అధ్యాయం 3: బాష్ప పీడనం మరియు రౌల్ట్ నియమం (Vapour Pressure and Raoult's Law)
ఆదర్శ మిశ్రమంలో ప్రతి అంశం తన మోల్ భిన్నానికి సరిగ్గా అనుపాతంలో బాష్ప పీడనాన్ని ఇస్తుంది. ఈ ఒక్క ఆలోచన, అంటే రౌల్ట్ నియమం, ద్రవ మిశ్రమాల పై ఉండే బాష్పాన్ని, కరిగిన ఘనపదార్థం బాష్ప పీడనాన్ని తగ్గించడాన్ని వివరిస్తుంది.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
బాష్ప పీడనం అంటే ఏమిటి, అది దేనిపై ఆధారపడుతుంది.
రెండు బాష్పశీల ద్రవాల ద్రావణానికి రౌల్ట్ నియమం, మొత్తం బాష్ప పీడనం.
డాల్టన్ నియమంతో బాష్ప సంఘటనను కనుగొనడం.
ఆదర్శ ద్రావణం బాష్ప పీడనం–సంఘటన గ్రాఫ్.
హెన్రీ నియమానికి ప్రత్యేక సందర్భంగా రౌల్ట్ నియమం.
ద్రవంలో కరిగిన అబాష్పశీల ద్రావితానికి రౌల్ట్ నియమం.
3.1 శుద్ధ ద్రవం బాష్ప పీడనం
మూసివున్న స్టీలు గ్లాసులో కొంచెం నీరు పోసి వదిలేయండి. ఉపరితలంలోని కొన్ని అణువులకు పై ఖాళీలోకి తప్పించుకునే శక్తి ఉంటుంది. కొన్ని బాష్ప అణువులు ఉపరితలాన్ని తాకి వెనక్కి వస్తాయి. త్వరలోనే రెండు రేట్లూ సమానమవుతాయి. ఈ గతిక సమతుల్యత వద్ద బాష్పం కలిగించే పీడనమే ఆ ద్రవం బాష్ప పీడనం (Vapour pressure).
బాష్ప పీడనం రెండింటిపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది:
ద్రవం స్వభావం. అంతరాణుక బలాలు బలహీనంగా ఉంటే ఎక్కువ అణువులు తప్పించుకుంటాయి, కాబట్టి బాష్ప పీడనం ఎక్కువ. గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద నీటి కంటే ఎసిటోన్ బాష్ప పీడనం ఎక్కువ; అందుకే నెయిల్ పాలిష్ రిమూవర్ త్వరగా ఆరిపోతుంది.
ఉష్ణోగ్రత. వేడిచేస్తే ఎక్కువ అణువులకు తప్పించుకునే శక్తి వస్తుంది. ఉష్ణోగ్రతతో బాష్ప పీడనం వేగంగా పెరుగుతుంది.
ఇది ద్రవం పరిమాణం, ఉపరితల వైశాల్యం లేదా పాత్ర ఘనపరిమాణంపై ఆధారపడదు. ద్రవం బాష్ప పీడనం బాహ్య పీడనానికి సమానమైనప్పుడు అది మరుగుతుంది. 1 atm వద్ద నీటికి ఇది 100 °C వద్ద జరుగుతుంది.
3.2 రెండు బాష్పశీల ద్రవాలకు రౌల్ట్ నియమం
A, B అనే రెండు బాష్పశీల (Volatile) ద్రవాలను మూసివున్న పాత్రలో కలపండి. రెండూ బాష్పీభవిస్తాయి. బాష్పంలో రెండింటి అణువులూ ఉంటాయి.
రౌల్ట్ నియమం (Raoult's law) ఇలా చెబుతుంది:
బాష్పశీల ద్రవాల ద్రావణంలో, ప్రతి అంశం పాక్షిక బాష్ప పీడనం ద్రావణంలో దాని మోల్ భిన్నానికి నేరుగా అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
ఇక్కడ p°_A, p°_B అదే ఉష్ణోగ్రత వద్ద శుద్ధ ద్రవాల బాష్ప పీడనాలు.
ఆలోచన సులభం. ద్రవంలోని అణువులలో 40% మాత్రమే A అయితే, ఉపరితలంలో కూడా 40% మాత్రమే A, కాబట్టి A తన శుద్ధ రేటులో 40% వేగంతోనే తప్పించుకుంటుంది.
3.3 మొత్తం బాష్ప పీడనం
డాల్టన్ నియమం ప్రకారం, ద్రావణం పై మొత్తం పీడనం పాక్షిక పీడనాల మొత్తం.
x_A = 1 − x_B అని పెట్టండి:
ఇది x_B లో సరళ రేఖ. దీని నుంచి వెంటనే మూడు ఫలితాలు వస్తాయి.
మొత్తం బాష్ప పీడనం p°_A (శుద్ధ A, x_B = 0) నుంచి p°_B (శుద్ధ B, x_B = 1) వరకు రేఖీయంగా మారుతుంది.
ఇది ఎప్పుడూ రెండు శుద్ధ బాష్ప పీడనాల మధ్యలోనే ఉంటుంది.
ఎక్కువ బాష్పశీల అంశాన్ని ఇంకా కలిపితే మొత్తం బాష్ప పీడనం పెరుగుతుంది.

ప్రతి పాక్షిక పీడనం సున్నా నుంచి దాని శుద్ధ విలువ వరకు సరళ రేఖగా పెరుగుతుంది, మొత్తం పీడనం p°B ను p°A తో కలిపే సరళ రేఖ.
3.4 బాష్పం సంఘటన
బాష్పం ఒక వాయు మిశ్రమం, కాబట్టి డాల్టన్ నియమం దాని మోల్ భిన్నాలను ఇస్తుంది. బాష్ప ప్రావస్థ మోల్ భిన్నాలను y_A, y_B అని పిలుదాం.
రెండింటినీ భాగించండి:
A ఎక్కువ బాష్పశీలమైతే (p°_A > p°_B), y_A/y_B > x_A/x_B. కాబట్టి బాష్పంలో ఎప్పుడూ ఎక్కువ బాష్పశీల అంశం అధికంగా ఉంటుంది. ఇదే అంశిక స్వేదనం (Fractional distillation) కు ఆధారం; రిఫైనరీలో పెట్రోల్ భాగాలను వేరు చేసేది కూడా ఇదే ఆలోచనతో.
కొన్నిసార్లు NEET బాష్ప సంఘటన ఇచ్చి మొత్తం పీడనం అడుగుతుంది. x_A = y_A p_total/p°_A, x_B = y_B p_total/p°_B అని రాయండి. x_A + x_B = 1 కాబట్టి:
3.5 హెన్రీ నియమానికి ప్రత్యేక సందర్భంగా రౌల్ట్ నియమం
ద్రవంలో కరిగిన వాయువుకు p = K_H x అని హెన్రీ నియమం చెబుతుంది. బాష్పశీల అంశానికి p_A = p°_A x_A అని రౌల్ట్ నియమం చెబుతుంది. రెండూ బాష్పంలో ఒక అంశం పాక్షిక పీడనం ద్రావణంలో దాని మోల్ భిన్నానికి అనులోమానుపాతం అని చెబుతాయి.
తేడా స్థిరాంకంలో మాత్రమే. K_H = p°_A అయితే హెన్రీ నియమం రౌల్ట్ నియమంగా మారుతుంది. కాబట్టి రౌల్ట్ నియమం హెన్రీ నియమానికి ఒక ప్రత్యేక సందర్భం.
| లక్షణం | హెన్రీ నియమం | రౌల్ట్ నియమం |
|---|---|---|
| సాధారణ వాడకం | ద్రవంలో కరిగిన వాయువు | ద్రావణంలో బాష్పశీల ద్రవం |
| సమీకరణం | p = K_H x | p_A = p°_A x_A |
| స్థిరాంకం | K_H, వాయువు, ద్రావణి, ఉష్ణోగ్రతపై ఆధారపడుతుంది | p°_A, శుద్ధ అంశం బాష్ప పీడనం |
| సాధారణ పరిధి | విలీన ద్రావితం | ఆదర్శ ద్రావణాలకు మొత్తం పరిధి |
3.6 అబాష్పశీల ద్రావితానికి రౌల్ట్ నియమం
ఇప్పుడు గ్లూకోజ్ లేదా సాధారణ ఉప్పు వంటి అబాష్పశీల (Non-volatile) ఘనపదార్థాన్ని నీటిలో కరిగించండి. నీటి అణువులు మాత్రమే బాష్పంలోకి చేరుతాయి. ద్రావితం సొంత బాష్ప పీడనాన్ని ఇవ్వదు.
ద్రవ ఉపరితలంలో కొంత భాగాన్ని ఇప్పుడు ద్రావిత కణాలు ఆక్రమిస్తాయి. ఉపరితలం వద్ద నీటి అణువులు తగ్గుతాయి, కాబట్టి సెకనుకు తక్కువ అణువులు తప్పించుకుంటాయి. ద్రావణం బాష్ప పీడనం శుద్ధ నీటి కంటే తక్కువ.
ద్రావణి (అంశం 1) కి రౌల్ట్ నియమాన్ని వర్తింపచేస్తే:
ద్రావణం బాష్ప పీడనం ద్రావణి మోల్ భిన్నానికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది. p vs x₁ గ్రాఫ్ వాలు p°₁ తో మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖ. ఈ బాష్ప పీడన తగ్గుదలే అధ్యాయాలు 5, 6 లోని అన్ని కొలిగేటివ్ ధర్మాలకు ప్రారంభ బిందువు.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.1: 300 K వద్ద p°_A = 420 mm Hg, p°_B = 180 mm Hg. x_A = 0.40 ఉన్న ఆదర్శ ద్రావణం పాక్షిక, మొత్తం బాష్ప పీడనాలు కనుక్కోండి.
సాధన: p_A = 0.40 × 420 = 168 mm Hg. p_B = 0.60 × 180 = 108 mm Hg. p_total = 168 + 108 = 276 mm Hg.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.2: ఉదాహరణ 3.1 లోని ద్రావణం పై బాష్పంలో A మోల్ భిన్నం కనుక్కోండి.
సాధన: y_A = 168/276 = 0.61. ద్రవంలో 40% A ఉంటే, బాష్పంలో 61% A ఉంది, ఎందుకంటే A ఎక్కువ బాష్పశీలమైనది.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.3: ఒక ఉష్ణోగ్రత వద్ద p°(బెంజీన్) = 100 mm Hg, p°(టొలువీన్) = 30 mm Hg. రెండింటినీ సమాన మోల్లలో కలిపారు. మొత్తం బాష్ప పీడనం, బాష్పంలో బెంజీన్ మోల్ భిన్నం కనుక్కోండి.
సాధన: ఒక్కోదానికి x = 0.5. p(బెంజీన్) = 50 mm Hg, p(టొలువీన్) = 15 mm Hg. మొత్తం = 65 mm Hg. y(బెంజీన్) = 50/65 = 0.77.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.4: p°_A = 600 mm Hg, p°_B = 200 mm Hg. A, B ఆదర్శ ద్రావణం మొత్తం బాష్ప పీడనం 350 mm Hg. x_A కనుక్కోండి.
సాధన: p_total = p°_B + (p°_A − p°_B) x_A, కాబట్టి 350 = 200 + 400 x_A. x_A = 0.375.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.5: 25 °C వద్ద 6.0 g యూరియా (M = 60) ను 90 g నీటిలో కరిగించారు, అక్కడ p°(నీరు) = 23.8 mm Hg. ద్రావణం బాష్ప పీడనం కనుక్కోండి.
సాధన: n(యూరియా) = 0.10 mol, n(నీరు) = 5.0 mol. x(నీరు) = 5.0/5.1 = 0.980. p = 0.980 × 23.8 = 23.3 mm Hg.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.6: మొత్తం పరిధిలో రౌల్ట్ నియమాన్ని పాటించే A అంశానికి హెన్రీ నియమ స్థిరాంకం ఎంత?
సాధన: p_A = K_H x_A ను p_A = p°_A x_A తో పోల్చండి. కాబట్టి K_H = p°_A, అంటే శుద్ధ A బాష్ప పీడనం.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.7: A, B ఆదర్శ ద్రావణం మొత్తం బాష్ప పీడనం x_A = 0.25 వద్ద 550 mm Hg, x_A = 0.50 వద్ద 500 mm Hg. p°_A, p°_B కనుక్కోండి.
సాధన: p_total = p°_B + (p°_A − p°_B) x_A. రెండు సమీకరణాలను తీసివేస్తే: −50 = 0.25 (p°_A − p°_B), కాబట్టి p°_A − p°_B = −200. తర్వాత 550 = p°_B − 50, కాబట్టి p°_B = 600 mm Hg, p°_A = 400 mm Hg.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.8: p°_A = 300 mm Hg, p°_B = 100 mm Hg. A, B ఆదర్శ ద్రావణం పై బాష్పంలో y_A = 0.75. మొత్తం పీడనం, ద్రవం సంఘటన కనుక్కోండి.
సాధన: 1/p_total = 0.75/300 + 0.25/100 = 0.0025 + 0.0025 = 0.0050. p_total = 200 mm Hg. x_A = y_A p_total/p°_A = 0.75 × 200/300 = 0.50. అంటే సమమోలర్ ద్రవం 75% A ఉన్న బాష్పాన్ని ఇస్తుంది.
త్వరిత పునశ్చరణ
బాష్ప పీడనం ద్రవం స్వభావం, ఉష్ణోగ్రతపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది.
రౌల్ట్ నియమం: ప్రతి బాష్పశీల అంశానికి p_A = x_A p°_A.
p_total = p°_A + (p°_B − p°_A) x_B: రెండు శుద్ధ బాష్ప పీడనాల మధ్య సరళ రేఖ.
బాష్ప సంఘటన: y_A = x_A p°_A/p_total. బాష్పంలో ఎక్కువ బాష్పశీల అంశం అధికం.
బాష్ప సంఘటన ఇచ్చినప్పుడు 1/p_total = y_A/p°_A + y_B/p°_B.
రౌల్ట్ నియమం అంటే K_H = p° అయిన హెన్రీ నియమం.
అబాష్పశీల ద్రావితం: p = x₁ p°₁, కాబట్టి ద్రావణం బాష్ప పీడనం శుద్ధ ద్రావణి కంటే తక్కువ.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
ద్రవ మోల్ భిన్నాల స్థానంలో బాష్ప మోల్ భిన్నాలు, లేదా వాటికి వ్యతిరేకంగా వాడడం. ద్రవానికి x, బాష్పానికి y అని గుర్తు పెట్టండి.
ద్రావితం అబాష్పశీలమైనప్పుడు దాని బాష్ప పీడనాన్ని కూడడం. అది ఏమీ ఇవ్వదు.
పెద్ద బీకరులోని నీటికి ఎక్కువ బాష్ప పీడనం ఉంటుందని అనుకోవడం. ద్రవం పరిమాణం ముఖ్యం కాదు.
ఒక ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఉన్న p° విలువలను మరో ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఉన్న ద్రావణానికి వాడడం.
బాష్పం సంఘటన ద్రవం సంఘటనతో సమానమని భావించడం. p°_A = p°_B అయినప్పుడు లేదా అజియోట్రోప్ వద్ద (అధ్యాయం 4) మాత్రమే అలా ఉంటుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. శుద్ధ ద్రవం బాష్ప పీడనం దేనిపై ఆధారపడుతుంది? (a) ద్రవం పరిమాణం (b) దాని ఉపరితల వైశాల్యం (c) ఉష్ణోగ్రత (d) పాత్ర ఘనపరిమాణం
2. ద్రావణంలోని బాష్పశీల అంశం A కు రౌల్ట్ నియమం (a) p_A = x_A p°_A (b) p_A = y_A p°_A (c) p_A = p°_A/x_A (d) p_A = K_H/x_A
3. అబాష్పశీల ద్రావితం ఉన్న ద్రావణంలో బాష్ప పీడనానికి కారణం (a) ద్రావితం మాత్రమే (b) ద్రావణి మాత్రమే (c) ద్రావితం, ద్రావణి రెండూ (d) ఏదీ కాదు
4. నీటికి అబాష్పశీల ద్రావితం కలిపితే బాష్ప పీడనం (a) పెరుగుతుంది (b) అలాగే ఉంటుంది (c) మొదట పెరిగి, తర్వాత తగ్గుతుంది (d) తగ్గుతుంది
5. K_H దేనికి సమానమైతే రౌల్ట్ నియమం హెన్రీ నియమానికి ప్రత్యేక సందర్భం అవుతుంది? (a) 1 (b) మొత్తం పీడనం (c) శుద్ధ అంశం బాష్ప పీడనం (d) RT
6. రెండు బాష్పశీల ద్రవాల ఆదర్శ ద్రావణం పై ఉండే బాష్పంలో అధికంగా ఉండేది (a) తక్కువ బాష్పశీల అంశం (b) ఎక్కువ బాష్పశీల అంశం (c) ఏదీ కాదు, దానికి ద్రవం సంఘటనే ఉంటుంది (d) తక్కువ పరిమాణంలో ఉన్న అంశం
7. ఆదర్శ ద్విఅంశ ద్రావణానికి మొత్తం బాష్ప పీడనం ఒక అంశం మోల్ భిన్నంతో ఎలా మారుతుంది? (a) రేఖీయంగా (b) ఘాతాంకపరంగా (c) పరావలయంలా (d) అసలు మారదు
8. ఒకే ఉష్ణోగ్రత వద్ద రెండు ద్రవాలలో ఎక్కువ బాష్ప పీడనం ఉన్న దానికి (a) బలమైన అంతరాణుక బలాలు (b) ఎక్కువ బాష్పీభవన స్థానం (c) బలహీనమైన అంతరాణుక బలాలు (d) ఎప్పుడూ ఎక్కువ మోలార్ ద్రవ్యరాశి
9. ఆదర్శ ద్రావణంలో p°_A = 300 mm Hg, x_A = 0.40. A పాక్షిక పీడనం (a) 180 mm Hg (b) 120 mm Hg (c) 750 mm Hg (d) 300 mm Hg
10. అబాష్పశీల ద్రావితం ద్రావణి బాష్ప పీడనాన్ని తగ్గించడానికి ప్రధాన కారణం (a) ద్రావితం ఉష్ణోగ్రతను పెంచుతుంది (b) ద్రావణి ఎక్కువ బాష్పశీలమవుతుంది (c) ద్రావితం బాష్పంతో చర్య జరుపుతుంది (d) ద్రావిత కణాలు ఉపరితలంలో కొంత భాగాన్ని ఆక్రమిస్తాయి, కాబట్టి తక్కువ ద్రావణి అణువులు తప్పించుకుంటాయి
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. p°_A = 450 mm Hg, p°_B = 150 mm Hg. x_A = 0.60 ఉన్న ఆదర్శ ద్రావణం మొత్తం బాష్ప పీడనం (a) 300 mm Hg (b) 330 mm Hg (c) 360 mm Hg (d) 270 mm Hg
12. p°_A = 500 mm Hg, p°_B = 200 mm Hg. సమమోలర్ ఆదర్శ ద్రావణానికి బాష్పంలో A మోల్ భిన్నం (a) 0.50 (b) 0.29 (c) 0.71 (d) 0.80
13. p°_A = 600 mm Hg, p°_B = 200 mm Hg. A, B ఆదర్శ ద్రావణం మొత్తం బాష్ప పీడనం 360 mm Hg. ద్రవంలో A మోల్ భిన్నం (a) 0.60 (b) 0.40 (c) 0.30 (d) 0.50
14. బాష్ప పీడనం 40 mm Hg ఉన్న ద్రావణి 3.8 mol లో 0.20 mol అబాష్పశీల ద్రావితం ఉంది. ద్రావణం బాష్ప పీడనం (a) 38 mm Hg (b) 2 mm Hg (c) 36 mm Hg (d) 39 mm Hg
15. A (p° = 200 mm Hg), B (p° = 100 mm Hg) తో సమమోలర్ ఆదర్శ ద్రావణం చేశారు. బాష్పంలో B మోల్ భిన్నం (a) 0.50 (b) 0.667 (c) 0.25 (d) 0.333
16. అబాష్పశీల ద్రావితం ద్రావణానికి, ద్రావణం బాష్ప పీడనం vs ద్రావణి మోల్ భిన్నం గ్రాఫ్ (a) వాలు p°₁ తో మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖ (b) ఋణ వాలు ఉన్న సరళ రేఖ (c) పైకి వంగిన వక్రం (d) క్షితిజ సమాంతర రేఖ
17. p°_A > p°_B ఉన్న A, B ఆదర్శ ద్రావణంలో, బాష్పంలో A మోల్ భిన్నం (y_A), ద్రవంలో A మోల్ భిన్నం (x_A) మధ్య ఏ సంబంధం వర్తిస్తుంది? (a) y_A < x_A (b) y_A = x_A (c) y_A > x_A (d) y_A + x_A = 1
18. p°_A = 400 mm Hg, p°_B = 100 mm Hg. A, B ఆదర్శ ద్రావణం పై బాష్పంలో y_A = 0.50. మొత్తం బాష్ప పీడనం (a) 250 mm Hg (b) 160 mm Hg (c) 200 mm Hg (d) 320 mm Hg
19. 100 °C వద్ద 1.0 mol అబాష్పశీల ద్రావితాన్ని 9.0 mol నీటిలో కరిగించారు. ద్రావణం బాష్ప పీడనం (a) 684 mm Hg (b) 76 mm Hg (c) 760 mm Hg (d) 744 mm Hg
20. కిందివాటిలో ఏది శుద్ధ నీటి బాష్ప పీడనాన్ని మార్చదు? (a) ఉష్ణోగ్రత పెంచడం (b) దానిలో ఉప్పు కరిగించడం (c) దానిలో చక్కెర కరిగించడం (d) నీటి ఉపరితల వైశాల్యాన్ని పెంచడం
21. A, B ఆదర్శ ద్రావణంలో x_A = 1 వద్ద మొత్తం బాష్ప పీడనం (a) p°_B (b) సున్నా (c) p°_A (d) p°_A + p°_B
22. p°_A = 120 kPa, p°_B = 80 kPa. A, B ఆదర్శ ద్రావణం మొత్తం బాష్ప పీడనం 96 kPa. బాష్పంలో A మోల్ భిన్నం (a) 0.40 (b) 0.60 (c) 0.25 (d) 0.50
స్థాయి 3: సవాలు
23. p°_A = 360 mm Hg, p°_B = 120 mm Hg. ఆదర్శ ద్రావణం పై బాష్పంలో y_A = 0.60. ద్రవంలో A మోల్ భిన్నం (a) 0.60 (b) 0.33 (c) 0.50 (d) 0.67
24. A, B ఆదర్శ ద్రావణం మొత్తం బాష్ప పీడనం x_A = 0.25 వద్ద 550 mm Hg, x_A = 0.75 వద్ద 450 mm Hg. శుద్ధ A బాష్ప పీడనం (a) 400 mm Hg (b) 600 mm Hg (c) 500 mm Hg (d) 350 mm Hg
25. ఒక ఆదర్శ ద్రావణంలో 0.50 mol A (p° = 240 mm Hg), 1.5 mol B (p° = 80 mm Hg) ఉన్నాయి. దాని బాష్పాన్ని సేకరించి, పూర్తిగా సంఘనీభవించి, ఆ సంఘనిత ద్రవాన్ని అదే ఉష్ణోగ్రత వద్ద దాని సొంత బాష్పంతో సమతుల్యతకు రానిచ్చారు. సంఘనిత ద్రవం బాష్ప పీడనం (a) 120 mm Hg (b) 140 mm Hg (c) 160 mm Hg (d) 200 mm Hg
26. అబాష్పశీల ద్రావితం ఉన్న జల ద్రావణం బాష్ప పీడనం శుద్ధ నీటిదానిలో 95%. ద్రావణం మొలాలిటీ సుమారు (a) 0.05 m (b) 2.92 m (c) 2.78 m (d) 5.26 m
27. A, B సమమోలర్ ఆదర్శ ద్రావణంలో బాష్పంలో A మోల్ భిన్నం 0.80. p°_A/p°_B నిష్పత్తి (a) 2 (b) 0.25 (c) 1.6 (d) 4
28. రెండు బాష్పశీల ద్రవాల ఆదర్శ ద్రావణం గురించి ఏ వాక్యం తప్పు? (a) బాష్పానికి ద్రవం సంఘటనే ఉంటుంది (b) ప్రతి పాక్షిక పీడనం దాని సొంత మోల్ భిన్నంలో రేఖీయం (c) మొత్తం పీడనం p°_A, p°_B మధ్య ఉంటుంది (d) బాష్పంలో ఎక్కువ బాష్పశీల ద్రవం అధికం
29. ప్రతిపాదన (A): అదే ఉష్ణోగ్రత వద్ద జల గ్లూకోజ్ ద్రావణం బాష్ప పీడనం శుద్ధ నీటి కంటే తక్కువ.
కారణం (R): గ్లూకోజ్ బాష్పశీలమైనది, నీటి బాష్ప పీడనానికి తన సొంత బాష్ప పీడనాన్ని కలుపుతుంది.
(a) రెండూ సరైనవే, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవే, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: శుద్ధ ద్రవం బాష్ప పీడనం తీసుకున్న ద్రవం పరిమాణంపై ఆధారపడుతుంది.
వాక్యం II: రౌల్ట్ నియమాన్ని హెన్రీ నియమానికి ప్రత్యేక సందర్భంగా చూడవచ్చు.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | ద్రవం స్వభావం, ఉష్ణోగ్రత మాత్రమే ముఖ్యం |
| 2 | a | పాక్షిక పీడనం = ద్రవంలో మోల్ భిన్నం × శుద్ధ బాష్ప పీడనం |
| 3 | b | ద్రావితం బాష్పీభవించదు |
| 4 | d | ఉపరితలం వద్ద తక్కువ ద్రావణి అణువులు |
| 5 | c | p = K_H x, p = p° x అవుతుంది |
| 6 | b | y_A/y_B = (x_A/x_B)(p°_A/p°_B) |
| 7 | a | p_total = p°_A + (p°_B − p°_A) x_B |
| 8 | c | బలహీన బలాలు ఎక్కువ అణువులను తప్పించుకోనిస్తాయి |
| 9 | b | 0.40 × 300 = 120 mm Hg |
| 10 | d | ఉపరితల స్థానాలు ద్రావిత కణాలతో పంచుకోబడతాయి |
| 11 | b | 270 + 60 = 330 mm Hg |
| 12 | c | 250/(250 + 100) = 0.71 |
| 13 | b | 360 = 200 + 400 x_A, x_A = 0.40 |
| 14 | a | x₁ = 3.8/4.0 = 0.95; 0.95 × 40 = 38 |
| 15 | d | 50/(100 + 50) = 0.333 |
| 16 | a | p = x₁ p°₁ |
| 17 | c | బాష్పంలో ఎక్కువ బాష్పశీల A అధికం |
| 18 | b | 1/p = 0.5/400 + 0.5/100 = 1/160 |
| 19 | a | 0.90 × 760 = 684 mm Hg |
| 20 | d | బాష్ప పీడనం ఉపరితల వైశాల్యంపై ఆధారపడదు |
| 21 | c | శుద్ధ A, p°_A నిస్తుంది |
| 22 | d | x_A = 16/40 = 0.40; y_A = 0.40 × 120/96 = 0.50 |
| 23 | b | p_total = 200 mm Hg; x_A = 0.60 × 200/360 = 0.33 |
| 24 | a | p°_A − p°_B = −200, p°_B = 600, కాబట్టి p°_A = 400 |
| 25 | c | మొదటి బాష్పం y_A = 60/120 = 0.5; కొత్త ద్రవం 120 + 40 = 160 ఇస్తుంది |
| 26 | b | x₂ = 0.05; m = 0.05 × 1000/(0.95 × 18) = 2.92 |
| 27 | d | x_A = x_B వద్ద y_A/y_B = 4 = p°_A/p°_B |
| 28 | a | బాష్పంలో ఎక్కువ బాష్పశీల ద్రవం అధికం |
| 29 | c | A సరైనది; గ్లూకోజ్ అబాష్పశీలం |
| 30 | d | ద్రవం పరిమాణం ముఖ్యం కాదు; II సరైనది |
అధ్యాయం 3 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
బాష్ప పీడనం అంటే ఒక నిర్దిష్ట ఉష్ణోగ్రత వద్ద మూసివున్న పాత్రలో ద్రవంతో సమతుల్యతలో ఉన్న బాష్పం కలిగించే పీడనం.
ఇది ద్రవం స్వభావం, ఉష్ణోగ్రతపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది, ద్రవం పరిమాణం లేదా పాత్ర పరిమాణంపై కాదు.
బలహీనమైన అంతరాణుక బలాలు అంటే ఎక్కువ బాష్ప పీడనం, తక్కువ బాష్పీభవన స్థానం.
ద్రవం బాష్ప పీడనం బాహ్య పీడనానికి సమానమైనప్పుడు అది మరుగుతుంది (సముద్ర మట్టం వద్ద 760 mm Hg).
రౌల్ట్ నియమం (బాష్పశీల అంశాలు): p_A = x_A p°_A, p_B = x_B p°_B.
డాల్టన్ నియమం: p_total = p_A + p_B = p°_B + (p°_A − p°_B) x_A, p°_B నుంచి p°_A వరకు సరళ రేఖ.
బాష్ప సంఘటన: y_A = p_A / p_total; బాష్పంలో ఎక్కువ బాష్పశీల అంశం అధికం.
వ్యుత్క్రమ రూపం: 1/p_total = y_A/p°_A + y_B/p°_B.
K_H = p° అయినప్పుడు రౌల్ట్ నియమం హెన్రీ నియమానికి ప్రత్యేక సందర్భం.
అబాష్పశీల ద్రావితంతో ద్రావణి మాత్రమే బాష్ప పీడనాన్ని ఇస్తుంది: p = x₁ p°₁, కాబట్టి బాష్ప పీడనం తగ్గుతుంది.
బాష్ప పీడన సాపేక్ష నిమ్నత ద్రావితం మోల్ భిన్నానికి సమానం: (p° − p)/p° = x₂.
పదే పదే బాష్పీభవనం, సంఘనీభవనం బాష్పంలో ఎక్కువ బాష్పశీల ద్రవాన్ని పెంచుతాయి; ఇదే అంశిక స్వేదనానికి ఆధారం.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| రాశి | సూత్రం | గమనిక |
|---|---|---|
| పాక్షిక పీడనం | p_A = x_A p°_A | రౌల్ట్ నియమం |
| మొత్తం పీడనం | p_total = p°_B + (p°_A − p°_B) x_A | x_A లో రేఖీయం |
| బాష్ప మోల్ భిన్నం | y_A = x_A p°_A / p_total | A ఎక్కువ బాష్పశీలమైతే y_A, x_A కంటే ఎక్కువ |
| బాష్పం నుంచి మొత్తం పీడనం | 1/p_total = y_A/p°_A + y_B/p°_B | 1/p, y_A లో రేఖీయం |
| అబాష్పశీల ద్రావితం | p = x₁ p°₁ | ద్రావణి మాత్రమే బాష్పీభవిస్తుంది |
| సాపేక్ష నిమ్నత | (p° − p)/p° = x₂ | ప్రమాణం లేదు |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Volatile wins the vapour": ద్రావణం పై ఉండే బాష్పంలో ఎప్పుడూ ఎక్కువ p° ఉన్న ద్రవమే ఎక్కువగా ఉంటుంది.
"రౌల్ట్ గుణిస్తాడు, డాల్టన్ కూడుతాడు": ప్రతి అంశానికి x ని p° తో గుణించి, తర్వాత వాటిని కూడండి.
"ద్రవానికి సరళ రేఖ, బాష్పానికి వ్యుత్క్రమం": p_total, x_A లో సరళ రేఖ; 1/p_total, y_A లో సరళ రేఖ.
"Raoult is Henry with K_H = p°": సమీకరణం ఆకారం ఒకటే, స్థిరాంకం మాత్రమే వేరు.
భావనల అనుసంధానం
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 9: వాయువుల గతిక సిద్ధాంతం: డాల్టన్ పాక్షిక పీడనాల నియమం బాష్ప పీడనాలను కూడుతుంది.
రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 13: కర్బన సమ్మేళనాల శుద్ధీకరణ, లక్షణ నిర్ధారణ: అంశిక స్వేదనం బాష్ప పీడన తేడాలను వాడుకుంటుంది.
రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 6: సమతుల్యత: బాష్ప పీడనం ఒక ద్రవ–బాష్ప సమతుల్యత.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I (సంబంధం):
A. p_A = x_A p°_A
B. p_total = p°_B + (p°_A − p°_B) x_A
C. y_A = p_A / p_total
D. (p° − p)/p° = x₂
జాబితా II (అర్థం):
i. బాష్పంలో A మోల్ భిన్నం
ii. బాష్పశీల అంశం పాక్షిక పీడనం
iii. అబాష్పశీల ద్రావితానికి సాపేక్ష నిమ్నత
iv. మొత్తం పీడనం, x_A లో రేఖీయం
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-i, B-iv, C-ii, D-iii
32. ఆదర్శ ద్రావణానికి p°_A = 400 mm Hg, p°_B = 200 mm Hg. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. x_A = 0.5 వద్ద p_total
B. x_A = 0.25 వద్ద p_A
C. x_A = 0.5 వద్ద y_A
D. x_A = 0.25 వద్ద p_total
జాబితా II:
i. 250 mm Hg
ii. 0.67
iii. 300 mm Hg
iv. 100 mm Hg
(a) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
33. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I (మార్పు):
A. ద్రవం ఉష్ణోగ్రతను పెంచడం
B. దానిలో అబాష్పశీల ద్రావితాన్ని కరిగించడం
C. అదే ద్రవానికి వెడల్పాటి పళ్ళెం వాడడం
D. ద్రవంలో బలమైన అంతరాణుక ఆకర్షణలు
జాబితా II (బాష్ప పీడనంపై ప్రభావం):
i. సమతుల్య విలువపై ప్రభావం లేదు
ii. పెరుగుతుంది
iii. ద్రావితం మోల్ భిన్నానికి అనుపాతంలో తగ్గుతుంది
iv. తక్కువ బాష్ప పీడనం, ఎక్కువ బాష్పీభవన స్థానం
(a) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (d) A-ii, B-i, C-iii, D-iv
34. ఆదర్శ ద్విఅంశ ద్రావణానికి జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I (గ్రాఫ్):
A. p_A vs x_A
B. p_total vs x_A
C. 1/p_total vs y_A
D. p_total vs y_A
జాబితా II (ఆకారం):
i. p°_B నుంచి p°_A వరకు సరళ రేఖ
ii. వక్రం, సరళ రేఖ కాదు
iii. మూలబిందువు నుంచి p°_A వరకు సరళ రేఖ
iv. సరళ రేఖ (వ్యుత్క్రమ రూపం)
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఆదర్శ ద్విఅంశ ద్రావణంలో బాష్పంలో ఎక్కువ బాష్పశీల అంశం అధికం.
B. ద్రవం బాష్ప పీడనం ఎంత ద్రవం తీసుకున్నామనే దానిపై ఆధారపడుతుంది.
C. K_H = p° అయినప్పుడు రౌల్ట్ నియమం హెన్రీ నియమానికి ప్రత్యేక సందర్భం.
D. ఆదర్శ ద్విఅంశ ద్రావణం మొత్తం బాష్ప పీడనం p°_A, p°_B మధ్య ఉంటుంది.
(a) 1 (b) 2 (c) 4 (d) 3
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. అబాష్పశీల ద్రావితం ద్రావణంలో బాష్ప పీడనం కేవలం ద్రావణి నుంచే వస్తుంది.
B. బాష్ప పీడన సాపేక్ష నిమ్నత ద్రావణి మోల్ భిన్నానికి సమానం.
C. ఉష్ణోగ్రతతో ద్రవం బాష్ప పీడనం పెరుగుతుంది.
D. ఆదర్శ ద్రావణానికి p_total బాష్ప మోల్ భిన్నం y_A లో రేఖీయం.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) C, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
37. p°_A = 300 mm Hg, p°_B = 100 mm Hg, x_A = 0.4 ఉన్న ఆదర్శ ద్రావణానికి ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. p_total = 180 mm Hg
B. y_A = 0.40
C. y_A, x_A కంటే ఎక్కువ
D. p_B = 40 mm Hg
(a) 1 (b) 3 (c) 2 (d) 4
38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. 100 °C వద్ద నీటి బాష్ప పీడనం 760 mm Hg.
B. అధిక బాష్పశీల ద్రవానికి ఎక్కువ బాష్పీభవన స్థానం ఉంటుంది.
C. ద్రవం బాష్ప పీడనం బాహ్య పీడనానికి సమానమైనప్పుడు అది మరుగుతుంది.
D. కొండ ప్రాంతంలో నీరు 100 °C కంటే తక్కువ ఉష్ణోగ్రతలో మరుగుతుంది.
(a) A, C, D మాత్రమే (b) A, B మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, B, D మాత్రమే
39. ఆదర్శ ద్రావణానికి మొత్తం బాష్ప పీడనం vs x_A గ్రాఫ్ 150 mm Hg (x_A = 0) నుంచి 450 mm Hg (x_A = 1) వరకు సరళ రేఖ. మొత్తం బాష్ప పీడనం 270 mm Hg ఉన్న ద్రవానికి బాష్పంలో A మోల్ భిన్నం
(a) 0.40 (b) 0.50 (c) 0.75 (d) 0.67
40. ఒక ఆదర్శ ద్రావణం కొలిచిన మొత్తం బాష్ప పీడనాలు x_A = 0.2 వద్ద 156 mm Hg, x_A = 0.6 వద్ద 228 mm Hg. p°_A, p°_B విలువలు
(a) 228, 156 mm Hg (b) 300, 120 mm Hg (c) 360, 100 mm Hg (d) 280, 130 mm Hg
41. p°_A = 300 mm Hg, p°_B = 150 mm Hg ఉన్న ఆదర్శ ద్రావణంతో సమతుల్యతలో ఉన్న బాష్పంలో y_A = 0.6. ద్రవంలో A మోల్ భిన్నం సుమారు
(a) 0.43 (b) 0.60 (c) 0.50 (d) 0.33
కింది భాగాన్ని చదివి Q42, Q43 కు జవాబివ్వండి. ఒక విద్యార్థి 39 g బెంజీన్ (M = 78 g mol⁻¹) ను 46 g టొలువీన్ (M = 92 g mol⁻¹) తో కలుపుతాడు. పని ఉష్ణోగ్రత వద్ద p°(బెంజీన్) = 100 mm Hg, p°(టొలువీన్) = 40 mm Hg. మిశ్రమం ఆదర్శంగా ప్రవర్తిస్తుంది.
42. మిశ్రమం పై మొత్తం బాష్ప పీడనం
(a) 140 mm Hg (b) 60 mm Hg (c) 70 mm Hg (d) 50 mm Hg
43. బాష్పంలో బెంజీన్ మోల్ భిన్నం సుమారు
(a) 0.50 (b) 0.29 (c) 0.60 (d) 0.71
44. ఒక ఆదర్శ ద్రావణానికి p°_A = 500 mm Hg, p°_B = 200 mm Hg, x_A = 0.4. దాని బాష్పాన్ని సేకరించి, పూర్తిగా సంఘనీభవించి, కొత్త ద్రవాన్ని దాని సొంత బాష్పంతో సమతుల్యతకు రానిచ్చారు. ఈ రెండవ బాష్పంలో A మోల్ భిన్నం సుమారు
(a) 0.63 (b) 0.81 (c) 0.40 (d) 0.92
45. 1 mol A, 3 mol B ఉన్న ద్రవ మిశ్రమం (ఆదర్శ) మొత్తం బాష్ప పీడనం 550 mm Hg. ఇంకో 1 mol A కలిపితే అది 580 mm Hg కు పెరుగుతుంది. శుద్ధ A బాష్ప పీడనం
(a) 700 mm Hg (b) 600 mm Hg (c) 500 mm Hg (d) 800 mm Hg
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | వరుసగా రౌల్ట్, డాల్టన్, బాష్ప సంఘటన, సాపేక్ష నిమ్నత |
| 32 | b | 300; 0.25 × 400 = 100; 200/300 = 0.67; 200 + 200 × 0.25 = 250 |
| 33 | a | ఉపరితల వైశాల్యం రేటును మారుస్తుంది, సమతుల్య బాష్ప పీడనాన్ని కాదు |
| 34 | d | p_A మూలబిందువు నుంచి; p_total, x_A లో సరళ రేఖ; 1/p, y_A లో సరళ రేఖ; p vs y_A వక్రం |
| 35 | d | A, C, D సరైనవి; ద్రవం పరిమాణం ముఖ్యం కాదు |
| 36 | b | సాపేక్ష నిమ్నత x(ద్రావితం) కు సమానం; p_total, x_A లో రేఖీయం, y_A లో కాదు |
| 37 | c | p_A = 120, p_B = 60, p_total = 180, y_A = 0.67; కాబట్టి A, C సరైనవి |
| 38 | a | బాష్పశీల ద్రవాలు తక్కువ ఉష్ణోగ్రతలో మరుగుతాయి |
| 39 | d | 150 + 300x = 270 నుంచి x_A = 0.4; y_A = 0.4 × 450/270 = 0.67 |
| 40 | b | వాలు = 72/0.4 = 180 = p°_A − p°_B; p°_B = 156 − 36 = 120; p°_A = 300 |
| 41 | a | 1/p = 0.6/300 + 0.4/150, p = 214 mm Hg; x_A = 0.6 × 214/300 = 0.43 |
| 42 | c | ఒక్కొక్కటి 0.5 mol, x = 0.5; p = 50 + 20 = 70 mm Hg |
| 43 | d | y = 50/70 = 0.71 |
| 44 | b | మొదటి బాష్పం y_A = 200/320 = 0.625; తర్వాత p_A = 312.5, p_B = 75; y_A = 312.5/387.5 = 0.81 |
| 45 | a | x_A 0.25 → 0.40; వాలు = 30/0.15 = 200; p°_B = 500; p°_A = 700 |