Chapter 7 of 10 · 33 min read

అధ్యాయం 5: మూలకాల పరిమాణాత్మక విశ్లేషణ (Quantitative Analysis of Elements)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • ప్రతి అంచనాకు సాధారణమైన ఆలోచన: మూలకాన్ని తెలిసిన ఫార్ములా ఉన్న శుద్ధ సమ్మేళనంగా మార్చి, దాన్ని తూచి లేదా కొలిచి, తిరిగి లెక్కించడం.

  • కార్బన్, హైడ్రోజన్‌లకు లీబిగ్ పద్ధతి.

  • నైట్రోజన్‌కు డ్యూమాస్, కెల్డాల్ పద్ధతులు; కెల్డాల్ పద్ధతి పరిమితులు.

  • హాలోజన్‌లు, సల్ఫర్‌లకు కారియస్ పద్ధతి; ఫాస్ఫరస్ అంచనా.

  • తేడా ద్వారా ఆక్సిజన్‌ను ఎలా కనుక్కుంటారు; ప్రతి సూత్రాన్ని లెక్కల్లో ఎలా వాడాలి.

5.1 సాధారణ ఆలోచన

ఈ అధ్యాయంలోని ప్రతి అంచనా (Estimation) ఒకే విధానాన్ని అనుసరిస్తుంది:

  • శుద్ధ సమ్మేళనం తెలిసిన ద్రవ్యరాశి m తీసుకోవాలి.

  • మూలకాన్ని పూర్తిగా తెలిసిన ఫార్ములా ఉన్న సమ్మేళనంగా (CO₂, H₂O, N₂, NH₃, AgX, BaSO₄, Mg₂P₂O₇) మార్చాలి.

  • దాన్ని తూచాలి, లేదా దాని ఘనపరిమాణాన్ని కొలవాలి, లేదా అంచమానం (titration) చేయాలి.

  • ఆ సమ్మేళనంలో మూలకం ద్రవ్యరాశి భాగంతో మూలకం ద్రవ్యరాశిని, తర్వాత దాని శాతాన్ని కనుక్కోవాలి.

తూచిన ఏ ఉత్పన్నానికైనా,

% element=mass of element in productm×100=(atoms of element per formula)×(atomic mass)×mproductMproduct×m×100\%\ \text{element} = \frac{\text{mass of element in product}}{m} \times 100 = \frac{(\text{atoms of element per formula}) \times (\text{atomic mass}) \times m_{\text{product}}}{M_{\text{product}} \times m} \times 100

అంటే మూలకం % = (ఫార్ములాలో ఆ మూలకం పరమాణువుల సంఖ్య × పరమాణు ద్రవ్యరాశి × ఉత్పన్నం ద్రవ్యరాశి) × 100 / (ఉత్పన్నం మోలార్ ద్రవ్యరాశి × m).

ఈ ఆలోచన అర్థమైతే, కింద ఉన్న ప్రతి సూత్రం వేరే సంఖ్యలతో ఉన్న అదే సూత్రమే.

5.2 కార్బన్, హైడ్రోజన్: లీబిగ్ పద్ధతి (Liebig's method)

సమ్మేళనం తెలిసిన ద్రవ్యరాశిని, వేడిచేసిన కాపర్(II) ఆక్సైడ్ మీదుగా, పొడిగా ఉన్న శుద్ధ ఆక్సిజన్ ప్రవాహంలో పూర్తిగా దహిస్తారు. కార్బన్ అంతా CO₂ గా, హైడ్రోజన్ అంతా H₂O గా మారుతాయి.

CxHy+(x+y4)O2⟶x CO2+y2 H2O\mathrm{C_xH_y + \left(x + \frac{y}{4}\right) O_2 \longrightarrow x\,CO_2 + \frac{y}{2}\,H_2O}

వాయువులు తూచిన రెండు శోషకాల (absorbers) గుండా ఒక నిర్దిష్ట క్రమంలో వెళ్తాయి:

  • అనార్ద్ర కాల్షియం క్లోరైడ్ ఉన్న U-గొట్టం; ఇది నీటిని శోషిస్తుంది.

  • గాఢ పొటాషియం హైడ్రాక్సైడ్ ద్రావణం ఉన్న పొటాష్ బల్బులు (Potash bulbs); ఇవి CO₂ ను శోషిస్తాయి: 2KOH + CO₂ → K₂CO₃ + H₂O.

క్రమం చాలా ముఖ్యం. KOH ద్రావణం నీటిని కూడా శోషిస్తుంది, కాబట్టి నీటిని ముందుగా తొలగించాలి. ప్రతి శోషకం ద్రవ్యరాశిలో పెరుగుదల నీటి ద్రవ్యరాశి (m₁), CO₂ ద్రవ్యరాశి (m₂) ని ఇస్తుంది.

చిత్రం 5.1 · లీబిగ్ దహన పరికరం
చిత్రం 5.1 · లీబిగ్ దహన పరికరం

వాయువులు ఎడమ నుండి కుడివైపు ప్రవహిస్తాయి: KOH బల్బులు CO₂ ను పట్టే ముందే CaCl₂ U-గొట్టం నీటిని పట్టుకుంటుంది; ప్రతి శోషకం ద్రవ్యరాశిలో పెరుగుదల m₁, m₂ ని ఇస్తుంది.

ఒక మోల్ CO₂ (44 g) లో 12 g కార్బన్ ఉంటుంది. ఒక మోల్ H₂O (18 g) లో 2 g హైడ్రోజన్ ఉంటుంది. కాబట్టి:

% C=12×m2×10044×m\%\ \mathrm{C} = \frac{12 \times m_2 \times 100}{44 \times m}
% H=2×m1×10018×m\%\ \mathrm{H} = \frac{2 \times m_1 \times 100}{18 \times m}

5.3 నైట్రోజన్: డ్యూమాస్ పద్ధతి (Dumas method)

సమ్మేళనాన్ని కార్బన్ డయాక్సైడ్ వాతావరణంలో కాపర్(II) ఆక్సైడ్‌తో వేడిచేస్తారు. కార్బన్, హైడ్రోజన్‌లు CO₂, H₂O గా ఆక్సీకరణం చెందుతాయి. నైట్రోజన్ N₂ వాయువుగా విడుదలవుతుంది.

CxHyNz+(2x+y2)CuO⟶x CO2+y2 H2O+z2 N2+(2x+y2)Cu\mathrm{C_xH_yN_z + \left(2x + \frac{y}{2}\right) CuO \longrightarrow x\,CO_2 + \frac{y}{2}\,H_2O + \frac{z}{2}\,N_2 + \left(2x + \frac{y}{2}\right) Cu}

తరచూ అడిగే అంశాలు:

  • కొన్ని నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్‌లు ఏర్పడవచ్చు. వాటిని వేడి రాగి జాలీ (copper gauze) మీదుగా పంపితే అవి తిరిగి N₂ గా క్షయకరణం చెందుతాయి.

  • వాయు మిశ్రమాన్ని పొటాషియం హైడ్రాక్సైడ్ ద్రావణం పై నైట్రోమీటర్‌లో (తలకిందులుగా ఉంచిన అంకిత గొట్టం) సేకరిస్తారు. KOH అన్ని CO₂ ని శోషిస్తుంది, కాబట్టి కొలవడానికి N₂ మాత్రమే మిగులుతుంది.

  • సేకరించిన N₂ తేమగా ఉంటుంది, కాబట్టి దాని పీడనాన్ని నీటి బాష్పపీడనం (జల తన్యత, aqueous tension) కోసం సవరించాలి.

లెక్కింపు. T₁ ఉష్ణోగ్రత, వాతావరణ పీడనం P వద్ద V₁ mL తేమ N₂ సేకరించారనుకుందాం. T₁ వద్ద జల తన్యత f అయితే, పొడి N₂ పీడనం p₁ = P − f. వాయు సమీకరణంతో ఘనపరిమాణాన్ని STP (273 K, 760 mm Hg) కి మార్చాలి:

p1V1T1=760×V0273⇒V0=p1V1×273760×T1\frac{p_1 V_1}{T_1} = \frac{760 \times V_0}{273} \quad \Rightarrow \quad V_0 = \frac{p_1 V_1 \times 273}{760 \times T_1}

STP వద్ద 22400 mL N₂ ద్రవ్యరాశి 28 g. కాబట్టి:

% N=28×V0×10022400×m\%\ \mathrm{N} = \frac{28 \times V_0 \times 100}{22400 \times m}

డ్యూమాస్ పద్ధతి అన్ని రకాల కర్బన నైట్రోజన్ సమ్మేళనాలకూ పనిచేస్తుంది.

5.4 నైట్రోజన్: కెల్డాల్ పద్ధతి (Kjeldahl's method)

కెల్డాల్ పద్ధతి నైట్రోజన్‌ను అమ్మోనియాగా మార్చి, ఆ అమ్మోనియాను అంచమానం చేస్తుంది.

  • జీర్ణక్రియ (Digestion). సమ్మేళనాన్ని పొడవాటి మెడ ఉన్న కెల్డాల్ ఫ్లాస్క్‌లో గాఢ సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లంతో వేడిచేస్తారు. ఆమ్లం బాష్పీభవన స్థానాన్ని పెంచడానికి పొటాషియం సల్ఫేట్, ఉత్ప్రేరకంగా (catalyst) కాపర్ సల్ఫేట్ కలుపుతారు. సమ్మేళనంలోని నైట్రోజన్ అమ్మోనియం సల్ఫేట్‌గా మారుతుంది.

  • స్వేదనం (Distillation). జీర్ణం చేసిన మిశ్రమాన్ని అధిక సోడియం హైడ్రాక్సైడ్‌తో వేడిచేస్తారు. అమ్మోనియా విడుదలవుతుంది: (NH₄)₂SO₄ + 2NaOH → Na₂SO₄ + 2NH₃ + 2H₂O.

  • శోషణం (Absorption). అమ్మోనియాను అధికంగా తీసుకున్న, తెలిసిన ఘనపరిమాణం గల ప్రామాణిక సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లంలోకి పంపుతారు: 2NH₃ + H₂SO₄ → (NH₄)₂SO₄.

  • వెనుక అంచమానం (Back titration). మిగిలిన ఆమ్లాన్ని ప్రామాణిక NaOH తో అంచమానం చేస్తారు. తేడా అమ్మోనియా వాడుకున్న ఆమ్లాన్ని ఇస్తుంది.

చిత్రం 5.2 · కెల్డాల్ పద్ధతి, దశలవారీగా
చిత్రం 5.2 · కెల్డాల్ పద్ధతి, దశలవారీగా

నాలుగు దశలను ఎడమ నుండి కుడివైపు అనుసరించండి: నైట్రోజన్ అమ్మోనియం సల్ఫేట్‌గా, తర్వాత అమ్మోనియాగా మారి, అధిక ఆమ్లంలో పట్టుబడుతుంది; అమ్మోనియా ఎంత ఆమ్లాన్ని వాడిందో తెలుసుకోవడానికి మిగిలిన ఆమ్లాన్ని వెనుక అంచమానం చేస్తారు.

లెక్కింపు. M మోలార్ H₂SO₄ V mL తీసుకున్నామని, అధిక ఆమ్లానికి M మోలార్ NaOH V₁ mL అవసరమైందని అనుకుందాం.

  • ఒక మోల్ H₂SO₄ రెండు మోల్‌ల NaOH ను తటస్థీకరిస్తుంది. కాబట్టి V₁ mL M NaOH, V₁/2 mL M H₂SO₄ కు సమానం.

  • అమ్మోనియా వాడుకున్న ఆమ్లం = (V − V₁/2) mL M H₂SO₄.

  • ఒక మోల్ H₂SO₄ రెండు మోల్‌ల NH₃ ను తీసుకుంటుంది, కాబట్టి NH₃ మోల్‌లు = 2M(V − V₁/2)/1000.

  • ప్రతి మోల్ NH₃ లో 14 g నైట్రోజన్ ఉంటుంది.

% N=14×2M(V−V12)×1001000×m=1.4×M×2(V−V12)m\%\ \mathrm{N} = \frac{14 \times 2M\left(V - \frac{V_1}{2}\right) \times 100}{1000 \times m} = \frac{1.4 \times M \times 2\left(V - \frac{V_1}{2}\right)}{m}

సాధారణంగా, నార్మాలిటీ N_acid ఉన్న ఆమ్లం V_acid mL అమ్మోనియాతో తటస్థీకరించబడితే, %N = 1.4 × N_acid × V_acid / m. H₂SO₄ కు నార్మాలిటీ మోలారిటీకి రెట్టింపు.

పరిమితులు. కెల్డాల్ పద్ధతిని వీటికి వాడరు:

  • నైట్రో సమ్మేళనాలు, ఎజో సమ్మేళనాలు (–N=N–),

  • వలయంలో (ring) నైట్రోజన్ ఉన్న సమ్మేళనాలు, ఉదాహరణకు పిరిడిన్.

వీటిలో జీర్ణక్రియ పరిస్థితులలో నైట్రోజన్ పూర్తిగా అమ్మోనియం సల్ఫేట్‌గా మారదు, కాబట్టి ఫలితం తక్కువగా వస్తుంది. వీటికి డ్యూమాస్ పద్ధతి వాడాలి. కెల్డాల్ పద్ధతి త్వరగా పూర్తవుతుంది; ఆహారాలు, ఎరువులు, నేలల విశ్లేషణకు విస్తృతంగా వాడతారు.

లక్షణండ్యూమాస్కెల్డాల్
నైట్రోజన్ దేనిగా మారుతుందిN₂ వాయువు(NH₄)₂SO₄, తర్వాత NH₃
దేనిగా కొలుస్తారుN₂ ఘనపరిమాణంNH₃ వాడిన ఆమ్లం (అంచమానం)
ముఖ్య కారకాలుCuO, CO₂ వాతావరణం, వేడి Cu జాలీ, KOHగాఢ H₂SO₄, K₂SO₄, CuSO₄, NaOH, ప్రామాణిక ఆమ్లం
వర్తించేవిఅన్ని నైట్రోజన్ సమ్మేళనాలునైట్రో, ఎజో, వలయ నైట్రోజన్‌కు కాదు
సూత్రం%N = 28 V₀ × 100 / (22400 m)%N = 1.4 M × 2(V − V₁/2) / m

5.5 హాలోజన్‌లు: కారియస్ పద్ధతి (Carius method)

సమ్మేళనం తెలిసిన ద్రవ్యరాశిని సిల్వర్ నైట్రేట్ సమక్షంలో ధూమయుత నైట్రిక్ ఆమ్లంతో (fuming nitric acid), కారియస్ గొట్టం అనే మూసివేసిన గట్టి గాజు గొట్టంలో, కొలిమిలో ఉంచి వేడిచేస్తారు.

కార్బన్, హైడ్రోజన్‌లు CO₂, H₂O గా ఆక్సీకరణం చెందుతాయి. హాలోజన్ సిల్వర్ హాలైడ్, AgX గా మారుతుంది; దాన్ని వడపోసి, కడిగి, ఆరబెట్టి, తూస్తారు.

m g సమ్మేళనం నుండి m₁ g AgX లభిస్తే:

% X=atomic mass of X×m1×100molar mass of AgX×m\%\ \mathrm{X} = \frac{\text{atomic mass of X} \times m_1 \times 100}{\text{molar mass of AgX} \times m}

అంటే %X = X పరమాణు ద్రవ్యరాశి × m₁ × 100 / (AgX మోలార్ ద్రవ్యరాశి × m). Ag = 108 తో: AgCl = 143.5, AgBr = 188, AgI = 235.

5.6 సల్ఫర్

సమ్మేళనం తెలిసిన ద్రవ్యరాశిని కారియస్ గొట్టంలో సోడియం పెరాక్సైడ్‌తో లేదా ధూమయుత నైట్రిక్ ఆమ్లంతో వేడిచేస్తారు. సల్ఫర్ సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లంగా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది. అధిక బేరియం క్లోరైడ్ ద్రావణం కలిపితే బేరియం సల్ఫేట్ అవక్షేపిస్తుంది. దాన్ని వడపోసి, కడిగి, ఆరబెట్టి, తూస్తారు.

m₁ g BaSO₄ (233 g/mol, మోల్‌కు 32 g S) లభిస్తే:

% S=32×m1×100233×m\%\ \mathrm{S} = \frac{32 \times m_1 \times 100}{233 \times m}

5.7 ఫాస్ఫరస్

సమ్మేళనం తెలిసిన ద్రవ్యరాశిని ధూమయుత నైట్రిక్ ఆమ్లంతో వేడిచేస్తారు. ఫాస్ఫరస్ ఫాస్ఫారిక్ ఆమ్లంగా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది. దీన్ని రెండింటిలో ఒక విధంగా అవక్షేపిస్తారు:

  • అమ్మోనియా, అమ్మోనియం మాలిబ్డేట్ కలిపి, అమ్మోనియం ఫాస్ఫోమాలిబ్డేట్, (NH₄)₃PO₄·12MoO₃ గా (మోలార్ ద్రవ్యరాశి 1877, ఫార్ములాకు ఒక P).

  • మెగ్నీషియా మిశ్రమం (magnesia mixture) కలిపి MgNH₄PO₄ గా. దీన్ని మండిస్తే (ignition) Mg₂P₂O₇ వస్తుంది (మోలార్ ద్రవ్యరాశి 222, ఫార్ములాకు రెండు P).

% P=31×m1×1001877×m(as ammonium phosphomolybdate)\%\ \mathrm{P} = \frac{31 \times m_1 \times 100}{1877 \times m} \quad \text{(as ammonium phosphomolybdate)}
% P=62×m1×100222×m(as Mg2P2O7)\%\ \mathrm{P} = \frac{62 \times m_1 \times 100}{222 \times m} \quad \text{(as Mg}_2\text{P}_2\text{O}_7\text{)}

5.8 తేడా ద్వారా ఆక్సిజన్

సాధారణంగా ఆక్సిజన్‌ను నేరుగా అంచనా వేయరు. మిగతా ప్రతి మూలకాన్ని కనుక్కున్న తర్వాత:

% O=100−(sum of the percentages of all other elements)\%\ \mathrm{O} = 100 - (\text{sum of the percentages of all other elements})

అంటే %O = 100 − (మిగతా అన్ని మూలకాల శాతాల మొత్తం). ఉన్న మిగతా ప్రతి మూలకాన్ని నిజంగా అంచనా వేసినప్పుడే ఇది సరైనది. ఒక మూలకాన్ని వదిలేస్తే దాని వాటా తప్పుగా ఆక్సిజన్‌లో కలుస్తుంది.

5.9 సూత్రాల పత్రం

మూలకంపద్ధతిదేనిగా తూచినది / కొలిచినదిసూత్రం
Cలీబిగ్KOH లో CO₂ (m₂)12 m₂ × 100 / (44 m)
Hలీబిగ్CaCl₂ లో H₂O (m₁)2 m₁ × 100 / (18 m)
Nడ్యూమాస్STP వద్ద N₂ ఘనపరిమాణం (V₀ mL)28 V₀ × 100 / (22400 m)
Nకెల్డాల్వెనుక అంచమానంతో NH₃1.4 M × 2(V − V₁/2) / m
Cl, Br, Iకారియస్AgX (m₁)X పరమాణు ద్రవ్యరాశి × m₁ × 100 / (M_AgX × m)
Sకారియస్BaSO₄ (m₁)32 m₁ × 100 / (233 m)
PHNO₃ ఆక్సీకరణంMg₂P₂O₇ లేదా (NH₄)₃PO₄·12MoO₃ (m₁)62 m₁ × 100 / (222 m) లేదా 31 m₁ × 100 / (1877 m)
Oతేడాకొలవరు100 − మిగతావాటి మొత్తం

సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: C, H, O ఉన్న ఒక కర్బన సమ్మేళనం 0.30 g పూర్తిగా దహించినప్పుడు 0.44 g CO₂, 0.18 g H₂O ఇచ్చింది. ప్రతి మూలకం శాతాన్ని కనుక్కోండి.

సాధన: %C = 12 × 0.44 × 100 / (44 × 0.30) = 0.12 × 100 / 0.30 = 40.0%. %H = 2 × 0.18 × 100 / (18 × 0.30) = 0.02 × 100 / 0.30 = 6.7%. %O = 100 − 40.0 − 6.7 = 53.3%.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: ఒక డ్యూమాస్ అంచనాలో 0.25 g సమ్మేళనం 300 K, 725 mm Hg వద్ద 40 mL తేమ నైట్రోజన్‌ను ఇచ్చింది. 300 K వద్ద జల తన్యత 15 mm Hg. నైట్రోజన్ శాతాన్ని కనుక్కోండి.

సాధన: పొడి N₂ పీడనం = 725 − 15 = 710 mm Hg. V₀ = 710 × 40 × 273 / (760 × 300) = 34.0 mL. %N = 28 × 34.0 × 100 / (22400 × 0.25) = 17.0%.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: 1.0 g కర్బన సమ్మేళనాన్ని కెల్డాల్ పద్ధతిలో విశ్లేషించారు. వెలువడిన అమ్మోనియాను 50 mL 0.5 M H₂SO₄ లో శోషింపజేశారు. మిగిలిన ఆమ్లాన్ని తటస్థీకరించడానికి 60 mL 0.5 M NaOH అవసరమైంది. నైట్రోజన్ శాతాన్ని కనుక్కోండి.

సాధన: 60 mL 0.5 M NaOH, 30 mL 0.5 M H₂SO₄ కు సమానం. NH₃ వాడిన ఆమ్లం = 50 − 30 = 20 mL 0.5 M H₂SO₄. %N = 1.4 × 0.5 × 2 × 20 / 1.0 = 28%. మోల్‌లతో సరిచూసుకోండి: వాడిన H₂SO₄ = 0.010 mol, NH₃ = 0.020 mol, 1.0 g లో N = 0.28 g, అంటే 28%.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: 0.30 g యూరియా, CO(NH₂)₂ ను కెల్డాల్ పద్ధతితో విశ్లేషిస్తారు. ఏర్పడిన అమ్మోనియా ఎంత ఘనపరిమాణం 0.25 M H₂SO₄ ను తటస్థీకరిస్తుంది?

సాధన: యూరియా మోలార్ ద్రవ్యరాశి = 60 g/mol, కాబట్టి యూరియా మోల్‌లు = 0.30/60 = 0.005 mol. ప్రతి యూరియా 2 NH₃ ని ఇస్తుంది, కాబట్టి NH₃ = 0.010 mol. కావలసిన H₂SO₄ = 0.005 mol. ఘనపరిమాణం = 0.005 / 0.25 L = 0.020 L = 20 mL.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: ఒక కారియస్ అంచనాలో 0.20 g కర్బన సమ్మేళనం 0.287 g AgCl ను ఇచ్చింది. క్లోరిన్ శాతాన్ని కనుక్కోండి.

సాధన: %Cl = 35.5 × 0.287 × 100 / (143.5 × 0.20). AgCl మోల్‌లు = 0.287/143.5 = 0.002 mol, కాబట్టి Cl = 0.071 g. %Cl = 0.071 / 0.20 × 100 = 35.5%.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: 0.25 g బ్రోమో సమ్మేళనం 0.376 g AgBr ను ఇచ్చింది. %Br కనుక్కోండి.

సాధన: AgBr మోల్‌లు = 0.376/188 = 0.002 mol. Br ద్రవ్యరాశి = 0.002 × 80 = 0.16 g. %Br = 0.16 / 0.25 × 100 = 64%.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.7: సల్ఫర్ అంచనాలో 0.16 g కర్బన సమ్మేళనం 0.466 g BaSO₄ ను ఇచ్చింది. %S కనుక్కోండి.

సాధన: BaSO₄ మోల్‌లు = 0.466/233 = 0.002 mol. S ద్రవ్యరాశి = 0.002 × 32 = 0.064 g. %S = 0.064 / 0.16 × 100 = 40%.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.8: 0.31 g కర్బన సమ్మేళనం 0.444 g Mg₂P₂O₇ ను ఇచ్చింది. %P కనుక్కోండి.

సాధన: Mg₂P₂O₇ మోల్‌లు = 0.444/222 = 0.002 mol. ప్రతి దానిలో 2 P ఉంటాయి, కాబట్టి P = 0.004 mol = 0.124 g. %P = 0.124 / 0.31 × 100 = 40%.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.9: ఒక విద్యార్థి నైట్రోబెంజీన్ (C₆H₅NO₂, 11.4% N) లో నైట్రోజన్‌ను కెల్డాల్ పద్ధతితో అంచనా వేసి, 11.4% కంటే చాలా తక్కువ విలువ పొందాడు. కారణం వివరించి, సరైన పద్ధతిని సూచించండి.

సాధన: నైట్రో సమూహంలోని నైట్రోజన్ జీర్ణక్రియలో పూర్తిగా అమ్మోనియం సల్ఫేట్‌గా మారదు; అందుకే అమ్మోనియా తక్కువగా ఏర్పడి, అంచమాన విలువ తక్కువగా వస్తుంది. నైట్రో, ఎజో, వలయ నైట్రోజన్‌కు కెల్డాల్ పద్ధతి తగదు. నైట్రోజన్ అంతటినీ N₂ గా సేకరించే డ్యూమాస్ పద్ధతిని వాడాలి.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • లీబిగ్: CuO మీదుగా దహనం; ముందు అనార్ద్ర CaCl₂ లో H₂O, తర్వాత KOH లో CO₂. %C = 12 m₂ × 100/(44 m); %H = 2 m₁ × 100/(18 m).

  • డ్యూమాస్: CO₂ వాతావరణంలో CuO; వేడి Cu నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్‌లను క్షయకరిస్తుంది; N₂ ను KOH పై సేకరిస్తారు; జల తన్యతను తీసివేయాలి; %N = 28 V₀ × 100/(22400 m).

  • కెల్డాల్: గాఢ H₂SO₄ (+K₂SO₄, CuSO₄) (NH₄)₂SO₄ ను ఇస్తుంది; NaOH NH₃ ను విడుదల చేస్తుంది; అది అధిక ప్రామాణిక ఆమ్లంలో శోషింపబడుతుంది; %N = 1.4 M × 2(V − V₁/2)/m.

  • నైట్రో, ఎజో, వలయ నైట్రోజన్ (పిరిడిన్) కు కెల్డాల్ విఫలమవుతుంది.

  • కారియస్: ధూమయుత HNO₃ + AgNO₃ AgX ను ఇస్తాయి; %X = X పరమాణు ద్రవ్యరాశి × m₁ × 100/(M_AgX × m).

  • S: H₂SO₄ గా ఆక్సీకరణం, BaSO₄ గా తూకం; %S = 32 m₁ × 100/(233 m).

  • P: H₃PO₄ గా ఆక్సీకరణం, Mg₂P₂O₇ (62/222) లేదా అమ్మోనియం ఫాస్ఫోమాలిబ్డేట్ (31/1877) గా తూకం.

  • O తేడా ద్వారా.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • కెల్డాల్‌లో 2 ని మర్చిపోవడం: ఒక H₂SO₄ రెండు NH₃ లను, రెండు NaOH లను తటస్థీకరిస్తుంది.

  • డ్యూమాస్‌లో జల తన్యతను తీసివేయకుండా తేమ N₂ పీడనాన్నే వాడడం, లేదా కెల్విన్‌కు బదులు °C వాడడం.

  • Mg₂P₂O₇ తో 62 కు బదులు 31 వాడడం. దానిలో రెండు ఫాస్ఫరస్ పరమాణువులు ఉన్నాయి.

  • లీబిగ్‌లో శోషకాల క్రమాన్ని మార్చడం: CaCl₂ తప్పకుండా KOH కంటే ముందు ఉండాలి.

  • నైట్రోబెంజీన్, ఎజోబెంజీన్ లేదా పిరిడిన్‌కు కెల్డాల్ వర్తింపజేయడం.

  • AgCl కు 108 + 35 = 143 వాడడం; Cl = 35.5 తో 143.5 తీసుకోవాలి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5

స్థాయి 1: భావన తనిఖీ

1. లీబిగ్ పద్ధతిలో హైడ్రోజన్‌ను దేనిగా అంచనా వేస్తారు? (a) నీటిపై సేకరించిన H₂ వాయువు (b) మీథేన్ (c) అనార్ద్ర CaCl₂ లో శోషించిన నీరు (d) KOH ద్రావణంలో శోషించిన నీరు

2. డ్యూమాస్ పద్ధతిలో సమ్మేళనంలోని నైట్రోజన్‌ను చివరకు దేనిగా కొలుస్తారు? (a) అమ్మోనియా (b) నైట్రోజన్ డయాక్సైడ్ (c) నైట్రోజన్ వాయువు (d) అమ్మోనియం సల్ఫేట్

3. కెల్డాల్ పద్ధతిలో సమ్మేళనంలోని నైట్రోజన్ మొదట దేనిగా మారుతుంది? (a) నైట్రోజన్ వాయువు (b) అమ్మోనియం సల్ఫేట్ (c) సోడియం సయనైడ్ (d) నైట్రిక్ ఆమ్లం

4. కారియస్ పద్ధతిలో హాలోజన్‌లను దేనిగా అంచనా వేస్తారు? (a) సిల్వర్ హాలైడ్ (b) సోడియం హాలైడ్ (c) స్వేచ్ఛా హాలోజన్ (d) హైడ్రోజన్ హాలైడ్

5. కర్బన సమ్మేళనంలోని సల్ఫర్‌ను దేనిని తూచి అంచనా వేస్తారు? (a) PbS (b) Na₂S (c) BaSO₄ (d) SO₂

6. కర్బన సమ్మేళనంలో ఆక్సిజన్ శాతాన్ని సాధారణంగా దేని ద్వారా కనుక్కుంటారు? (a) కారియస్ పద్ధతి (b) తేడా (c) కెల్డాల్ పద్ధతి (d) ప్రత్యక్ష లీబిగ్ శోషణం

7. లీబిగ్ పద్ధతిలో కర్బన సమ్మేళనాన్ని దేనితో వేడిచేస్తారు? (a) సోడియం లోహం (b) కాపర్(II) ఆక్సైడ్ (c) సిల్వర్ నైట్రేట్ (d) సోడియం పెరాక్సైడ్

8. హాలోజన్‌ల కారియస్ పద్ధతిలో సమ్మేళనాన్ని దేనితో వేడిచేస్తారు? (a) ధూమయుత నైట్రిక్ ఆమ్లం, సిల్వర్ నైట్రేట్ (b) గాఢ సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం, పొటాషియం సల్ఫేట్ (c) కార్బన్ డయాక్సైడ్‌లో కాపర్(II) ఆక్సైడ్ (d) సోడియం లోహం

9. దేనిని తూచి ఫాస్ఫరస్‌ను అంచనా వేయవచ్చు? (a) PbHPO₄ (b) Mg₂P₂O₇ (c) PCl₅ (d) PH₃

10. m g సమ్మేళనం నుండి m₁ g BaSO₄ లభిస్తే, సల్ఫర్ శాతం (a) 233 m₁ × 100 / (32 m) (b) 32 m₁ × 100 / (137 m) (c) 96 m₁ × 100 / (233 m) (d) 32 m₁ × 100 / (233 m)

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. 0.45 g కర్బన సమ్మేళనం పూర్తి దహనంలో 0.66 g CO₂ ను ఇచ్చింది. కార్బన్ శాతం (a) 66% (b) 20% (c) 40% (d) 14.7%

12. Q11 లోని అదే 0.45 g నమూనా 0.27 g H₂O ను ఇచ్చింది. హైడ్రోజన్ శాతం (a) 3.3% (b) 60% (c) 13.3% (d) 6.7%

13. ఒక కారియస్ అంచనాలో 0.30 g కర్బన సమ్మేళనం 0.564 g AgBr ను ఇచ్చింది. బ్రోమిన్ శాతం (a) 40% (b) 80% (c) 60% (d) 24%

14. 0.25 g కర్బన సమ్మేళనం 0.699 g BaSO₄ ను ఇచ్చింది. సల్ఫర్ శాతం (a) 38.4% (b) 9.6% (c) 25.6% (d) 48.0%

15. లీబిగ్ పద్ధతిలో CaCl₂ గొట్టాన్ని పొటాష్ బల్బుల కంటే ముందు ఉంచుతారు, ఎందుకంటే (a) CaCl₂, CO₂ ను శోషిస్తుంది (b) KOH ద్రావణం నీటిని కూడా శోషిస్తుంది, కాబట్టి నీటిని ముందుగా తొలగించాలి (c) CaCl₂, KOH కంటే చవక (d) క్రమం వల్ల తేడా ఉండదు

16. 0.70 g సమ్మేళనం కెల్డాల్ అంచనాలో, వెలువడిన అమ్మోనియా సరిగ్గా 20 mL 0.5 M H₂SO₄ ను తటస్థీకరించింది. నైట్రోజన్ శాతం (a) 20% (b) 4% (c) 40% (d) 80%

17. డ్యూమాస్ అంచనాలో 0.28 g కర్బన సమ్మేళనం STP వద్ద 44.8 mL పొడి N₂ ను ఇచ్చింది. నైట్రోజన్ శాతం (a) 10% (b) 20% (c) 40% (d) 2%

18. డ్యూమాస్ పద్ధతిలో వేడి రాగి జాలీని వాడేది (a) నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్‌లను తిరిగి N₂ గా క్షయకరించడానికి (b) CO₂ ను శోషించడానికి (c) కార్బన్‌ను CO₂ గా ఆక్సీకరించడానికి (d) నీటి ఆవిరిని శోషించడానికి

19. 0.62 g కర్బన సమ్మేళనం 1.11 g Mg₂P₂O₇ ను ఇచ్చింది. ఫాస్ఫరస్ శాతం (a) 25% (b) 15.5% (c) 50% (d) 31%

20. డ్యూమాస్ పద్ధతిలో సేకరించిన వాయువులోని కార్బన్ డయాక్సైడ్‌ను దేనితో తొలగిస్తారు? (a) అనార్ద్ర CaCl₂ (b) గాఢ H₂SO₄ (c) నీరు (d) నైట్రోమీటర్‌లోని KOH ద్రావణం

21. కెల్డాల్ పద్ధతిలో జీర్ణ మిశ్రమానికి పొటాషియం సల్ఫేట్ కలిపేది (a) ఉత్ప్రేరకంగా పనిచేయడానికి (b) సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం బాష్పీభవన స్థానాన్ని పెంచడానికి (c) అమ్మోనియాను శోషించడానికి (d) సల్ఫేట్ అయాన్‌లను అవక్షేపించడానికి

22. నైట్రో, ఎజో సమ్మేళనాలకు కెల్డాల్ పద్ధతి తప్పు (తక్కువ) ఫలితాలు ఇస్తుంది, ఎందుకంటే (a) జీర్ణక్రియలో వాటి నైట్రోజన్ పూర్తిగా అమ్మోనియం సల్ఫేట్‌గా మారదు (b) వాటిలో కార్బన్ లేదు (c) వాటిలో హైడ్రోజన్ లేదు (d) అవి నీటిలో కరగవు

స్థాయి 3: సవాలు

23. ఒక డ్యూమాస్ అంచనాలో 0.30 g సమ్మేళనం 300 K, 750 mm Hg వద్ద 50 mL తేమ N₂ ను ఇచ్చింది. 300 K వద్ద జల తన్యత 27 mm Hg. నైట్రోజన్ శాతం దాదాపు (a) 18.7% (b) 20.8% (c) 18.0% (d) 9.0%

24. 0.50 g సమ్మేళనాన్ని కెల్డాల్ పద్ధతిలో విశ్లేషించి, అమ్మోనియాను 50 mL 0.25 M H₂SO₄ లో శోషింపజేశారు. మిగిలిన ఆమ్లానికి 40 mL 0.5 M NaOH అవసరం. నైట్రోజన్ శాతం (a) 28% (b) 14% (c) 7% (d) 21%

25. 0.20 g ఫాస్ఫరస్ సమ్మేళనం 1.877 g అమ్మోనియం ఫాస్ఫోమాలిబ్డేట్, (NH₄)₃PO₄·12MoO₃ ను ఇచ్చింది. ఫాస్ఫరస్ శాతం (a) 31% (b) 1.55% (c) 62% (d) 15.5%

26. C, H, O మాత్రమే ఉన్న ఒక సమ్మేళనంలో 52.2% C, 13.0% H ఉన్నాయి. ఆక్సిజన్ శాతం (a) 65.2% (b) 47.8% (c) 13.0% (d) 34.8%

27. కెల్డాల్ పద్ధతితో దేనిలో నైట్రోజన్‌ను అంచనా వేయలేము? (a) నైట్రోబెంజీన్ (b) అనిలీన్ (c) యూరియా (d) అసిటమైడ్

28. కెల్డాల్ పద్ధతిలో జీర్ణ మిశ్రమం (a) K₂SO₄, CuSO₄ తో గాఢ H₂SO₄ (b) AgNO₃ తో ధూమయుత HNO₃ (c) CO₂ ప్రవాహంలో CuO (d) సోడియం పెరాక్సైడ్

29. ప్రతిపాదన (A): లీబిగ్ పద్ధతిలో కార్బన్ డయాక్సైడ్‌ను పొటాషియం హైడ్రాక్సైడ్ ద్రావణంలో శోషింపజేస్తారు.
కారణం (R): అనార్ద్ర కాల్షియం క్లోరైడ్ నీటిని శోషిస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: యూరియాలో నైట్రోజన్‌ను అంచనా వేయడానికి కెల్డాల్ పద్ధతిని వాడవచ్చు.
వాక్యం II: పిరిడిన్ వంటి వలయంలో నైట్రోజన్ ఉన్న సమ్మేళనాలకు కెల్డాల్ పద్ధతి తగినది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1cనీటిని అనార్ద్ర CaCl₂ శోషిస్తుంది.
2cనైట్రోమీటర్‌లో N₂ ఘనపరిమాణాన్ని కొలుస్తారు.
3bగాఢ H₂SO₄ తో జీర్ణక్రియ (NH₄)₂SO₄ ను ఇస్తుంది.
4aAgX ను తూస్తారు.
5cసల్ఫర్ BaSO₄ గా అవక్షేపిస్తుంది.
6bO = 100 − మిగతా మూలకాల మొత్తం.
7bదహనానికి కావలసిన ఆక్సిజన్‌ను CuO ఇస్తుంది.
8aధూమయుత HNO₃ ఆక్సీకరిస్తుంది; Ag⁺ హాలైడ్‌ను పట్టుకుంటుంది.
9bMgNH₄PO₄ మండిస్తే Mg₂P₂O₇ వస్తుంది.
10d233 g BaSO₄ లో 32 g S.
11cC = 12 × 0.66/44 = 0.18 g; 0.18/0.45 = 40%.
12dH = 2 × 0.27/18 = 0.03 g; 0.03/0.45 = 6.7%.
13b0.564/188 = 0.003 mol; 0.24 g Br; 80%.
14a0.699/233 = 0.003 mol; 0.096 g S; 38.4%.
15bKOH ద్రావణం నీటిని కూడా పట్టుకుంటుంది.
16c0.01 mol H₂SO₄ = 0.02 mol NH₃ = 0.28 g N; 40%.
17b0.002 mol N₂ = 0.056 g; 0.056/0.28 = 20%.
18aవేడి Cu నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్‌లను N₂ గా క్షయకరిస్తుంది.
19c1.11/222 = 0.005 mol; P = 0.01 mol = 0.31 g; 50%.
20dKOH, CO₂ ను శోషిస్తుంది; N₂ మిగులుతుంది.
21bఎక్కువ బాష్పీభవన స్థానం జీర్ణక్రియను వేగవంతం చేస్తుంది.
22aఅలాంటి నైట్రోజన్ NH₄⁺ గా మారదు.
23cp = 723 mm; V₀ = 43.3 mL; %N = 28 × 43.3 × 100/(22400 × 0.30) = 18.0%.
24bఆమ్లం 0.0125 mol; NaOH 0.01 mol తీసుకుంటుంది; NH₃ = 0.005 mol; 0.07 g N; 14%.
25d0.001 mol P = 0.031 g; 0.031/0.20 = 15.5%.
26d100 − 52.2 − 13.0 = 34.8%.
27aనైట్రో నైట్రోజన్ అమ్మోనియం సల్ఫేట్‌గా మారదు.
28aK₂SO₄ bp ని పెంచుతుంది; CuSO₄ ఉత్ప్రేరకం.
29bరెండూ సరైనవి; R నీటి గురించి, CO₂ గురించి కాదు.
30cయూరియాకు పనిచేస్తుంది; వలయ నైట్రోజన్‌కు కాదు.

అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • ప్రతి అంచనా: మూలకాన్ని తూచగల లేదా కొలవగల ఒక రూపంగా మార్చి, తర్వాత మూలకం % = (ఆ రూపంలో మూలకం ద్రవ్యరాశి / నమూనా ద్రవ్యరాశి) × 100 వాడాలి.

  • లీబిగ్ (C, H): CuO తో దహనం; ముందు H₂O అనార్ద్ర CaCl₂ లో, తర్వాత CO₂ KOH లో పట్టుబడతాయి.

  • %C = 12 × m(CO₂) × 100 / (44 × m); %H = 2 × m(H₂O) × 100 / (18 × m).

  • డ్యూమాస్ (N): CO₂ వాతావరణంలో CuO తో వేడి; వేడి రాగి నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్‌లను N₂ గా క్షయకరిస్తుంది; N₂ ను KOH పై సేకరిస్తారు (KOH, CO₂ ను శోషిస్తుంది).

  • జల తన్యతను తీసివేసి, ఘనపరిమాణాన్ని STP కి మార్చి, %N = 28 × V₀ × 100 / (22400 × m).

  • కెల్డాల్ (N): గాఢ H₂SO₄ తో జీర్ణం (bp పెంచడానికి K₂SO₄, ఉత్ప్రేరకంగా CuSO₄) చేసి (NH₄)₂SO₄; NaOH NH₃ ను విడుదల చేస్తుంది; అధిక ప్రామాణిక ఆమ్లంలో శోషణం; వెనుక అంచమానం.

  • %N = 1.4 × (NH₃ వాడిన ఆమ్లం మిలీతుల్యాంకాలు, meq) / m. మోలారిటీ M ఉన్న H₂SO₄ కు meq = 2 × M × mL.

  • నైట్రో, ఎజో, వలయ నైట్రోజన్ (పిరిడిన్) కు కెల్డాల్ విఫలమవుతుంది.

  • కారియస్ (హాలోజన్): మూసివేసిన గొట్టంలో ధూమయుత HNO₃ + AgNO₃; %X = X పరమాణు ద్రవ్యరాశి × m(AgX) × 100 / (M_AgX × m).

  • సల్ఫర్: ధూమయుత HNO₃ S ని H₂SO₄ గా మారుస్తుంది; BaCl₂ BaSO₄ ను అవక్షేపిస్తుంది; %S = 32 × m(BaSO₄) × 100 / (233 × m).

  • ఫాస్ఫరస్: H₃PO₄ గా ఆక్సీకరణం; Mg₂P₂O₇ (62/222) లేదా అమ్మోనియం ఫాస్ఫోమాలిబ్డేట్ (31/1877) గా తూకం.

  • ఆక్సిజన్: తేడా ద్వారా, 100 − (మిగతా అన్ని శాతాల మొత్తం).

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

మూలకంపద్ధతితూకపు రూపంకారకం (మూలకం/రూపం)
Cలీబిగ్CO₂ (44)12/44 = 3/11
Hలీబిగ్H₂O (18)2/18 = 1/9
Nడ్యూమాస్STP వద్ద N₂ ఘనపరిమాణం22400 mL కు 28 g
Nకెల్డాల్ఆమ్లాన్ని తటస్థీకరించే NH₃1.4 × meq / m శాతాన్ని ఇస్తుంది
Clకారియస్AgCl (143.5)35.5/143.5
Brకారియస్AgBr (188)80/188
Iకారియస్AgI (235)127/235
Sకారియస్BaSO₄ (233)32/233
Pకారియస్ వంటి ఆక్సీకరణంMg₂P₂O₇ (222)62/222

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "నీరు ముందు, గాలి తర్వాత": లీబిగ్ వరుసలో H₂O పట్టే CaCl₂, CO₂ పట్టే KOH కంటే ముందు వస్తుంది (ఆంగలంలో: "Water before Wind").

  • "Kjeldahl Kills on NAP": కెల్డాల్ Nitro (నైట్రో), Azo (ఎజో), Pyridine (వలయ) నైట్రోజన్‌లపై విఫలమవుతుంది.

  • "ఒకటి పాయింట్ నాలుగు": కెల్డాల్ సూత్రంలోని 1.4 అంటే 1000 meq కు 14 g N, దానిని 100 తో గుణించినది (ఆంగలంలో: "One point four").

  • "పైరోలో రెండు P": Mg₂P₂O₇ లో రెండు P పరమాణువులు, కాబట్టి 31 కాదు, 62 వాడాలి (ఆంగలంలో: "Two P in pyro").

  • "ఆరబెట్టు, చల్లార్చు, కుదించు": డ్యూమాస్‌లో జల తన్యతను తీసివేయి, 273 K కి మార్చు, 760 mm కి మార్చు (ఆంగలంలో: "Dry it, cool it, shrink it").

భావనల అనుసంధానం

  • డ్యూమాస్‌లో వాయు నియమాల సవరణలు: రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 1: రసాయన శాస్త్రంలో కొన్ని ప్రాథమిక భావనలు; భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 9: వాయువుల అణుచలన సిద్ధాంతం.

  • కెల్డాల్‌లో వెనుక అంచమానం, నార్మాలిటీ: రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 20: ప్రాయోగిక రసాయన శాస్త్ర సూత్రాలు.

  • శాతాలు నేరుగా అధ్యాయం 6 లోకి, రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 1: రసాయన శాస్త్రంలో కొన్ని ప్రాథమిక భావనలలోకి వెళ్తాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)

31. జాబితా I (పద్ధతి) ను జాబితా II (కొలిచేది) తో జతపరచండి.

జాబితా Iజాబితా II
(A) లీబిగ్(i) N₂ వాయువు ఘనపరిమాణం
(B) డ్యూమాస్(ii) సిల్వర్ హాలైడ్ ద్రవ్యరాశి
(C) కెల్డాల్(iii) ప్రామాణిక ఆమ్లంలో శోషించిన అమ్మోనియా
(D) కారియస్(iv) CO₂, H₂O ద్రవ్యరాశులు

(a) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii

32. జాబితా I (వాడిన పదార్థం) ను జాబితా II (దాని పని) తో జతపరచండి.

జాబితా Iజాబితా II
(A) లీబిగ్‌లో అనార్ద్ర CaCl₂(i) నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్‌లను N₂ గా క్షయకరిస్తుంది
(B) లీబిగ్‌లో KOH(ii) నీటిని శోషిస్తుంది
(C) డ్యూమాస్‌లో వేడి రాగి జాలీ(iii) H₂SO₄ బాష్పీభవన స్థానాన్ని పెంచుతుంది
(D) కెల్డాల్‌లో K₂SO₄(iv) CO₂ ను శోషిస్తుంది

(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii

33. జాబితా I (మూలకం) ను జాబితా II (తూకపు రూపం, కారకం) తో జతపరచండి.

జాబితా Iజాబితా II
(A) క్లోరిన్(i) AgBr; 80/188
(B) బ్రోమిన్(ii) Mg₂P₂O₇; 62/222
(C) సల్ఫర్(iii) AgCl; 35.5/143.5
(D) ఫాస్ఫరస్(iv) BaSO₄; 32/233

(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii

34. జాబితా I (సమ్మేళనం) ను జాబితా II (కెల్డాల్ ఫలితం) తో జతపరచండి.

జాబితా Iజాబితా II
(A) యూరియా(i) విఫలం: వలయంలో నైట్రోజన్
(B) నైట్రోబెంజీన్(ii) పనిచేస్తుంది
(C) పిరిడిన్(iii) విఫలం: ఎజో సమూహం
(D) ఎజోబెంజీన్(iv) విఫలం: నైట్రో సమూహం

(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. లీబిగ్ పద్ధతిలో CaCl₂ గొట్టం KOH గొట్టం కంటే ముందు ఉంటుంది.
B. నైట్రో, ఎజో సమ్మేళనాలకు డ్యూమాస్ పద్ధతిని వాడవచ్చు.
C. కెల్డాల్ పద్ధతిలో నైట్రోజన్ మొదట అమ్మోనియం సల్ఫేట్‌గా మారుతుంది.
D. కారియస్ పద్ధతిలో సల్ఫర్‌ను BaSO₃ గా తూస్తారు.
(a) రెండు (b) మూడు (c) నాలుగు (d) ఒకటి

36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. డ్యూమాస్ పద్ధతిలో N₂ ను KOH ద్రావణంపై సేకరిస్తారు.
B. సేకరించిన వాయువు కొలిచిన పీడనం నుండి జల తన్యతను తీసివేస్తారు.
C. కారియస్ పద్ధతిలో సమ్మేళనాన్ని మూసివేసిన గొట్టంలో ధూమయుత HNO₃ తో వేడిచేస్తారు.
D. కారియస్ పద్ధతితో ఆక్సిజన్‌ను నేరుగా అంచనా వేస్తారు.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, C మాత్రమే (d) A, B, C మాత్రమే

37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. %H = 2 × H₂O ద్రవ్యరాశి × 100 / (18 × నమూనా ద్రవ్యరాశి).
B. %C = 12 × CO₂ ద్రవ్యరాశి × 100 / (44 × నమూనా ద్రవ్యరాశి).
C. ఒక మోల్ N₂ STP వద్ద 22400 mL ఆక్రమిస్తుంది, దాని ద్రవ్యరాశి 14 g.
D. కెల్డాల్ పద్ధతిలో NaOH అమ్మోనియం సల్ఫేట్ నుండి NH₃ ను విడుదల చేస్తుంది.
(a) మూడు (b) రెండు (c) నాలుగు (d) ఒకటి

38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. నైట్రో సమ్మేళనాలకు కెల్డాల్ పద్ధతి విఫలమవుతుంది.
B. కెల్డాల్ జీర్ణక్రియలో CuSO₄ ఉత్ప్రేరకంగా పనిచేస్తుంది.
C. లీబిగ్ పద్ధతిలో KOH, CaCl₂ గొట్టాలను మార్చితే, %H ఎక్కువగా వస్తుంది.
D. ఫాస్ఫరస్‌ను అమ్మోనియం ఫాస్ఫోమాలిబ్డేట్‌గా తూయవచ్చు.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే

39. లీబిగ్ దత్తాంశ పట్టిక: నమూనా ద్రవ్యరాశి 0.24 g; KOH గొట్టం ద్రవ్యరాశిలో పెరుగుదల 0.66 g; CaCl₂ గొట్టం ద్రవ్యరాశిలో పెరుగుదల 0.27 g. %C, %H లు: (a) 12.5, 75.0 (b) 75.0, 6.25 (c) 27.3, 12.5 (d) 75.0, 12.5

40. డ్యూమాస్ దత్తాంశ పట్టిక: నమూనా ద్రవ్యరాశి 0.30 g; సేకరించిన N₂ 50 mL; ఉష్ణోగ్రత 300 K; మొత్తం పీడనం 715 mm; 300 K వద్ద జల తన్యత 15 mm. %N దాదాపు: (a) 17.5% (b) 17.8% (c) 19.2% (d) 15.0%

41. కెల్డాల్ దత్తాంశ పట్టిక: నమూనా ద్రవ్యరాశి 0.60 g; తీసుకున్న ఆమ్లం 30 mL 0.5 M H₂SO₄; అధిక ఆమ్లానికి 40 mL 0.5 M NaOH అవసరమైంది. %N: (a) 11.7% (b) 23.3% (c) 46.7% (d) 35.0%

Q42–43 కు పేరా: ఒక కర్బన సమ్మేళనంలో C, H, Cl, S ఉన్నాయి. ఒక కారియస్ ప్రయోగంలో దాని 0.25 g, 0.287 g AgCl ను ఇస్తుంది. రెండవ ప్రయోగంలో దాని 0.32 g, 0.466 g BaSO₄ ను ఇస్తుంది. (Ag 108, Cl 35.5, Ba 137, S 32, O 16.)

42. క్లోరిన్ శాతం: (a) 7.1% (b) 24.7% (c) 28.4% (d) 35.5%

43. సల్ఫర్ శాతం: (a) 13.7% (b) 32.0% (c) 18.6% (d) 20.0%

44. 0.31 g కర్బన సమ్మేళనం 0.444 g Mg₂P₂O₇ ను ఇస్తుంది. ఫాస్ఫరస్ శాతం: (a) 40.0% (b) 20.0% (c) 12.4% (d) 62.0%

45. 0.50 g శుద్ధ యూరియా, NH₂CONH₂ ను కెల్డాల్ పద్ధతితో విశ్లేషిస్తారు. ఏర్పడిన అమ్మోనియా తటస్థీకరించే 0.5 M H₂SO₄ ఘనపరిమాణం దాదాపు: (a) 33.3 mL (b) 16.7 mL (c) 8.3 mL (d) 23.3 mL

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31cలీబిగ్ CO₂/H₂O; డ్యూమాస్ N₂ ఘనపరిమాణం; కెల్డాల్ NH₃; కారియస్ AgX
32aప్రతి కారకం పాత్ర
33dCl గా AgCl, Br గా AgBr, S గా BaSO₄, P గా Mg₂P₂O₇
34bనైట్రో, వలయ, ఎజో N కు కెల్డాల్ విఫలమవుతుంది
35bA, B, C సరైనవి; S ని BaSO₄ గా తూస్తారు
36dఆక్సిజన్‌ను తేడా ద్వారా కనుక్కుంటారు
37aA, B, D సరైనవి; N₂ మోల్‌కు 28 g
38cగొట్టాలు మారితే KOH నీటిని కూడా తీసుకుంటుంది: %C ఎక్కువ, %H తక్కువ
39d12 × 0.66 × 100/(44 × 0.24) = 75.0; 2 × 0.27 × 100/(18 × 0.24) = 12.5
40ap = 700 mm; V₀ = 50 × 700 × 273/(760 × 300) = 41.9 mL; %N = 28 × 41.9 × 100/(22400 × 0.30) = 17.5
41bఆమ్లం meq 30, NaOH meq 20, వాడినది 10; %N = 1.4 × 10/0.60 = 23.3
42c35.5 × 0.287 × 100/(143.5 × 0.25) = 28.4
43d32 × 0.466 × 100/(233 × 0.32) = 20.0
44a62 × 0.444 × 100/(222 × 0.31) = 40.0
45bN = 0.50 × 28/60 = 0.233 g = 16.7 meq; 0.5 M H₂SO₄ = mL కు 1 meq
33 min left
‹
›