అధ్యాయం 1: ద్రావణాల రకాలు మరియు గాఢత పదాలు (Types of Solutions and Concentration Terms)
ద్రావణం అంటే ఏకరీతి మిశ్రమం. ఈ యూనిట్లోని ప్రతి ప్రశ్న మొదట దానిలో ఎంత ద్రావితం ఉందో అడుగుతుంది. ఈ అధ్యాయం ప్రతి గాఢత పదాన్ని, అది దేనితో భాగిస్తుందో, ఒకదాని నుంచి మరొకదానికి ఎలా మారాలో నేర్పుతుంది.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ద్రావితం, ద్రావణి, ద్విఅంశ ద్రావణం అంటే ఏమిటి; భౌతిక స్థితిని బట్టి తొమ్మిది రకాల ద్రావణాలు.
ద్రవ్యరాశి శాతం, ఘనపరిమాణ శాతం, ద్రవ్యరాశి-ఘనపరిమాణ శాతం, పార్ట్స్ పర్ మిలియన్ (ppm).
మోల్ భిన్నం, మొలారిటీ, మొలాలిటీ, వాటి ప్రమాణాలు.
ఏ పదాలు ఉష్ణోగ్రతతో మారుతాయి, ఎందుకు.
సాంద్రత సహాయంతో మొలారిటీ, మొలాలిటీ, మోల్ భిన్నం, ద్రవ్యరాశి శాతం మధ్య మార్పిడి.
ద్రావణాలను విలీనం చేయడం, కలపడం.
1.1 ద్రావణం అంటే ఏమిటి?
ద్రావణం (Solution) అంటే రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పదార్థాల సజాతీయ మిశ్రమం (Homogeneous mixture). దాని సంఘటన, ధర్మాలు ప్రతి భాగంలోనూ ఒకేలా ఉంటాయి. చాయ్లో చక్కెర కలిపి కలియబెడితే ప్రతి గుటకా ఒకే తీపిగా ఉంటుంది: అదే ద్రావణం.
ఎక్కువ పరిమాణంలో ఉండే అంశాన్ని సాధారణంగా ద్రావణి (Solvent) అంటారు. మిగిలినవి ద్రావితాలు (Solutes). రెండు అంశాలు మాత్రమే ఉన్న ద్రావణం ద్విఅంశ ద్రావణం (Binary solution). ఈ యూనిట్ మొత్తం ద్విఅంశ ద్రావణాలతోనే పనిచేస్తుంది.
ద్రావణం భౌతిక స్థితి సాధారణంగా ద్రావణి స్థితే. దీనివల్ల తొమ్మిది రకాలు వస్తాయి.
| ద్రావణం రకం | ద్రావితం | ద్రావణి | ఉదాహరణ |
|---|---|---|---|
| వాయు | వాయువు | వాయువు | గాలి (N₂ లో O₂, ఇతర వాయువులు) |
| వాయు | ద్రవం | వాయువు | నైట్రోజన్ వాయువుతో కలిసిన క్లోరోఫామ్ బాష్పం |
| వాయు | ఘనం | వాయువు | నైట్రోజన్ వాయువులో కర్పూరం బాష్పం |
| ద్రవ | వాయువు | ద్రవం | నీటిలో కరిగిన O₂, సోడాలో CO₂ |
| ద్రవ | ద్రవం | ద్రవం | నీటిలో ఇథనాల్ |
| ద్రవ | ఘనం | ద్రవం | నీటిలో గ్లూకోజ్ లేదా సాధారణ ఉప్పు |
| ఘన | వాయువు | ఘనం | పల్లాడియంలో కరిగిన H₂ |
| ఘన | ద్రవం | ఘనం | సోడియంతో పాదరసం అమాల్గమ్ |
| ఘన | ఘనం | ఘనం | బంగారంలో కరిగిన రాగి, ఇత్తడి (Cu లో Zn) |
చిన్న తనిఖీ: అమాల్గమ్ ఘనపదార్థం, కాబట్టి పాదరసం (ద్రవం) ద్రావితం, సోడియం (ఘనం) ద్రావణి.
1.2 శాత పదాలు
ద్రవ్యరాశి శాతం (Mass percentage, w/w) అంటే 100 g ద్రావణంలో ఒక అంశం ద్రవ్యరాశి.
"ద్రవ్యరాశి ప్రకారం 10% గ్లూకోజ్ ద్రావణం" అంటే 100 g ద్రావణంలో, అంటే 90 g నీటిలో, 10 g గ్లూకోజ్ ఉంటుంది. వాణిజ్య ఆమ్లాలను ఇలాగే అమ్ముతారు, ఉదాహరణకు 98% H₂SO₄.
ఘనపరిమాణ శాతం (Volume percentage, v/v) ద్రవంలో ద్రవ ద్రావణాలకు వాడతారు.
35% (v/v) ఇథిలీన్ గ్లైకాల్ కూలెంట్లో 100 mL ద్రావణంలో 35 mL గ్లైకాల్ ఉంటుంది. లడఖ్ చలికాలంలో కార్ రేడియేటర్లలో నీటి ఘనీభవన స్థానాన్ని ఇది తగ్గిస్తుంది.
ద్రవ్యరాశి-ఘనపరిమాణ శాతం (Mass by volume percentage, w/v) అంటే 100 mL ద్రావణంలో గ్రాముల్లో ద్రావితం ద్రవ్యరాశి. ఆసుపత్రులు దీన్ని వాడతాయి: 5% (w/v) గ్లూకోజ్ డ్రిప్లో 100 mL కు 5 g గ్లూకోజ్ ఉంటుంది.
పార్ట్స్ పర్ మిలియన్ (Parts per million, ppm) చాలా స్వల్ప పరిమాణాలకు వాడతారు, ఉదాహరణకు కుళాయి నీటిలో ఫ్లోరైడ్ లేదా సరస్సులో కరిగిన ఆక్సిజన్.
"భాగాలు" ద్రవ్యరాశి, ఘనపరిమాణం లేదా మోల్లు కావచ్చు, కాబట్టి ppm ను ద్రవ్యరాశి-ద్రవ్యరాశి, ఘనపరిమాణ-ఘనపరిమాణ లేదా ద్రవ్యరాశి-ఘనపరిమాణ రూపంలో రాయవచ్చు. ద్రవ్యరాశి ప్రకారం 1 ppm అంటే 10⁶ g ద్రావణంలో 1 g A.
1.3 మోల్ భిన్నం
ఒక అంశం మోల్ భిన్నం (Mole fraction) అంటే దాని మోల్లను అన్ని అంశాల మొత్తం మోల్లతో భాగించడం.
i అంశాలు ఉన్నా, అన్ని మోల్ భిన్నాల మొత్తం ఎప్పుడూ 1. మోల్ భిన్నానికి ప్రమాణం లేదు. బాష్ప పీడనానికి ఇదే సహజమైన పదం, కాబట్టి అధ్యాయాలు 3 నుంచి 5 వరకు దీన్ని నిరంతరం వాడతారు.
1.4 మొలారిటీ
మొలారిటీ (Molarity, M) అంటే 1 లీటరు ద్రావణంలో ఉన్న ద్రావితం మోల్ల సంఖ్య.
దీని ప్రమాణం mol L⁻¹, దీన్ని M అని కూడా రాస్తారు. ఇక్కడ w_B ద్రావితం ద్రవ్యరాశి, M_B దాని మోలార్ ద్రవ్యరాశి.
వేడిచేస్తే ద్రావణం ఘనపరిమాణం పెరుగుతుంది. ద్రావితం మోల్లు మాత్రం అలాగే ఉంటాయి. కాబట్టి ఉష్ణోగ్రత పెరిగితే మొలారిటీ తగ్గుతుంది. డిసెంబరులో చల్లని ప్రయోగశాలలో తయారుచేసిన స్టాక్ ద్రావణానికి మే నెల వేడి మధ్యాహ్నం మొలారిటీ కొద్దిగా తక్కువగా ఉంటుంది.
విలీనం (Dilution) చేసినప్పుడు ద్రావితం మోల్లు స్థిరంగా ఉంటాయి, దీంతో ఒక సులభమైన నియమం వస్తుంది.
1.5 మొలాలిటీ
మొలాలిటీ (Molality, m) అంటే కిలోగ్రాము ద్రావణికి, ద్రావణానికి కాదు, ద్రావితం మోల్ల సంఖ్య.
దీని ప్రమాణం mol kg⁻¹. ద్రవ్యరాశులు ఉష్ణోగ్రతతో మారవు, కాబట్టి మొలాలిటీ ఉష్ణోగ్రతపై ఆధారపడదు. అందుకే కొలిగేటివ్ ధర్మాల సూత్రాలు మొలాలిటీని వాడతాయి.
1.6 ఏ పదాలు ఉష్ణోగ్రతపై ఆధారపడతాయి?
ఘనపరిమాణం ఉన్న ఏ పదమైనా ఉష్ణోగ్రతతో మారుతుంది. ద్రవ్యరాశులు లేదా మోల్లతో మాత్రమే నిర్మించిన పదాలు మారవు.
| పదం | నిర్వచనం | ప్రమాణం | ఉష్ణోగ్రతతో మారుతుందా? |
|---|---|---|---|
| ద్రవ్యరాశి % (w/w) | 100 g ద్రావణంలో ద్రావితం g | లేదు | లేదు |
| ఘనపరిమాణ % (v/v) | 100 mL ద్రావణంలో ద్రావితం mL | లేదు | అవును |
| ద్రవ్యరాశి-ఘనపరిమాణ % (w/v) | 100 mL ద్రావణంలో ద్రావితం g | g per 100 mL | అవును |
| ppm (ద్రవ్యరాశి ప్రకారం) | 10⁶ g ద్రావణంలో ద్రావితం g | లేదు | లేదు |
| మోల్ భిన్నం | మొత్తం మోల్లకు A మోల్లు | లేదు | లేదు |
| మొలారిటీ | L ద్రావణానికి ద్రావితం మోల్లు | mol L⁻¹ | అవును |
| మొలాలిటీ | kg ద్రావణికి ద్రావితం మోల్లు | mol kg⁻¹ | లేదు |

ద్రావణం వేడిచేస్తే విస్తరిస్తుంది కాబట్టి మొలారిటీ, రెండు ఘనపరిమాణ ఆధారిత శాతాలు ఉష్ణోగ్రతతో కొద్దిగా మారుతాయి; మిగిలిన నాలుగు పదాలు ద్రవ్యరాశులు లేదా మోల్లనే వాడతాయి.
1.7 గాఢత పదాల పరస్పర మార్పిడి
NEET తరచుగా ఒక పదం ఇచ్చి మరొకటి అడుగుతుంది. ఎక్కువ సూత్రాలను బట్టీ పట్టవద్దు. దానికి బదులు సౌకర్యవంతమైన పరిమాణంలో ద్రావణాన్ని తీసుకొని, ద్రవ్యరాశులు, మోల్లు కనుక్కోండి.
ద్రవ్యరాశి %, సాంద్రత నుంచి మొలారిటీ. 100 g ద్రావణం తీసుకోండి. దాని ఘనపరిమాణం 100/d mL. దీని నుంచి:
మొలారిటీ, సాంద్రత నుంచి మొలాలిటీ. 1 L ద్రావణం తీసుకోండి. దాని ద్రవ్యరాశి 1000d g. ద్రావితం ద్రవ్యరాశి M × M_B g. ద్రావణి ద్రవ్యరాశి వాటి తేడా.
మొలాలిటీ నుంచి మోల్ భిన్నం. 1 kg ద్రావణి తీసుకోండి (మోలార్ ద్రవ్యరాశి M_A, g mol⁻¹ లో). దానిలో 1000/M_A మోల్ల ద్రావణి, m మోల్ల ద్రావితం ఉంటాయి.
మోల్ భిన్నం నుంచి మొలాలిటీ. అదే ఆలోచనను వెనక్కి చేయండి.
నీటికి 1000/18 = కిలోకు 55.5 మోల్లు. ఈ సంఖ్యను ఎప్పుడూ సిద్ధంగా ఉంచుకోండి. చాలా విలీన జల ద్రావణాలలో (d దాదాపు 1, ద్రావితం ద్రవ్యరాశి తక్కువ) మొలారిటీ, మొలాలిటీ దాదాపు సమానం.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.1: 15 g యూరియాను 135 g నీటిలో కరిగించారు. యూరియా ద్రవ్యరాశి శాతం కనుక్కోండి.
సాధన: ద్రావణం ద్రవ్యరాశి = 15 + 135 = 150 g. ద్రవ్యరాశి % = 15/150 × 100 = 10%.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.2: 46 g ఇథనాల్ (C₂H₅OH) ను 72 g నీటితో కలిపారు. ఇథనాల్ మోల్ భిన్నం కనుక్కోండి.
సాధన: n(ఇథనాల్) = 46/46 = 1 mol. n(నీరు) = 72/18 = 4 mol. x(ఇథనాల్) = 1/(1 + 4) = 0.2. కాబట్టి x(నీరు) = 0.8.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.3: 4.0 g NaOH ను నీటిలో కరిగించి ఘనపరిమాణాన్ని 250 mL కు పెంచారు. మొలారిటీ కనుక్కోండి.
సాధన: n = 4.0/40 = 0.10 mol. V = 0.250 L. M = 0.10/0.250 = 0.40 M.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.4: 9.0 g గ్లూకోజ్ (C₆H₁₂O₆, M = 180) ను 250 g నీటిలో కరిగించారు. మొలాలిటీ కనుక్కోండి.
సాధన: n = 9.0/180 = 0.050 mol. ద్రావణి = 0.250 kg. m = 0.050/0.250 = 0.20 mol kg⁻¹.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.5: సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం సీసాపై "ద్రవ్యరాశి ప్రకారం 98% H₂SO₄, సాంద్రత 1.84 g mL⁻¹" అని ఉంది. దాని మొలారిటీ, మొలాలిటీ కనుక్కోండి.
సాధన: మొలారిటీ = 10 × 1.84 × 98/98 = 18.4 M. మొలాలిటీ కోసం 100 g ఆమ్లం తీసుకోండి. దానిలో 98 g H₂SO₄ (1 mol) కేవలం 2 g నీటిలో ఉంటుంది. m = 1/0.002 = 500 mol kg⁻¹. ఇంత పెద్ద మొలాలిటీ, నీరు ఎంత తక్కువగా ఉందో చూపిస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.6: 2.0 M జల NaCl ద్రావణం సాంద్రత 1.08 g mL⁻¹. దాని మొలాలిటీ కనుక్కోండి.
సాధన: 1 L తీసుకోండి. ద్రావణం ద్రవ్యరాశి = 1080 g. NaCl ద్రవ్యరాశి = 2.0 × 58.5 = 117 g. నీటి ద్రవ్యరాశి = 963 g. m = 2.0/0.963 = 2.08 mol kg⁻¹.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.7: ఒక జల ద్రావణంలో గ్లూకోజ్ మోల్ భిన్నం 0.10. దాని మొలాలిటీ కనుక్కోండి.
సాధన: మొత్తం 1 mol తీసుకోండి: 0.10 mol గ్లూకోజ్, 0.90 mol నీరు. నీటి ద్రవ్యరాశి = 0.90 × 18 = 16.2 g. m = 0.10/0.0162 = 6.17 mol kg⁻¹.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.8: 300 mL 0.40 M HCl ను 200 mL 0.90 M HCl తో కలిపారు. మిశ్రమం మొలారిటీ కనుక్కోండి. 1.0 మొలాల్ జల ద్రావణంలో ద్రావితం మోల్ భిన్నం ఎంత?
సాధన: మోల్లు = 0.300 × 0.40 + 0.200 × 0.90 = 0.12 + 0.18 = 0.30 mol, 0.500 L లో. M = 0.60 M. 1.0 మొలాల్ కు: 1000 g నీటికి (55.5 mol) 1 mol ద్రావితం. x = 1/(1 + 55.5) = 0.0177.
త్వరిత పునశ్చరణ
ద్రావణం సజాతీయమైనది. ద్రావణి సాధారణంగా ఎక్కువ ఉండే అంశం, అది భౌతిక స్థితిని నిర్ణయిస్తుంది.
ద్రవ్యరాశి %, ppm, మోల్ భిన్నం, మొలాలిటీ ద్రవ్యరాశులు లేదా మోల్లను మాత్రమే వాడతాయి: ఉష్ణోగ్రతతో మారవు.
మొలారిటీ, ఘనపరిమాణ %, w/v % ఘనపరిమాణాన్ని వాడతాయి: ఉష్ణోగ్రత పెరిగితే కొద్దిగా తగ్గుతాయి.
మొలాలిటీ kg ద్రావణితో భాగిస్తుంది. మొలారిటీ లీటర్ల ద్రావణంతో భాగిస్తుంది.
M = 10 d (mass %)/M_B. m = 1000M/(1000d − M M_B).
మొలాలిటీ నుంచి మోల్ భిన్నం: నీటికి x_B = m/(m + 55.5).
విలీనం: M₁V₁ = M₂V₂. కలపడం: మొత్తం మోల్లు ÷ మొత్తం ఘనపరిమాణం.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
మొలాలిటీ కనుగొనేటప్పుడు ద్రావణి ద్రవ్యరాశితో కాకుండా ద్రావణం ద్రవ్యరాశితో భాగించడం.
mL ను L కు లేదా g ను kg కు మార్చడం మరిచిపోవడం, దీనివల్ల జవాబు 1000 రెట్లు తప్పుగా వస్తుంది.
98% H₂SO₄ వంటి గాఢ ద్రావణాలకు మొలారిటీ, మొలాలిటీ సమానం అని భావించడం.
మోల్ భిన్నానికి mol ప్రమాణం ఉందని చెప్పడం. దానికి ప్రమాణం లేదు.
అమాల్గమ్లో పాదరసాన్ని ద్రావణి అనడం. ఘనపదార్థం (సోడియం) ద్రావణి.
కలిపినప్పుడు ఘనపరిమాణాలు ఎప్పుడూ కూడితే వస్తాయని భావించడం. ఇచ్చిన చివరి ఘనపరిమాణం లేదా సాంద్రతను వాడండి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. ఏ గాఢత పదం ఉష్ణోగ్రతతో మారదు? (a) మొలారిటీ (b) ద్రవ్యరాశి-ఘనపరిమాణ శాతం (c) మొలాలిటీ (d) ఘనపరిమాణ శాతం
2. ఇత్తడి ఏ రకమైన ద్రావణానికి ఉదాహరణ? (a) ఘనంలో వాయువు (b) ఘనంలో ద్రవం (c) ద్రవంలో ఘనం (d) ఘనంలో ఘనం
3. సోడియంతో పాదరసం అమాల్గమ్ ఈ రకమైన ద్రావణం (a) ఘనంలో ద్రవం (b) ద్రవంలో ఘనం (c) ద్రవంలో ద్రవం (d) ఘనంలో ఘనం
4. 10 g NaCl ను 90 g నీటిలో కరిగించారు. NaCl ద్రవ్యరాశి శాతం (a) 11.1% (b) 9% (c) 90% (d) 10%
5. 0.20 M ద్రావణం 500 mL లో ఎన్ని మోల్ల ద్రావితం ఉంటుంది? (a) 0.10 (b) 0.40 (c) 1.0 (d) 0.010
6. 1.0 మొలాల్ జల ద్రావణంలో ద్రావితం మోల్ భిన్నం దేనికి దగ్గరగా ఉంటుంది? (a) 0.018 (b) 0.18 (c) 0.0010 (d) 0.982
7. ద్రవ్యరాశి ప్రకారం 1 ppm గాఢత అంటే (a) 1000 g ద్రావణంలో 1 g (b) 1 g ద్రావణంలో 1 mg (c) 10⁶ g ద్రావణంలో 1 g (d) 100 g ద్రావణంలో 1 g
8. 4.6 g ఇథనాల్ (M = 46) ను 200 g నీటిలో కరిగించారు. మొలాలిటీ (a) 0.05 m (b) 0.25 m (c) 2.0 m (d) 0.50 m
9. వేడిచేసినప్పుడు ద్రావణం మొలారిటీ తగ్గడానికి కారణం (a) ద్రావితం ద్రవ్యరాశి తగ్గడం (b) ద్రావణం ఘనపరిమాణం పెరగడం (c) ద్రావితం మోల్లు తగ్గడం (d) ద్రావణి ద్రవ్యరాశి పెరగడం
10. 25 mL ఇథనాల్ను నీటితో కలిపి 100 mL ద్రావణం చేశారు. ఇథనాల్ ఘనపరిమాణ శాతం (a) 20% (b) 25% (c) 33.3% (d) 75%
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. వాణిజ్య HCl ద్రవ్యరాశి ప్రకారం 36.5% HCl, సాంద్రత 1.20 g mL⁻¹. దాని మొలారిటీ (a) 10 M (b) 6.0 M (c) 1.2 M (d) 12 M
12. 20% (w/w) జల NaOH ద్రావణం మొలాలిటీ (a) 5.0 m (b) 2.5 m (c) 6.25 m (d) 0.625 m
13. 18 g గ్లూకోజ్ (M = 180) ను 90 g నీటిలో కరిగించారు. గ్లూకోజ్ మోల్ భిన్నం (a) 0.10 (b) 0.0196 (c) 0.196 (d) 0.98
14. 3.0 M జల యూరియా (M = 60) ద్రావణం సాంద్రత 1.12 g mL⁻¹. దాని మొలాలిటీ (a) 2.68 m (b) 3.00 m (c) 3.19 m (d) 3.57 m
15. ఒక జల ద్రావణంలో ద్రావితం మోల్ భిన్నం 0.20. దాని మొలాలిటీ సుమారు (a) 11.1 m (b) 13.9 m (c) 2.5 m (d) 0.25 m
16. 400 mL 0.50 M NaCl ను 600 mL 0.25 M NaCl తో కలిపారు. మిశ్రమం మొలారిటీ (a) 0.375 M (b) 0.30 M (c) 0.35 M (d) 0.75 M
17. 200 mL 0.60 M KCl ను 0.15 M గా మార్చాలంటే ఎంత నీరు కలపాలి? (a) 600 mL (b) 800 mL (c) 400 mL (d) 300 mL
18. 500 mL 0.20 M CaCl₂ ను 500 mL 0.20 M NaCl తో కలిపారు. పూర్తి వియోజన అని భావిస్తే, మిశ్రమంలో Cl⁻ అయానుల గాఢత (a) 0.20 M (b) 0.40 M (c) 0.15 M (d) 0.30 M
19. ఏ జతలో ఉష్ణోగ్రతపై ఆధారపడని పదాలే ఉన్నాయి? (a) మొలాలిటీ, మోల్ భిన్నం (b) మొలారిటీ, మొలాలిటీ (c) మొలారిటీ, ఘనపరిమాణ % (d) మోల్ భిన్నం, w/v %
20. 5% (w/v) గ్లూకోజ్ డ్రిప్ (M = 180) మొలారిటీ సుమారు (a) 0.278 M (b) 0.0278 M (c) 2.78 M (d) 0.50 M
21. 250 mL 0.40 M ద్రావణం తయారుచేయడానికి కావలసిన KCl (M = 74.5) ద్రవ్యరాశి (a) 29.8 g (b) 3.73 g (c) 74.5 g (d) 7.45 g
22. సమాన ద్రవ్యరాశుల్లో మిథనాల్ (M = 32), ఇథనాల్ (M = 46) కలిపారు. మిథనాల్ మోల్ భిన్నం (a) 0.41 (b) 0.50 (c) 0.59 (d) 0.70
స్థాయి 3: సవాలు
23. 2.05 M జల ఎసిటిక్ ఆమ్లం (M = 60) ద్రావణం సాంద్రత 1.02 g mL⁻¹. దాని మొలాలిటీ (a) 2.05 m (b) 2.29 m (c) 1.97 m (d) 2.50 m
24. ఒక జల యూరియా (M = 60) ద్రావణం 2.0 మొలాల్. యూరియా ద్రవ్యరాశి శాతం (a) 12.0% (b) 10.7% (c) 11.0% (d) 8.9%
25. 2.5 మొలాల్ జల ద్రావణంలో NaOH మోల్ భిన్నం (a) 0.025 (b) 0.957 (c) 0.45 (d) 0.043
26. ఒక ద్రావితం (M = 100 g mol⁻¹) 1.5 M ద్రావణం మొలాలిటీ 1.6 mol kg⁻¹. ద్రావణం సాంద్రత సుమారు (a) 1.04 g mL⁻¹ (b) 1.09 g mL⁻¹ (c) 1.15 g mL⁻¹ (d) 0.94 g mL⁻¹
27. 10 mL 98% H₂SO₄ (సాంద్రత 1.84 g mL⁻¹) ను 1.0 L కు విలీనం చేశారు. విలీన ఆమ్లం మొలారిటీ (a) 0.184 M (b) 1.84 M (c) 0.092 M (d) 0.368 M
28. కిందివాటిలో తప్పు వాక్యం ఏది? (a) మొలాలిటీ అంటే kg ద్రావణికి ద్రావితం మోల్లు (b) విలీన ద్రావణంలో ద్రావణి మోల్ భిన్నం 1 కి దగ్గరగా ఉంటుంది (c) ద్రావణం మొలారిటీ అన్ని ఉష్ణోగ్రతలలో ఒకేలా ఉంటుంది (d) చాలా విలీన జల ద్రావణాలలో మొలారిటీ, మొలాలిటీ దాదాపు సమానం
29. ప్రతిపాదన (A): ఒక ద్రావణాన్ని వివిధ ఉష్ణోగ్రతలలో అధ్యయనం చేసేటప్పుడు మొలారిటీ కంటే మొలాలిటీకి ప్రాధాన్యం ఇస్తారు.
కారణం (R): మొలాలిటీని ద్రవ్యరాశులతో నిర్వచిస్తారు, అవి ఉష్ణోగ్రతతో మారవు.
(a) రెండూ సరైనవే, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవే, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: ద్రవ్యరాశి శాతం, ద్రవ్యరాశి ప్రకారం ppm రెండూ ఉష్ణోగ్రతపై ఆధారపడవు.
వాక్యం II: గాఢ ద్రావణంలో ద్రావణి మోల్ భిన్నం 1 ని దాటవచ్చు.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | మొలాలిటీ ద్రావణి ద్రవ్యరాశిని వాడుతుంది, అది ఉష్ణోగ్రతతో మారదు |
| 2 | d | రాగి (ఘనం) లో కరిగిన జింక్ (ఘనం) |
| 3 | a | ద్రవ పాదరసం ద్రావితం, ఘన సోడియం ద్రావణి |
| 4 | d | 10/(10 + 90) × 100 = 10% |
| 5 | a | 0.20 × 0.500 = 0.10 mol |
| 6 | a | 1/(1 + 55.5) = 0.0177 |
| 7 | c | 10⁶ భాగాల ద్రావణానికి భాగాలు |
| 8 | d | 0.10 mol/0.200 kg = 0.50 m |
| 9 | b | ఘనపరిమాణం విస్తరిస్తుంది, మోల్లు అలాగే ఉంటాయి |
| 10 | b | 25/100 × 100 = 25% |
| 11 | d | 10 × 1.20 × 36.5/36.5 = 12 M |
| 12 | c | 0.080 kg నీటిలో 0.50 mol NaOH = 6.25 m |
| 13 | b | 0.10/(0.10 + 5.0) = 0.0196 |
| 14 | c | 1120 − 180 = 940 g నీరు; 3.0/0.940 = 3.19 m |
| 15 | b | 0.20 × 1000/(0.80 × 18) = 13.9 m |
| 16 | c | (0.20 + 0.15) mol/1.0 L = 0.35 M |
| 17 | a | చివరి ఘనపరిమాణం 800 mL, కాబట్టి 600 mL కలపాలి |
| 18 | d | 1.0 L లో Cl⁻ = 0.20 + 0.10 = 0.30 mol |
| 19 | a | రెండూ ద్రవ్యరాశులు లేదా మోల్లనే వాడతాయి |
| 20 | a | 50 g L⁻¹/180 = 0.278 M |
| 21 | d | 0.10 mol × 74.5 = 7.45 g |
| 22 | c | (1/32)/(1/32 + 1/46) = 0.59 |
| 23 | b | 1020 − 123 = 897 g నీరు; 2.05/0.897 = 2.29 m |
| 24 | b | 1120 g ద్రావణంలో 120 g యూరియా = 10.7% |
| 25 | d | 2.5/(2.5 + 55.5) = 0.043 |
| 26 | b | 1000d − 150 = 1500/1.6 = 937.5, d = 1.09 |
| 27 | a | 18.4 M × 10 mL/1000 mL = 0.184 M |
| 28 | c | వేడిచేసినప్పుడు ఘనపరిమాణం పెరిగి మొలారిటీ తగ్గుతుంది |
| 29 | a | ద్రవ్యరాశి ఆధారిత పదం స్థిరంగా ఉంటుంది, అందుకే దానికి ప్రాధాన్యం |
| 30 | c | I సరైనది; మోల్ భిన్నం ఎప్పుడూ 1 ని దాటదు |
అధ్యాయం 1 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ద్రావణం సజాతీయ మిశ్రమం; అత్యధిక పరిమాణంలో ఉండే అంశం సాధారణంగా ద్రావణి.
ద్విఅంశ ద్రావణంలో రెండు అంశాలు; ద్రావితం, ద్రావణి భౌతిక స్థితుల బట్టి తొమ్మిది రకాలు (ద్రవంలో వాయువు, ఘనంలో ఘనం మొదలైనవి).
ద్రవ్యరాశి శాతం (w/w) = ద్రావితం ద్రవ్యరాశి × 100 / ద్రావణం ద్రవ్యరాశి.
ఘనపరిమాణ శాతం (v/v) = ద్రావితం ఘనపరిమాణం × 100 / ద్రావణం ఘనపరిమాణం; ద్రవ–ద్రవ మిశ్రమాలకు వాడతారు.
ద్రవ్యరాశి-ఘనపరిమాణ శాతం (w/v) = 100 mL ద్రావణంలో ద్రావితం గ్రాములు; మందుల లేబుల్స్పై సాధారణం.
ppm = ద్రావితం ద్రవ్యరాశి × 10⁶ / ద్రావణం ద్రవ్యరాశి; స్వల్ప పరిమాణాలకు (కాలుష్యాలు, నీటిలో ఫ్లోరైడ్).
మోల్ భిన్నం x_A = n_A / (మొత్తం మోల్లు); దీనికి ప్రమాణం లేదు, అన్ని మోల్ భిన్నాల మొత్తం 1.
మొలారిటీ M = ద్రావితం మోల్లు / లీటర్లలో ద్రావణం ఘనపరిమాణం (mol L⁻¹).
మొలాలిటీ m = ద్రావితం మోల్లు / kg లో ద్రావణి ద్రవ్యరాశి (mol kg⁻¹).
ఘనపరిమాణంపై ఆధారపడిన పదాలు (మొలారిటీ, v/v, w/v) ఉష్ణోగ్రతతో మారుతాయి; ద్రవ్యరాశి లేదా మోల్లపై ఆధారపడినవి (మొలాలిటీ, w/w, మోల్ భిన్నం, ppm) మారవు.
విలీనం: M₁V₁ = M₂V₂; కలపడం: M_mix = (M₁V₁ + M₂V₂)/(V₁ + V₂).
ద్రవ్యరాశి శాతం, సాంద్రత నుంచి: M = 10 × d × (w%)/M₂.
మొలారిటీ నుంచి మొలాలిటీ: m = 1000M / (1000d − M × M₂).
నీరు ద్రావణిగా ఉంటే: x₂ = m/(m + 55.5); శుద్ధ నీరు సుమారు 55.5 M.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| పదం | సూత్రం | ప్రమాణం | ఉష్ణోగ్రతతో మారుతుందా? |
|---|---|---|---|
| ద్రవ్యరాశి శాతం | w₂ × 100 / w(ద్రావణం) | % | లేదు |
| ఘనపరిమాణ శాతం | V₂ × 100 / V(ద్రావణం) | % | అవును |
| ద్రవ్యరాశి-ఘనపరిమాణ శాతం | 100 mL ద్రావణంలో ద్రావితం g | % (w/v) | అవును |
| ppm | w₂ × 10⁶ / w(ద్రావణం) | ppm | లేదు |
| మోల్ భిన్నం | n₂ / (n₁ + n₂) | లేదు | లేదు |
| మొలారిటీ | n₂ / V(L) | mol L⁻¹ | అవును |
| మొలాలిటీ | n₂ / w₁(kg) | mol kg⁻¹ | లేదు |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"molaLity = kiLogram, molaRity = Room in litres": molality లోని అదనపు L ద్రావణి (soLvent) కిలోగ్రాములను గుర్తుచేస్తుంది; molarity లోని R అంటే Room (ఘనపరిమాణం), కాబట్టి అది ఉష్ణోగ్రతతో పెరుగుతూ తగ్గుతూ ఉంటుంది.
"Ten Dogs Walk to Market": M = 10 × d × w% / M₂ (Ten = 10, Dogs = సాంద్రత d, Walk = ద్రవ్యరాశి శాతం w%, Market = మోలార్ ద్రవ్యరాశి M₂).
"భిన్నాలన్నీ కలిసితే ఒక రొట్టె": ద్రావణంలోని అన్ని మోల్ భిన్నాల మొత్తం సరిగ్గా ఒక పూర్తి రొట్టె, అంటే 1.
"55.5 నీటి చిరునామా": శుద్ధ నీరు 55.5 M, జల ద్రావణాలకు x₂ = m/(m + 55.5).
"ఘనపరిమాణం వాతావరణం బట్టి మారే స్నేహితుడు": ఘనపరిమాణం ఉన్న ఏ పదమైనా ఉష్ణోగ్రత మారితే మారుతుంది.
భావనల అనుసంధానం
రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 1: రసాయన శాస్త్రంలో కొన్ని ప్రాథమిక భావనలు: మోల్ భావన, మోలార్ ద్రవ్యరాశి ఇక్కడి ప్రతి గాఢత పదానికి పునాది.
రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 6: సమతుల్యత: సమతుల్యతా స్థిరాంకాలు, pH మోలార్ గాఢతలను వాడతాయి.
రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 20: ప్రాక్టికల్ రసాయన శాస్త్ర సూత్రాలు: ప్రామాణిక ద్రావణాలు, టైట్రేషన్లు మొలారిటీ, విలీనంపై ఆధారపడతాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I (గాఢత పదం):
A. మొలారిటీ
B. మొలాలిటీ
C. మోల్ భిన్నం
D. పార్ట్స్ పర్ మిలియన్
జాబితా II (వివరణ):
i. kg ద్రావణికి mol
ii. L ద్రావణానికి mol
iii. ప్రమాణం లేదు; ద్రావణంలోని అలాంటి అన్ని విలువల మొత్తం 1
iv. 10⁶ ద్రవ్యరాశి భాగాల ద్రావణానికి ద్రావితం ద్రవ్యరాశి
(a) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (b) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (c) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
32. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I (ద్రావణం):
A. 250 mL ద్రావణంలో 4.9 g H₂SO₄: మొలారిటీ
B. 500 g నీటిలో 11.7 g NaCl: మొలాలిటీ
C. 4.6 g ఇథనాల్ + 3.6 g నీరు: ఇథనాల్ మోల్ భిన్నం
D. 500 g ద్రావణంలో 2 mg ద్రావితం: ppm
జాబితా II (విలువ):
i. 0.40
ii. 4
iii. 0.20
iv. 0.33
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii
33. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I (నిర్వచనం):
A. 100 g ద్రావణంలో ద్రావితం గ్రాములు
B. 100 mL ద్రావణంలో ద్రావితం మిలీలీటర్లు
C. 100 mL ద్రావణంలో ద్రావితం గ్రాములు
D. 1 kg ద్రావణిలో ద్రావితం మోల్లు
జాబితా II (పదం):
i. మొలాలిటీ
ii. ద్రవ్యరాశి శాతం
iii. ఘనపరిమాణ శాతం
iv. ద్రవ్యరాశి-ఘనపరిమాణ శాతం
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (c) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (d) A-ii, B-iii, C-iv, D-i
34. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి (d = g mL⁻¹ లో సాంద్రత, M₂ = ద్రావితం మోలార్ ద్రవ్యరాశి, w = ద్రవ్యరాశి శాతం).
జాబితా I (మార్పిడి):
A. ద్రవ్యరాశి శాతం, సాంద్రత నుంచి మొలారిటీ
B. మొలారిటీ, సాంద్రత నుంచి మొలాలిటీ
C. మొలాలిటీ నుంచి ద్రావితం మోల్ భిన్నం (నీరు)
D. విలీనం తర్వాత కొత్త మొలారిటీ
జాబితా II (సంబంధం):
i. x₂ = m/(m + 55.5)
ii. M₁V₁ = M₂V₂
iii. M = 10dw/M₂
iv. m = 1000M/(1000d − M × M₂)
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ద్రావణాన్ని వేడిచేసినప్పుడు దాని మొలాలిటీ మారదు.
B. శుద్ధ నీటి మొలారిటీ సుమారు 55.5 M.
C. ద్రావణంలోని అన్ని అంశాల మోల్ భిన్నాల మొత్తం 1.
D. గాఢ ఆమ్లాలకు ppm ఇష్టపడే ప్రమాణం.
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. 1 m జల ద్రావణంలో ద్రావితం మోల్ భిన్నం సుమారు 0.018.
B. 0.5 M NaOH లో లీటరు ద్రావణానికి 20 g NaOH ఉంటుంది.
C. 100 mL 2 M HCl ను 500 mL కు విలీనం చేస్తే 0.5 M HCl వస్తుంది.
D. మొలాలిటీ హారంలో ద్రావణం ద్రవ్యరాశిని వాడుతుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) A, C మాత్రమే
37. 0.1 mol అబాష్పశీల ద్రావితాన్ని 25 °C వద్ద 1 kg నీటిలో కరిగించారు. తర్వాత నీరు కోల్పోకుండా ద్రావణాన్ని 60 °C కు వేడిచేశారు. కిందివాటిలో ఎన్ని సరైనవి?
A. మొలాలిటీ 0.1 mol kg⁻¹ గానే ఉంటుంది.
B. మొలారిటీ కొద్దిగా తగ్గుతుంది.
C. ద్రావితం మోల్ భిన్నం అలాగే ఉంటుంది.
D. ద్రావితం ద్రవ్యరాశి శాతం పెరుగుతుంది.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 1
38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. 1 L 1 M NaCl ను 1 L 3 M NaCl తో కలిపితే 2 M NaCl వస్తుంది (ఘనపరిమాణాలు కూడితే వస్తాయనుకుంటే).
B. సమాన ద్రవ్యరాశుల్లో ఇథనాల్, నీరు కలిపితే ఇథనాల్ మోల్ భిన్నం 0.5 ఉన్న మిశ్రమం వస్తుంది.
C. 10% (w/w) గ్లూకోజ్ ద్రావణంలో 90 g నీటిలో 10 g గ్లూకోజ్ ఉంటుంది.
D. మొలారిటీ అంటే 1000 g ద్రావణానికి ద్రావితం మోల్లు.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) C, D మాత్రమే (d) A, C మాత్రమే
39. ఒకే అబాష్పశీల ద్రావితంతో చేసిన నాలుగు జల ద్రావణాలు పట్టికలో ఇవ్వబడ్డాయి.
| ద్రావణం | ద్రావితం మోల్లు | నీటి ద్రవ్యరాశి |
|---|---|---|
| P | 0.2 | 500 g |
| Q | 0.3 | 1000 g |
| R | 0.1 | 200 g |
| S | 0.5 | 2000 g |
ఏ ద్రావణంలో ద్రావితం మోల్ భిన్నం అత్యధికం?
(a) P (b) Q (c) R (d) S
40. వేర్వేరు ద్రవ్యరాశుల ద్రావితాన్ని కరిగించి ప్రతిసారి 250 mL ద్రావణం చేశారు. మొలారిటీ (y-అక్షం) vs ద్రావితం ద్రవ్యరాశి గ్రాముల్లో (x-అక్షం) గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖ, దాని వాలు 0.1 mol L⁻¹ g⁻¹. ద్రావితం మోలార్ ద్రవ్యరాశి
(a) 10 g mol⁻¹ (b) 40 g mol⁻¹ (c) 25 g mol⁻¹ (d) 100 g mol⁻¹
41. ఒక సీసా లేబుల్పై: నైట్రిక్ ఆమ్లం, 63% (w/w), సాంద్రత 1.4 g mL⁻¹. ఆమ్లం మొలారిటీ
(a) 14 M (b) 10 M (c) 22.2 M (d) 7 M
కింది భాగాన్ని చదివి Q42, Q43 కు జవాబివ్వండి. ఒక ఆసుపత్రి ప్రయోగశాలలో 9.0 g NaCl (M = 58.5 g mol⁻¹) ను నీటిలో కరిగించి ఘనపరిమాణాన్ని సరిగ్గా 1.00 L కు పెంచారు. ద్రావణం సాంద్రత 1.005 g mL⁻¹. దీన్ని సెలైన్ డ్రిప్గా వాడతారు.
42. సెలైన్ మొలారిటీ సుమారు
(a) 0.090 M (b) 0.308 M (c) 1.54 M (d) 0.154 M
43. సెలైన్లో NaCl ద్రవ్యరాశి శాతం (w/w) సుమారు
(a) 0.85% (b) 0.90% (c) 9.0% (d) 0.95%
44. ఒక జల ద్రావణంలో యూరియా మోల్ భిన్నం 0.05. ద్రావణం మొలాలిటీ సుమారు
(a) 2.78 mol kg⁻¹ (b) 3.08 mol kg⁻¹ (c) 2.92 mol kg⁻¹ (d) 0.05 mol kg⁻¹
45. 200 mL 0.5 M H₂SO₄ ను 300 mL 0.2 M H₂SO₄ తో కలిపి, మిశ్రమాన్ని నీటితో 1.0 L కు విలీనం చేశారు. H₂SO₄ చివరి మొలారిటీ
(a) 0.16 M (b) 0.32 M (c) 0.35 M (d) 0.08 M
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | మొలారిటీ లీటరు ద్రావణానికి, మొలాలిటీ kg ద్రావణికి |
| 32 | c | 0.05/0.25 = 0.20 M; 0.2/0.5 = 0.40 m; 0.1/0.3 = 0.33; 2 × 10⁻³ × 10⁶/500 = 4 ppm |
| 33 | d | w/w, v/v, w/v, మొలాలిటీ నిర్వచనాల నుంచి నేరుగా |
| 34 | a | ప్రామాణిక మార్పిడి సంబంధాలు; విలీనంలో మోల్లు స్థిరం |
| 35 | c | A, B, C సరైనవి; ppm స్వల్ప పరిమాణాలకు, గాఢ ఆమ్లాలకు కాదు |
| 36 | a | 1/(1 + 55.5) = 0.018; 0.5 × 40 = 20 g; C లో 0.4 M వస్తుంది; D ద్రావణి ద్రవ్యరాశిని వాడుతుంది |
| 37 | b | A, B, C సరైనవి; వేడిచేసినా ద్రవ్యరాశి శాతం మారదు |
| 38 | d | (1 + 3)/2 = 2 M; సమాన ద్రవ్యరాశులు x(ఇథనాల్) = 0.28 ఇస్తాయి, 0.5 కాదు |
| 39 | c | అత్యధిక మొలాలిటీ (0.5 m) అత్యధిక మోల్ భిన్నాన్ని ఇస్తుంది |
| 40 | b | వాలు = 1/(0.25 × M₂) = 0.1, కాబట్టి M₂ = 40 |
| 41 | a | M = 10 × 1.4 × 63/63 = 14 M |
| 42 | d | 1 L లో 9.0/58.5 = 0.154 mol |
| 43 | b | ద్రావణం ద్రవ్యరాశి = 1005 g; 9.0 × 100/1005 = 0.90% |
| 44 | c | 0.95 × 18 = 17.1 g నీటికి 0.05 mol యూరియా; 0.05/0.0171 = 2.92 m |
| 45 | a | 1.0 L లో మోల్లు = 0.10 + 0.06 = 0.16 mol |