున్నా (d) నిర్వచించబడదు

10. 0 °C వద్ద నీరు ఘనీభవించడం (a) ఉష్ణగ్రాహకం (b) ఉష్ణమోచకమూ కాదు, ఉష్ణగ్రాహకమూ కాదు (c) స్థిరోష్ణకం (d) ఉష్ణమోచకం

స్థాయి 2: NEET స్థాయి

11. ఇచ్చినవి: C(graphite) + O₂(g) → CO₂(g), ΔH = −393.5 kJ; CO(g) + ½O₂(g) → CO₂(g), ΔH = −283.0 kJ. C(graphite) + ½O₂(g) → CO(g) కు ΔH (a) −676.5 kJ (b) +110.5 kJ (c) −110.5 kJ (d) −283.0 kJ

12. 2H₂(g) + O₂(g) → 2H₂O(l), ΔH = −571.6 kJ. H₂O(l) → H₂(g) + ½O₂(g) కు ΔH (a) +285.8 kJ (b) −285.8 kJ (c) +571.6 kJ (d) −571.6 kJ

13. 6.0 g గ్రాఫైట్ మండి CO₂ గా మారినప్పుడు విడుదలయ్యే ఉష్ణం (ΔcH = −393.5 kJ mol⁻¹) (a) 393.5 kJ (b) 98.4 kJ (c) 787 kJ (d) 196.8 kJ

14. ΔcH° విలువలు (kJ mol⁻¹): C₂H₆(g) −1560, C(graphite) −393.5, H₂(g) −285.8. C₂H₆ యొక్క ΔfH° (a) +84.4 kJ mol⁻¹ (b) −84.4 kJ mol⁻¹ (c) −1036.4 kJ mol⁻¹ (d) −880.7 kJ mol⁻¹

15. గ్రాఫైట్ ΔcH° = −393.5, వజ్రం ΔcH° = −395.4 kJ mol⁻¹. C(graphite) → C(diamond) కు ΔH (a) −1.9 kJ mol⁻¹ (b) +788.9 kJ mol⁻¹ (c) +1.9 kJ mol⁻¹ (d) −788.9 kJ mol⁻¹

16. ఒక ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఒక పదార్థానికి ΔfusH = 6.0, ΔvapH = 45.0 kJ mol⁻¹. దాని ΔsubH (a) 39.0 kJ mol⁻¹ (b) 51.0 kJ mol⁻¹ (c) 270 kJ mol⁻¹ (d) 45.0 kJ mol⁻¹

17. 373 K వద్ద 9.0 g నీటిని ఆవిరి చేయడానికి కావలసిన ఉష్ణం (ΔvapH = 40.7 kJ mol⁻¹) సుమారు (a) 40.7 kJ (b) 81.4 kJ (c) 20.4 kJ (d) 10.2 kJ

18. A → B కు ΔH = +20 kJ; B → C కు ΔH = −50 kJ. A → C కు ΔH (a) −30 kJ (b) +70 kJ (c) −70 kJ (d) +30 kJ

19. ఇచ్చినవి: S(s) + O₂(g) → SO₂(g), ΔH = −297 kJ; 2SO₂(g) + O₂(g) → 2SO₃(g), ΔH = −198 kJ. S(s) + (3/2)O₂(g) → SO₃(g) కు ΔH (a) −495 kJ (b) −198 kJ (c) −99 kJ (d) −396 kJ

20. ఉష్ణమోచక చర్యలో (a) H(ఉత్పన్నాలు) > H(క్రియాజనకాలు) (b) H(ఉత్పన్నాలు) < H(క్రియాజనకాలు) (c) H(ఉత్పన్నాలు) = H(క్రియాజనకాలు) (d) ఉష్ణం గ్రహించబడుతుంది

21. ఇచ్చినవి: N₂(g) + 2O₂(g) → 2NO₂(g), ΔH = +66.4 kJ; N₂(g) + 2O₂(g) → N₂O₄(g), ΔH = +9.2 kJ. N₂O₄(g) → 2NO₂(g) కు ΔH (a) +75.6 kJ (b) −57.2 kJ (c) +57.2 kJ (d) +24.0 kJ

22. మంచు ΔfusH = 6.01 kJ mol⁻¹. 0 °C వద్ద 36 g నీరు ఘనీభవించినప్పుడు ΔH (a) −12.0 kJ (b) −6.01 kJ (c) +12.0 kJ (d) +6.01 kJ

స్థాయి 3: సవాలు

23. ΔcH° విలువలు (kJ mol⁻¹): ప్రొపీన్ C₃H₆(g) −2058, ప్రొపేన్ C₃H₈(g) −2220, H₂(g) −285.8. C₃H₆(g) + H₂(g) → C₃H₈(g) కు ΔH (a) +123.8 kJ (b) −447.8 kJ (c) −162.0 kJ (d) −123.8 kJ

24. బెంజీన్ C₆H₆(l) యొక్క ΔcH° = −3268 kJ mol⁻¹. C −393.5, H₂ −285.8 kJ mol⁻¹ తో బెంజీన్ ΔfH° (a) +49.6 kJ mol⁻¹ (b) −49.6 kJ mol⁻¹ (c) +3218 kJ mol⁻¹ (d) −6486 kJ mol⁻¹

25. ఇచ్చినవి: 2Fe(s) + (3/2)O₂(g) → Fe₂O₃(s), ΔH = −824 kJ; 3Fe(s) + 2O₂(g) → Fe₃O₄(s), ΔH = −1118 kJ. 3Fe₂O₃(s) → 2Fe₃O₄(s) + ½O₂(g) కు ΔH (a) −236 kJ (b) +236 kJ (c) +294 kJ (d) −294 kJ

26. ఇచ్చినవి: Ca(s) + ½O₂(g) → CaO(s), ΔH = −635 kJ; CaO(s) + H₂O(l) → Ca(OH)₂(s), ΔH = −65 kJ; Ca(s) + O₂(g) + H₂(g) → Ca(OH)₂(s), ΔH = −986 kJ. H₂O(l) యొక్క ΔfH (a) −386 kJ mol⁻¹ (b) +286 kJ mol⁻¹ (c) −286 kJ mol⁻¹ (d) −186 kJ mol⁻¹

27. H₂O(l) యొక్క ΔfH° = −285.8 kJ mol⁻¹, 298 K వద్ద H₂O(l) → H₂O(g) కు ΔH = +44.0 kJ mol⁻¹. H₂O(g) యొక్క ΔfH° (a) −329.8 kJ mol⁻¹ (b) −241.8 kJ mol⁻¹ (c) +241.8 kJ mol⁻¹ (d) −285.8 kJ mol⁻¹

28. A → B (ΔH₁), B → C (ΔH₂), C → A (ΔH₃) చక్రంలో ఏ సంబంధం సరైనది? (a) ΔH₁ = ΔH₂ + ΔH₃ (b) ΔH₁ + ΔH₂ = ΔH₃ (c) ΔH₁ × ΔH₂ × ΔH₃ = 1 (d) ΔH₁ + ΔH₂ + ΔH₃ = 0

29. ప్రతిపాదన (A): CO సంభవన ఎంథాల్పీని హెస్ నియమం సహాయంతో పరోక్షంగా కనుగొంటారు.
కారణం (R): పరిమిత ఆక్సిజన్‌లో కార్బన్‌ను మండిస్తే CO, CO₂ ల మిశ్రమం వస్తుంది, కాబట్టి CO కు మాత్రమే సంబంధించిన ఉష్ణాన్ని నేరుగా కొలవలేం.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: ఇచ్చిన ఉష్ణోగ్రత వద్ద ΔsubH = ΔfusH + ΔvapH.
వాక్యం II: నీటి ΔvapH 298 K వద్ద, 373 K వద్ద ఒకేలా ఉంటుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1cస్థితి ప్రమేయం మార్గంపై ఆధారపడదు.
2bతిరగరాస్తే గుర్తు మారుతుంది.
3aIUPAC ప్రామాణిక పీడనం 1 bar.
4cఉష్ణం విడుదలవుతుంది.
5bఉత్పన్నాలకు ఎక్కువ ఎంథాల్పీ ఉంటుంది.
6dΔH పరిమాణాన్ని బట్టి మారుతుంది.
7aఘనం → ద్రవం → వాయువుకు హెస్ నియమం.
8cదశా మార్పులకు కూడా ఎంథాల్పీ ఉంటుంది.
9bకరగడం ఉష్ణాన్ని గ్రహిస్తుంది.
10dకరగడానికి వ్యతిరేకం ఉష్ణాన్ని విడుదల చేస్తుంది.
11c−393.5 + 283.0.
12aసగం చేసి తిరగరాయండి.
13d0.5 mol × 393.5 kJ.
14b−787 − 857.4 + 1560 = −84.4.
15c−393.5 + 395.4.
16b6.0 + 45.0.
17c0.5 mol × 40.7 kJ.
18a20 + (−50).
19d−297 + ½(−198).
20bఅధిక ఎంథాల్పీ ఉష్ణంగా బయటకు పోతుంది.
21c66.4 − 9.2.
22a2 mol × (−6.01) kJ.
23d−2058 − 285.8 + 2220.
24a−2361 − 857.4 + 3268 = +49.6.
25b3(+824) + 2(−1118) = +236.
26c−635 + x − 65 = −986 నుంచి x = −286.
27b−285.8 + 44.0.
28dమూసిన చక్రం మొత్తం సున్నా.
29aపరోక్ష మార్గానికి R యే కారణం.
30cΔvapH ఉష్ణోగ్రతతో మారుతుంది.

అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • ఉష్ణరసాయన సమీకరణం అంటే భౌతిక స్థితులు, ΔrH తో కూడిన తుల్య సమీకరణం. ఉదాహరణకు C(graphite) + O₂(g) → CO₂(g); ΔrH° = −393.5 kJ mol⁻¹.

  • ΔrH < 0: ఉష్ణమోచకం (ఉత్పన్నాల ఎంథాల్పీ తక్కువ). ΔrH > 0: ఉష్ణగ్రాహకం.

  • సమీకరణాన్ని తిరగరాస్తే ΔH గుర్తు మార్చండి. సమీకరణాన్ని n తో గుణిస్తే ΔH ను n తో గుణించండి. భిన్న గుణకాలు అనుమతించబడతాయి.

  • భౌతిక స్థితులు ముఖ్యం: H₂O(g) కంటే H₂O(l) ఏర్పడినప్పుడు ఎక్కువ ఉష్ణం విడుదలవుతుంది.

  • ప్రామాణిక స్థితి: 1 bar, ఇచ్చిన ఉష్ణోగ్రత వద్ద శుద్ధ పదార్థం (దత్తాంశం సాధారణంగా 298 K వద్ద).

  • ΔfH° = ఒక సమ్మేళనం 1 mol, సూచిక స్థితుల్లో ఉన్న దాని మూలకాల నుంచి ఏర్పడినప్పుడు కలిగే ఎంథాల్పీ మార్పు.

  • సూచిక స్థితిలో ఉన్న మూలకం ΔfH° సున్నా (C గ్రాఫైట్, O₂ వాయువు, Br₂ ద్రవం). వజ్రం, O₃ లకు ఇది సున్నా కాదు.

  • ΔrH° = ΣΔfH°(ఉత్పన్నాలు) − ΣΔfH°(క్రియాజనకాలు), ప్రతి దానినీ దాని గుణకంతో గుణించి.

  • హెస్ నియమం: చర్య ఒకే దశలో జరిగినా, అనేక దశలలో జరిగినా ΔH ఒకేలా ఉంటుంది, ఎందుకంటే H స్థితి ప్రమేయం.

  • C → CO లేదా గ్రాఫైట్ → వజ్రం వంటి కొలవడానికి కష్టమైన చర్యల ΔH కనుగొనడానికి హెస్ నియమాన్ని వాడండి.

  • బాంబ్ కేలరీమీటర్ (స్థిర V) ΔU ని ఇస్తుంది; కాఫీ-కప్ కేలరీమీటర్ (స్థిర p) ΔH ని ఇస్తుంది. ఉష్ణం = C_cal × ΔT లేదా mcΔT.

ΔrH∘=∑ν ΔfH∘(products)−∑ν ΔfH∘(reactants)\Delta_r H^\circ = \sum \nu\,\Delta_f H^\circ(\text{products}) - \sum \nu\,\Delta_f H^\circ(\text{reactants})

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

పదార్థం298 K వద్ద ΔfH° (kJ mol⁻¹)
CO₂(g)−393.5
CO(g)−110.5
H₂O(l)−285.8
H₂O(g)−241.8
CH₄(g)−74.8
NH₃(g)−46.1
C(diamond)+1.9
C(graphite), O₂(g), H₂(g), N₂(g), Br₂(l)0

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "PRo minus Re": ΔfH దత్తాంశంతో ΔrH = PROducts (ఉత్పన్నాలు) మైనస్ REactants (క్రియాజనకాలు). తెలుగులో: “ఉత్పన్నం ముందు, క్రియాజనకం వెనక”.

  • "Flip-Flip, Times-Times": సమీకరణాన్ని తిప్పితే (flip) గుర్తును తిప్పండి; సమీకరణాన్ని గుణిస్తే (times) ΔH ను గుణించండి.

  • "Hess = Highway Equals Side-road": హైవే (ఒకే దశ) దారిలో వెళ్లినా, సన్ని రోడ్ల (అనేక దశలు) దారిలో వెళ్లినా ఎంథాల్పీ తగ్గుదల ఒకేలా ఉంటుంది.

  • "GOBN at zero": Graphite (గ్రాఫైట్), O₂, Br₂(l), N₂ (సూచిక స్థితిలోని మూలకాలు) — వీటికి ΔfH° = 0.

భావనల అనుసంధానం

  • ఉష్ణరసాయన సమీకరణాలలో తుల్యత, మోల్ నిష్పత్తులు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 1: రసాయన శాస్త్రంలో కొన్ని ప్రాథమిక భావనలు (Some Basic Concepts in Chemistry) నుంచి వస్తాయి.

  • ఆల్కేన్‌ల దహన ఎంథాల్పీలు, సాదృశ్యాల స్థిరత్వం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 15: హైడ్రోకార్బన్లు (Hydrocarbons) లో వస్తాయి.

  • ఘటాలు, రెడాక్స్ చర్యలలో విడుదలయ్యే ఉష్ణం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 7: రెడాక్స్ చర్యలు మరియు విద్యుత్ రసాయన శాస్త్రం (Redox Reactions and Electrochemistry) తో అనుసంధానమై ఉంది.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)

31. జాబితా I (ఒక దహన ఉష్ణరసాయన సమీకరణంపై చేసే ప్రక్రియ) ను జాబితా II (ΔH పై ప్రభావం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. సమీకరణాన్ని తిరగరాయడం; B. సమీకరణాన్ని 2 తో గుణించడం; C. రెండు సమీకరణాలను కూడడం; D. ఉత్పన్నంగా H₂O(l) కు బదులు H₂O(g) రాయడం
జాబితా II: (i) ΔH విలువలు కూడబడతాయి; (ii) ΔH తక్కువ ఋణాత్మకమవుతుంది; (iii) గుర్తు మారుతుంది, పరిమాణం అలాగే ఉంటుంది; (iv) ΔH రెట్టింపవుతుంది
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

32. ΔfH° (kJ mol⁻¹) వాడండి: CO₂ −393.5, CO −110.5, H₂O(l) −285.8, CH₄ −74.8, NH₃ −46.1. జాబితా I ను జాబితా II (kJ లో ΔrH°) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. C(graphite) + ½O₂(g) → CO(g); B. CO(g) + ½O₂(g) → CO₂(g); C. CH₄(g) + 2O₂(g) → CO₂(g) + 2H₂O(l); D. ½N₂(g) + 3/2H₂(g) → NH₃(g)
జాబితా II: (i) −283.0; (ii) −46.1; (iii) −110.5; (iv) −890.3
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii

33. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. ఉష్ణమోచక చర్య; B. ఉష్ణగ్రాహక చర్య; C. ప్రామాణిక స్థితి పీడనం; D. సూచిక స్థితిలో ఉన్న మూలకం ΔfH°
జాబితా II: (i) సున్నా; (ii) ΔH > 0; (iii) ΔH < 0; (iv) 1 bar
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i

34. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. బాంబ్ కేలరీమీటర్; B. కాఫీ-కప్ కేలరీమీటర్; C. కేలరీమీటర్ ఉష్ణ సామర్థ్యం ప్రమాణం; D. బాంబ్ కేలరీమీటర్‌లో విడుదలైన ఉష్ణం
జాబితా II: (i) qᵥ = ΔU ఇస్తుంది; (ii) qₚ = ΔH ఇస్తుంది; (iii) kJ K⁻¹; (iv) C_cal × ΔT
(a) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (b) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (c) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii

35. 298 K వద్ద కిందివాటిలో ఎన్నిటికి ΔfH° = 0?
A. O₃(g)
B. C(graphite)
C. C(diamond)
D. Br₂(l)
E. H⁺(aq), సంప్రదాయం ప్రకారం
(a) 2 (b) 4 (c) 3 (d) 5

36. హెస్ నియమం గురించి సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. చర్య ΔH దశల సంఖ్యపై ఆధారపడదు.
B. ఎంథాల్పీ స్థితి ప్రమేయం కావడం వల్ల ఇది వస్తుంది.
C. నేరుగా కొలవడం కష్టమైన C(graphite) → CO(g) కు ΔH ని ఇది ఇస్తుంది.
D. ఉష్ణరసాయన సమీకరణాలను బీజగణిత సమీకరణాలలాగా కూడవచ్చు, తీసివేయవచ్చు.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, C, D (c) A, B, C మాత్రమే (d) B, D మాత్రమే

37. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. ΔrH° = ΣΔfH°(ఉత్పన్నాలు) − ΣΔfH°(క్రియాజనకాలు).
B. వాయు దశా చర్యలకు ΔrH ≈ Σ(క్రియాజనకాల బంధ ఎంథాల్పీలు) − Σ(ఉత్పన్నాల బంధ ఎంథాల్పీలు).
C. ఉష్ణమోచక చర్యలో క్రియాజనకాల కంటే ఉత్పన్నాలకు ఎక్కువ ఎంథాల్పీ ఉంటుంది.
D. చర్య ΔH క్రియాజనకాలు, ఉత్పన్నాల భౌతిక స్థితులపై ఆధారపడుతుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) A, B, D మాత్రమే

38. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ప్రామాణిక స్థితి పీడనం 1 bar.
B. ప్రామాణిక స్థితిని 298 K వద్ద మాత్రమే నిర్వచించగలం.
C. వ్యతిరేక చర్య ΔH° పరిమాణంలో సమానం, గుర్తులో వ్యతిరేకం.
D. ఉష్ణరసాయన సమీకరణాలలో భిన్న గుణకాలు అనుమతించబడతాయి.
(a) 3 (b) 2 (c) 4 (d) 1

39. ఒక పట్టిక ΔfH° (kJ mol⁻¹) ఇస్తుంది: CO₂(g) −393.5; H₂O(l) −285.8; C₃H₈(g) −103.8. ప్రొపేన్ ప్రామాణిక దహన ఎంథాల్పీ
(a) −575.5 kJ mol⁻¹ (b) −2427.5 kJ mol⁻¹ (c) −2219.9 kJ mol⁻¹ (d) +2219.9 kJ mol⁻¹

40. ఒక ఎంథాల్పీ స్థాయి చిత్రంలో మూడు స్థాయిలు ఉన్నాయి: A 0 kJ వద్ద, B +50 kJ వద్ద, C −30 kJ వద్ద (అన్నీ సమీకరణాలలోని పరిమాణాలకు). C → B కు ΔH
(a) +80 kJ (b) −80 kJ (c) +20 kJ (d) −20 kJ

41. కాఫీ-కప్ కేలరీమీటర్‌లో 25.0 °C వద్ద ఉన్న 50 mL 1.0 M HCl, 50 mL 1.0 M NaOH లను కలుపుతారు. ఉష్ణోగ్రత–సమయ గ్రాఫ్ ప్రకారం మిశ్రమం 31.7 °C స్థిర గరిష్ట విలువకు చేరుతుంది. ద్రావణాన్ని 100 g, c = 4.18 J g⁻¹ K⁻¹ గా తీసుకుంటే తటస్థీకరణ ఎంథాల్పీ సుమారు
(a) −2.80 kJ mol⁻¹ (b) −28.0 kJ mol⁻¹ (c) +56.0 kJ mol⁻¹ (d) −56.0 kJ mol⁻¹

Q42–43 కోసం సందర్భం. గ్రాఫైట్, వజ్రం రెండూ మండి CO₂(g) గా మారతాయి. వాటి ప్రామాణిక దహన ఎంథాల్పీలు −393.5 kJ mol⁻¹ (గ్రాఫైట్), −395.4 kJ mol⁻¹ (వజ్రం). ఏ రూపానికి ఎంథాల్పీ తక్కువో తెలుసుకోవాలని ఒక నగల వ్యాపారి కోరుకుంటున్నాడు.

42. C(graphite) → C(diamond) కు ΔH°
(a) −1.9 kJ mol⁻¹ (b) +1.9 kJ mol⁻¹ (c) +788.9 kJ mol⁻¹ (d) −788.9 kJ mol⁻¹

43. 6.0 g వజ్రం పూర్తిగా మండినప్పుడు విడుదలయ్యే ఉష్ణం
(a) 395.4 kJ (b) 196.8 kJ (c) 197.7 kJ (d) 98.9 kJ

44. ఇచ్చినవి (kJ mol⁻¹): C(graphite) + O₂(g) → CO₂(g), −393.5; H₂(g) + ½O₂(g) → H₂O(l), −285.8; C₂H₂(g) + 5/2O₂(g) → 2CO₂(g) + H₂O(l), −1299.6. C₂H₂(g) యొక్క ΔfH°
(a) +226.8 kJ mol⁻¹ (b) −226.8 kJ mol⁻¹ (c) −2372.4 kJ mol⁻¹ (d) +620.3 kJ mol⁻¹

45. బాంబ్ కేలరీమీటర్‌లో 298 K వద్ద మిథనాల్ CH₃OH(l) యొక్క ΔcU = −725.0 kJ mol⁻¹ (ఉత్పన్న నీరు ద్రవం). RT = 2.478 kJ mol⁻¹ గా తీసుకుంటే ΔcH
(a) −723.8 kJ mol⁻¹ (b) −725.0 kJ mol⁻¹ (c) −726.2 kJ mol⁻¹ (d) −728.7 kJ mol⁻¹

స్థాయి 4 జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
31dతిరగరాస్తే గుర్తు మారుతుంది; ×2 చేస్తే ΔH రెట్టింపవుతుంది; సమీకరణాలు కూడితే ΔH కూడా కూడబడుతుంది; నీరు ఆవిరిగానే ఉంటే తక్కువ ఉష్ణం విడుదలవుతుంది.
32bA = ΔfH(CO); B = −393.5 + 110.5 = −283.0; C = −393.5 − 571.6 + 74.8 = −890.3; D = ΔfH(NH₃).
33cఈ అధ్యాయంలోని నిర్వచనాలు.
34aబాంబ్ = స్థిర V; కాఫీ కప్ = స్థిర p; ఉష్ణం = C_calΔT.
35cB, D, E సున్నా. O₃, వజ్రం సూచిక రూపాలు కావు.
36bనాలుగు వాక్యాలూ సరైనవే.
37dఉష్ణమోచకం అంటే ఉత్పన్నాల ఎంథాల్పీ తక్కువ, కాబట్టి C తప్పు.
38aA, C, D సరైనవి. ప్రామాణిక స్థితిని ఏ ఉష్ణోగ్రత వద్దనైనా నిర్వచించవచ్చు; 298 K సాధారణంగా వాడే విలువ మాత్రమే.
39cC₃H₈ + 5O₂ → 3CO₂ + 4H₂O(l): 3(−393.5) + 4(−285.8) − (−103.8) = −2219.9 kJ.
40aΔH = H(B) − H(C) = 50 − (−30) = +80 kJ.
41dq = 100 × 4.18 × 6.7 = 2800.6 J, ఇది 0.050 mol నీరు ఏర్పడినప్పుడు; ΔH = −2.80/0.050 = −56.0 kJ mol⁻¹.
42bగ్రాఫైట్ → CO₂, తర్వాత CO₂ → వజ్రం: −393.5 + 395.4 = +1.9 kJ mol⁻¹; గ్రాఫైట్ ఎంథాల్పీ తక్కువ.
43c6.0 g = 0.50 mol; 0.50 × 395.4 = 197.7 kJ. 196.8 kJ గ్రాఫైట్ విలువ.
44a2(−393.5) + (−285.8) − (−1299.6) = +226.8 kJ mol⁻¹.
45cCH₃OH(l) + 3/2O₂(g) → CO₂(g) + 2H₂O(l): Δn₍g₎ = 1 − 1.5 = −0.5. ΔH = −725.0 − 0.5 × 2.478 = −726.2 kJ mol⁻¹.
28 min left
‹
›