Chapter 4 of 10 · 34 min read

అధ్యాయం 2: స్వేదనం మరియు విభేదక నిష్కర్షణ (Distillation and Differential Extraction)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • బాష్పీభవన స్థానం బాష్ప పీడనం మీద, బయటి పీడనం మీద ఎలా ఆధారపడుతుంది.

  • సాధారణ స్వేదనం, అంశిక స్వేదనం, తగ్గించిన పీడనం వద్ద స్వేదనం, నీటి ఆవిరి స్వేదనం — వీటిని ఎప్పుడు వాడాలి.

  • అంశిక స్వేదన స్తంభం ఎలా పనిచేస్తుంది, నీటి ఆవిరి స్వేదనం 373 K కంటే తక్కువలో ఎందుకు జరుగుతుంది.

  • నీటి ఆవిరి స్వేదన ద్రవం సంఘటనను ఎలా లెక్కించాలి.

  • విభేదక నిష్కర్షణ సూత్రం, వితరణ గుణకం, ఒక పెద్ద నిష్కర్షణ కంటే అనేక చిన్న నిష్కర్షణలు ఎందుకు మేలు.

2.1 బాష్పీభవన స్థానం మరియు బాష్ప పీడనం

ప్రతి ద్రవం తన పైని ఖాళీలోకి అణువులను పంపుతుంది. ఈ బాష్పం కలిగించే పీడనమే బాష్ప పీడనం (Vapour pressure). ఉష్ణోగ్రతతో ఇది వేగంగా పెరుగుతుంది.

ద్రవం బాష్ప పీడనం బయటి పీడనానికి సమానమైనప్పుడు అది మరుగుతుంది. సముద్ర మట్టం వద్ద ఆ బయటి పీడనం 760 mm Hg.

మీ ప్రెషర్ కుక్కర్ ఈ నియమాన్ని ఒక దిశలో వాడుతుంది. అది లోపలి పీడనాన్ని పెంచుతుంది, కాబట్టి నీరు 373 K కంటే ఎక్కువలో మరిగి పప్పు త్వరగా ఉడుకుతుంది. కొండ ప్రాంతాల్లో గాలి పీడనం తక్కువ, కాబట్టి నీరు 373 K కంటే తక్కువలో మరిగి వంట నెమ్మదిగా అవుతుంది. స్వేదనం ఈ నియమాన్ని రెండు దిశల్లోనూ వాడుతుంది.

స్వేదనం (Distillation) అంటే ద్రవాన్ని మరిగించి, బాష్పాన్ని సాంద్రీకరించి, సాంద్రీకరించిన ద్రవాన్ని (స్వేదన ద్రవం, distillate) సేకరించడం. భిన్న బాష్పశీలతలు ఉన్న ద్రవాలను ఇలా వేరు చేయవచ్చు; బాష్పశీలం కాని మలినాలు ఫ్లాస్క్‌లోనే మిగిలిపోతాయి.

2.2 సాధారణ స్వేదనం

సాధారణ స్వేదనం (Simple distillation) ఈ సందర్భాల్లో వాడతారు:

  • బాష్పశీల ద్రవాన్ని బాష్పశీలం కాని మలినం నుండి వేరు చేయాల్సినప్పుడు, లేదా

  • రెండు ద్రవాల బాష్పీభవన స్థానాలు చాలా దూరంగా ఉండి, ఏదీ తన బాష్పీభవన స్థానం వద్ద వియోగం చెందనప్పుడు.

ప్రామాణిక ఉదాహరణ: క్లోరోఫార్మ్ (bp 334 K) మరియు అనిలీన్ (bp 457 K). వేడి చేసినప్పుడు మొదట క్లోరోఫార్మ్ మరిగి సేకరించబడుతుంది. తర్వాత ఉష్ణోగ్రత పెరిగి, అనిలీన్ ఆ తర్వాత కొత్త స్వీకరిణి (receiver) లోకి స్వేదనం చెందుతుంది.

అమరికలో స్వేదన ఫ్లాస్క్, ఉష్ణమాపకం, నీటి సాంద్రకారి (condenser), స్వీకరిణి ఉంటాయి. మూడు వివరాలు తరచుగా అడుగుతారు:

  1. ఉష్ణమాపకం బల్బు సరిగ్గా పక్క గొట్టం (side arm) స్థాయిలో ఉంటుంది. అది మరుగుతున్న ద్రవం ఉష్ణోగ్రతను కాకుండా, బయటకు వెళ్తున్న బాష్పం ఉష్ణోగ్రతను చూపాలి.

  2. చల్లని నీరు సాంద్రకారిలోకి కింది చివర నుండి ప్రవేశించి పై చివర నుండి బయటకు వెళ్తుంది. అప్పుడు జాకెట్ పూర్తిగా నిండి ఉంటుంది, చల్లని నీరు అప్పటికే కొంత చల్లారిన బాష్పాన్ని కలుసుకుంటుంది.

  3. ఫ్లాస్క్‌లో కొన్ని సచిద్ర పింగాణి ముక్కలు (porous porcelain pieces) వేస్తారు. అవి చిన్న బుడగల స్థిర ప్రవాహాన్ని ఇచ్చి, హింసాత్మక ఉప్పెన (bumping) ని నివారిస్తాయి.

2.3 అంశిక స్వేదనం

రెండు ద్రవాలు దగ్గరదగ్గర ఉష్ణోగ్రతల్లో మరిగితే, ఫ్లాస్క్ నుండి వచ్చే బాష్పంలో రెండూ ఎక్కువగా ఉంటాయి. అప్పుడు సాధారణ స్వేదనం సరిగా వేరు చేయలేదు.

దీనికి పరిష్కారం: ఫ్లాస్క్‌కు, సాంద్రకారికి మధ్య అంశిక స్వేదన స్తంభం (fractionating column) అమర్చడం. స్తంభంలో గాజు పూసలు నింపుతారు లేదా అనేక గాజు పలకలు ఉంటాయి. పైకి లేచే బాష్పం మళ్లీ మళ్లీ సాంద్రీకరించి, తిరిగి బాష్పీభవించడానికి ఇది పెద్ద ఉపరితలాన్ని ఇస్తుంది.

ప్రతి సాంద్రీకరణ–మరిగే దశ బాష్పంలో తక్కువ బాష్పీభవన స్థానం ఉన్న (ఎక్కువ బాష్పశీల) ద్రవాన్ని పెంచుతుంది. స్తంభం పైకి వెళ్ళే కొద్దీ ఇలాంటి అనేక దశలు జరుగుతాయి. ఒక్కో దశను సైద్ధాంతిక పలక (theoretical plate) అంటారు. బాష్పం పైకి చేరే సరికి అది దాదాపు శుద్ధమైన తక్కువ బాష్పీభవన స్థాన ద్రవంగా ఉంటుంది. ఎక్కువ బాష్పీభవన స్థాన ద్రవం తిరిగి ఫ్లాస్క్‌లోకి కారిపోతుంది.

ఉపయోగాలు:

  • దగ్గరి బాష్పీభవన స్థానాలు ఉన్న ద్రవాలను వేరు చేయడం, ఉదాహరణకు అసిటోన్ (329 K), మిథనాల్ (338 K).

  • పెట్రోలియం శుద్ధి కర్మాగారంలో ముడి చమురును అంశాలుగా (పెట్రోల్, కిరోసిన్, డీజిల్ మొదలైనవి) వేరు చేయడం.

  • దగ్గరి బాష్పీభవన స్థానాలు ఉన్న వాడిన ద్రావణి మిశ్రమాల నుండి శుద్ధ ద్రావణులను తిరిగి పొందడం.

చిత్రం 2.1 · అంశిక స్వేదన అమరిక
చిత్రం 2.1 · అంశిక స్వేదన అమరిక

చిత్రాన్ని కింది నుండి పైకి చదవండి: బాష్పం పూసలు నింపిన స్తంభం గుండా పైకి లేస్తుంది, థర్మామీటర్ బల్బు పక్క గొట్టం ఎత్తులో ఉంటుంది, తక్కువ బాష్పీభవన స్థానం గల ద్రవం మాత్రమే సాంద్రకారి ద్వారా స్వీకరిణిని చేరుతుంది.

2.4 తగ్గించిన పీడనం వద్ద స్వేదనం

కొన్ని ద్రవాలు తమ సాధారణ బాష్పీభవన స్థానం వద్ద గానీ, అంతకంటే తక్కువలో గానీ వియోగం చెందుతాయి. వాటిని 1 atm వద్ద మరిగించడానికి వేడి చేస్తే అవి నాశనమవుతాయి.

దీనికి పరిష్కారం: నీటి పంపు లేదా వాక్యూమ్ పంపుతో ద్రవం పైన ఉన్న పీడనాన్ని తగ్గించడం. ద్రవం బాష్పపీడనం బయటి పీడనానికి సమానమైనప్పుడు ద్రవం మరుగుతుంది. కాబట్టి బయటి పీడనం తక్కువగా ఉంటే, అది తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్దే మరుగుతుంది — వియోగం చెందే ఉష్ణోగ్రత కంటే సురక్షితంగా కిందే.

ప్రామాణిక ఉదాహరణ గ్లిసరాల్. సబ్బు పరిశ్రమలో వాడిన సబ్బు ద్రావణం (spent lye) నుండి గ్లిసరాల్‌ను తగ్గించిన పీడనం వద్ద స్వేదనం ద్వారా తిరిగి పొందుతారు. సాధారణ బాష్పీభవన స్థానం వద్ద గ్లిసరాల్ వియోగం చెందుతుంది.

2.5 నీటి ఆవిరి స్వేదనం

నీటి ఆవిరి స్వేదనం (Steam distillation) ఈ లక్షణాలు ఉన్న ద్రవాలను లేదా ఘనపదార్థాలను శుద్ధి చేస్తుంది:

  • నీటి ఆవిరితో బాష్పశీలి (steam volatile) — 373 K దగ్గర గమనించదగిన బాష్పపీడనం ఉంటుంది, మరియు

  • నీటితో కలవనివి (immiscible).

ఆవిరి జనకం (steam generator) నుండి వచ్చే నీటి ఆవిరిని, అశుద్ధ పదార్థం మరియు కొంత నీరు ఉన్న వేడి ఫ్లాస్క్ గుండా పంపుతారు. కర్బన సమ్మేళనం బాష్పం, నీటి బాష్పం కలిసి బయటకు వెళ్ళి, సాంద్రీకరణ చెంది, స్వీకరిణిలో సేకరించబడతాయి. రెండూ కలవవు కాబట్టి అక్కడ రెండు పొరలుగా ఏర్పడతాయి; వేర్పాటు గరాటు (separating funnel) తో సులభంగా వేరు చేయవచ్చు.

ఇది 373 K కంటే తక్కువలో ఎందుకు మరుగుతుంది. కలవని రెండు ద్రవాల మిశ్రమంలో ప్రతి ద్రవం మరొకదానితో సంబంధం లేకుండా తన పూర్తి బాష్పపీడనాన్ని కలుగజేస్తుంది. మొత్తం పీడనం వాటి మొత్తం:

ptotal=pwater+porganicp_{\text{total}} = p_{\text{water}} + p_{\text{organic}}

ఈ మొత్తం బయటి పీడనమైన 760 mm Hg ను చేరినప్పుడు మిశ్రమం మరుగుతుంది. p_organic, p_water కు కలుస్తుంది కాబట్టి, నీరు ఒక్కటే చేరే ముందే మొత్తం 760 mm Hg ను చేరుకుంటుంది. అందుకే మిశ్రమం 373 K కంటే తక్కువలో మరుగుతుంది. కర్బన సమ్మేళనం తన సొంత బాష్పీభవన స్థానం కంటే చాలా తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద స్వేదనం చెందుతుంది, కాబట్టి వియోగం చెందదు.

ఎంత కర్బన సమ్మేళనం స్వేదనం చెందుతుంది. బాష్పంలో రెండు ఘటకాల మోల్ నిష్పత్తి వాటి పాక్షిక పీడనాల నిష్పత్తికి సమానం (డాల్టన్ నియమం). మోల్‌లను ద్రవ్యరాశి / మోలార్ ద్రవ్యరాశిగా రాస్తే:

norgnwater=porgpwater⇒morgmwater=porg Morgpwater Mwater\frac{n_{\text{org}}}{n_{\text{water}}} = \frac{p_{\text{org}}}{p_{\text{water}}} \quad \Rightarrow \quad \frac{m_{\text{org}}}{m_{\text{water}}} = \frac{p_{\text{org}} \, M_{\text{org}}}{p_{\text{water}} \, M_{\text{water}}}

అందుకే బరువైన అణువులకు నీటి ఆవిరి స్వేదనం బాగా పనిచేస్తుంది. M_org విలువ 18 కంటే చాలా ఎక్కువ కాబట్టి, బాష్పపీడనం కొంచెమే ఉన్నా మంచి ద్రవ్యరాశిలో ఉత్పన్నం వస్తుంది.

ఉపయోగాలు:

  • అనిలీన్–నీటి మిశ్రమం నుండి అనిలీన్‌ను వేరు చేయడం.

  • మొక్కల పదార్థం నుండి సుగంధ తైలాలను (గులాబీ రేకులు, యూకలిప్టస్ ఆకులు, లవంగాల నుండి) వెలికితీయడం.

  • o-నైట్రోఫినాల్ (నీటి ఆవిరితో బాష్పశీలి) ను p-నైట్రోఫినాల్ (బాష్పశీలి కాదు) నుండి వేరు చేయడం.

చిత్రం 2.2 · నీటి ఆవిరి స్వేదన అమరిక
చిత్రం 2.2 · నీటి ఆవిరి స్వేదన అమరిక

జనకం నుండి వచ్చే నీటి ఆవిరి అశుద్ధ పదార్థం గుండా బుడగలుగా వెళ్తుంది; కర్బన సమ్మేళనం, నీరు కలిసి స్వేదనం చెంది స్వీకరిణిలో రెండు పొరలుగా స్థిరపడతాయి.

2.6 విభేదక నిష్కర్షణ

తరచుగా కర్బన సమ్మేళనం నీటిలో కరిగి ఉంటుంది, ఉదాహరణకు ఒక చర్య తర్వాత. సమ్మేళనం వేడికి సున్నితమైనది కావచ్చు కాబట్టి నీటిని ఎప్పుడూ మరిగించి ఆవిరి చేయలేము.

విభేదక నిష్కర్షణ (Differential extraction) లో జల ద్రావణాన్ని ఈ లక్షణాలు ఉన్న కర్బన ద్రావణితో కలిపి కుదుపుతారు:

  • నీటితో కలవదు, మరియు

  • సమ్మేళనాన్ని నీటి కంటే చాలా బాగా కరిగిస్తుంది.

సాధారణంగా వాడే ద్రావణులు: డైఇథైల్ ఈథర్, క్లోరోఫార్మ్, డైక్లోరోమీథేన్, బెంజీన్. సమ్మేళనం నీటి నుండి కర్బన పొరలోకి వెళ్తుంది. తర్వాత వేర్పాటు గరాటులో పొరలను వేరు చేసి, ద్రావణిని స్వేదనం లేదా బాష్పీభవనం ద్వారా తొలగిస్తే సమ్మేళనం మిగులుతుంది.

దశలు.

  • జల ద్రావణాన్ని, కర్బన ద్రావణిని వేర్పాటు గరాటులో పోయండి.

  • మూత పెట్టి, తలకిందులు చేసి, కుదపండి. బాష్పపీడనాన్ని విడుదల చేయడానికి మధ్యమధ్యలో కుళాయిని తెరవండి.

  • స్టాండ్‌కు బిగించి, రెండు పొరలు స్థిరపడనివ్వండి.

  • కింది పొరను కుళాయి ద్వారా బయటకు వదలండి. పై పొరను పై నుండి పోయండి.

  • కర్బన ద్రావణిని స్వేదనం లేదా బాష్పీభవనం చేసి సమ్మేళనాన్ని తిరిగి పొందండి.

ఎక్కువ సాంద్రత ఉన్న ద్రవం కింది పొరగా ఏర్పడుతుంది. డైఇథైల్ ఈథర్ (సాంద్రత సుమారు 0.71 g/mL) నీటిపై తేలుతుంది. క్లోరోఫార్మ్ (సుమారు 1.48 g/mL) నీటి కిందకు మునుగుతుంది.

చిత్రం 2.3 · విభేదక నిష్కర్షణలో వేర్పాటు గరాటు
చిత్రం 2.3 · విభేదక నిష్కర్షణలో వేర్పాటు గరాటు

కలవని రెండు ద్రవాలు సాంద్రత ప్రకారం స్థిరపడతాయి: కింది పొరను కుళాయి ద్వారా బయటకు వదులుతారు, పై పొరను పై నుండి పోస్తారు.

వితరణ నియమం. స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద, కలవని రెండు ద్రవాల మధ్య పంచుకోబడిన ద్రావ్యం ఒక స్థిర గాఢతల నిష్పత్తి వద్ద స్థిరపడుతుంది. ఈ నిష్పత్తే వితరణ (విభాజన) గుణకం (distribution / partition coefficient):

KD=CorganicCaqueousK_D = \frac{C_{\text{organic}}}{C_{\text{aqueous}}}

W g సమ్మేళనం V_aq mL నీటిలో ఉందనుకోండి; దాన్ని ఒకసారి V_org mL ద్రావణితో కుదిపారు. x g నీటిలోనే మిగిలిందనుకోండి. అప్పుడు (W − x) g కర్బన పొరలోకి వెళ్తుంది, మరియు

KD=(W−x)/Vorgx/Vaq⇒x=W(VaqVaq+KDVorg)K_D = \frac{(W - x)/V_{\text{org}}}{x/V_{\text{aq}}} \quad \Rightarrow \quad x = W \left( \frac{V_{\text{aq}}}{V_{\text{aq}} + K_D V_{\text{org}}} \right)

తాజా ద్రావణితో n సార్లు పునరావృతం చేస్తే, ప్రతిసారీ అదే భాగం నీటిలో మిగులుతుంది:

xn=W(VaqVaq+KDVorg)nx_n = W \left( \frac{V_{\text{aq}}}{V_{\text{aq}} + K_D V_{\text{org}}} \right)^{n}

దీని నుండి వచ్చే ప్రాయోగిక నియమం: మొత్తం ద్రావణి ఘనపరిమాణం ఒకటే అయితే, మొత్తాన్ని ఒకేసారి వాడటం కంటే చిన్న చిన్న భాగాలతో అనేకసార్లు నిష్కర్షణ చేస్తే ఎక్కువ సమ్మేళనం బయటకు వస్తుంది.

సమ్మేళనం నీటి కంటే కర్బన ద్రావణిలో కొంచెం మాత్రమే ఎక్కువగా కరిగితే, చాలా పెద్ద ఘనపరిమాణంలో ద్రావణి కావలసి వస్తుంది. అప్పుడు నిరంతర నిష్కర్షణ (continuous extraction) వాడతారు — అదే ద్రావణిని స్వేదనం చేసి మళ్ళీ మళ్ళీ ద్రావణం గుండా తిప్పుతారు.

2.7 ద్రవాలకు పద్ధతిని ఎంచుకోవడం

సందర్భంపద్ధతిఉదాహరణ
బాష్పీభవన స్థానాలు చాలా దూరం, వియోగం లేదుసాధారణ స్వేదనంక్లోరోఫార్మ్, అనిలీన్
బాష్పీభవన స్థానాలు దగ్గరదగ్గరఅంశిక స్వేదనంఅసిటోన్, మిథనాల్; ముడి చమురు
సాధారణ bp వద్ద లేదా అంతకంటే తక్కువలో ద్రవం వియోగం చెందుతుందితగ్గించిన పీడనం వద్ద స్వేదనంవాడిన సబ్బు ద్రావణం నుండి గ్లిసరాల్
నీటి ఆవిరితో బాష్పశీలి, నీటితో కలవనిదినీటి ఆవిరి స్వేదనంనీటి నుండి అనిలీన్; సుగంధ తైలాలు
సమ్మేళనం నీటిలో కరిగి ఉంది, కలవని ద్రావణిలో ఎక్కువగా కరుగుతుందివిభేదక నిష్కర్షణజల చర్యా మిశ్రమం నుండి కర్బన ఉత్పన్నం

సాధించిన ఉదాహరణ 2.1: కింది వాటికి ఉత్తమ పద్ధతి పేర్కొనండి: (i) క్లోరోఫార్మ్, అనిలీన్ మిశ్రమం; (ii) అసిటోన్, మిథనాల్; (iii) వాడిన సబ్బు ద్రావణం నుండి గ్లిసరాల్; (iv) అనిలీన్–నీటి మిశ్రమం నుండి అనిలీన్.

సాధన: (i) సాధారణ స్వేదనం, ఎందుకంటే బాష్పీభవన స్థానాలు (334 K, 457 K) చాలా దూరం. (ii) అంశిక స్వేదనం, ఎందుకంటే బాష్పీభవన స్థానాలు (329 K, 338 K) దగ్గర. (iii) తగ్గించిన పీడనం వద్ద స్వేదనం, ఎందుకంటే గ్లిసరాల్ తన బాష్పీభవన స్థానం వద్ద వియోగం చెందుతుంది. (iv) నీటి ఆవిరి స్వేదనం, ఎందుకంటే అనిలీన్ నీటి ఆవిరితో బాష్పశీలి, నీటితో కలవదు.

సాధించిన ఉదాహరణ 2.2: స్వేదనంలో ఒక విద్యార్థి థర్మామీటర్ బల్బును మరుగుతున్న ద్రవం లోపల ఉంచాడు. ఏమి తప్పు జరుగుతుంది?

సాధన: థర్మామీటర్ ద్రవం ఉష్ణోగ్రతను చూపిస్తుంది. ముఖ్యంగా ద్రవం అతితాపనం (superheated) చెందితే, ఇది పక్క గొట్టం గుండా బయటకు వెళ్ళే బాష్పం ఉష్ణోగ్రత కంటే ఎక్కువ కావచ్చు. ఒక ఘటకం స్వేదనం పూర్తయి తదుపరిది ఎప్పుడు మొదలైందో విద్యార్థి చెప్పలేడు. బల్బు సరిగ్గా పక్క గొట్టం ఎత్తులో ఉండాలి.

సాధించిన ఉదాహరణ 2.3: నీరు మరియు దానితో కలవని ద్రవం B ల మిశ్రమాన్ని 760 mm Hg వద్ద నీటి ఆవిరి స్వేదనం చేశారు; అది 98 °C వద్ద మరుగుతుంది. 98 °C వద్ద నీటి బాష్పపీడనం 707 mm Hg. 98 °C వద్ద B బాష్పపీడనం కనుక్కోండి.

సాధన: p_total = p_water + p_B, కాబట్టి p_B = 760 − 707 = 53 mm Hg.

సాధించిన ఉదాహరణ 2.4: ఉదాహరణ 2.3 లో B మోలార్ ద్రవ్యరాశి 120 g/mol. ప్రతి 100 g నీటితో పాటు ఎంత B స్వేదనం చెందుతుంది?

సాధన: m_B / m_water = (p_B × M_B) / (p_water × 18) = (53 × 120) / (707 × 18) = 6360 / 12726 = 0.50. కాబట్టి ప్రతి 100 g నీటితో సుమారు 50 g B వస్తుంది. మోల్‌ల పరంగా B బాష్పంలో 53/760, అంటే సుమారు 7% మాత్రమే; కానీ దాని మోలార్ ద్రవ్యరాశి నీటి కంటే చాలా ఎక్కువ కాబట్టి ద్రవ్యరాశి పరంగా స్వేదన ద్రవంలో సుమారు మూడో వంతు ఉంటుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 2.5: 10 g సమ్మేళనం 100 mL నీటిలో కరిగి ఉంది. ఈథర్, నీటి మధ్య దాని వితరణ గుణకం K_D = 4. 50 mL ఈథర్‌తో ఒకసారి కుదిపితే ఎంత నిష్కర్షణ అవుతుంది?

సాధన: నీటిలో మిగిలే భాగం = 100 / (100 + 4 × 50) = 100/300 = 1/3. మిగిలిన ద్రవ్యరాశి = 10/3 = 3.33 g. నిష్కర్షణ అయిన ద్రవ్యరాశి = 10 − 3.33 = 6.67 g.

సాధించిన ఉదాహరణ 2.6: ఉదాహరణ 2.5 ను ఒక్కొక్కటి 25 mL చొప్పున రెండు భాగాల ఈథర్‌తో మళ్ళీ చేయండి.

సాధన: ప్రతి నిష్కర్షణ తర్వాత మిగిలే భాగం = 100 / (100 + 4 × 25) = 1/2. రెండుసార్ల తర్వాత: (1/2)² = 1/4. మిగిలిన ద్రవ్యరాశి = 2.5 g. నిష్కర్షణ అయినది = 7.5 g. అదే 50 mL ఈథర్ రెండు భాగాలుగా వాడితే 7.5 g, ఒకేసారి వాడితే 6.67 g తీస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 2.7: ఒక జల ద్రావణాన్ని (i) డైఇథైల్ ఈథర్‌తో, (ii) క్లోరోఫార్మ్‌తో నిష్కర్షణ చేశారు. ప్రతి సందర్భంలో కర్బన పొరను వేర్పాటు గరాటులోని ఏ భాగం నుండి సేకరిస్తారు?

సాధన: (i) ఈథర్ సాంద్రత నీటి కంటే తక్కువ, కాబట్టి అది పై పొర. నీటిని కుళాయి ద్వారా బయటకు వదిలి, తర్వాత ఈథర్‌ను పై నుండి పోయాలి. (ii) క్లోరోఫార్మ్ సాంద్రత నీటి కంటే ఎక్కువ, కాబట్టి అది కింది పొర; దాన్ని కుళాయి ద్వారా బయటకు వదలాలి.

సాధించిన ఉదాహరణ 2.8: o-నైట్రోఫినాల్, p-నైట్రోఫినాల్ మిశ్రమాన్ని నీటి ఆవిరి స్వేదనం చేశారు. ఏ సమాంగకం (isomer) బయటకు వస్తుంది, ఎందుకు?

సాధన: o-నైట్రోఫినాల్ స్వేదనం చెందుతుంది. దానిలో –OH, –NO₂ సమూహాలు పక్కపక్కనే ఉంటాయి, కాబట్టి ఒకే అణువులో అంతర అణు హైడ్రోజన్ బంధం (intramolecular hydrogen bond) ఏర్పడుతుంది. దాని అణువులు ఒకదాన్నొకటి బలంగా పట్టుకోవు, కాబట్టి అది బాష్పశీలి. p-నైట్రోఫినాల్‌లో సమూహాలు దూరంగా ఉంటాయి, కాబట్టి అణువుల మధ్య అంతరాణుక హైడ్రోజన్ బంధాలు (intermolecular hydrogen bonds) ఏర్పడతాయి. ఈ అణువులు సంఘటితమవుతాయి, కాబట్టి దాని బాష్పశీలత తక్కువ; అది ఫ్లాస్క్‌లోనే ఉండిపోతుంది.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • ద్రవం బాష్పపీడనం బయటి పీడనానికి సమానమైనప్పుడు ద్రవం మరుగుతుంది. పీడనం తగ్గితే బాష్పీభవన స్థానం తగ్గుతుంది.

  • సాధారణ స్వేదనం: bp చాలా దూరం (క్లోరోఫార్మ్ 334 K, అనిలీన్ 457 K). అంశిక: bp దగ్గర (అసిటోన్ 329 K, మిథనాల్ 338 K; ముడి చమురు).

  • అంశిక స్వేదన స్తంభం: పెద్ద ఉపరితలంపై పదేపదే బాష్పీభవనం, సాంద్రీకరణ; పైకి చేరే బాష్పంలో తక్కువ bp ద్రవం ఎక్కువ.

  • తగ్గించిన పీడనం: సాధారణ bp వద్ద లేదా అంతకంటే తక్కువలో వియోగం చెందే ద్రవాలు; వాడిన సబ్బు ద్రావణం నుండి గ్లిసరాల్.

  • నీటి ఆవిరి స్వేదనం: నీటి ఆవిరితో బాష్పశీలి, నీటితో కలవనిది; p_total = p_water + p_organic, కాబట్టి 373 K కంటే తక్కువలో మరుగుతుంది.

  • నీటి ఆవిరి స్వేదన ద్రవం: m_org/m_water = p_org M_org / (p_water × 18).

  • విభేదక నిష్కర్షణ: K_D = C_org/C_aq; ఒక పెద్ద నిష్కర్షణ కంటే అనేక చిన్నవి మేలు.

  • ఈథర్ నీటిపై తేలుతుంది; క్లోరోఫార్మ్ నీటి కిందకు మునుగుతుంది.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • నీటి ఆవిరి స్వేదనం 373 K వద్ద జరుగుతుందని చెప్పడం. 1 atm వద్ద అది 373 K కంటే తక్కువలో జరుగుతుంది.

  • నీటి ఆవిరి స్వేదన ద్రవంలో ద్రవ్యరాశి నిష్పత్తిని బాష్పపీడన నిష్పత్తికి సమానంగా రాయడం. అది మోల్ నిష్పత్తి; ద్రవ్యరాశి కోసం మోలార్ ద్రవ్యరాశులతో గుణించాలి.

  • థర్మామీటర్ బల్బును ద్రవంలో ఉంచడం, లేదా సాంద్రకారిలోకి నీటిని పై నుండి పంపడం.

  • p-నైట్రోఫినాల్‌కు నీటి ఆవిరి స్వేదనం ఎంచుకోవడం. ఆర్థో సమాంగకం మాత్రమే నీటి ఆవిరితో బాష్పశీలి.

  • కర్బన పొర ఎప్పుడూ పైనే ఉంటుందని అనుకోవడం. అది సాంద్రతపై ఆధారపడుతుంది: ఈథర్ పైన, క్లోరోఫార్మ్ కింద.

  • అదే మొత్తం ఘనపరిమాణంతో ఒక పెద్ద నిష్కర్షణ, అనేక చిన్నవాటితో సమానమని అనుకోవడం.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2

స్థాయి 1: భావన తనిఖీ

1. సాధారణ స్వేదనం ఏ ద్రవాలను వేరు చేయడానికి తగినది? (a) తమ బాష్పీభవన స్థానాల కంటే తక్కువలో వియోగం చెందేవి (b) నీటితో కలవనివి, నీటి ఆవిరితో బాష్పశీలులు (c) బాష్పీభవన స్థానాలు చాలా దగ్గరగా ఉన్నవి (d) బాష్పీభవన స్థానాలు చాలా భిన్నంగా ఉండి, వియోగం చెందనివి

2. ముడి పెట్రోలియంను అంశాలుగా వేరు చేసే పద్ధతి (a) నీటి ఆవిరి స్వేదనం (b) ఉత్పతనం (c) అంశిక స్వేదనం (d) విభేదక నిష్కర్షణ

3. సబ్బు పరిశ్రమలో వాడిన సబ్బు ద్రావణం నుండి గ్లిసరాల్‌ను తిరిగి పొందే పద్ధతి (a) నీటి ఆవిరి స్వేదనం (b) సాధారణ స్వేదనం (c) తగ్గించిన పీడనం వద్ద స్వేదనం (d) స్ఫటికీకరణం

4. ద్రవం బాష్పపీడనం దేనికి సమానమైనప్పుడు అది మరుగుతుంది? (a) బయటి పీడనం (b) వాతావరణ పీడనంలో సగం (c) నీటి బాష్పపీడనం (d) సున్నా

5. అనిలీన్–నీటి మిశ్రమం నుండి అనిలీన్‌ను వేరు చేసే పద్ధతి (a) నీటి ఆవిరి స్వేదనం (b) ఉత్పతనం (c) స్ఫటికీకరణం (d) అంశిక స్ఫటికీకరణం

6. అంశిక స్వేదన స్తంభం ప్రధాన పని ఏమిటంటే (a) బాష్పానికి చల్లబరిచే తొడుగు ఇవ్వడం (b) ద్రవం పైన శూన్యం ఏర్పరచడం (c) బాష్పానికి నిర్జలీకారకం ఇవ్వడం (d) పదేపదే బాష్పీభవనం, సాంద్రీకరణకు పెద్ద ఉపరితలం ఇవ్వడం

7. విభేదక నిష్కర్షణ దేనిలో జరుపుతారు? (a) Kjeldahl ఫ్లాస్క్ (b) Carius గొట్టం (c) వేర్పాటు గరాటు (d) పింగాణీ పాత్ర (china dish)

8. ద్రవం పైన పీడనం తగ్గించినప్పుడు దాని బాష్పీభవన స్థానం (a) పెరుగుతుంది (b) తగ్గుతుంది (c) మారదు (d) మొదట పెరిగి తర్వాత తగ్గుతుంది

9. క్లోరోఫార్మ్ (bp 334 K), అనిలీన్ (bp 457 K) మిశ్రమాన్ని అతి సులభంగా వేరు చేసే పద్ధతి (a) నీటి ఆవిరి స్వేదనం (b) సాధారణ స్వేదనం (c) ఉత్పతనం (d) క్రొమటోగ్రఫీ

10. 1 atm వద్ద నీటి ఆవిరి స్వేదనం జరుగుతున్న మిశ్రమం (a) సరిగ్గా 373 K వద్ద మరుగుతుంది (b) 373 K కంటే ఎక్కువలో మరుగుతుంది (c) కర్బన ద్రవం బాష్పీభవన స్థానం వద్ద మరుగుతుంది (d) 373 K కంటే తక్కువలో మరుగుతుంది

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. నీటితో కలవని ద్రవం C ని 760 mm Hg వద్ద నీటి ఆవిరి స్వేదనం చేశారు. మిశ్రమం 95 °C వద్ద మరుగుతుంది; ఆ ఉష్ణోగ్రత వద్ద నీటి బాష్పపీడనం 634 mm Hg. 95 °C వద్ద C బాష్పపీడనం (a) 634 mm Hg (b) 760 mm Hg (c) 394 mm Hg (d) 126 mm Hg

12. నీటి ఆవిరి స్వేదనంలో, స్వేదన ద్రవంలో కర్బన సమ్మేళనం మోల్‌లకు నీటి మోల్‌లకు ఉన్న నిష్పత్తి దేనికి సమానం? (a) వాటి మోలార్ ద్రవ్యరాశుల నిష్పత్తి (b) వాటి బాష్పపీడనాల నిష్పత్తి (c) వాటి బాష్పపీడనాల విలోమ నిష్పత్తి (d) ఒకటి

13. o-నైట్రోఫినాల్ నీటి ఆవిరితో బాష్పశీలి, p-నైట్రోఫినాల్ కాదు. కారణం (a) p-నైట్రోఫినాల్‌లో అంతర అణు హైడ్రోజన్ బంధం ఉంది (b) o-నైట్రోఫినాల్‌లో అంతర అణు హైడ్రోజన్ బంధం, p-నైట్రోఫినాల్‌లో అంతరాణుక హైడ్రోజన్ బంధం ఉన్నాయి (c) o-నైట్రోఫినాల్ అయానిక సమ్మేళనం (d) p-నైట్రోఫినాల్ మోలార్ ద్రవ్యరాశి తక్కువ

14. వేర్పాటు గరాటులో డైఇథైల్ ఈథర్‌తో నీటి నుండి ఒక సమ్మేళనాన్ని నిష్కర్షణ చేశారు. ఈథర్ పొర (a) పై పొర, ఎందుకంటే ఈథర్ సాంద్రత నీటి కంటే తక్కువ (b) కింది పొర, ఎందుకంటే ఈథర్ సాంద్రత నీటి కంటే ఎక్కువ (c) నీటితో పూర్తిగా కలిసిపోతుంది (d) మూడు పొరలలో మధ్యది

15. స్వేదన అమరికలో థర్మామీటర్ బల్బు ఎక్కడ ఉండాలి? (a) మరుగుతున్న ద్రవంలో ముంచి (b) సాంద్రకారి పై భాగంలో (c) ఫ్లాస్క్ పక్క గొట్టం ఎత్తులో సరిగ్గా (d) స్వీకరిణి లోపల

16. మొత్తం ద్రావణి ఘనపరిమాణం ఒకటే అయితే, ఒక పెద్ద భాగంతో పోలిస్తే అనేక చిన్న భాగాలతో నిష్కర్షణ (a) తక్కువ సమర్థమైనది (b) ఎక్కువ సమర్థమైనది (c) సమానంగా సమర్థమైనది (d) ఆమ్లాలకు మాత్రమే సమర్థమైనది

17. చల్లబరిచే నీరు నీటి సాంద్రకారిలోకి కింది చివర నుండి ప్రవేశిస్తుంది. కారణం (a) గురుత్వం నీరు వేగంగా ప్రవహించడానికి సహాయపడుతుంది (b) తొడుగు పూర్తిగా నిండి ఉంటుంది, ఎదురు ప్రవాహం బాష్పాన్ని ఉత్తమంగా చల్లబరుస్తుంది (c) ఫ్లాస్క్‌లో ఎగసిపడటాన్ని (bumping) నివారిస్తుంది (d) ఫ్లాస్క్‌లో పీడనాన్ని తగ్గిస్తుంది

18. నీటి ఆవిరి స్వేదనం ద్వారా శుద్ధి చేసే పదార్థం తప్పనిసరిగా (a) నీటితో కలిసేది, బాష్పశీలం కానిది (b) నీటిలో కరిగేది, నీటి ఆవిరితో వియోగం చెందేది (c) నీటితో కలవనిది, నీటి ఆవిరితో బాష్పశీలి (d) అయానిక, అధిక ద్రవీభవన స్థానం గలది

19. అసిటోన్ (bp 329 K), మిథనాల్ (bp 338 K) లను ఉత్తమంగా వేరు చేసే పద్ధతి (a) సాధారణ స్వేదనం (b) నీటి ఆవిరి స్వేదనం (c) అంశిక స్వేదనం (d) ఉత్పతనం

20. స్వేదన ఫ్లాస్క్‌లో సచ్ఛిద్ర పింగాణీ ముక్కలు వేసేది (a) స్వేదనాన్ని ఉత్ప్రేరించడానికి (b) రంగు మలినాలను అధిశోషించడానికి (c) బాష్పీభవన స్థానాన్ని పెంచడానికి (d) సాఫీగా మరగడానికి, ఎగసిపడటాన్ని నివారించడానికి

21. తన సాధారణ బాష్పీభవన స్థానం వద్ద వియోగం చెందే ద్రవాన్ని ఉత్తమంగా శుద్ధి చేసే పద్ధతి (a) తగ్గించిన పీడనం వద్ద స్వేదనం (b) సాధారణ స్వేదనం (c) అంశిక స్వేదనం (d) ఉత్పతనం

22. ఈథర్, నీటి మధ్య పంచుకోబడిన ద్రావ్యానికి K_D = C_ether / C_water = 5. అంటే సమతాస్థితి వద్ద (a) ద్రావ్యం నీటిలో ఐదు రెట్లు ఎక్కువగా కరుగుతుంది (b) ఈథర్‌లో దాని గాఢత నీటిలో గాఢతకు ఐదు రెట్లు (c) ఐదు నిష్కర్షణలు అవసరం (d) ఈథర్ సాంద్రత నీటికి ఐదు రెట్లు

స్థాయి 3: సవాలు

23. Q11 లోని ద్రవం C మోలార్ ద్రవ్యరాశి 150 g/mol. ప్రతి 100 g నీటితో పాటు స్వేదనం చెందే C ద్రవ్యరాశి దాదాపు (a) 166 g (b) 19.9 g (c) 60 g (d) 100 g

24. 9 g సమ్మేళనం 60 mL నీటిలో కరిగి ఉంది. K_D (ద్రావణి/నీరు) = 3. 60 mL ద్రావణితో ఒకసారి కుదిపితే నిష్కర్షణ అయ్యే ద్రవ్యరాశి (a) 3 g (b) 4.5 g (c) 2.25 g (d) 6.75 g

25. Q24 లో అదే 60 mL ద్రావణిని 30 mL చొప్పున రెండు భాగాలుగా వాడితే, మొత్తం నిష్కర్షణ అయ్యే ద్రవ్యరాశి (a) 6.75 g (b) 7.2 g (c) 8.1 g (d) 7.56 g

26. కలిసిపోయే రెండు ద్రవాల మిశ్రమాన్ని అంశిక స్వేదనం చేసేటప్పుడు, స్తంభం పైకి చేరే బాష్పంలో ఏది ఎక్కువగా ఉంటుంది? (a) ఎక్కువ bp గల ద్రవం (b) తక్కువ bp గల ద్రవం (c) రెండు ద్రవాలూ సమానంగా (d) నీటి బాష్పం

27. ఒక ముడి అమీన్ నమూనా నీటితో కలవదు, నీటి ఆవిరితో బాష్పశీలి, తన సాధారణ బాష్పీభవన స్థానం దగ్గర పాక్షికంగా వియోగం చెందుతుంది, దానిలో బాష్పశీలం కాని తారు వంటి మలినం ఉంది. వీటిలో అత్యంత తగిన పద్ధతి (a) 1 atm వద్ద సాధారణ స్వేదనం (b) అంశిక స్ఫటికీకరణం (c) ఉత్పతనం (d) నీటి ఆవిరి స్వేదనం

28. నీటి ఆవిరి స్వేదనం గురించి ఏ వాక్యం తప్పు? (a) మొత్తం బాష్పపీడనం నీరు, కర్బన ద్రవం బాష్పపీడనాల మొత్తం (b) 1 atm వద్ద మిశ్రమం 373 K కంటే తక్కువలో మరుగుతుంది (c) స్వేదన ద్రవంలో మోల్ నిష్పత్తి రెండు ద్రవాల మోలార్ ద్రవ్యరాశుల నిష్పత్తికి సమానం (d) కర్బన సమ్మేళనం నీటితో కలవనిదై ఉండాలి

29. ప్రతిపాదన (A): గ్లిసరాల్‌ను తగ్గించిన పీడనం వద్ద స్వేదనం ద్వారా శుద్ధి చేస్తారు.
కారణం (R): గ్లిసరాల్ తన సాధారణ బాష్పీభవన స్థానం వద్ద వియోగం చెందుతుంది; పీడనం తగ్గిస్తే బాష్పీభవన స్థానం తగ్గుతుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: నీటి ఆవిరి స్వేదనంలో కర్బన ద్రవం తన సాధారణ బాష్పీభవన స్థానం కంటే తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద స్వేదనం చెందుతుంది.
వాక్యం II: అంశిక స్వేదన స్తంభం పైకి లేచే బాష్పాన్ని పదేపదే బాష్పీభవనం, సాంద్రీకరణ చెందనిస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1dసాధారణ స్వేదనానికి bp లలో పెద్ద తేడా, వియోగం లేకపోవడం అవసరం.
2cముడి చమురు అంశాల బాష్పీభవన వ్యాప్తులు దగ్గరగా, ఒకదానిపై ఒకటి ఉంటాయి.
3cగ్లిసరాల్ సాధారణ bp వద్ద వియోగం చెందుతుంది.
4aబాష్పీభవన స్థానం నిర్వచనం.
5aఅనిలీన్ నీటి ఆవిరితో బాష్పశీలి, నీటితో కలవదు.
6dనింపిన పూసలు అనేక సాంద్రీకరణ–మరిగే దశలను ఇస్తాయి.
7cకలవని రెండు పొరలను వేర్పాటు గరాటులో వేరు చేస్తారు.
8bతక్కువ బయటి పీడనం తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్దే చేరుకోబడుతుంది.
9b334 K, 457 K చాలా దూరం.
10dనీరు ఒక్కటే చేరే ముందే p_water + p_org, 760 mm Hg ను చేరుతుంది.
11d760 − 634 = 126 mm Hg.
12bబాష్పంలో మోల్ నిష్పత్తి = పాక్షిక పీడనాల నిష్పత్తి.
13bఆర్థోలో అంతర అణు H-బంధం అణువులను సంఘటితం కానివ్వదు.
14aఈథర్ (0.71 g/mL) నీటిపై తేలుతుంది.
15cఅది బయటకు వెళ్ళే బాష్పం ఉష్ణోగ్రతను చూపాలి.
16bమిగిలే భాగం ప్రతి నిష్కర్షణతో గుణకారంగా తగ్గుతుంది.
17bకింది నుండి ప్రవేశిస్తే తొడుగు నిండుగా ఉంటుంది; ఎదురు ప్రవాహ శీతలీకరణ.
18cనీటి ఆవిరి స్వేదనానికి రెండు షరతులూ అవసరం.
19c9 K తేడాకు అంశిక స్వేదన స్తంభం అవసరం.
20dపింగాణీ ముక్కలు స్థిరమైన చిన్న బుడగలను ఇస్తాయి.
21aతక్కువ పీడనంలో అది వియోగ ఉష్ణోగ్రత కంటే తక్కువలో మరుగుతుంది.
22bK_D అంటే గాఢతల నిష్పత్తి, కర్బన / జల.
23am_C/m_w = 126 × 150 / (634 × 18) = 1.656; సుమారు 166 g.
24dమిగిలినది = 9 × 60/(60 + 180) = 2.25 g; నిష్కర్షణ 6.75 g.
25dమిగిలినది = 9 × (60/150)² = 1.44 g; నిష్కర్షణ 7.56 g.
26bప్రతి పలక బాష్పంలో ఎక్కువ బాష్పశీల ద్రవాన్ని పెంచుతుంది.
27dనీటి ఆవిరి స్వేదనం 373 K కంటే తక్కువలో, వియోగానికి దూరంగా పనిచేస్తుంది.
28cమోల్ నిష్పత్తి బాష్పపీడనాల నిష్పత్తికి సమానం, మోలార్ ద్రవ్యరాశుల నిష్పత్తికి కాదు.
29aతక్కువ పీడనం వాడటానికి R సరిగ్గా కారణం.
30aరెండూ సరైన వివరణలు.

అధ్యాయం 2 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • ద్రవం బాష్పపీడనం బయటి పీడనానికి సమానమైనప్పుడు ద్రవం మరుగుతుంది; బయటి పీడనం తగ్గితే బాష్పీభవన స్థానం తగ్గుతుంది.

  • సాధారణ స్వేదనం: బాష్పశీలం కాని మలినం నుండి బాష్పశీల ద్రవాన్ని, లేదా బాష్పీభవన స్థానాలు చాలా భిన్నంగా ఉన్న రెండు ద్రవాలను (క్లోరోఫార్మ్ 334 K, అనిలీన్ 457 K) వేరు చేయడం.

  • అంశిక స్వేదనం: బాష్పీభవన స్థానాలు దగ్గరగా ఉన్నప్పుడు (అసిటోన్ 329 K, మిథనాల్ 338 K); ముడి చమురు అంశాలకు వాడతారు.

  • అంశిక స్వేదన స్తంభం పదేపదే బాష్పీభవనం, సాంద్రీకరణకు పెద్ద ఉపరితలం ఇస్తుంది; పై భాగంలో తక్కువ bp ద్రవం అత్యధికంగా ఉంటుంది.

  • తగ్గించిన పీడనం (శూన్యం) వద్ద స్వేదనం: సాధారణ బాష్పీభవన స్థానం వద్ద లేదా అంతకంటే తక్కువలో వియోగం చెందే ద్రవాలు; సబ్బు తయారీలో వాడిన సబ్బు ద్రావణం నుండి గ్లిసరాల్.

  • నీటి ఆవిరి స్వేదనం: నీటి ఆవిరితో బాష్పశీలి, నీటితో కలవని పదార్థాలు (అనిలీన్, o-నైట్రోఫినాల్, సుగంధ తైలాలు, టర్పెంటైన్).

  • నీటి ఆవిరి స్వేదనంలో p_water + p_organic = బయటి పీడనం, కాబట్టి 1 atm వద్ద మిశ్రమం 373 K కంటే తక్కువలో మరుగుతుంది.

  • స్వేదన ద్రవంలో ద్రవ్యరాశి నిష్పత్తి: m_org / m_water = (p_org × M_org) / (p_water × 18).

  • o-నైట్రోఫినాల్ (అంతర అణు H-బంధం) నీటి ఆవిరితో బాష్పశీలి; p-నైట్రోఫినాల్ (అంతరాణుక H-బంధం) కాదు.

  • విభేదక నిష్కర్షణ: సమ్మేళనం బాగా కరిగే, నీటితో కలవని కర్బన ద్రావణితో జల ద్రావణాన్ని కుదపడం.

  • స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద K_D = C_org / C_aq.

  • అదే మొత్తం ఘనపరిమాణంతో ఒక పెద్ద నిష్కర్షణ కంటే అనేక చిన్న నిష్కర్షణలు ఎక్కువ తీస్తాయి.

  • ఈథర్ (తక్కువ సాంద్రత) పై పొర; క్లోరోఫార్మ్ (ఎక్కువ సాంద్రత) కింది పొర.

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

పద్ధతిఎప్పుడు వాడాలిప్రామాణిక ఉదాహరణ
సాధారణ స్వేదనంbp లు చాలా భిన్నంక్లోరోఫార్మ్ (334 K) + అనిలీన్ (457 K)
అంశిక స్వేదనంbp లు దగ్గరఅసిటోన్ (329 K) + మిథనాల్ (338 K); ముడి చమురు
తగ్గించిన పీడనంసాధారణ bp వద్ద వియోగంవాడిన సబ్బు ద్రావణం నుండి గ్లిసరాల్
నీటి ఆవిరి స్వేదనంనీటి ఆవిరితో బాష్పశీలి, నీటితో కలవనిదిఅనిలీన్, o-నైట్రోఫినాల్, సుగంధ తైలాలు
విభేదక నిష్కర్షణకర్బన ద్రావణిలో ఎక్కువ కరుగుతుందిఈథర్‌తో నీటి నుండి కర్బన సమ్మేళనం
స్వేదన ద్రవ నిష్పత్తిm_org/m_water = p_org M_org/(p_water × 18)M_water = 18 g/mol
n నిష్కర్షణల తర్వాత మిగిలే ద్రవ్యరాశిx_n = W [V_aq/(V_aq + K_D V_org)]^nV_org = ఒక్కో భాగం ఘనపరిమాణం

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "Far is Simple, Few is Fractional": బాష్పీభవన స్థానాలు దూరంగా (Far) ఉంటే సాధారణ (Simple) స్వేదనం; కొన్ని (Few) కెల్విన్‌ల తేడా మాత్రమే ఉంటే అంశిక (Fractional) స్వేదనం.

  • "GLR = Glycerol, Lye, Reduced": వాడిన సబ్బు ద్రావణం (Lye) నుండి గ్లిసరాల్ (Glycerol) — ఇదే తగ్గించిన (Reduced) పీడనానికి ఉదాహరణ.

  • "A NOTE on steam": నీటి ఆవిరితో స్వేదనం చేసేవి — Aniline (అనిలీన్), o-Nitrophenol (o-నైట్రోఫినాల్), Oils (సుగంధ తైలాలు), Turpentine (టర్పెంటైన్), Eucalyptus (యూకలిప్టస్ వంటి మొక్కల తైలాలు).

  • "Ether Up, Chloroform Cellar": ఈథర్ పైకి తేలుతుంది, క్లోరోఫార్మ్ అడుగుకు (cellar = నేలమాళిగ) మునుగుతుంది.

  • "కొద్ది కొద్దిగా, పదే పదే": ఒక పెద్ద నిష్కర్షణ కంటే అనేక చిన్నవి మేలు (ఆంగ్లంలో: "Little and often").

భావనల అనుసంధానం

  • బాష్పపీడనం, రౌల్ట్ నియమం: రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 5: ద్రావణాలు.

  • o-నైట్రోఫినాల్‌లో అంతర అణు H-బంధం: రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 3: రసాయన బంధం మరియు అణు నిర్మాణం.

  • వితరణ నియమం, స్థిరాంకం K_D: రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 6: సమతాస్థితి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)

31. జాబితా I (మిశ్రమం) ను జాబితా II (పద్ధతి) తో జతపరచండి.

జాబితా Iజాబితా II
(A) క్లోరోఫార్మ్ + అనిలీన్(i) నీటి ఆవిరి స్వేదనం
(B) అసిటోన్ + మిథనాల్(ii) తగ్గించిన పీడనం వద్ద స్వేదనం
(C) వాడిన సబ్బు ద్రావణం నుండి గ్లిసరాల్(iii) సాధారణ స్వేదనం
(D) నీటి మిశ్రమం నుండి అనిలీన్(iv) అంశిక స్వేదనం

(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i

32. జాబితా I (పరికర భాగం) ను జాబితా II (పని) తో జతపరచండి.

జాబితా Iజాబితా II
(A) అంశిక స్వేదన స్తంభం(i) బాష్పాన్ని తిరిగి ద్రవంగా మారుస్తుంది
(B) సాంద్రకారి(ii) కలవని రెండు పొరలను వేరు చేస్తుంది
(C) సచ్ఛిద్ర పింగాణీ ముక్కలు(iii) పదేపదే బాష్పీభవనం, సాంద్రీకరణకు పెద్ద ఉపరితలం
(D) వేర్పాటు గరాటు(iv) సాఫీగా మరగడం, ఎగసిపడటం లేకపోవడం

(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii

33. జాబితా I (పదార్థం) ను జాబితా II (శుద్ధీకరణలో వాడే లక్షణం) తో జతపరచండి.

జాబితా Iజాబితా II
(A) గ్లిసరాల్(i) అంతర అణు H-బంధం వల్ల నీటి ఆవిరితో బాష్పశీలి
(B) o-నైట్రోఫినాల్(ii) నీటి కంటే తక్కువ సాంద్రత; పై పొర
(C) డైఇథైల్ ఈథర్(iii) నీటి కంటే ఎక్కువ సాంద్రత; కింది పొర
(D) క్లోరోఫార్మ్(iv) సాధారణ బాష్పీభవన స్థానం దగ్గర వియోగం చెందుతుంది

(a) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (b) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (c) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii

34. జాబితా I (ప్రక్రియ) ను జాబితా II (సూత్రం) తో జతపరచండి.

జాబితా Iజాబితా II
(A) సాధారణ స్వేదనం(i) కలవని రెండు ద్రావణులలో భిన్న ద్రావణీయత
(B) నీటి ఆవిరి స్వేదనం(ii) బాష్పీభవన స్థానాలలో పెద్ద తేడా
(C) విభేదక నిష్కర్షణ(iii) బయటి పీడనం తగ్గితే బాష్పీభవన స్థానం తగ్గుతుంది
(D) తగ్గించిన పీడనం వద్ద స్వేదనం(iv) రెండు బాష్పపీడనాల మొత్తం బయటి పీడనానికి సమానం

(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-i, B-iv, C-ii, D-iii

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. నీటి ఆవిరి స్వేదనంలో 1 atm వద్ద మిశ్రమం 373 K కంటే తక్కువలో మరుగుతుంది.
B. నీటితో పూర్తిగా కలిసిపోయే పదార్థాలకు నీటి ఆవిరి స్వేదనం తగినది.
C. ముడి చమురును అంశిక స్వేదనం ద్వారా అంశాలుగా వేరు చేస్తారు.
D. అంశిక స్వేదన స్తంభం పైన ఉన్న బాష్పంలో తక్కువ bp ఘటకం ఎక్కువగా ఉంటుంది.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు

36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. బయటి పీడనం తగ్గిస్తే ద్రవం బాష్పీభవన స్థానం తగ్గుతుంది.
B. అదే మొత్తం ఘనపరిమాణంతో ఒకే నిష్కర్షణ కంటే చిన్న ఘనపరిమాణాలతో అనేక నిష్కర్షణలు ఎక్కువ ద్రావ్యాన్ని తీస్తాయి.
C. నీటితో కుదిపినప్పుడు క్లోరోఫార్మ్ పై పొరగా ఏర్పడుతుంది.
D. అనిలీన్‌ను నీటి నుండి అంశిక స్వేదనం ద్వారా వేరు చేస్తారు.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) A, B, D మాత్రమే

37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. సాధారణ స్వేదనం అసిటోన్ (329 K) ను మిథనాల్ (338 K) నుండి శుభ్రంగా వేరు చేస్తుంది.
B. గ్లిసరాల్ సాధారణ బాష్పీభవన స్థానం దగ్గర వియోగం చెందుతుంది కాబట్టి దాన్ని తగ్గించిన పీడనం వద్ద స్వేదనం చేస్తారు.
C. సుగంధ తైలాలను సాధారణంగా నీటి ఆవిరి స్వేదనం ద్వారా వేరుచేస్తారు.
D. విభేదక నిష్కర్షణలో కర్బన ద్రావణి నీటితో కలవనిదై ఉండాలి.
(a) నాలుగు (b) రెండు (c) ఒకటి (d) మూడు

38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. నీటి ఆవిరి స్వేదన ఉష్ణోగ్రత వద్ద కర్బన ద్రవం ఒక్కదాని బాష్పపీడనమే 760 mm.
B. అంతరాణుక H-బంధం ఉన్న p-నైట్రోఫినాల్, o-నైట్రోఫినాల్ కంటే తక్కువ నీటి ఆవిరి బాష్పశీలి.
C. తక్కువ బాష్పపీడనం కానీ ఎక్కువ మోలార్ ద్రవ్యరాశి ఉన్న సమ్మేళనం కూడా స్వేదన ద్రవంలో మంచి ద్రవ్యరాశిని ఇవ్వగలదు.
D. ద్రవం మరగడం మొదలైన తర్వాత సచ్ఛిద్ర పింగాణీ ముక్కలు వేయడం ఉత్తమం.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) C, D మాత్రమే (d) A, B, C మాత్రమే

39. 368 K వద్ద దత్తాంశ పట్టిక: నీటి బాష్పపీడనం 634 mm, అనిలీన్ (M = 93 g/mol) బాష్పపీడనం 126 mm; బయటి పీడనం 760 mm. నీటి ఆవిరి స్వేదన ద్రవంలో అనిలీన్ : నీరు ద్రవ్యరాశి నిష్పత్తి సుమారు: (a) 1.03 (b) 0.20 (c) 5.17 (d) 0.97

40. ఒక ద్రావ్యానికి K_D (ఈథర్/నీరు) = 4. దాని 10 g ను 100 mL నీటిలో కరిగించారు. (i) 100 mL ఈథర్‌తో ఒక నిష్కర్షణ తర్వాత, (ii) 50 mL చొప్పున ఈథర్‌తో రెండు నిష్కర్షణల తర్వాత నీటిలో మిగిలే ద్రవ్యరాశి: (a) 2.5 g, 1.25 g (b) 2.0 g, 2.0 g (c) 2.0 g, 1.11 g (d) 8.0 g, 8.89 g

41. అసిటోన్–మిథనాల్ మిశ్రమానికి, అంశిక స్వేదన స్తంభం పైన ఉష్ణోగ్రత vs స్వేదనం చెందిన ఘనపరిమాణం గ్రాఫ్ మొదటి 40 mL వరకు 329 K దగ్గర ఉంటుంది, తర్వాత వేగంగా పెరిగి, 338 K దగ్గర సమతలంగా అవుతుంది. 338 K దగ్గర సమతల భాగం సూచించేది: (a) అసిటోన్ స్వేదనం చెందుతోంది (b) మిశ్రమం ఒకే స్థిర బాష్పీభవన ద్రవంగా మరుగుతోంది (c) థర్మామీటర్ బల్బు తప్పు స్థానంలో ఉంది (d) దాదాపు శుద్ధ మిథనాల్ స్వేదనం చెందుతోంది

Q42–43 కు పేరా: నీటితో కలవని ఒక సుగంధ తైలాన్ని (M = 150 g/mol) 1 atm (760 mm) వద్ద నీటి ఆవిరి స్వేదనం చేశారు. మిశ్రమం మరిగే ఉష్ణోగ్రత వద్ద నీటి బాష్పపీడనం 700 mm.

42. ఈ ఉష్ణోగ్రత వద్ద తైలం బాష్పపీడనం: (a) 700 mm (b) 60 mm (c) 760 mm (d) 30 mm

43. ప్రతి 100 g నీటితో పాటు స్వేదనం చెందే తైలం ద్రవ్యరాశి సుమారు: (a) 71.4 g (b) 8.6 g (c) 14.0 g (d) 46.7 g

44. o-నైట్రోఫినాల్‌ను p-నైట్రోఫినాల్ నుండి నీటి ఆవిరి స్వేదనం ద్వారా వేరు చేయగలం, ఎందుకంటే: (a) ఆర్థో సమాంగకానికి ఎక్కువ మోలార్ ద్రవ్యరాశి ఉంది (b) పారా సమాంగకం బలమైన ఆమ్లం, ఆమ్లాలు ఎప్పుడూ నీటి ఆవిరితో బాష్పశీలులు కావు (c) ఆర్థో సమాంగకంలో అంతర అణు H-బంధం ఉంది, కాబట్టి అది ఎక్కువ బాష్పశీలి, నీటిలో తక్కువగా కరుగుతుంది (d) పారా సమాంగకం నీటి ఆవిరిలో వియోగం చెందుతుంది

45. 90 mL నీటిలో 1.0 g ద్రావ్యం ఉంది. K_D (క్లోరోఫార్మ్/నీరు) = 9. క్లోరోఫార్మ్‌తో వరుసగా మూడు 10 mL భాగాలతో నిష్కర్షణ అయ్యే ద్రవ్యరాశి: (a) 0.750 g (b) 0.125 g (c) 0.667 g (d) 0.875 g

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31bదూరమైన bp, దగ్గరి bp, వియోగం, నీటి ఆవిరితో బాష్పశీలి
32dస్తంభం, సాంద్రకారి, పింగాణీ ముక్కలు, వేర్పాటు గరాటు
33aగ్లిసరాల్ వియోగం; o-నైట్రోఫినాల్ బాష్పశీలి; ఈథర్ పైన; క్లోరోఫార్మ్ కింద
34cప్రతి పద్ధతికి దాని సూత్రం జత
35cA, C, D సరైనవి; నీటి ఆవిరి స్వేదనానికి కలవని ద్రవాలు అవసరం
36aక్లోరోఫార్మ్ మునుగుతుంది; అనిలీన్‌కు నీటి ఆవిరి స్వేదనం
37dB, C, D సరైనవి; దగ్గరి bp కి అంశిక స్వేదనం అవసరం
38bp_org 760 mm లో ఒక భాగమే; ముక్కలు వేడి చేయడానికి ముందే వేయాలి
39a(126 × 93)/(634 × 18) = 1.03
40c10 × 100/500 = 2.0 g; 10 × (100/300)² = 1.11 g
41dరెండవ సమతల భాగం ఎక్కువ bp గల మిథనాల్
42b760 − 700 = 60 mm
43a100 × (60 × 150)/(700 × 18) = 71.4 g
44cఅంతర అణు H-బంధం వల్ల పక్క అణువులతో, నీటితో ఆకర్షణ బలహీనం
45dమిగిలినది = (90/180)³ = 0.125 g; నిష్కర్షణ 0.875 g
34 min left
‹
›