Chapter 6 of 10 · 30 min read

అధ్యాయం 4: గుణాత్మక విశ్లేషణ: లసైన్ పరీక్ష మరియు మూలకాల గుర్తింపు (Qualitative Analysis: Lassaigne's Test and Element Detection)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • కాపర్(II) ఆక్సైడ్‌తో వేడిచేసి కార్బన్, హైడ్రోజన్‌లను ఎలా గుర్తిస్తారు.

  • కర్బన సమ్మేళనాన్ని సోడియంతో ఎందుకు సంగలనం చేస్తారు, సోడియం సంగలన సారాన్ని ఎలా తయారుచేస్తారు.

  • నైట్రోజన్, సల్ఫర్, నైట్రోజన్–సల్ఫర్ రెండూ కలిసి, హాలోజన్‌లు, ఫాస్ఫరస్‌ల పరీక్షలు; వాటి రంగులు, సమీకరణాలు.

  • కొన్ని నైట్రోజన్ సమ్మేళనాలు ఈ పరీక్షలో ఎందుకు విఫలమవుతాయి; హాలోజన్ పరీక్షకు ముందు సారాన్ని నైట్రిక్ ఆమ్లంతో ఎందుకు మరిగిస్తారు.

  • పరీక్షా ఫలితాల సమూహాన్ని చదివి, ఉన్న మూలకాలను ఎలా చెప్పాలి.

4.1 కార్బన్, హైడ్రోజన్‌ల గుర్తింపు

దాదాపు ప్రతి కర్బన సమ్మేళనంలో కార్బన్, హైడ్రోజన్ ఉంటాయి. అయినా వాటిని నిర్ధారించుకోవడం మంచిది.

సమ్మేళనాన్ని పొడి కాపర్(II) ఆక్సైడ్‌తో కలిపి, పొడి పరీక్షనాళికలో బాగా వేడిచేస్తారు. కాపర్(II) ఆక్సైడ్ ఆక్సిజన్‌ను ఇస్తుంది. కార్బన్ కార్బన్ డయాక్సైడ్‌గా, హైడ్రోజన్ నీరుగా ఆక్సీకరణం (Oxidation) చెందుతాయి.

C+2CuO→Δ2Cu+CO2\mathrm{C + 2CuO \xrightarrow{\Delta} 2Cu + CO_2}
2H+CuO→ΔCu+H2O\mathrm{2H + CuO \xrightarrow{\Delta} Cu + H_2O}
  • కార్బన్ డయాక్సైడ్ సున్నపు నీటిని (Lime water) పాలవలె తెల్లగా మారుస్తుంది: CO₂ + Ca(OH)₂ → CaCO₃ + H₂O.

  • నీరు తెల్లని అనార్ద్ర కాపర్(II) సల్ఫేట్‌ను (Anhydrous copper(II) sulphate) నీలంగా మారుస్తుంది: CuSO₄ + 5H₂O → CuSO₄·5H₂O.

ఇదే చర్యను తూచిన పరిమాణాలతో చేస్తే, అదే అధ్యాయం 5 లోని లీబిగ్ పద్ధతికి ఆధారం.

4.2 సోడియంతో ఎందుకు సంగలనం చేయాలి?

కర్బన సమ్మేళనంలో నైట్రోజన్, సల్ఫర్, హాలోజన్‌లు, ఫాస్ఫరస్ కార్బన్‌తో సమయోజనీయ బంధాల (Covalent bonds) ద్వారా కలిసి ఉంటాయి. అవి అయాన్‌లుగా ఉండవు. క్లోరోబెంజీన్‌కు సిల్వర్ నైట్రేట్ కలిపితే ఏమీ జరగదు, ఎందుకంటే చర్య జరపడానికి Cl⁻ అయాన్‌లు లేవు.

అకర్బన రసాయన శాస్త్రంలోని అయానిక పరీక్షలకు అయాన్‌లు కావాలి. అందుకే ముందుగా సమ్మేళనాన్ని సోడియం లోహంతో వేడిచేసి, ఈ మూలకాలను అయానిక సోడియం లవణాలుగా మారుస్తాం. ఇదే లసైన్ పరీక్ష (Lassaigne's test).

Na+C+N→ΔNaCN\mathrm{Na + C + N \xrightarrow{\Delta} NaCN}
2Na+S→ΔNa2S\mathrm{2Na + S \xrightarrow{\Delta} Na_2S}
Na+X→ΔNaX(X=Cl, Br, I)\mathrm{Na + X \xrightarrow{\Delta} NaX \quad (X = Cl,\ Br,\ I)}

గమనించండి: నైట్రోజన్ చివరికి సయనైడ్‌గా మారుతుంది. అందుకు సమ్మేళనంలో నైట్రోజన్‌తో పాటు కార్బన్ కూడా ఉండాలి.

సోడియం సంగలన సారం (Sodium fusion extract) తయారీ.

  • సంగలన నాళికలో (fusion tube) చిన్న, శుభ్రమైన సోడియం ముక్క తీసుకుని, అది కరిగే వరకు మెల్లగా వేడిచేయండి.

  • కొద్దిగా సమ్మేళనాన్ని కలిపి, నాళిక ఎర్రగా కాలే వరకు బాగా వేడిచేయండి.

  • ఎర్రగా కాలుతున్న నాళికను పింగాణీ పాత్రలోని స్వేదన జలంలో ఒక్కసారిగా ముంచండి. నాళిక పగిలిపోతుంది.

  • లోపలి పదార్థాలను కొన్ని నిమిషాలు మరిగించి, వడపోయండి.

వడపోసిన ద్రవమే సోడియం సంగలన సారం (దీన్ని తరచుగా లసైన్ సారం అంటారు). ఇది క్షార స్వభావం కలిగి ఉంటుంది, ఎందుకంటే మిగిలిన సోడియం నీటితో NaOH ను ఏర్పరుస్తుంది.

4.3 నైట్రోజన్ పరీక్ష

  • సారంలో కొంత భాగాన్ని తాజాగా తయారుచేసిన ఐరన్(II) సల్ఫేట్ ద్రావణంతో మరిగించండి. క్షార సారంలో సయనైడ్ అయాన్‌లు Fe²⁺ తో కలిసి హెక్సాసయనిడోఫెర్రేట్(II) ను ఏర్పరుస్తాయి:

Fe2++6CN−⟶[Fe(CN)6]4−\mathrm{Fe^{2+} + 6CN^- \longrightarrow [Fe(CN)_6]^{4-}}
  • గాఢ సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లంతో ఆమ్లీకరించండి. ఇది క్షార ద్రావణంలో ఏర్పడిన ఐరన్ హైడ్రాక్సైడ్‌లను కరిగిస్తుంది. గాలిలో మరిగించినప్పుడు కొంత Fe²⁺, Fe³⁺ గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది (కొన్ని చుక్కల ఐరన్(III) క్లోరైడ్ కూడా కలపవచ్చు). Fe³⁺ ఆ సంక్లిష్ట అయాన్‌తో చర్య జరుపుతుంది:

3[Fe(CN)6]4−+4Fe3+→xH2OFe4[Fe(CN)6]3⋅xH2O\mathrm{3[Fe(CN)_6]^{4-} + 4Fe^{3+} \xrightarrow{xH_2O} Fe_4[Fe(CN)_6]_3 \cdot xH_2O}

ఏర్పడే ఉత్పన్నం ఐరన్(III) హెక్సాసయనిడోఫెర్రేట్(II). దీన్ని ప్రష్యన్ నీలం (Prussian blue) అంటారు. ప్రష్యన్ నీలం రంగు లేదా అవక్షేపం వస్తే నైట్రోజన్ ఉన్నట్లు నిర్ధారణ.

పరీక్ష ఎప్పుడు విఫలమవుతుంది.

  • నైట్రోజన్ ఉండి కార్బన్ లేని సమ్మేళనాలు, ఉదాహరణకు హైడ్రజీన్ (NH₂NH₂), హైడ్రాక్సిల్ఎమీన్ (NH₂OH), NaCN ను ఏర్పరచలేవు. అవి ప్రష్యన్ నీలాన్ని ఇవ్వవు. ఫినైల్‌హైడ్రజీన్ (C₆H₅NHNH₂) లో కార్బన్ ఉంది, కాబట్టి అది పరీక్షను ఇస్తుంది.

  • డయజోనియం లవణాలు వేడిచేసినప్పుడు నైట్రోజన్‌ను N₂ వాయువుగా కోల్పోతాయి, తరచుగా సోడియంతో కలవక ముందే. కాబట్టి అవి పరీక్షలో విఫలం కావచ్చు.

  • కొన్ని నైట్రో సమ్మేళనాలు, ఎజో సమ్మేళనాలు అజాగ్రత్తగా వేడిచేస్తే సంగలనానికి ముందే నైట్రోజన్‌ను కోల్పోవచ్చు; తగినంత సోడియంతో బలంగా, త్వరగా వేడిచేయాలి.

4.4 సల్ఫర్ పరీక్ష

సారంలో సల్ఫర్ సల్ఫైడ్ అయాన్‌లుగా, S²⁻ గా ఉంటుంది. రెండు పరీక్షలు వాడతారు.

(a) లెడ్ అసిటేట్ పరీక్ష. సారాన్ని అసిటిక్ ఆమ్లంతో ఆమ్లీకరించి, లెడ్ అసిటేట్ ద్రావణం కలపండి. లెడ్ సల్ఫైడ్ నల్లని అవక్షేపం ఏర్పడుతుంది.

S2−+Pb2+⟶PbS↓ (black)\mathrm{S^{2-} + Pb^{2+} \longrightarrow PbS \downarrow \ (black)}

సారంలోని క్షారాన్ని తటస్థీకరించడానికి అసిటిక్ ఆమ్లం కలుపుతారు. లేకపోతే Pb²⁺ తెల్లని లెడ్ హైడ్రాక్సైడ్‌గా అవక్షేపిస్తుంది.

(b) సోడియం నైట్రోప్రుస్సైడ్ పరీక్ష. సారానికి సోడియం నైట్రోప్రుస్సైడ్ (Sodium nitroprusside) ద్రావణం కలపండి. ఊదా (వయొలెట్) రంగు కనిపిస్తుంది.

S2−+[Fe(CN)5NO]2−⟶[Fe(CN)5NOS]4− (violet)\mathrm{S^{2-} + [Fe(CN)_5NO]^{2-} \longrightarrow [Fe(CN)_5NOS]^{4-} \ (violet)}

4.5 నైట్రోజన్, సల్ఫర్ రెండూ కలిసి

సమ్మేళనంలో నైట్రోజన్, సల్ఫర్ రెండూ ఉండి, తక్కువ సోడియం వాడితే సోడియం థయోసయనేట్ ఏర్పడుతుంది:

Na+C+N+S→ΔNaSCN\mathrm{Na + C + N + S \xrightarrow{\Delta} NaSCN}

అప్పుడు సారంలో స్వేచ్ఛా CN⁻ అయాన్‌లు కాకుండా SCN⁻ అయాన్‌లు ఉంటాయి. కాబట్టి ప్రష్యన్ నీలం పరీక్ష విఫలమవుతుంది. దానికి బదులు Fe³⁺ తో రక్త ఎరుపు (blood red) రంగు కనిపిస్తుంది:

Fe3++SCN−⟶[Fe(SCN)]2+ (blood red)\mathrm{Fe^{3+} + SCN^- \longrightarrow [Fe(SCN)]^{2+} \ (blood\ red)}

కాబట్టి రక్త ఎరుపు రంగు నైట్రోజన్, సల్ఫర్ రెండూ ఉన్నాయని చూపుతుంది.

అధిక సోడియం వాడితే, థయోసయనేట్ సయనైడ్, సల్ఫైడ్‌లుగా విడిపోతుంది:

NaSCN+2Na⟶NaCN+Na2S\mathrm{NaSCN + 2Na \longrightarrow NaCN + Na_2S}

అప్పుడు సాధారణ నైట్రోజన్ పరీక్ష (ప్రష్యన్ నీలం), సల్ఫర్ పరీక్షలు (నల్లని PbS, ఊదా నైట్రోప్రుస్సైడ్) రెండూ పనిచేస్తాయి.

4.6 హాలోజన్‌ల పరీక్ష

ముందుగా సారాన్ని నైట్రిక్ ఆమ్లంతో ఆమ్లీకరించి మరిగిస్తారు. తర్వాత సిల్వర్ నైట్రేట్ ద్రావణం కలుపుతారు.

ముందుగా నైట్రిక్ ఆమ్లంతో ఎందుకు మరిగించాలి? నైట్రోజన్ లేదా సల్ఫర్ ఉంటే, సారంలో CN⁻, S²⁻ కూడా ఉంటాయి. ఇవి కూడా Ag⁺ తో చర్య జరిపి తెల్లని AgCN లేదా నల్లని Ag₂S ను ఇస్తాయి, హాలోజన్ పరీక్షను పాడుచేస్తాయి. నైట్రిక్ ఆమ్లంతో మరిగిస్తే అవి వాయువులుగా బయటకు పోతాయి:

NaCN+HNO3⟶NaNO3+HCN↑\mathrm{NaCN + HNO_3 \longrightarrow NaNO_3 + HCN \uparrow}
Na2S+2HNO3⟶2NaNO3+H2S↑\mathrm{Na_2S + 2HNO_3 \longrightarrow 2NaNO_3 + H_2S \uparrow}

ఆ తర్వాత X⁻ + Ag⁺ → AgX. అవక్షేపం రంగు, అమ్మోనియాలో దాని ద్రావణీయత ఏ హాలోజన్ ఉందో చెబుతాయి.

అవక్షేపంరంగుఅమ్మోనియం హైడ్రాక్సైడ్‌లోహాలోజన్
AgClతెలుపుసులభంగా కరుగుతుందిక్లోరిన్
AgBrలేత పసుపుకొద్దిగా కరుగుతుందిబ్రోమిన్
AgIపసుపుకరగదుఅయోడిన్

సిల్వర్ ఫ్లోరైడ్ నీటిలో కరుగుతుంది, కాబట్టి ఈ సిల్వర్ నైట్రేట్ పరీక్షతో ఫ్లోరిన్‌ను గుర్తించలేము.

బీల్‌స్టీన్ పరీక్ష (Beilstein test) (త్వరిత ప్రాథమిక తనిఖీ). శుభ్రమైన రాగి తీగను జ్వాలకు రంగు రానంత వరకు జ్వాలలో వేడిచేస్తారు. దాన్ని సమ్మేళనంలో ముంచి మళ్ళీ వేడిచేస్తారు. బాష్పశీల కాపర్ హాలైడ్‌ల వల్ల నీలి-ఆకుపచ్చ జ్వాల వస్తే హాలోజన్ ఉండవచ్చని సూచన. ఈ పరీక్ష నిర్ణయాత్మకం కాదు: యూరియా, థయోయూరియా వంటి కొన్ని నైట్రోజన్ సమ్మేళనాలు కూడా ఆకుపచ్చ జ్వాల ఇస్తాయి; ఏ హాలోజనో ఇది చెప్పదు; ఫ్లోరిన్‌ను గుర్తించదు.

4.7 ఫాస్ఫరస్ పరీక్ష

సమ్మేళనాన్ని ఆక్సీకరణి అయిన సోడియం పెరాక్సైడ్ (Na₂O₂) తో వేడిచేస్తారు. ఫాస్ఫరస్ ఫాస్ఫేట్‌గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది.

ద్రావణాన్ని నైట్రిక్ ఆమ్లంతో మరిగించి, అమ్మోనియం మాలిబ్డేట్ ద్రావణం కలుపుతారు. అమ్మోనియం ఫాస్ఫోమాలిబ్డేట్ పసుపు రంగు లేదా పసుపు అవక్షేపం వస్తే ఫాస్ఫరస్ ఉన్నట్లు.

Na3PO4+3HNO3⟶H3PO4+3NaNO3\mathrm{Na_3PO_4 + 3HNO_3 \longrightarrow H_3PO_4 + 3NaNO_3}
H3PO4+12(NH4)2MoO4+21HNO3⟶(NH4)3PO4⋅12MoO3↓+21NH4NO3+12H2O\mathrm{H_3PO_4 + 12(NH_4)_2MoO_4 + 21HNO_3 \longrightarrow (NH_4)_3PO_4 \cdot 12MoO_3 \downarrow + 21NH_4NO_3 + 12H_2O}

4.8 ఆక్సిజన్

ఈ సిలబస్‌లో ఆక్సిజన్‌కు సులభమైన, నమ్మదగిన ప్రత్యక్ష పరీక్ష లేదు. మిగతా అన్ని మూలకాలను అంచనా వేసిన తర్వాత, తేడా ద్వారా దాని శాతాన్ని కనుక్కుంటారు (అధ్యాయం 5).

4.9 పరీక్షల సారాంశం

మూలకంసారంలో రూపంకారకాలుధనాత్మక ఫలితం
కార్బన్(CuO తో వేడిచేసి) CO₂సున్నపు నీరుసున్నపు నీరు పాలవలె తెల్లబడుతుంది
హైడ్రోజన్(CuO తో వేడిచేసి) H₂Oఅనార్ద్ర CuSO₄తెల్లని ఘనం నీలంగా మారుతుంది
నైట్రోజన్CN⁻FeSO₄, మరిగించడం; గాఢ H₂SO₄ (మరియు Fe³⁺)ప్రష్యన్ నీలం, Fe₄[Fe(CN)₆]₃·xH₂O
సల్ఫర్S²⁻అసిటిక్ ఆమ్లం + లెడ్ అసిటేట్నల్లని PbS
సల్ఫర్S²⁻సోడియం నైట్రోప్రుస్సైడ్ఊదా [Fe(CN)₅NOS]⁴⁻
N, S రెండూSCN⁻Fe³⁺ (FeCl₃)రక్త ఎరుపు [Fe(SCN)]²⁺
హాలోజన్‌లుX⁻HNO₃ తో మరిగించి, తర్వాత AgNO₃AgCl తెలుపు, AgBr లేత పసుపు, AgI పసుపు
ఫాస్ఫరస్PO₄³⁻ (Na₂O₂ తర్వాత)HNO₃ + అమ్మోనియం మాలిబ్డేట్పసుపు (NH₄)₃PO₄·12MoO₃
చిత్రం 4.1 · లసైన్ పరీక్ష: కారకాలు మరియు ఫలితాలు
చిత్రం 4.1 · లసైన్ పరీక్ష: కారకాలు మరియు ఫలితాలు

ప్రతి నిలువు వరుస సోడియం సంగలన సారం నుండి మొదలై (ఫాస్ఫరస్‌కు మాత్రం వేరే Na₂O₂ సంగలనం), ఆ మూలకాన్ని నిర్ధారించే రంగుతో ముగుస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: క్లోరోబెంజీన్‌లో క్లోరిన్ ఉన్నప్పటికీ, జల సిల్వర్ నైట్రేట్‌తో కుదిపితే అవక్షేపం రాదు. కారణం వివరించి, దానిలో క్లోరిన్‌ను ఎలా గుర్తిస్తారో చెప్పండి.

సాధన: క్లోరోబెంజీన్‌లో క్లోరిన్ కార్బన్‌తో సమయోజనీయ బంధంతో కలిసి ఉంటుంది. అది నీటిలో అయనీకరణం చెందదు, కాబట్టి AgCl ఏర్పడటానికి Cl⁻ అయాన్‌లు లభించవు. సోడియంతో సంగలనం చేస్తే అది NaCl గా మారి, నీటిలో Cl⁻ ఇస్తుంది. సంగలన సారాన్ని HNO₃ తో మరిగించి AgNO₃ కలిపితే, అమ్మోనియాలో కరిగే తెల్లని అవక్షేపం వస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: అనిలీన్ (C₆H₅NH₂) లో నైట్రోజన్‌ను గుర్తించే దశలు, సమీకరణాలు రాయండి.

సాధన: సంగలనం: Na + C + N → NaCN. సారాన్ని FeSO₄ తో మరిగించాలి: Fe²⁺ + 6CN⁻ → [Fe(CN)₆]⁴⁻. గాఢ H₂SO₄ తో ఆమ్లీకరించాలి; కొంత Fe²⁺, Fe³⁺ గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది. తర్వాత 3[Fe(CN)₆]⁴⁻ + 4Fe³⁺ → Fe₄[Fe(CN)₆]₃, ప్రష్యన్ నీలం.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: ఒక సోడియం సంగలన సారం ఐరన్(III) క్లోరైడ్‌తో రక్త ఎరుపు రంగు ఇస్తుంది, కానీ ప్రష్యన్ నీలం ఇవ్వదు. ఇది దేన్ని సూచిస్తుంది?

సాధన: సారంలో SCN⁻ ఉంది, కాబట్టి సమ్మేళనంలో నైట్రోజన్, సల్ఫర్ రెండూ ఉన్నాయి. సోడియం చాలా తక్కువగా వాడారు, అందుకే NaCN, Na₂S కు బదులు NaSCN ఏర్పడింది. స్వేచ్ఛా CN⁻ లేదు, కాబట్టి ప్రష్యన్ నీలం రాలేదు.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: ఒక సమ్మేళనంలో నైట్రోజన్, సల్ఫర్, క్లోరిన్ ఉన్నాయి. సిల్వర్ నైట్రేట్ కలిపే ముందు దాని సారాన్ని నైట్రిక్ ఆమ్లంతో ఎందుకు మరిగించాలి?

సాధన: సారంలో Cl⁻ తో పాటు CN⁻, S²⁻ కూడా ఉంటాయి. Ag⁺ తో అవి తెల్లని AgCN, నల్లని Ag₂S ఇస్తాయి; ఇవి AgCl ఫలితాన్ని దాచేస్తాయి లేదా అదే ఫలితంలా కనిపిస్తాయి. HNO₃ తో మరిగిస్తే అవి HCN, H₂S వాయువులుగా తొలగిపోతాయి.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.5: HNO₃ తో మరిగించిన తర్వాత ఒక సారం AgNO₃ తో లేత పసుపు అవక్షేపం ఇస్తుంది; అది అమ్మోనియం హైడ్రాక్సైడ్‌లో కొద్దిగా మాత్రమే కరుగుతుంది. ఏ హాలోజన్ ఉంది?

సాధన: లేత పసుపు రంగు, అమ్మోనియాలో కొద్దిగా కరగడం AgBr కు సరిపోతాయి. సమ్మేళనంలో బ్రోమిన్ ఉంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: హైడ్రజీన్ (NH₂NH₂) లో 87.5% నైట్రోజన్ ఉన్నా, లసైన్ పరీక్షలో అది ప్రష్యన్ నీలం ఇవ్వదు. ఎందుకు? ఫినైల్‌హైడ్రజీన్ కూడా అలాగే ప్రవర్తిస్తుందా?

సాధన: ఈ పరీక్ష NaCN ఏర్పడటంపై ఆధారపడుతుంది; దానికి నైట్రోజన్‌తో పాటు కార్బన్ కూడా కావాలి. హైడ్రజీన్‌లో కార్బన్ లేదు, కాబట్టి సయనైడ్ ఏర్పడదు. ఫినైల్‌హైడ్రజీన్, C₆H₅NHNH₂ లో కార్బన్ ఉంది; అది NaCN ను ఏర్పరచి ప్రష్యన్ నీలం ఇస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.7: థయోయూరియా, (NH₂)₂CS ను (i) కొద్ది సోడియంతో, (ii) అధిక సోడియంతో సంగలనం చేశారు. ప్రతి సారాన్ని Fe³⁺ తో, సోడియం నైట్రోప్రుస్సైడ్‌తో పరీక్షిస్తే ఏమి కనిపిస్తుందో ఊహించండి.

సాధన: (i) కొద్ది సోడియం NaSCN ను ఇస్తుంది. Fe³⁺ తో: రక్త ఎరుపు. నైట్రోప్రుస్సైడ్‌తో: ఊదా రంగు రాదు, ఎందుకంటే స్వేచ్ఛా S²⁻ లేదు. (ii) అధిక సోడియం NaCN + Na₂S ను ఇస్తుంది. ఇప్పుడు FeSO₄ / ఆమ్ల పరీక్ష ప్రష్యన్ నీలం ఇస్తుంది, నైట్రోప్రుస్సైడ్ ఊదా రంగు ఇస్తుంది. SCN⁻ లేదు కాబట్టి Fe³⁺ ఒక్కటే రక్త ఎరుపు ఇవ్వదు.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.8: సమ్మేళనం X సారం ఇలా ఫలితాలు ఇస్తుంది: (i) అసిటిక్ ఆమ్లం, లెడ్ అసిటేట్‌తో నల్లని అవక్షేపం; (ii) HNO₃ తో మరిగించిన తర్వాత AgNO₃ తో పసుపు అవక్షేపం, అమ్మోనియాలో కరగదు; (iii) ప్రష్యన్ నీలం లేదు, రక్త ఎరుపు రంగూ లేదు. C, H కాకుండా X లో ఏ మూలకాలు ఉన్నాయి?

సాధన: (i) సల్ఫర్‌ను చూపుతుంది. (ii) అయోడిన్‌ను (AgI) చూపుతుంది. (iii) CN⁻ గానీ SCN⁻ గానీ లేవు, కాబట్టి నైట్రోజన్ లేదు. X లో సల్ఫర్, అయోడిన్ ఉన్నాయి.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • CuO తో వేడిచేసితే C → CO₂ (సున్నపు నీరు పాలవలె తెల్లగా), H → H₂O (అనార్ద్ర CuSO₄ నీలం).

  • సోడియం సంగలనం సమయోజనీయ N, S, X లను అయానిక NaCN, Na₂S, NaX లుగా మారుస్తుంది. సారం క్షార స్వభావం కలిగింది.

  • N: FeSO₄, తర్వాత గాఢ H₂SO₄, Fe³⁺ తో ప్రష్యన్ నీలం, Fe₄[Fe(CN)₆]₃·xH₂O.

  • S: (అసిటిక్ ఆమ్లం తర్వాత) లెడ్ అసిటేట్‌తో నల్లని PbS; సోడియం నైట్రోప్రుస్సైడ్‌తో ఊదా [Fe(CN)₅NOS]⁴⁻.

  • N + S, కొద్ది సోడియం: NaSCN, Fe³⁺ తో రక్త ఎరుపు [Fe(SCN)]²⁺. అధిక సోడియం NaCN + Na₂S ను ఇస్తుంది.

  • హాలోజన్‌లు: ముందు HNO₃ తో మరిగించాలి; AgCl తెలుపు (NH₃ లో కరుగుతుంది), AgBr లేత పసుపు (కొద్దిగా కరుగుతుంది), AgI పసుపు (కరగదు).

  • P: Na₂O₂ తో ఫాస్ఫేట్‌గా ఆక్సీకరణం; HNO₃ + అమ్మోనియం మాలిబ్డేట్ పసుపు అమ్మోనియం ఫాస్ఫోమాలిబ్డేట్‌ను ఇస్తుంది.

  • కార్బన్ లేకపోతే NaCN లేదు: హైడ్రజీన్, హైడ్రాక్సిల్ఎమీన్ N పరీక్షలో విఫలమవుతాయి.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • ప్రష్యన్ నీలాన్ని Na₄[Fe(CN)₆] లేదా K₃[Fe(CN)₆] గా రాయడం. సరైనది Fe₄[Fe(CN)₆]₃·xH₂O.

  • N, S ఉన్న సమ్మేళనాన్ని కొద్ది సోడియంతో సంగలనం చేసినప్పుడు ప్రష్యన్ నీలం ఆశించడం. దానికి బదులు రక్త ఎరుపు వస్తుంది.

  • N లేదా S ఉండే అవకాశం ఉన్నప్పుడు AgNO₃ పరీక్షకు ముందు HNO₃ తో మరిగించడం మర్చిపోవడం.

  • AgBr (లేత పసుపు, NH₃ లో కొద్దిగా కరుగుతుంది) ని AgI (పసుపు, కరగదు) తో కలపివేయడం.

  • బీల్‌స్టీన్ పరీక్ష హాలోజన్‌కు రుజువు అనుకోవడం. యూరియా, థయోయూరియా కూడా ఆకుపచ్చ జ్వాల ఇస్తాయి.

  • హైడ్రజీన్ లేదా NH₂OH లసైన్ నైట్రోజన్ పరీక్షను "ఇస్తుంది" అని ఎంచుకోవడం.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4

స్థాయి 1: భావన తనిఖీ

1. కర్బన సమ్మేళనాన్ని దేనితో సంగలనం చేసి లసైన్ సారాన్ని తయారుచేస్తారు? (a) కాల్షియం (b) రాగి (c) సోడియం లోహం (d) మెగ్నీషియం

2. లసైన్ పరీక్షలో ప్రష్యన్ నీలం రంగు దేని ఉనికిని సూచిస్తుంది? (a) సల్ఫర్ (b) క్లోరిన్ (c) ఫాస్ఫరస్ (d) నైట్రోజన్

3. అసిటిక్ ఆమ్లం, లెడ్ అసిటేట్‌తో నల్లని అవక్షేపం దేని ఉనికిని సూచిస్తుంది? (a) నైట్రోజన్ (b) సల్ఫర్ (c) బ్రోమిన్ (d) ఫాస్ఫరస్

4. ప్రష్యన్ నీలం ఫార్ములా (a) Fe₄[Fe(CN)₆]₃ (b) Na₄[Fe(CN)₆] (c) K₃[Fe(CN)₆] (d) Fe(SCN)₃

5. సోడియం నైట్రోప్రుస్సైడ్‌తో ఊదా రంగు దేని ఉనికిని సూచిస్తుంది? (a) నైట్రోజన్ (b) ఒక హాలోజన్ (c) సల్ఫర్ (d) ఫాస్ఫరస్

6. ఏ సిల్వర్ హాలైడ్ తెలుపు రంగులో ఉంటుంది, అమ్మోనియం హైడ్రాక్సైడ్‌లో సులభంగా కరుగుతుంది? (a) AgI (b) AgBr (c) PbS (d) AgCl

7. ఫాస్ఫరస్‌ను దేని పసుపు అవక్షేపంగా గుర్తిస్తారు? (a) అమ్మోనియం ఫాస్ఫోమాలిబ్డేట్ (b) సిల్వర్ ఫాస్ఫేట్ (c) మెగ్నీషియం పైరోఫాస్ఫేట్ (d) లెడ్ సల్ఫైడ్

8. లసైన్ పరీక్షలో రక్త ఎరుపు రంగు దేని ఉనికిని సూచిస్తుంది? (a) నైట్రోజన్ మాత్రమే (b) సల్ఫర్ మాత్రమే (c) హాలోజన్ మాత్రమే (d) నైట్రోజన్, సల్ఫర్ రెండూ

9. ఒక కర్బన సమ్మేళనాన్ని కాపర్(II) ఆక్సైడ్‌తో వేడిచేసినప్పుడు దానిలోని కార్బన్ దేనిగా మారుతుంది? (a) CO₂ (b) CO (c) CaCO₃ (d) CuCO₃

10. కర్బన సమ్మేళనంలోని హైడ్రోజన్‌ను నీరుగా గుర్తిస్తారు; ఆ నీరు అనార్ద్ర కాపర్(II) సల్ఫేట్‌ను ఏ రంగుకు మారుస్తుంది? (a) తెలుపు (b) నీలం (c) నలుపు (d) పసుపు

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. లసైన్ పరీక్షలో కర్బన సమ్మేళనాన్ని సోడియంతో సంగలనం చేసేది (a) సమ్మేళనానికి రంగు తేవడానికి (b) సమయోజనీయంగా బంధించిన మూలకాలను అయానిక సోడియం లవణాలుగా మార్చడానికి (c) కార్బన్ అంతా తొలగించడానికి (d) సమ్మేళనం ద్రవీభవన స్థానాన్ని పెంచడానికి

12. AgNO₃ తో హాలోజన్‌లను పరీక్షించే ముందు సోడియం సంగలన సారాన్ని నైట్రిక్ ఆమ్లంతో మరిగించేది (a) హాలైడ్ అయాన్‌లను హాలోజన్‌లుగా ఆక్సీకరించడానికి (b) సల్ఫేట్ అయాన్‌లను అవక్షేపించడానికి (c) లేకపోతే అడ్డుపడే NaCN, Na₂S లను విఘటనం చేయడానికి (d) అధిక సిల్వర్ అయాన్‌లను తటస్థీకరించడానికి

13. హైడ్రజీన్ (NH₂NH₂) నైట్రోజన్‌కు లసైన్ పరీక్షను ఇవ్వదు, ఎందుకంటే (a) దానిలోని నైట్రోజన్ చాలా ఋణవిద్యుదాత్మకమైనది (b) సంగలనం చేయడానికి అది చాలా బాష్పశీలం (c) దానిలో కార్బన్ లేదు, కాబట్టి NaCN ఏర్పడదు (d) సంగలనంలో అది Na₂S ను ఏర్పరుస్తుంది

14. థయోయూరియాను కొద్ది సోడియంతో సంగలనం చేశారు. ఆ సారం FeCl₃ తో ఇచ్చేది (a) ప్రష్యన్ నీలం (b) నల్లని అవక్షేపం (c) ఊదా రంగు (d) రక్త ఎరుపు రంగు

15. నైట్రోజన్ పరీక్షలో ప్రష్యన్ నీలం ఏర్పడటానికి కావలసిన Fe³⁺ అయాన్‌లు ఎక్కడి నుండి వస్తాయి? (a) కర్బన సమ్మేళనం నుండి (b) సోడియం లోహం నుండి (c) మరిగించేటప్పుడు గాలి వల్ల Fe²⁺ పాక్షికంగా ఆక్సీకరణం చెందడం నుండి, లేదా కలిపిన FeCl₃ నుండి (d) సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం నుండి

16. HNO₃ తో మరిగించిన తర్వాత ఒక సోడియం సంగలన సారం AgNO₃ తో పసుపు అవక్షేపం ఇస్తుంది; అది అమ్మోనియం హైడ్రాక్సైడ్‌లో కరగదు. ఉన్న హాలోజన్ (a) క్లోరిన్ (b) అయోడిన్ (c) బ్రోమిన్ (d) ఫ్లోరిన్

17. క్లోరోబెంజీన్ జల AgNO₃ తో అవక్షేపం ఇవ్వదు, ఎందుకంటే (a) దానిలో క్లోరిన్ లేదు (b) AgCl బెంజీన్‌లో కరుగుతుంది (c) క్లోరోబెంజీన్ అయానిక సమ్మేళనం (d) దానిలోని క్లోరిన్ సమయోజనీయంగా బంధించబడి, Cl⁻ అయాన్‌లను ఇవ్వదు

18. నైట్రోజన్, సల్ఫర్ ఉన్న ఒక సమ్మేళనాన్ని అధిక సోడియంతో సంగలనం చేశారు. సారంలో ఉండేవి (a) SCN⁻ మాత్రమే (b) SO₄²⁻, NO₃⁻ (c) CN⁻ మాత్రమే (d) CN⁻, S²⁻

19. ఫాస్ఫరస్ గుర్తింపు కోసం సమ్మేళనాన్ని సోడియం పెరాక్సైడ్‌తో వేడిచేస్తారు; అది ఫాస్ఫరస్‌ను దేనిగా మారుస్తుంది? (a) ఫాస్ఫిన్ (b) ఫాస్ఫేట్ (c) తెల్ల ఫాస్ఫరస్ (d) ఫాస్ఫరస్ ట్రైఆక్సైడ్

20. హాలోజన్‌ల బీల్‌స్టీన్ పరీక్ష నిర్ణయాత్మకం కాదు, ఎందుకంటే (a) యూరియా, థయోయూరియా కూడా ఆకుపచ్చ జ్వాల ఇస్తాయి (b) దాన్ని రాగితో చేయలేము (c) అది ఫ్లోరిన్‌ను మాత్రమే గుర్తిస్తుంది (d) దానికి సిల్వర్ నైట్రేట్ అవసరం

21. నైట్రోజన్ పరీక్ష మొదటి దశకు సరైన సమీకరణం ఏది? (a) Fe²⁺ + 6CN⁻ → [Fe(CN)₆]⁴⁻ (b) Fe³⁺ + 6CN⁻ → [Fe(CN)₆]⁴⁻ (c) Fe²⁺ + 4CN⁻ → [Fe(CN)₄]⁴⁻ (d) Fe²⁺ + 6CN⁻ → [Fe(CN)₆]³⁻

22. డయజోనియం లవణాలు నైట్రోజన్‌కు లసైన్ పరీక్షను తరచుగా ఇవ్వవు, ఎందుకంటే (a) వాటిలో కార్బన్ లేదు (b) అవి రంగు సమ్మేళనాలు (c) వేడిచేసినప్పుడు అవి నైట్రోజన్‌ను N₂ వాయువుగా కోల్పోతాయి (d) అవి ఎప్పుడూ NaSCN ను ఏర్పరుస్తాయి

స్థాయి 3: సవాలు

23. ఒక సమ్మేళనం సారం సోడియం నైట్రోప్రుస్సైడ్‌తో ఊదా రంగు ఇస్తుంది; ప్రష్యన్ నీలం లేదు, రక్త ఎరుపు రంగూ లేదు. HNO₃ తో మరిగించిన తర్వాత AgNO₃ తో అమ్మోనియాలో కరగని పసుపు అవక్షేపం ఇస్తుంది. సమ్మేళనంలో ఉన్నవి (a) N, S (b) S, Cl (c) S, I (d) N, I

24. ఒక సమ్మేళనం లసైన్ పరీక్షలో ప్రష్యన్ నీలం ఇస్తుంది. దాని సారం HNO₃ తో మరిగించిన తర్వాత AgNO₃ తో అమ్మోనియాలో కరిగే తెల్లని అవక్షేపం ఇస్తుంది. లెడ్ అసిటేట్‌తో అవక్షేపం రాదు. ఆ సమ్మేళనం కావచ్చునిది (a) థయోయూరియా (b) బ్రోమోబెంజీన్ (c) క్లోరోబెంజీన్ (d) p-క్లోరోఅనిలీన్

25. సల్ఫర్‌కు లెడ్ అసిటేట్ పరీక్షలో సారాన్ని ముందుగా అసిటిక్ ఆమ్లంతో ఆమ్లీకరించేది (a) సల్ఫైడ్‌ను సల్ఫేట్‌గా ఆక్సీకరించడానికి (b) లెడ్ హైడ్రాక్సైడ్ అవక్షేపించకుండా క్షార సారాన్ని తటస్థీకరించడానికి (c) లెడ్ అసిటేట్‌ను లెడ్ సల్ఫేట్‌గా మార్చడానికి (d) సయనైడ్‌ను HCN గా తొలగించడానికి

26. లసైన్ పరీక్షలో ఏ సమ్మేళనం ప్రష్యన్ నీలం రంగును ఇస్తుంది? (a) NH₂NH₂ (b) NH₂OH (c) NH₄Cl (d) C₆H₅NH₂

27. ప్రష్యన్ నీలం, Fe₄[Fe(CN)₆]₃ యొక్క ఒక ఫార్ములా యూనిట్‌లో ఉండే సయనైడ్ అయాన్‌ల సంఖ్య (a) 6 (b) 18 (c) 12 (d) 3

28. సల్ఫర్‌కు సోడియం నైట్రోప్రుస్సైడ్ పరీక్షలో ఏర్పడే ఊదా రంగు జాతి (a) [Fe(CN)₆]⁴⁻ (b) [Fe(SCN)]²⁺ (c) PbS (d) [Fe(CN)₅NOS]⁴⁻

29. ప్రతిపాదన (A): లసైన్ పరీక్షలో Fe³⁺ తో రక్త ఎరుపు రంగు వస్తే నైట్రోజన్, సల్ఫర్ రెండూ ఉన్నట్లు.
కారణం (R): సోడియం థయోసయనేట్ Fe³⁺ తో ప్రష్యన్ నీలం ఇస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: సిల్వర్ బ్రోమైడ్ సారాహీన అమ్మోనియం హైడ్రాక్సైడ్‌లో సులభంగా కరుగుతుంది.
వాక్యం II: సోడియం సంగలనం సమయోజనీయంగా బంధించిన హాలోజన్‌ను సోడియం హాలైడ్‌గా మారుస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1cలసైన్ పరీక్ష అంటే సోడియం సంగలనం.
2dప్రష్యన్ నీలం CN⁻ నుండి, అంటే నైట్రోజన్ నుండి వస్తుంది.
3bS²⁻ నుండి నల్లని PbS ఏర్పడుతుంది.
4aఐరన్(III) హెక్సాసయనిడోఫెర్రేట్(II).
5cS²⁻ ఊదా [Fe(CN)₅NOS]⁴⁻ ను ఏర్పరుస్తుంది.
6dAgCl తెలుపు, అమ్మోనియాలో కరుగుతుంది.
7aపసుపు (NH₄)₃PO₄·12MoO₃.
8dరక్త ఎరుపు [Fe(SCN)]²⁺ కు N, S రెండూ కావాలి.
9aCuO కార్బన్‌ను CO₂ గా ఆక్సీకరిస్తుంది.
10bCuSO₄ నీలి CuSO₄·5H₂O గా మారుతుంది.
11bఅయానిక పరీక్షలకు అయాన్‌లు కావాలి.
12cCN⁻, S²⁻ లు AgCN, Ag₂S లను ఇస్తాయి.
13cకార్బన్ లేదు, కాబట్టి సయనైడ్ లేదు.
14dకొద్ది సోడియం NaSCN ను ఇస్తుంది, అది Fe³⁺ తో రక్త ఎరుపు.
15cFe³⁺ గాలి వల్ల Fe²⁺ ఆక్సీకరణం చెంది ఏర్పడుతుంది, లేదా కలుపుతారు.
16bAgI పసుపు, అమ్మోనియాలో కరగదు.
17dసమయోజనీయ C–Cl బంధం Cl⁻ ను విడుదల చేయదు.
18dఅధిక సోడియం NaSCN ను NaCN, Na₂S గా విడగొడుతుంది.
19bNa₂O₂, P ని ఫాస్ఫేట్‌గా ఆక్సీకరిస్తుంది.
20aబాష్పశీల కాపర్ సయనైడ్ కూడా జ్వాలను ఆకుపచ్చగా మారుస్తుంది.
21aఆవేశ సమతుల్యత: +2 + 6(−1) = −4.
22cసోడియంతో సంగలనానికి ముందే N₂ బయటకు పోతుంది.
23cఊదా రంగు S ని చూపుతుంది; కరగని పసుపు AgX, I ని చూపుతుంది; N పరీక్షలు ఏవీ ధనాత్మకం కావు.
24dదానిలో N, Cl ఉన్నాయి, S లేదు.
25bక్షారం ఉంటే Pb(OH)₂ అవక్షేపిస్తుంది.
26dఅనిలీన్‌లో C, N రెండూ ఉన్నాయి.
27bమూడు [Fe(CN)₆]⁴⁻ యూనిట్‌లలో 18 CN⁻ ఉంటాయి.
28dసల్ఫైడ్ నైట్రోప్రుస్సైడ్‌తో కలిసి [Fe(CN)₅NOS]⁴⁻ ను ఇస్తుంది.
29cA సరైనది; NaSCN రక్త ఎరుపు ఇస్తుంది, ప్రష్యన్ నీలం కాదు.
30dAgBr కొద్దిగా మాత్రమే కరుగుతుంది; II సరైనది.

అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • C, H: CuO తో వేడిచేయాలి; CO₂ సున్నపు నీటిని పాలవలె తెల్లగా మారుస్తుంది; H₂O అనార్ద్ర CuSO₄ ను నీలంగా మారుస్తుంది.

  • సోడియం సంగలనం (లసైన్): సమయోజనీయ N, S, X లు నీటిలో కరిగే అయానిక NaCN, Na₂S, NaX లుగా మారతాయి. సారం క్షార స్వభావం కలిగింది.

  • N పరీక్ష: సారాన్ని FeSO₄ తో మరిగించి, గాఢ H₂SO₄ తో ఆమ్లీకరించాలి; ప్రష్యన్ నీలం Fe₄[Fe(CN)₆]₃·xH₂O వస్తే నైట్రోజన్ ఉంది.

  • N తో పాటు కార్బన్ కూడా కావాలి: హైడ్రజీన్, హైడ్రాక్సిల్ఎమీన్ (C లేదు) NaCN ను ఏర్పరచవు, పరీక్షలో విఫలమవుతాయి. డయజోనియం లవణాలు వేడిచేసినప్పుడు N₂ ను కోల్పోయి అవీ విఫలమవుతాయి.

  • S పరీక్ష 1: అసిటిక్ ఆమ్లం + లెడ్ అసిటేట్ నల్లని PbS ను ఇస్తుంది.

  • S పరీక్ష 2: సోడియం నైట్రోప్రుస్సైడ్ ఊదా రంగును, [Fe(CN)₅NOS]⁴⁻ ను ఇస్తుంది.

  • N, S తో కొద్ది సోడియం: NaSCN ఏర్పడుతుంది; FeCl₃ రక్త ఎరుపు [Fe(SCN)]²⁺ ను ఇస్తుంది, ప్రష్యన్ నీలం రాదు.

  • అధిక సోడియం NaSCN ను NaCN, Na₂S గా విడగొడుతుంది, కాబట్టి అప్పుడు రెండు వేర్వేరు పరీక్షలూ పనిచేస్తాయి.

  • హాలోజన్‌లు: HCN, H₂S లను తొలగించడానికి సారాన్ని సారాహీన HNO₃ తో మరిగించి, తర్వాత AgNO₃ కలపాలి.

  • AgCl తెలుపు, NH₃ లో సులభంగా కరుగుతుంది; AgBr లేత పసుపు, కొద్దిగా కరుగుతుంది; AgI పసుపు, కరగదు.

  • P: Na₂O₂ తో ఫాస్ఫేట్‌గా ఆక్సీకరణం; HNO₃, అమ్మోనియం మాలిబ్డేట్‌తో మరిగించాలి; పసుపు అమ్మోనియం ఫాస్ఫోమాలిబ్డేట్.

  • బీల్‌స్టీన్ పరీక్ష (రాగి తీగపై ఆకుపచ్చ జ్వాల) హాలోజన్‌ను సూచిస్తుంది, కానీ తప్పుడు ధనాత్మక ఫలితాలు ఇస్తుంది (యూరియా, థయోయూరియా).

  • ఇక్కడ ఆక్సిజన్‌కు సులభమైన ప్రత్యక్ష పరీక్ష లేదు; దాన్ని తేడా ద్వారా కనుక్కుంటారు.

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

మూలకంసారంపై కారకంధనాత్మక ఫలితం
NFeSO₄, మరిగించి, తర్వాత గాఢ H₂SO₄ప్రష్యన్ నీలం Fe₄[Fe(CN)₆]₃·xH₂O
Sఅసిటిక్ ఆమ్లం + లెడ్ అసిటేట్నల్లని PbS
Sసోడియం నైట్రోప్రుస్సైడ్ఊదా [Fe(CN)₅NOS]⁴⁻
N + SFeCl₃రక్త ఎరుపు [Fe(SCN)]²⁺
ClHNO₃ (మరిగించి), AgNO₃తెల్లని AgCl, NH₃ లో కరుగుతుంది
BrHNO₃ (మరిగించి), AgNO₃లేత పసుపు AgBr, NH₃ లో కొద్దిగా కరుగుతుంది
IHNO₃ (మరిగించి), AgNO₃పసుపు AgI, NH₃ లో కరగదు
PNa₂O₂, తర్వాత HNO₃ + అమ్మోనియం మాలిబ్డేట్పసుపు (NH₄)₃PO₄·12MoO₃

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "నైట్రోజన్‌కు నీలం, జంటకు రక్తం": N కు ప్రష్యన్ నీలం, N, S జంటగా ఉంటే (థయోసయనేట్) రక్త ఎరుపు (ఆంగలంలో: "Blue for Nitrogen, Blood for N and S together").

  • "లెడ్ నలుపు, నైట్రోప్రుస్సైడ్ ఊదా": సల్ఫర్‌కు రెండు పరీక్షలు (ఆంగలంలో: "Lead goes Black, Nitroprusside goes Violet").

  • "Chloride Clears, Bromide Barely, Iodide Ignores": అమ్మోనియాలో AgCl పూర్తిగా కరుగుతుంది (Clears), AgBr కొద్దిగా మాత్రమే (Barely), AgI అసలు కరగదు (Ignores).

  • "కార్బన్ లేకపోతే సయనైడ్ లేదు": హైడ్రజీన్, NH₂OH లు NaCN ను ఏర్పరచలేవు, కాబట్టి ప్రష్యన్ నీలం రాదు (ఆంగలంలో: "No Carbon, No Cyanide").

  • "మాలిబ్డేట్ పసుపు = ఫాస్ఫరస్": ఫాస్ఫరస్‌కు పసుపు అవక్షేపం (ఆంగలంలో: "Molybdate Makes Mellow yellow for P").

భావనల అనుసంధానం

  • సంక్లిష్ట అయాన్‌లుగా ప్రష్యన్ నీలం, [Fe(SCN)]²⁺: రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 12: సమన్వయ సమ్మేళనాలు.

  • N పరీక్షలో Fe²⁺/Fe³⁺ రసాయనశాస్త్రం: రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 11: d-, f-బ్లాక్ మూలకాలు.

  • అవే AgX, PbS పరీక్షలతో లవణ విశ్లేషణ: రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 20: ప్రాయోగిక రసాయన శాస్త్ర సూత్రాలు.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)

31. జాబితా I (గుర్తించిన మూలకం) ను జాబితా II (ధనాత్మక ఫలితం) తో జతపరచండి.

జాబితా Iజాబితా II
(A) నైట్రోజన్(i) FeCl₃ తో రక్త ఎరుపు రంగు
(B) సల్ఫర్, లెడ్ అసిటేట్‌తో(ii) అమ్మోనియం మాలిబ్డేట్‌తో పసుపు అవక్షేపం
(C) N, S రెండూ, కొద్ది సోడియం(iii) ప్రష్యన్ నీలం
(D) ఫాస్ఫరస్(iv) నల్లని అవక్షేపం

(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

32. జాబితా I (అవక్షేపం) ను జాబితా II (వర్ణన) తో జతపరచండి.

జాబితా Iజాబితా II
(A) AgCl(i) పసుపు; NH₃ లో కరగదు
(B) AgBr(ii) తెలుపు; NH₃ లో సులభంగా కరుగుతుంది
(C) AgI(iii) నలుపు
(D) PbS(iv) లేత పసుపు; NH₃ లో కొద్దిగా కరుగుతుంది

(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-i, B-iv, C-ii, D-iii

33. జాబితా I (కారకం) ను జాబితా II (ఉద్దేశం) తో జతపరచండి.

జాబితా Iజాబితా II
(A) N పరీక్షలో FeSO₄(i) ఐరన్ హైడ్రాక్సైడ్‌లను కరిగించి, ఆమ్లీకరిస్తుంది
(B) N పరీక్షలో గాఢ H₂SO₄(ii) ఫాస్ఫరస్‌ను ఫాస్ఫేట్‌గా ఆక్సీకరిస్తుంది
(C) హాలోజన్ పరీక్షలో మరిగించిన సారాహీన HNO₃(iii) [Fe(CN)₆]⁴⁻ ఏర్పడటానికి Fe²⁺ ని ఇస్తుంది
(D) P పరీక్షలో Na₂O₂(iv) NaCN, Na₂S లను నాశనం చేస్తుంది

(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv

34. జాబితా I (సమ్మేళనం) ను జాబితా II (లసైన్ ఫలితం) తో జతపరచండి.

జాబితా Iజాబితా II
(A) యూరియా(i) N ఉన్నప్పటికీ ప్రష్యన్ నీలం రాదు
(B) థయోయూరియా, కొద్ది సోడియం(ii) ప్రష్యన్ నీలం
(C) హైడ్రజీన్(iii) HNO₃ తో మరిగించిన తర్వాత AgNO₃ తో తెల్లని అవక్షేపం
(D) క్లోరోబెంజీన్(iv) FeCl₃ తో రక్త ఎరుపు రంగు

(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. సోడియం సంగలనం సమయోజనీయ N, S, హాలోజన్‌లను అయానిక లవణాలుగా మారుస్తుంది.
B. లసైన్ సారం ఆమ్ల స్వభావం కలిగింది.
C. లసైన్ పరీక్షలో హైడ్రాక్సిల్ఎమీన్ ప్రష్యన్ నీలం ఇస్తుంది.
D. AgI అమ్మోనియా ద్రావణంలో కరగదు.
(a) రెండు (b) మూడు (c) ఒకటి (d) నాలుగు

36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. సోడియం నైట్రోప్రుస్సైడ్‌తో ఊదా రంగు సల్ఫర్‌ను సూచిస్తుంది.
B. లెడ్ అసిటేట్ పరీక్షను అసిటిక్ ఆమ్లంతో ఆమ్లీకరించిన తర్వాత చేస్తారు.
C. నైట్రిక్ ఆమ్లంలో అమ్మోనియం మాలిబ్డేట్‌తో ఫాస్ఫేట్ పసుపు అవక్షేపం ఇస్తుంది.
D. బీల్‌స్టీన్ పరీక్ష ఎప్పుడూ తప్పుడు ధనాత్మక ఫలితం ఇవ్వదు.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, B, C మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే

37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. అధిక సోడియంతో, N, S ఉన్న సమ్మేళనం NaSCN కాకుండా NaCN, Na₂S లను ఇస్తుంది.
B. CuO తో వేడిచేసి కార్బన్‌ను గుర్తిస్తారు; CO₂ సున్నపు నీటిని పాలవలె తెల్లగా మారుస్తుంది.
C. అనార్ద్ర CuSO₄ ను నీలంగా మార్చే నీరుగా హైడ్రోజన్‌ను గుర్తిస్తారు.
D. సులభమైన లసైన్ పరీక్షతో ఆక్సిజన్‌ను గుర్తిస్తారు.
(a) రెండు (b) మూడు (c) నాలుగు (d) ఒకటి

38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. సోడియం లవణాలు అయానికంగా ఉండి నీటిలో కరుగుతాయి కాబట్టే సోడియం వాడతారు.
B. N లేదా S ఉన్నప్పుడు హాలోజన్ పరీక్షకు ముందు HNO₃ తో మరిగించడం అవసరం.
C. ప్రష్యన్ నీలంలో ఐరన్ +2, +3 రెండు స్థితులలోనూ ఉంటుంది.
D. సల్ఫర్‌కు లెడ్ అసిటేట్ పరీక్ష తెల్లని అవక్షేపం ఇస్తుంది.
(a) A, D మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) A, B, C మాత్రమే

39. సమ్మేళనం W లసైన్ సారానికి పరిశీలనా పట్టిక:

పరీక్షపరిశీలన
FeSO₄, మరిగించి, గాఢ H₂SO₄నీలం రంగు లేదు
సోడియం నైట్రోప్రుస్సైడ్ఊదా రంగు
FeCl₃ఎరుపు రంగు లేదు
HNO₃ తో మరిగించి, తర్వాత AgNO₃లేత పసుపు అవక్షేపం, NH₃ లో కొద్దిగా కరుగుతుంది

W లో ఉన్నవి: (a) N, Br (b) N, S, Cl (c) S, Br (d) S, I

40. సమ్మేళనాలు, వాటిలోని మూలకాల పట్టిక: థయోయూరియా (C, H, N, S); యూరియా (C, H, N, O); థయోఫీన్ (C, H, S); హైడ్రజీన్ సల్ఫేట్ (H, N, S, O). కొద్ది సోడియంతో సంగలనం చేసినప్పుడు FeCl₃ తో రక్త ఎరుపు రంగును ఇచ్చేది ఏది? (a) థయోయూరియా (b) యూరియా (c) థయోఫీన్ (d) హైడ్రజీన్ సల్ఫేట్

41. అధిక సోడియంతో తయారుచేసిన సారంపై పరీక్షల క్రమం: (అసిటిక్ ఆమ్లం తర్వాత) లెడ్ అసిటేట్ నల్లని అవక్షేపం ఇస్తుంది; FeSO₄, తర్వాత H₂SO₄ ప్రష్యన్ నీలం ఇస్తాయి; HNO₃ తో మరిగించి AgNO₃ కలిపితే అవక్షేపం రాదు. ఆ సమ్మేళనం కావచ్చునిది: (a) క్లోరోబెంజీన్ (b) సల్ఫనిలిక్ ఆమ్లం (c) బెంజీన్‌సల్ఫోనిక్ ఆమ్లం (d) అనిలీన్

Q42–43 కు పేరా: ఒక విద్యార్థిని N, S, Cl ఉన్న సమ్మేళనం K ను చాలా చిన్న సోడియం ముక్కతో సంగలనం చేస్తుంది. సారం FeCl₃ తో రక్త ఎరుపు రంగు ఇస్తుంది, కానీ ప్రష్యన్ నీలం ఇవ్వదు. క్లోరిన్ కోసం ఆమె HNO₃ తో మరిగించకుండా నేరుగా సారానికి AgNO₃ కలుపుతుంది, ముదురు రంగు మిశ్రమ అవక్షేపం వస్తుంది.

42. ప్రష్యన్ నీలం ఏర్పడకపోవడానికి కారణం: (a) నైట్రోజన్ లేదు (b) సోడియం ఎక్కువగా వాడారు (c) FeSO₄ మరీ సారాహీనంగా ఉంది (d) N, S కలిసి NaSCN ఏర్పడింది, కాబట్టి స్వేచ్ఛా CN⁻ లభించలేదు

43. సిల్వర్ నైట్రేట్ ఫలితం నమ్మదగినది కాదు, ఎందుకంటే: (a) AgNO₃ మరీ సారాహీనంగా ఉంది (b) క్లోరిన్ లేదు (c) Ag⁺, SCN⁻, CN⁻, S²⁻ లను కూడా అవక్షేపిస్తుంది; ముందుగా HNO₃ తో మరిగిస్తే అవి తొలగిపోతాయి (d) Ag⁺, Na⁺ తో చర్య జరుపుతుంది

44. ప్రష్యన్ నీలం ఏర్పడే సమతుల్య అయానిక సమీకరణం: (a) 3[Fe(CN)₆]⁴⁻ + 4Fe³⁺ → Fe₄[Fe(CN)₆]₃ (b) 4[Fe(CN)₆]³⁻ + 3Fe²⁺ → Fe₃[Fe(CN)₆]₄ (c) 2[Fe(CN)₆]⁴⁻ + 3Fe³⁺ → Fe₃[Fe(CN)₆]₂ (d) [Fe(CN)₆]⁴⁻ + Fe³⁺ → Fe[Fe(CN)₆]

45. వేడిచేసినప్పుడు తన నైట్రోజన్‌ను N₂ గా కోల్పోవడం వల్ల ప్రష్యన్ నీలం ఇవ్వలేని నైట్రోజన్ సమ్మేళనం ఏది? (a) అనిలీన్ (b) బెంజీన్‌డయజోనియం క్లోరైడ్ (c) యూరియా (d) నైట్రోబెంజీన్

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31dప్రష్యన్ నీలం, నల్లని PbS, థయోసయనేట్ ఎరుపు, ఫాస్ఫోమాలిబ్డేట్ పసుపు
32bAgCl తెలుపు, కరుగుతుంది; AgBr లేత పసుపు; AgI పసుపు, కరగదు; PbS నలుపు
33aప్రతి కారకానికి తన పరీక్షలో ఉన్న పని
34cయూరియాలో C, N ఉన్నాయి; థయోయూరియా SCN⁻ ఇస్తుంది; హైడ్రజీన్‌లో C లేదు; క్లోరోబెంజీన్ AgCl ఇస్తుంది
35aA, D సరైనవి; సారం క్షారయుతం; NH₂OH లో కార్బన్ లేదు
36cబీల్‌స్టీన్ యూరియా, థయోయూరియాతో తప్పుడు ధనాత్మక ఫలితం ఇస్తుంది
37bA, B, C సరైనవి; ఆక్సిజన్‌ను తేడా ద్వారా కనుక్కుంటారు
38dPbS నలుపు
39cN లేదు; S ఉంది; లేత పసుపు, కొద్దిగా కరిగేది = AgBr
40aC, N, S మూడూ కావాలి; హైడ్రజీన్ సల్ఫేట్‌లో కార్బన్ లేదు
41bN, S ఉన్నాయి, హాలోజన్ లేదు; అధిక Na వేర్వేరు CN⁻, S²⁻ లను ఇస్తుంది
42dకొద్ది సోడియం NaSCN ను ఇస్తుంది
43cAgNO₃ కు ముందు HNO₃ మరిగించి HCN, H₂S లను తొలగిస్తుంది
44aఆవేశం: 3(−4) + 4(+3) = 0
45bసంగలనం పూర్తి కాక ముందే డయజోనియం లవణాలు N₂ ను విడుదల చేస్తాయి
30 min left
‹
›