Chapter 5 of 10 · 31 min read

అధ్యాయం 3: భౌతిక ధర్మాలు మరియు క్షార స్వభావం (Physical Properties and Basic Character)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • ఎమీన్ల భౌతిక స్థితి, వాసన, ద్రావణీయత, మరిగే స్థానాలు, వాటిలో హైడ్రోజన్ బంధం పాత్ర.

  • ఎమీన్లు ఎందుకు క్షారాలు, Kb మరియు pKb క్షార బలాన్ని ఎలా కొలుస్తాయి.

  • ఆల్కైలెమీన్ల క్షారత్వ క్రమం వాయు ప్రావస్థలో, నీటిలో ఎందుకు వేరుగా ఉంటుంది.

  • ఆల్కైల్ ఎమీన్ల కంటే ఏరైల్ ఎమీన్లు ఎందుకు చాలా బలహీన క్షారాలు.

  • వలయ ప్రతిక్షేపకాలు అనిలీన్ క్షారత్వాన్ని ఎలా పెంచుతాయి లేదా తగ్గిస్తాయి.

  • ఎమీన్ ద్రావణం pH ను ఎలా కనుగొనాలి.

3.1 భౌతిక స్థితి, వాసన, రంగు

  • మిథనామీన్, ఈథనామీన్, N-మిథైల్మిథనామీన్, ట్రైమిథైలెమీన్ గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద వాయువులు.

  • మూడు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ కార్బన్లు ఉన్న ప్రాథమిక ఎమీన్లు ద్రవాలు; ఇంకా పెద్దవి ఘనపదార్థాలు.

  • తక్కువ ఆలిఫాటిక్ ఎమీన్లు చేపల వాసన వేస్తాయి. ఉదయం వేట తర్వాత చేపల మార్కెట్‌లోని వాసన ఎక్కువగా ఎమీన్లదే.

  • శుద్ధ ఎమీన్లు రంగులేనివి. అనిలీన్, ఇతర ఏరైలెమీన్లు నిల్వ ఉంచితే గాలి ఆక్సీకరణం వల్ల నెమ్మదిగా ఎరుపు-గోధుమ రంగుకు మారతాయి.

3.2 ద్రావణీయత

ఎమీన్ నీటితో రెండు విధాలుగా హైడ్రోజన్ బంధం (Hydrogen bond) ఏర్పరుస్తుంది. దాని N–H హైడ్రోజన్ నీటి ఆక్సిజన్‌తో బంధం ఏర్పరుస్తుంది. దాని ఒంటరి జంట నీటి నుంచి హైడ్రోజన్ బంధాన్ని స్వీకరిస్తుంది.

  • తక్కువ ఆలిఫాటిక్ ఎమీన్లు నీటిలో సులభంగా కరుగుతాయి.

  • ఆల్కైల్ భాగం పెరిగే కొద్దీ ద్రావణీయత తగ్గుతుంది. పెద్ద ఎమీన్లు దాదాపు కరగవు.

  • పెద్ద జలవికర్షక వలయం వల్ల అనిలీన్ కొద్దిగా మాత్రమే కరుగుతుంది.

  • అన్ని ఎమీన్లు ఆల్కహాల్, ఈథర్, బెంజీన్ వంటి కర్బన ద్రావణిల్లో కరుగుతాయి.

సమాన ద్రవ్యరాశి గల ఎమీన్ల కంటే ఆల్కహాల్లు ఎక్కువగా కరుగుతాయి. ఆక్సిజన్ నైట్రోజన్ కంటే ఎక్కువ ఋణవిద్యుతాత్మకమైనది, కాబట్టి O–H···O హైడ్రోజన్ బంధాలు N–H···O బంధాల కంటే బలమైనవి.

3.3 మరిగే స్థానాలు

ప్రాథమిక, ద్వితీయ ఎమీన్లలో N–H బంధాలు ఉంటాయి, కాబట్టి వాటి అణువులు పరస్పరం హైడ్రోజన్ బంధాలు ఏర్పరుస్తాయి. తృతీయ ఎమీన్లలో N–H ఉండదు. అవి తమలో తాము హైడ్రోజన్ బంధాలు ఏర్పరచలేవు.

  • సాదృశ్య ఎమీన్లలో మరిగే స్థానం: 1° > 2° > 3°. 1° ఎమీన్‌లో బంధానికి రెండు N–H హైడ్రోజన్లు, 2° లో ఒకటి, 3° లో సున్నా.

  • సమాన మోలార్ ద్రవ్యరాశి వద్ద పోలిస్తే: ఆల్కహాల్ > ఎమీన్ > ఆల్కేన్.

సమ్మేళనంమోలార్ ద్రవ్యరాశి (g/mol)మరిగే స్థానం (K)కారణం
n-C₄H₉OH74390బలమైన O–H···O బంధం
n-C₄H₉NH₂73351N–H···N బంధం, రెండు H
(C₂H₅)₂NH73329అణువుకు ఒక N–H
C₂H₅N(CH₃)₂73311N–H లేదు, ద్విధ్రువ బలాలు మాత్రమే
n-C₅H₁₂72309వికిరణ (dispersion) బలాలు మాత్రమే

3.4 ఎమీన్లు ఎందుకు క్షారాలు

నైట్రోజన్‌పై ఉన్న ఒంటరి జంట ప్రోటాన్‌ను స్వీకరించగలదు. నీటిలో ఎమీన్ నీటి నుంచి ప్రోటాన్‌ను లాగి హైడ్రాక్సైడ్ అయాన్లను ఇస్తుంది. అందుకే ఎమీన్ ద్రావణాలు ఎరుపు లిటమస్‌ను నీలంగా మారుస్తాయి.

R−NH2+H2O⇌R−NH3++OH−\mathrm{R{-}NH_2 + H_2O \rightleftharpoons R{-}NH_3^+ + OH^-}

ఎమీన్లు ఆమ్లాలతో చర్య జరిపి లవణాలను కూడా ఏర్పరుస్తాయి. అనిలీన్ HCl తో అనిలీనియం క్లోరైడ్ C₆H₅NH₃⁺Cl⁻ ని ఇస్తుంది. ఈ లవణాలు అయానిక, నీటిలో కరిగే ఘనపదార్థాలు. NaOH వంటి బలమైన క్షారం ఎమీన్‌ను మళ్లీ విడుదల చేస్తుంది. తటస్థ సమ్మేళనాల నుంచి ఎమీన్లను వేరుచేయడానికి ఇది ఉపయోగపడుతుంది.

సమతాస్థితి ఎంతవరకు సాగుతుందో క్షార వియోజన స్థిరాంకం (Base dissociation constant) కొలుస్తుంది:

Kb=[RNH3+][OH−][RNH2]pKb=−log⁡KbK_b = \frac{[\mathrm{RNH_3^+}][\mathrm{OH^-}]}{[\mathrm{RNH_2}]} \qquad pK_b = -\log K_b

Kb ఎక్కువైతే, అంటే pKb తక్కువైతే, క్షారం బలమైనది. 298 K వద్ద ఒక ఎమీన్, దాని సంయుగ్మ ఆమ్లానికి:

pKa(RNH3+)+pKb(RNH2)=14pK_a(\mathrm{RNH_3^+}) + pK_b(\mathrm{RNH_2}) = 14

కాబట్టి బలహీన క్షారానికి బలమైన సంయుగ్మ ఆమ్లం ఉంటుంది. మిథైల్అమ్మోనియం అయాన్ కంటే అనిలీనియం అయాన్ చాలా బలమైన ఆమ్లం.

ఎమీన్pKb (నీరు, 298 K)
(C₂H₅)₂NH3.00
(C₂H₅)₃N3.25
(CH₃)₂NH3.27
C₂H₅NH₂3.29
CH₃NH₂3.38
(CH₃)₃N4.22
C₆H₅CH₂NH₂4.70
NH₃4.75
C₆H₅N(CH₃)₂8.92
C₆H₅NHCH₃9.30
C₆H₅NH₂9.38

ఇవి ప్రామాణిక పాఠ్యపుస్తక విలువలు; పుస్తకాల మధ్య చిన్న తేడాలు క్రమాలను మార్చవు.

3.5 ఆల్కైలెమీన్లు vs అమ్మోనియా: +I ప్రభావం

ఆల్కైల్ సమూహం ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను నైట్రోజన్ వైపు నెడుతుంది (+I ప్రేరేపిత ప్రభావం). దీనివల్ల రెండు ఫలితాలు వస్తాయి.

  1. ఒంటరి జంట ప్రోటాన్‌కు మరింత అందుబాటులో ఉంటుంది.

  2. ఏర్పడిన అమ్మోనియం అయాన్‌పై ధన ఆవేశం వ్యాపిస్తుంది, కాబట్టి ఆ అయాన్ స్థిరపడుతుంది.

అందువల్ల ప్రతి ఆలిఫాటిక్ ఎమీన్ NH₃ కంటే బలమైన క్షారం. ఈ ప్రభావం మాత్రమే పనిచేసే వాయు ప్రావస్థలో, ఆల్కైల్ సమూహాలు ఎక్కువైతే క్షారం అంత బలమైనది:

(CH3)3N>(CH3)2NH>CH3NH2>NH3(gas phase)\mathrm{(CH_3)_3N > (CH_3)_2NH > CH_3NH_2 > NH_3} \quad \text{(gas phase)}

3.6 నీటిలో క్షారత్వం: మూడు అంశాల పోటీ

నీటిలో క్రమం మారుతుంది. మూడు అంశాలు కలిసి పనిచేస్తాయి.

అంశంఅది ఏమి చేస్తుందిదేనికి అనుకూలం
+I ప్రభావంఎలక్ట్రాన్లను N వైపు నెడుతుందిఎక్కువ ఆల్కైల్ సమూహాలు (3° > 2° > 1°)
H-బంధం ద్వారా ద్రావణీకరణం (Solvation)అమ్మోనియం అయాన్ నీటితో H-బంధాల వల్ల స్థిరపడుతుంది; అయాన్‌పై N–H ఎక్కువైతే H-బంధాలు ఎక్కువతక్కువ ఆల్కైల్ సమూహాలు (1° > 2° > 3°)
ప్రాదేశిక అవరోధం (Steric hindrance)పెద్ద సమూహాలు N చుట్టూ గుమిగూడి ప్రోటాన్‌ను, నీటిని అడ్డుకుంటాయితక్కువ లేదా చిన్న సమూహాలు

ప్రతి సంయుగ్మ ఆమ్లంపై N–H హైడ్రోజన్లను లెక్కించండి. RNH₃⁺ కు మూడు, R₂NH₂⁺ కు రెండు, R₃NH⁺ కు ఒక్కటే. 3° అమ్మోనియం అయాన్ అతి తక్కువగా ద్రావణీకరణం చెందుతుంది. వర్షంలో మీకు మూడు స్నేహితులు గొడుగు పట్టడం, ఒక్కరే పట్టడం మధ్య తేడా ఊహించుకోండి: ఎక్కువ చేతులు, ఎక్కువ రక్షణ.

సమతుల్యం ఆల్కైల్ సమూహం పరిమాణంపై ఆధారపడుతుంది.

మిథైల్ శ్రేణి (చిన్న సమూహాలు, ప్రాదేశిక ప్రభావం తక్కువ): ద్రావణీకరణం 3° ఎమీన్‌ను అతిగా దెబ్బతీస్తుంది.

(CH3)2NH>CH3NH2>(CH3)3N>NH3(water)\mathrm{(CH_3)_2NH > CH_3NH_2 > (CH_3)_3N > NH_3} \quad \text{(water)}

ఇథైల్ శ్రేణి (పెద్ద సమూహాలు, +I ప్రభావం ఎక్కువ): 3° ఎమీన్ 1° ఎమీన్ కంటే పైకి వెళుతుంది.

(C2H5)2NH>(C2H5)3N>C2H5NH2>NH3(water)\mathrm{(C_2H_5)_2NH > (C_2H_5)_3N > C_2H_5NH_2 > NH_3} \quad \text{(water)}

రెండు శ్రేణులలోనూ నీటిలో ద్వితీయ ఎమీనే అతి బలమైన క్షారం. దానికి +I ప్రభావం, ద్రావణీకరణం మధ్య ఉత్తమ సమతుల్యం దక్కుతుంది.

చిత్రం 3.1 · వాయు ప్రావస్థలో, నీటిలో, బెంజీన్ వలయంతో క్షారత్వ క్రమం
చిత్రం 3.1 · వాయు ప్రావస్థలో, నీటిలో, బెంజీన్ వలయంతో క్షారత్వ క్రమం

మొదటి రెండు కాలమ్లను పోల్చండి: తృతీయ ఎమీన్ వాయు ప్రావస్థలో మొదటి స్థానం నుంచి నీటిలో మూడో స్థానానికి పడిపోతుంది, N వలయంపై ఉన్న ప్రతి ఎమీన్ NH₃ కంటే చాలా కింద ఉంటుంది.

3.7 ఏరైల్ ఎమీన్లు చాలా బలహీన క్షారాలు

అనిలీన్ pKb 9.38. మిథనామీన్ pKb 3.38. తేడా 6 pKb యూనిట్లు, అంటే Kb లో సుమారు పది లక్షల రెట్లు. దీనికి రెండు కారణాలు.

  1. స్వేచ్ఛ ఎమీన్‌లో అనునాదం. అనిలీన్ ఒంటరి జంట వలయంలోకి విస్తరిస్తుంది (ఐదు అనునాద నిర్మాణాలు). అనిలీనియం అయాన్ C₆H₅NH₃⁺ లో ఒంటరి జంట N–H బంధంలో వినియోగించబడుతుంది. రెండు Kekulé నిర్మాణాలే మిగులుతాయి. ప్రోటానీకరణం అదనపు అనునాద స్థిరత్వాన్ని కోల్పోయేలా చేస్తుంది, కాబట్టి అనిలీన్ తన ఒంటరి జంటను వదలదు.

  2. sp² కార్బన్. N కు అతుక్కున్న వలయ కార్బన్ sp²; అది sp³ కార్బన్ కంటే ఎక్కువ ఋణవిద్యుతాత్మకమైనది. అది N నుంచి ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను లాగుతుంది.

బెంజైలమీన్ (pKb 4.70) NH₃ కు దగ్గరగా ఉంటుంది, ఎందుకంటే దాని CH₂ సమూహం అనునాదాన్ని అడ్డుకుంటుంది. దాని ఒంటరి జంట నైట్రోజన్‌పైనే ఉంటుంది.

నీటిలో N-మిథైల్, N,N-డైమిథైల్ అనిలీన్లు అనిలీన్ కంటే కొంచెం బలమైనవి (pKb 9.30, 8.92), ఎందుకంటే మిథైల్ సమూహాలు +I నెట్టుదల ఇస్తాయి. కానీ మూడూ ఏ ఆలిఫాటిక్ ఎమీన్ కంటే చాలా బలహీనమైనవే.

డైఫెనైలెమీన్, ట్రైఫెనైలెమీన్. ప్రతి అదనపు ఫెనైల్ సమూహం ఇంకా ఎక్కువ విస్తరణను కలిగిస్తుంది. కాబట్టి క్రమం:

C6H5NH2>(C6H5)2NH>(C6H5)3N\mathrm{C_6H_5NH_2 > (C_6H_5)_2NH > (C_6H_5)_3N}

ట్రైఫెనైలెమీన్ దాదాపు తటస్థం.

3.8 అనిలీన్ క్షారత్వంపై ప్రతిక్షేపకాల ప్రభావాలు

వలయంపై ఉన్న సమూహం నైట్రోజన్‌కు చేరే ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను మారుస్తుంది.

  • ఎలక్ట్రాన్ విడుదల సమూహాలు (–CH₃, –OCH₃, –NH₂) సాంద్రతను N వైపు నెడతాయి. క్షారత్వం పెరుగుతుంది. p-టొలుయిడిన్, p-అనిసిడిన్ అనిలీన్ కంటే బలమైన క్షారాలు.

  • ఎలక్ట్రాన్ ఆకర్షక సమూహాలు (–NO₂, –CN, –Cl, –SO₃H, –COOH) సాంద్రతను దూరంగా లాగుతాయి. క్షారత్వం తగ్గుతుంది. p-నైట్రోఅనిలీన్ అనిలీన్ కంటే చాలా బలహీనమైనది.

పారా వద్ద ప్రతిక్షేపకంప్రభావంసుమారు pKbఅనిలీన్‌తో పోలిస్తే క్షార బలం
–OCH₃+R (−I కంటే ఎక్కువ)8.7బలమైనది
–CH₃+I, అతిసంయుగ్మం8.9బలమైనది
–H (అనిలీన్)లేదు9.4పోలికకు ఆధారం
–Cl−I (+R కంటే ఎక్కువ)10.0బలహీనమైనది
–NO₂−R మరియు −I13.0చాలా బలహీనమైనది

గుర్తుంచుకోవలసిన క్రమం (పారా శ్రేణి):

p-CH3OC6H4NH2>p-CH3C6H4NH2>C6H5NH2>p-ClC6H4NH2>p-O2NC6H4NH2p\text{-}\mathrm{CH_3OC_6H_4NH_2} > p\text{-}\mathrm{CH_3C_6H_4NH_2} > \mathrm{C_6H_5NH_2} > p\text{-}\mathrm{ClC_6H_4NH_2} > p\text{-}\mathrm{O_2NC_6H_4NH_2}

నైట్రో స్థానం. నైట్రోఅనిలీన్లలో పారా, ఆర్థో అతి బలహీనమైనవి, ఎందుకంటే ఆ స్థానాల్లో –NO₂ అనునాదం ద్వారా N ఒంటరి జంటను లాగుతుంది. మెటాలో −I ప్రభావం మాత్రమే ఉంటుంది. కాబట్టి క్షారత్వంలో m-నైట్రోఅనిలీన్ > p-నైట్రోఅనిలీన్ > o-నైట్రోఅనిలీన్. దగ్గరగా ఉన్న −I ప్రభావం, ప్రోటానీకరణ చెందిన సమూహం చుట్టూ రద్దీ వల్ల ఆర్థో సాదృశ్యకం అతి బలహీనమైనది.

ఆర్థో ప్రభావం (Ortho effect). ఆర్థో స్థానంలో దాదాపు ఏ సమూహం ఉన్నా — –CH₃ లాంటి ఎలక్ట్రాన్ విడుదల సమూహమైనా — అనిలీన్ ఆశించినదానికంటే బలహీనంగా మారుతుంది. పెద్ద సమూహం –NH₃⁺ అయాన్ చుట్టూ రద్దీ చేసి దాని ద్రావణీకరణాన్ని అడ్డుకుంటుంది. అందుకే o-టొలుయిడిన్ అనిలీన్ కంటే బలహీన క్షారం, p-టొలుయిడిన్ మాత్రం బలమైనది.

p-toluidine>m-toluidine>aniline>o-toluidinep\text{-toluidine} > m\text{-toluidine} > \text{aniline} > o\text{-toluidine}

3.9 ఎమీన్ ద్రావణం pH

గాఢత C ఉన్న, స్వల్పంగా వియోజనం చెందే బలహీన క్షారానికి:

[OH−]≈KbCpOH=12(pKb−log⁡C)pH=14−pOH[\mathrm{OH^-}] \approx \sqrt{K_b C} \qquad pOH = \tfrac{1}{2}(pK_b - \log C) \qquad pH = 14 - pOH

[OH⁻] అనేది C లో సుమారు 5% కంటే ఎక్కువైతే పూర్తి వర్గ సమీకరణం (Quadratic) వాడండి.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.1: మరిగే స్థానం పెరిగే క్రమంలో అమర్చండి: (CH₃)₃N, CH₃CH₂CH₂NH₂, CH₃CH₂NHCH₃, CH₃CH₂CH₂OH.

సాధన: అన్నింటి మోలార్ ద్రవ్యరాశి దాదాపు సమానం (59–60 g/mol). 3° ఎమీన్‌లో N–H లేదు, కాబట్టి అది అతి తక్కువ. 2° ఎమీన్‌లో ఒక N–H. 1° ఎమీన్‌లో రెండు. ఆల్కహాల్ అతి బలమైన హైడ్రోజన్ బంధాలు ఏర్పరుస్తుంది. క్రమం: (CH₃)₃N < CH₃CH₂NHCH₃ < CH₃CH₂CH₂NH₂ < CH₃CH₂CH₂OH.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.2: నీటిలో క్షార బలం తగ్గే క్రమంలో అమర్చండి: NH₃, CH₃NH₂, (CH₃)₂NH, (CH₃)₃N, C₆H₅NH₂.

సాధన: నీటిలో మిథైల్ శ్రేణి క్రమాన్ని వాడి, ఏరైలెమీన్‌ను చివర ఉంచండి. (CH₃)₂NH > CH₃NH₂ > (CH₃)₃N > NH₃ > C₆H₅NH₂. pKb విలువలు (3.27, 3.38, 4.22, 4.75, 9.38) దీన్ని ధృవీకరిస్తాయి.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.3: వాయు ప్రావస్థలో (CH₃)₃N మిథైల్ శ్రేణిలో అతి బలమైన క్షారం, కానీ నీటిలో CH₃NH₂ కంటే బలహీనం — ఎందుకు?

సాధన: వాయు ప్రావస్థలో +I ప్రభావం మాత్రమే పనిచేస్తుంది, మూడు మిథైల్ సమూహాలు అతిగా నెడతాయి. నీటిలో సంయుగ్మ ఆమ్లం నీటితో హైడ్రోజన్ బంధం ద్వారా స్థిరపడాలి. (CH₃)₃NH⁺ కు ఒక్క N–H మాత్రమే, CH₃NH₃⁺ కు మూడు. (CH₃)₃NH⁺ సరిగ్గా ద్రావణీకరణం చెందకపోవడం దాని +I లాభాన్ని మించిపోతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.4: మిథనామీన్ pKb 3.38, అనిలీన్ pKb 9.38. మిథనామీన్ ఎన్ని రెట్లు బలమైన క్షారం? అనిలీనియం అయాన్ pKa ఇవ్వండి.

సాధన: Kb నిష్పత్తి = 10^(9.38 − 3.38) = 10⁶, కాబట్టి మిథనామీన్ పది లక్షల రెట్లు బలమైనది. pKa(C₆H₅NH₃⁺) = 14 − 9.38 = 4.62.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.5: 0.10 M మిథనామీన్ (pKb 3.38) pH కనుగొనండి.

సాధన: Kb = 10^−3.38 = 4.17 × 10⁻⁴. సుమారు [OH⁻] = √(Kb C) = √(4.17 × 10⁻⁵) = 6.46 × 10⁻³ M. ఇది C లో 6.5%, కాబట్టి వర్గ సమీకరణం మెరుగైన విలువ ఇస్తుంది: [OH⁻] = 6.25 × 10⁻³ M. pOH = 2.20, pH = 11.80. త్వరిత సూత్రం 11.81 ఇస్తుంది, NEET ఐచ్ఛికాలకు సరిపోతుంది.

x2+Kbx−KbC=0⇒x=6.25×10−3 M,pH=14−2.20=11.80x^2 + K_b x - K_b C = 0 \Rightarrow x = 6.25\times10^{-3}\ \mathrm{M}, \quad pH = 14 - 2.20 = 11.80

సాధించిన ఉదాహరణ 3.6: 0.010 M అనిలీన్ (pKb 9.38) pH కనుగొనండి.

సాధన: వియోజనం చాలా స్వల్పం, కాబట్టి సూత్రం సరిపోతుంది. pOH = ½(9.38 − log 0.010) = ½(9.38 + 2) = 5.69. pH = 14 − 5.69 = 8.31. ద్రావణం కేవలం స్వల్ప క్షారం — పలుచని వంటసోడా నీళ్ల లాగా.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.7: క్షారత్వం తగ్గే క్రమంలో అమర్చండి: p-నైట్రోఅనిలీన్, p-టొలుయిడిన్, అనిలీన్, p-క్లోరోఅనిలీన్, p-అనిసిడిన్ (p-మెథాక్సీఅనిలీన్).

సాధన: ఎలక్ట్రాన్ దాతలు క్షారత్వాన్ని పెంచుతాయి: –OCH₃ (+R), –CH₃ (+I) కంటే బలమైనది. క్లోరిన్‌లో −I, +R కంటే ఎక్కువ, కాబట్టి అది క్షారత్వాన్ని కొంచెం తగ్గిస్తుంది. –NO₂ అతిగా తగ్గిస్తుంది. క్రమం: p-అనిసిడిన్ > p-టొలుయిడిన్ > అనిలీన్ > p-క్లోరోఅనిలీన్ > p-నైట్రోఅనిలీన్.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.8: –CH₃ ఎలక్ట్రాన్ విడుదల సమూహమైనా o-టొలుయిడిన్ అనిలీన్ కంటే ఎందుకు బలహీన క్షారమో వివరించండి.

సాధన: ఇది ఆర్థో ప్రభావం. –NH₂ పక్కనే ఉన్న మిథైల్ సమూహం ప్రోటానీకరణంలో ఏర్పడే –NH₃⁺ అయాన్ చుట్టూ రద్దీ చేస్తుంది. నీటి అణువులు దాని చుట్టూ చేరి హైడ్రోజన్ బంధాలతో స్థిరపరచలేవు. సంయుగ్మ ఆమ్లం తక్కువ స్థిరం అంటే క్షారం బలహీనం. పారా స్థానంలో రద్దీ ఉండదు, కాబట్టి p-టొలుయిడిన్ అనిలీన్ కంటే బలమైనది.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.9: క్షారత్వం తగ్గే క్రమంలో అమర్చండి: C₆H₅NH₂, C₆H₅CH₂NH₂, (C₆H₅)₂NH, (C₂H₅)₂NH, NH₃.

సాధన: (C₂H₅)₂NH అతి బలమైనది (pKb 3.00). బెంజైలమీన్ (4.70) దాదాపు NH₃ (4.75) అంత బలమైనది, కొంచెం ముందు. అనిలీన్ (9.38) బలహీనం; రెండు వలయాలు ఒంటరి జంటను విస్తరింపజేసే డైఫెనైలెమీన్ ఇంకా బలహీనం. క్రమం: (C₂H₅)₂NH > C₆H₅CH₂NH₂ > NH₃ > C₆H₅NH₂ > (C₆H₅)₂NH.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • తక్కువ ఎమీన్లు చేపల వాసన గల వాయువులు లేదా ద్రవాలు; ఏరైలెమీన్లు గాలిలో ఆక్సీకరణం వల్ల నలుపు ఎక్కుతాయి.

  • మరిగే స్థానం: సాదృశ్యకాలకు 1° > 2° > 3°; సమాన ద్రవ్యరాశి వద్ద ఆల్కహాల్ > ఎమీన్ > ఆల్కేన్.

  • తక్కువ ఆలిఫాటిక్ ఎమీన్లు నీటిలో కరుగుతాయి (H-బంధం); కార్బన్ గొలుసు పెరిగే కొద్దీ ద్రావణీయత తగ్గుతుంది.

  • pKb తక్కువైతే క్షారం బలమైనది; pKa(సంయుగ్మ ఆమ్లం) + pKb = 14.

  • వాయు ప్రావస్థ: 3° > 2° > 1° > NH₃ (+I మాత్రమే).

  • నీరు: (CH₃)₂NH > CH₃NH₂ > (CH₃)₃N > NH₃ మరియు (C₂H₅)₂NH > (C₂H₅)₃N > C₂H₅NH₂ > NH₃.

  • అనిలీన్ (pKb 9.38) మిథనామీన్ కంటే సుమారు 10⁶ రెట్లు బలహీనం: ఒంటరి జంట విస్తరణ, sp² కార్బన్.

  • పారా వద్ద దాతలు (–OCH₃, –CH₃) అనిలీన్ క్షారత్వాన్ని పెంచుతాయి; గ్రహీతలు (–NO₂, –Cl, –CN) తగ్గిస్తాయి; ఆర్థో సమూహాలు తగ్గిస్తాయి (ఆర్థో ప్రభావం).

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • జల ద్రావణ ప్రశ్నకు వాయు ప్రావస్థ క్రమం రాయడం, లేదా విలోమంగా. ప్రశ్నలో మాధ్యమాన్ని చదవండి.

  • నీటిలో (C₂H₅)₃N ని C₂H₅NH₂ కింద ఉంచడం. ఇథైల్ శ్రేణిలో 3° ఎమీన్ 1° ఎమీన్‌ను మించుతుంది.

  • బెంజైలమీన్‌ను అనిలీన్‌లా చూడటం. దాని ఒంటరి జంట విస్తరించదు; అది దాదాపు NH₃ అంత క్షారం.

  • –CH₃ ఎలక్ట్రాన్లను ఇస్తుంది కాబట్టి o-టొలుయిడిన్ అనిలీన్ కంటే బలమైనదని అనుకోవడం. ఆర్థో ప్రభావం దాన్ని బలహీనపరుస్తుంది.

  • pKb, Kb లను గందరగోళం చేసుకోవడం: pKb ఎక్కువైతే క్షారం బలహీనం.

  • 3° ఎమీన్లు "ఎక్కువ ప్రతిక్షేపితాలు" కాబట్టి వాటి మరిగే స్థానం అత్యధికమని చెప్పడం. వాటిలో N–H లేదు, అవి అతి తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద మరుగుతాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3

స్థాయి 1: భావన పరీక్ష

1. ఎమీన్లు క్షారాలుగా ప్రవర్తిస్తాయి, ఎందుకంటే (a) వాటిలో ఆమ్ల N–H హైడ్రోజన్ ఉంటుంది (b) నైట్రోజన్‌కు ప్రోటాన్‌ను స్వీకరించగల ఒంటరి జంట ఉంటుంది (c) అవి అయానిక సమ్మేళనాలు (d) అవి నీటిలో H⁺ ను విడుదల చేస్తాయి

2. కిందివాటిలో అత్యధిక మరిగే స్థానం ఉన్నది? (a) (CH₃)₃N (b) CH₃CH₂NHCH₃ (c) CH₃CH₂CH₂CH₃ (d) CH₃CH₂CH₂NH₂

3. pKb విలువ ఎక్కువ అంటే (a) బలమైన క్షారం (b) Kb ఎక్కువ (c) బలహీన క్షారం (d) అదే ఆమ్ల గాఢతకు తక్కువ pH

4. అతి బలహీన క్షారం ఏది? (a) CH₃NH₂ (b) NH₃ (c) (CH₃)₂NH (d) C₆H₅NH₂

5. గాలిలో ఉంచితే అనిలీన్ ఎరుపు-గోధుమ రంగుకు మారుతుంది, దీనికి కారణం (a) హైడ్రోజన్ బంధం (b) క్షయకరణం (c) జలవిశ్లేషణ (d) వాతావరణ ఆక్సీకరణం

6. సాదృశ్య ప్రాథమిక ఎమీన్ల కంటే తృతీయ ఎమీన్ల మరిగే స్థానాలు తక్కువ, ఎందుకంటే (a) వాటి మోలార్ ద్రవ్యరాశి ఎక్కువ (b) అవి ఎక్కువ క్షారాలు (c) అంతర్అణు హైడ్రోజన్ బంధానికి వాటిలో N–H లేదు (d) అవి అయానికమైనవి

7. 298 K వద్ద ఒక ఎమీన్‌కు, దాని సంయుగ్మ ఆమ్లం pKa మరియు ఎమీన్ pKb ల మొత్తం (a) 14 (b) 7 (c) 0 (d) 1

8. వాయు ప్రావస్థలో కిందివాటిలో అతి బలమైన క్షారం (a) (CH₃)₃N (b) (CH₃)₂NH (c) CH₃NH₂ (d) NH₃

9. ఈథనామీన్ జల ద్రావణం (a) నీలి లిటమస్‌ను ఎరుపుగా (b) ఎరుపు లిటమస్‌ను నీలంగా (c) ఫినాప్థలీన్‌ను గులాబీ నుంచి రంగులేనిదిగా (d) మిథైల్ ఆరెంజ్‌ను ఎరుపుగా మారుస్తుంది

10. అనిలీన్ HCl తో చర్య జరిపి ఇచ్చేది (a) క్లోరోబెంజీన్ (b) బెంజీన్ డయాజోనియం క్లోరైడ్ (c) అనిలీనియం క్లోరైడ్ (d) p-క్లోరోఅనిలీన్

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. జల ద్రావణంలో క్షార బలం సరైన క్రమం (a) (CH₃)₂NH > CH₃NH₂ > (CH₃)₃N > NH₃ (b) (CH₃)₃N > (CH₃)₂NH > CH₃NH₂ > NH₃ (c) CH₃NH₂ > (CH₃)₂NH > (CH₃)₃N > NH₃ (d) NH₃ > CH₃NH₂ > (CH₃)₂NH > (CH₃)₃N

12. నీటిలో ఇథైలెమీన్ల క్షార బలం సరైన క్రమం (a) (C₂H₅)₃N > (C₂H₅)₂NH > C₂H₅NH₂ (b) (C₂H₅)₂NH > (C₂H₅)₃N > C₂H₅NH₂ (c) C₂H₅NH₂ > (C₂H₅)₂NH > (C₂H₅)₃N (d) (C₂H₅)₂NH > C₂H₅NH₂ > (C₂H₅)₃N

13. సైక్లోహెక్సైలెమీన్ కంటే అనిలీన్ బలహీన క్షారం, ఎందుకంటే (a) దాని ఒంటరి జంట బెంజీన్ వలయంపై విస్తరిస్తుంది (b) దాని మోలార్ ద్రవ్యరాశి ఎక్కువ (c) అది నీటిలో తక్కువగా కరుగుతుంది (d) అనిలీన్‌లో N sp³, సైక్లోహెక్సైలెమీన్‌లో sp²

14. నీటిలో వీటిలో అతి బలమైన క్షారం ఏది? (a) p-మెథాక్సీఅనిలీన్ (b) అనిలీన్ (c) p-క్లోరోఅనిలీన్ (d) p-నైట్రోఅనిలీన్

15. కిందివాటిలో అతి బలమైన క్షారం ఏది? (a) C₆H₅NH₂ (b) C₆H₅CH₂NH₂ (c) (C₆H₅)₂NH (d) p-O₂NC₆H₄NH₂

16. మిథనామీన్ pKb 3.38, అనిలీన్ pKb 9.38. Kb(మిథనామీన్) : Kb(అనిలీన్) నిష్పత్తి సుమారు (a) 6 (b) 10⁶ (c) 2.8 (d) 10⁻⁶

17. నీటిలో (CH₃)₂NH కంటే (CH₃)₃N బలహీన క్షారం కావడానికి ప్రధాన కారణం (a) ట్రైమిథైలెమీన్‌లో +I ప్రభావం తక్కువ (b) ట్రైమిథైలెమీన్ నీటిలో కరగదు (c) (CH₃)₃NH⁺ అయాన్ నీటితో హైడ్రోజన్ బంధం ద్వారా సరిగ్గా స్థిరపడదు (d) ట్రైమిథైలెమీన్‌లో N sp²

18. క్షారత్వ సరైన క్రమం (a) o-టొలుయిడిన్ > p-టొలుయిడిన్ > అనిలీన్ (b) అనిలీన్ > p-టొలుయిడిన్ > o-టొలుయిడిన్ (c) p-టొలుయిడిన్ > అనిలీన్ > o-టొలుయిడిన్ (d) o-టొలుయిడిన్ > అనిలీన్ > p-టొలుయిడిన్

19. ద్రావణీయత గురించి సరైన వాక్యం ఏది? (a) O–H···O బంధాలు బలమైనవి కాబట్టి సమాన ద్రవ్యరాశి గల ఈథనామీన్ కంటే ఇథనాల్ నీటిలో ఎక్కువగా కరుగుతుంది (b) అనిలీన్ నీటితో పూర్తిగా కలుస్తుంది (c) గొలుసు పొడవుతో ఎమీన్ల ద్రావణీయత పెరుగుతుంది (d) తృతీయ ఎమీన్లు నీటి నుంచి హైడ్రోజన్ బంధాలను స్వీకరించలేవు

20. అనిలీనియం అయాన్ pKa (అనిలీన్ pKb = 9.38) (a) 4.62 (b) 9.38 (c) 23.38 (d) 7.00

21. నైట్రోఅనిలీన్లలో క్షారత్వ క్రమం (a) o > m > p (b) p > o > m (c) o > p > m (d) m > p > o

22. ఏ జతలో ఎక్కువ pKb ఉన్నది మొదట ఉంది? (a) CH₃NH₂, C₆H₅NH₂ (b) NH₃, C₆H₅NH₂ (c) C₆H₅NH₂, C₆H₅CH₂NH₂ (d) (CH₃)₂NH, NH₃

స్థాయి 3: సవాలు

23. [OH⁻] = √(Kb C) వాడితే, 0.10 M ఈథనామీన్ (pKb = 3.29) pH సుమారు (a) 2.14 (b) 12.29 (c) 10.71 (d) 11.86

24. 0.0010 M అనిలీన్ (pKb = 9.38) pH సుమారు (a) 7.81 (b) 6.19 (c) 8.31 (d) 9.38

25. క్షారత్వం తగ్గే సరైన క్రమం (a) NH₃ > C₆H₅NH₂ > (C₆H₅)₂NH > (C₂H₅)₂NH (b) (C₆H₅)₂NH > C₆H₅NH₂ > NH₃ > (C₂H₅)₂NH (c) C₆H₅NH₂ > NH₃ > (C₂H₅)₂NH > (C₆H₅)₂NH (d) (C₂H₅)₂NH > NH₃ > C₆H₅NH₂ > (C₆H₅)₂NH

26. pKb విలువలు: (CH₃)₂NH = 3.27, (CH₃)₃N = 4.22. Kb[(CH₃)₂NH] : Kb[(CH₃)₃N] నిష్పత్తి దేనికి అతి దగ్గరగా ఉంటుంది? (a) 0.11 (b) 8.9 (c) 1.3 (d) 95

27. p-క్లోరోఅనిలీన్ అనిలీన్ కంటే బలహీన క్షారం, ఎందుకంటే (a) క్లోరిన్ +R ప్రభావం ఆధిపత్యం చెలాయిస్తుంది (b) క్లోరిన్ నైట్రోజన్‌ను sp³ గా మారుస్తుంది (c) క్లోరిన్ −I ప్రభావం దాని +R ప్రభావం కంటే ఎక్కువ (d) క్లోరిన్ –NH₂ తో హైడ్రోజన్ బంధాలు ఏర్పరుస్తుంది

28. మరిగే స్థానం పెరిగే సరైన క్రమంలో ఉన్న సమూహం ఏది? (a) C₂H₅OH < C₂H₅NH₂ < (CH₃)₂NH (b) (CH₃)₃N < CH₃CH₂NHCH₃ < CH₃CH₂CH₂NH₂ (c) CH₃CH₂CH₂NH₂ < CH₃CH₂NHCH₃ < (CH₃)₃N (d) CH₃CH₂CH₂NH₂ < (CH₃)₃N < C₃H₇OH

29. ప్రతిపాదన (A): వాయు ప్రావస్థలో ట్రైమిథైలెమీన్ మిథనామీన్ కంటే బలమైన క్షారం.
కారణం (R): నీటిలో, తృతీయ ఎమీన్ సంయుగ్మ ఆమ్లం కంటే ప్రాథమిక ఎమీన్ సంయుగ్మ ఆమ్లం ఎక్కువ హైడ్రోజన్ బంధాలతో స్థిరపడుతుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: బెంజైలమీన్ అనిలీన్ కంటే చాలా బలహీన క్షారం.
వాక్యం II: అనిలీన్‌లో నైట్రోజన్ ఒంటరి జంట బెంజీన్ వలయంతో అనునాదంలో పాల్గొంటుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1bN పై ఒంటరి జంట H⁺ ను స్వీకరిస్తుంది
2d1° ఎమీన్‌లో H-బంధానికి రెండు N–H
3cpKb = −log Kb
4dఅనిలీన్, pKb 9.38
5dగాలి ఆక్సీకరణం రంగు ఉత్పన్నాలను ఇస్తుంది
6cN–H లేదు, అంతర్అణు H-బంధాలు లేవు
7apKa + pKb = pKw = 14
8aవాయు ప్రావస్థలో +I మాత్రమే పనిచేస్తుంది
9bఎమీన్ + నీరు OH⁻ ని ఇస్తుంది
10cలవణం C₆H₅NH₃⁺Cl⁻ ఏర్పడుతుంది
11aనీటిలో మిథైల్ శ్రేణి
12bనీటిలో ఇథైల్ శ్రేణి
13aఅనునాదం ఒంటరి జంటను బిజీగా ఉంచుతుంది
14a–OCH₃ +R ద్వారా ఎలక్ట్రాన్లను ఇస్తుంది
15bCH₂ విస్తరణను అడ్డుకుంటుంది
16b10^(9.38 − 3.38) = 10⁶
17cR₃NH⁺ పై ద్రావణీకరణానికి ఒక్క N–H మాత్రమే
18cపారా ఎలక్ట్రాన్లను ఇస్తుంది; ఆర్థో ప్రభావం బలహీనపరుస్తుంది
19aO–H···O బంధాలు బలమైనవి
20a14 − 9.38 = 4.62
21dమెటాలో N పై −R ప్రభావం లేదు
22cఅనిలీన్ 9.38 vs బెంజైలమీన్ 4.70
23dpOH = ½(3.29 + 1) = 2.145
24apOH = ½(9.38 + 3) = 6.19
25dఆల్కైల్ > NH₃ > ఒక వలయం > రెండు వలయాలు
26b10^0.95 = 8.9
27cCl యొక్క −I ఆధిపత్యం
28b3° < 2° < 1°
29bరెండూ సరైనవి; R నీటి గురించి, A వాయు ప్రావస్థ గురించి
30dబెంజైలమీన్ బలమైనది; II సరైనది

అధ్యాయం 3 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • తక్కువ ఆలిఫాటిక్ ఎమీన్లు చేపల వాసన గల వాయువులు లేదా బాష్పశీల ద్రవాలు; పెద్దవి ఘనపదార్థాలు. అనిలీన్ రంగులేని ద్రవం, గాలిలో ఆక్సీకరణం వల్ల నలుపు ఎక్కుతుంది.

  • తక్కువ ఎమీన్లు నీటితో H-బంధం ద్వారా కరుగుతాయి; జలవికర్షక ఆల్కైల్ భాగం పెరిగే కొద్దీ ద్రావణీయత తగ్గుతుంది. అనిలీన్ నీటిలో కొద్దిగా మాత్రమే కరుగుతుంది.

  • సాదృశ్యకాలలో మరిగే స్థానం: 1° > 2° > 3° (రెండు N–H, ఒక N–H, సున్నా). N–H···N బంధాలు O–H···O కంటే బలహీనమైనవి కాబట్టి సమాన ద్రవ్యరాశి ఆల్కహాల్ల కంటే ఎమీన్లు తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద మరుగుతాయి.

  • N పై ఒంటరి జంట వల్ల ఎమీన్లు క్షారాలు: R–NH₂ + H₂O ⇌ R–NH₃⁺ + OH⁻. అవి ఆమ్లాలతో లవణాలు ఏర్పరుస్తాయి, NaOH వాటిని మళ్లీ విడుదల చేస్తుంది.

  • Kb = [RNH₃⁺][OH⁻]/[RNH₂]; pKb = −log Kb. తక్కువ pKb = బలమైన క్షారం. 298 K వద్ద pKa(సంయుగ్మ ఆమ్లం) + pKb = 14.

  • వాయు ప్రావస్థ (+I మాత్రమే ముఖ్యం): 3° > 2° > 1° > NH₃.

  • నీటిలో మూడు అంశాలు పోటీ పడతాయి: +I ప్రభావం, H-బంధం ద్వారా కాటాయన్ ద్రావణీకరణం (ఎక్కువ N–H = మెరుగు), ప్రాదేశిక రద్దీ.

  • నీటిలో క్రమం, ఇథైల్ శ్రేణి: (C₂H₅)₂NH > (C₂H₅)₃N > C₂H₅NH₂ > NH₃.

  • నీటిలో క్రమం, మిథైల్ శ్రేణి: (CH₃)₂NH > CH₃NH₂ > (CH₃)₃N > NH₃.

  • ఏరైల్ ఎమీన్లు NH₃ కంటే బలహీనం: ఒంటరి జంట వలయంలోకి విస్తరిస్తుంది, అనిలీనియం అయాన్ కంటే అనిలీన్‌కు ఎక్కువ అనునాద నిర్మాణాలు ఉంటాయి.

  • N పై ప్రతి అదనపు ఫెనైల్ ఇంకా బలహీనపరుస్తుంది: C₆H₅NH₂ > (C₆H₅)₂NH > (C₆H₅)₃N. బెంజైలమీన్ (pKb 4.70) ఆల్కైల్ ఎమీన్‌లా ప్రవర్తిస్తుంది.

  • పారా ప్రతిక్షేపకాలు: –OCH₃, –CH₃ క్షారత్వాన్ని పెంచుతాయి; –Cl, –NO₂ తగ్గిస్తాయి. ఏ ఆర్థో ప్రతిక్షేపకమైనా క్షారత్వాన్ని తగ్గిస్తుంది (ఆర్థో ప్రభావం).

  • బలహీన క్షారం pH: pOH = ½(pKb − log c), pH = 14 − pOH (అయనీకరణం స్వల్పంగా ఉన్నప్పుడు వర్తిస్తుంది).

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

ఎమీన్pKb (నీరు, 298 K)
(C₂H₅)₂NH3.00
(C₂H₅)₃N3.25
(CH₃)₂NH3.27
C₂H₅NH₂3.29
CH₃NH₂3.38
(CH₃)₃N4.22
C₆H₅CH₂NH₂4.70
NH₃4.75
C₆H₅N(CH₃)₂8.92
C₆H₅NHCH₃9.30
C₆H₅NH₂9.38
pOH=12(pKb−log⁡c),pKa+pKb=14pOH = \tfrac{1}{2}(pK_b - \log c), \qquad pK_a + pK_b = 14

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "Gas Trusts Inductive" (వాయువు ప్రేరేపణనే నమ్ముతుంది): వాయు ప్రావస్థలో +I ప్రభావం మాత్రమే లెక్కలోకి వస్తుంది, కాబట్టి 3° > 2° > 1° > NH₃.

  • "ఇథైల్: 2-3-1, మిథైల్: 2-1-3": రెండు శ్రేణుల నీటి క్రమాలు. రెండింటిలోనూ ద్వితీయ ఎమీనే గెలుస్తుంది.

  • "Ring Robs the Pair" (వలయం జంటను దోచుకుంటుంది): N పై ఉన్న బెంజీన్ వలయం ఒంటరి జంటను అనునాదంలోకి లాగుతుంది, కాబట్టి ప్రతి ఏరైల్ ఎమీన్ NH₃ కంటే బలహీనం.

  • "MOM pushes, CN pulls": M = Methyl, OM = OMe — పారా వద్ద ఇవి ఎలక్ట్రాన్లను నెడతాయి (బలమైన క్షారం); C = Cl, N = NO₂ — ఇవి లాగుతాయి (బలహీన క్షారం).

  • "మరిగే స్థానం: రెండు చేతులు, ఒక చెయ్యి, చేతులే లేవు": 1° ఎమీన్లు రెండు N–H తో, 2° ఒకదానితో పక్క అణువులను పట్టుకుంటాయి, 3° ఏదీ పట్టుకోదు.

భావనల అనుసంధానం

  • Kb, pKb, బలహీన క్షారాల pH, సంయుగ్మ జతలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 6: సమతాస్థితి నుంచి వస్తాయి.

  • +I, +R, −R ప్రభావాలు, అతిసంయుగ్మం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 14: కర్బన రసాయన శాస్త్రం – కొన్ని ప్రాథమిక సూత్రాలలో నిర్మించబడ్డాయి.

  • హైడ్రోజన్ బంధం, మరిగే స్థానం, ద్రావణీయతపై దాని ప్రభావం — రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 3: రసాయన బంధం మరియు అణు నిర్మాణం, రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 17: ఆక్సిజన్ కలిగిన కర్బన సమ్మేళనాలు (ఆల్కహాల్లు, ఫీనాల్లు) తో అనుసంధానమై ఉంది.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)

31. జాబితా I (ఎమీన్) ను జాబితా II (298 K వద్ద నీటిలో pKb) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. (C₂H₅)₂NH
B. (CH₃)₃N
C. C₆H₅NH₂
D. NH₃
జాబితా II: i. 4.75
ii. 9.38
iii. 3.00
iv. 4.22
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

32. జాబితా I (సమ్మేళనం, అన్నీ సుమారు 72–74 g/mol) ను జాబితా II (మరిగే స్థానం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. n-C₄H₉OH
B. n-C₄H₉NH₂
C. (C₂H₅)₂NH
D. C₂H₅N(CH₃)₂
జాబితా II: i. 351 K
ii. 311 K
iii. 390 K
iv. 329 K
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv

33. జాబితా I (పారా-ప్రతిక్షేపిత అనిలీన్) ను జాబితా II (క్షారత్వంపై ప్రభావం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. p-మెథాక్సీఅనిలీన్
B. p-నైట్రోఅనిలీన్
C. p-క్లోరోఅనిలీన్
D. p-టొలుయిడిన్
జాబితా II: i. −R, −I; అనిలీన్ కంటే చాలా బలహీనం
ii. +I, అతిసంయుగ్మం; అనిలీన్ కంటే బలమైనది
iii. +R, −I కంటే ఎక్కువ; అనిలీన్ కంటే బలమైనది
iv. −I, +R కంటే ఎక్కువ; అనిలీన్ కంటే బలహీనం
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii

34. జాబితా I (అంశం) ను జాబితా II (నీటిలో ఎమీన్ క్షారత్వంపై దాని ప్రభావం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. ఆల్కైల్ సమూహాల +I ప్రభావం
B. కాటాయన్ H-బంధ ద్రావణీకరణం
C. మూడు ఆల్కైల్ సమూహాల రద్దీ
D. అనిలీన్‌లో అనునాదం
జాబితా II: i. RₙNH₄₋ₙ⁺ కు ఎక్కువ N–H బంధాలు ఉంటే దాన్ని ఎక్కువ స్థిరపరుస్తుంది
ii. 3° ఎమీన్లలో ద్రావణీకరణాన్ని, H⁺ సమీపించడాన్ని అడ్డుకుంటుంది
iii. ఒంటరి జంట లభ్యతను తగ్గిస్తుంది
iv. ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను నైట్రోజన్‌పైకి నెడుతుంది
(a) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (b) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. తక్కువ ఆలిఫాటిక్ ఎమీన్లు నీటితో H-బంధాలు ఏర్పరుచుకోవడం వల్ల నీటిలో కరుగుతాయి.
B. మోలార్ ద్రవ్యరాశితో నీటిలో ఎమీన్ల ద్రావణీయత పెరుగుతుంది.
C. అనిలీన్ నీటిలో కొద్దిగా మాత్రమే కరుగుతుంది, కానీ సిన్న HCl లో కరుగుతుంది.
D. సాదృశ్య ప్రాథమిక ఎమీన్ల కంటే తృతీయ ఎమీన్లు ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద మరుగుతాయి.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు

36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. వాయు ప్రావస్థలో క్షారత్వం 3° > 2° > 1° > NH₃.
B. నీటిలో (CH₃)₃N, CH₃NH₂ కంటే బలమైన క్షారం.
C. బెంజైలమీన్ అనిలీన్ కంటే బలమైన క్షారం.
D. pKb ఎక్కువైతే క్షారం బలమైనది.
E. డైఫెనైలెమీన్ అనిలీన్ కంటే బలహీన క్షారం.
(a) A మరియు B మాత్రమే (b) B, C మరియు D మాత్రమే (c) A, C మరియు D మాత్రమే (d) A, C మరియు E మాత్రమే

37. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. అనిలీన్ అమ్మోనియా కంటే బలహీన క్షారం.
B. అనిలీనియం అయాన్ కంటే అనిలీన్‌కు ఎక్కువ అనునాద నిర్మాణాలు ఉంటాయి.
C. అనిలీన్ జల ద్రావణం అదే గాఢత గల NaOH అంత బలమైన క్షారం.
D. N-మిథైల్అనిలీన్ (pKb 9.30) అనిలీన్ (pKb 9.38) కంటే కొంచెం బలమైన క్షారం.
(a) A, B మరియు D మాత్రమే (b) A మరియు C మాత్రమే (c) B, C మరియు D మాత్రమే (d) A మాత్రమే

38. నీటిలో NH₃ కంటే కిందివాటిలో ఎన్ని బలమైన క్షారాలు? C₆H₅CH₂NH₂, C₆H₅NH₂, (CH₃)₃N, C₆H₅N(CH₃)₂, (C₂H₅)₂NH, p-నైట్రోఅనిలీన్ (a) రెండు (b) నాలుగు (c) మూడు (d) ఐదు

39. ఒక పట్టిక నీటిలో pKb విలువలను ఇస్తుంది: CH₃NH₂ 3.38, (CH₃)₂NH 3.27, (CH₃)₃N 4.22, NH₃ 4.75. ఈ దత్తాంశానికి సరిపోయే నిర్ణయం ఏది? (a) మిథైల్ సమూహాల సంఖ్యతో క్షారత్వం స్థిరంగా పెరుగుతుంది (b) 3° ఎమీన్ అతి బలమైన క్షారం (c) 2° ఎమీన్ అతి బలమైనది, మూడు ఎమీన్లలో 3° ఎమీన్ అతి బలహీనమైనది (d) మూడు ఎమీన్లూ NH₃ కంటే బలహీన క్షారాలు

40. ఒక గ్రాఫ్, పారా-ప్రతిక్షేపిత అనిలీన్ల సుమారు pKb (y-అక్షం) ను –OCH₃, –CH₃, –H, –Cl, –NO₂ క్రమంలో ప్రతిక్షేపకాల (x-అక్షం) కు వ్యతిరేకంగా చూపిస్తుంది. 8.7, 8.9, 9.4, 10.0, 13.0 విలువలతో గ్రాఫ్ (a) మొత్తం పెరుగుతుంది, –NO₂ వద్ద అతి పెద్ద దూకుడు (b) మొత్తం తగ్గుతుంది (c) సమతలంగా ఉంటుంది (d) పెరిగి తర్వాత తగ్గుతుంది

41. pKb(C₂H₅)₂NH = 3.00, pKb(C₆H₅NH₂) = 9.38 వాడితే Kb(డైఇథైలెమీన్)/Kb(అనిలీన్) నిష్పత్తి సుమారు (a) 6.4 (b) 3.1 (c) 2.4 × 10³ (d) 2.4 × 10⁶

Q42–43 కోసం సన్నివేశం: అనిత 0.10 mol ఒక ఎమీన్‌ను నీటిలో కరిగించి 298 K వద్ద 1.0 L ద్రావణం తయారుచేసింది. దాని pH 8.81. ఆమె భాగస్వామి, pKb 4.70 ఉన్న మరో ఎమీన్‌తో 0.10 M ద్రావణం తయారుచేశారు.

42. అనిత ఎమీన్ pKb (a) 8.92 (b) 9.38 (c) 4.75 (d) 3.38

43. భాగస్వామి ఎమీన్, దాని ద్రావణం సుమారు pH (a) అనిలీన్, 8.8 (b) N,N-డైమిథైల్అనిలీన్, 9.0 (c) డైఇథైలెమీన్, 12.0 (d) బెంజైలమీన్, 11.15

44. P = (C₂H₅)₂NH, Q = C₆H₅NH₂, R = C₆H₅CH₂NH₂, S = (C₂H₅)₃N ల నీటిలో క్షారత్వం తగ్గే సరైన క్రమం (a) P > S > R > Q (b) S > P > R > Q (c) P > R > S > Q (d) R > P > S > Q

45. pKb(CH₃NH₂) = 3.38, pKb(C₆H₅NH₂) = 9.38 ఇచ్చినప్పుడు, CH₃NH₃⁺ pKa, మరియు CH₃NH₃⁺, C₆H₅NH₃⁺ జతలో బలమైన ఆమ్లం (a) 3.38; CH₃NH₃⁺ (b) 10.62; CH₃NH₃⁺ (c) 10.62; C₆H₅NH₃⁺ (d) 4.62; C₆H₅NH₃⁺

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31cpKb పట్టిక నుంచి విలువలు
32aఆల్కహాల్ > 1° > 2° > 3° ఎమీన్: O–H···O అతి బలమైనది, తర్వాత రెండు, ఒకటి, సున్నా N–H
33dOMe అనునాదం ద్వారా, CH₃ +I ద్వారా ఇస్తాయి; Cl −I ద్వారా, NO₂ −R, −I ద్వారా లాగుతాయి
34b+I నెడుతుంది; ద్రావణీకరణం N–H ఎక్కువగా ఉన్న కాటాయన్లకు అనుకూలం; రద్దీ 3° ని అడ్డుకుంటుంది; అనునాదం జంటను లాగుతుంది
35bA, C సరైనవి; ద్రవ్యరాశితో ద్రావణీయత తగ్గుతుంది; 3° ఎమీన్లు అతి తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద మరుగుతాయి
36dB తప్పు (4.22 vs 3.38); D తప్పు: pKb ఎక్కువ = బలహీన క్షారం
37aC తప్పు: అనిలీన్ చాలా బలహీన క్షారం (pKb 9.38)
38cబెంజైలమీన్, (CH₃)₃N, (C₂H₅)₂NH ల pKb 4.75 కంటే తక్కువ
39c2° ఎమీన్‌కు అతి తక్కువ pKb (3.27), 3° ఎమీన్‌కు అతి ఎక్కువ (4.22)
40a8.7 → 8.9 → 9.4 → 10.0 → 13.0; –NO₂ వద్ద 3.0 దూకుడు అతి పెద్దది
41d10^(9.38 − 3.00) = 10^6.38 ≈ 2.4 × 10⁶
42bpOH = 5.19 = ½(pKb + 1), కాబట్టి pKb = 9.38 (అనిలీన్)
43dpKb 4.70 బెంజైలమీన్; pOH = ½(4.70 + 1) = 2.85, pH = 11.15
44apKb 3.00 < 3.25 < 4.70 < 9.38
45cpKa = 14 − 3.38 = 10.62; అనిలీనియం pKa = 4.62 తక్కువ, కాబట్టి అది బలమైన ఆమ్లం
31 min left
‹
›