అధ్యాయం 4: ఎమీన్ల రసాయన చర్యలు (Chemical Reactions of Amines)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ఆల్కైలేషన్, ఎసైలేషన్ చర్యల్లో ఎమీన్లు కేంద్రక ప్రియాలుగా ఎలా పనిచేస్తాయి.
కార్బైలమీన్ చర్య, దానిని ప్రాథమిక ఎమీన్లు మాత్రమే ఎందుకు ఇస్తాయి.
1°, 2°, 3° ఎమీన్లు (ఆలిఫాటిక్, ఆరోమాటిక్) నైట్రస్ ఆమ్లంతో ఎలా చర్య జరుపుతాయి.
ఎమీన్లు బెంజీన్సల్ఫోనైల్ క్లోరైడ్ (Hinsberg కారకం) తో ఎలా చర్య జరుపుతాయి.
అనిలీన్లో ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ: బ్రోమినేషన్, నైట్రేషన్, సల్ఫోనేషన్, Friedel–Crafts ఎందుకు జరగదు.
ఎసిటైలేషన్ –NH₂ ను ఎలా రక్షిస్తుంది, దాని సక్రియం చేసే శక్తిని ఎలా అదుపులో పెడుతుంది.
4.1 ఒంటరి జంటకు రెండు పాత్రలు
ఎమీన్ చేసే దాదాపు ప్రతి చర్య నైట్రోజన్పై ఉన్న ఒంటరి జంటతోనే మొదలవుతుంది.
ప్రోటాన్ ఎదురైతే అది క్షారం (Base) లా పనిచేస్తుంది (అధ్యాయం 3).
కార్బన్ లేదా ఎలక్ట్రాన్లు తక్కువగా ఉన్న మరో కేంద్రం ఎదురైతే అది కేంద్రక ప్రియం (Nucleophile) లా పనిచేస్తుంది. ఆల్కైలేషన్, ఎసైలేషన్, కార్బైలమీన్ చర్య, Hinsberg చర్య — ఇవన్నీ కేంద్రక ప్రియ దాడులే.
అనిలీన్లో ఒంటరి జంట వలయానికి కూడా ఎలక్ట్రాన్లను అందిస్తుంది. అందుకే వలయం ఎలక్ట్రాన్ ప్రియాల (Electrophiles) పట్ల చాలా చురుకుగా ఉంటుంది (విభాగం 4.7).
నైట్రోజన్పై ఎన్ని H పరమాణువులు ఉన్నాయో, ప్రతి చర్య ఎంతవరకు సాగుతుందో అదే నిర్ణయిస్తుంది. అందుకే 1°, 2°, 3° ఎమీన్లను వేరుచేసి గుర్తించడానికి ఈ చర్యలను వాడతారు.
4.2 ఆల్కైలేషన్ (Alkylation)
అమ్మోనోలిసిస్లో NH₃ లాగే, ఎమీన్లు ఆల్కైల్ హాలైడ్లతో SN2 ద్వారా చర్య జరుపుతాయి. ప్రతి అడుగులో N కు ఒక ఆల్కైల్ సమూహం చేరుతుంది.
తగినంత ఆల్కైల్ హాలైడ్ ఉంటే, ఏ ఎమీన్ అయినా (1°, 2° లేదా 3°) చివరకు చతుర్ధ అమ్మోనియం లవణంగా మారుతుంది. ఇంక చర్య జరగనంత వరకు ఎమీన్ను అధిక CH₃I తో చర్య జరిపించడాన్ని సంపూర్ణ మిథైలేషన్ (Exhaustive methylation) అంటారు.
4.3 ఎసైలేషన్ (Acylation)
ప్రాథమిక, ద్వితీయ ఎమీన్లు ఆమ్ల క్లోరైడ్లు, ఆమ్ల అనహైడ్రైడ్లు, ఎస్టర్లతో చర్య జరుపుతాయి. నైట్రోజన్ C=O కార్బన్పై దాడి చేస్తుంది; నైట్రోజన్పై ఉన్న ఒక H ఎసైల్ సమూహంతో (RCO–) ప్రతిక్షేపించబడుతుంది. ఉత్పన్నం ఒక ఎమైడ్.
గుర్తుంచుకోవలసిన అంశాలు:
ఎమీన్ కంటే బలమైన క్షారం, సాధారణంగా పిరిడిన్, కలుపుతారు. ఏర్పడిన HCl ను అది తొలగిస్తుంది. లేకపోతే HCl ఎమీన్ను ప్రోటానీకరణం చేసి చర్యను ఆపేస్తుంది. పిరిడిన్ వల్ల సమతాస్థితి కుడివైపుకు జరుగుతుంది.
తృతీయ ఎమీన్లకు N పై H లేదు, కాబట్టి వాటికి ఎసైలేషన్ జరగదు.
ప్రతి ఎసిటైల్ సమూహం 42 g/mol పెంచుతుంది (CH₃CO, H స్థానంలో వస్తుంది: 43 − 1). ఈ ద్రవ్యరాశి పెరుగుదలను లెక్కిస్తే –NH₂ లేదా >NH సమూహాల సంఖ్య తెలుస్తుంది.
బెంజాయిల్ క్లోరైడ్తో (C₆H₅COCl) చర్యను బెంజాయిలేషన్ (Benzoylation) అంటారు. అనిలీన్ బెంజానిలైడ్ C₆H₅NHCOC₆H₅ ను ఇస్తుంది. జలీయ NaOH లో చేస్తే అది Schotten–Baumann చర్య.
ఎమైడ్ ఉత్పన్నం చాలా బలహీనమైన క్షారం, వలయాన్ని కూడా చాలా తక్కువగా సక్రియం చేస్తుంది. ఎందుకంటే N ఒంటరి జంట ఇప్పుడు C=O సమూహంతో పంచుకోబడుతుంది.
4.4 కార్బైలమీన్ చర్య (ఐసోసయనైడ్ పరీక్ష)
ప్రాథమిక ఎమీన్ను (ఆలిఫాటిక్ అయినా, ఆరోమాటిక్ అయినా) క్లోరోఫారం, ఇథనాలిక్ KOH తో వేడిచేస్తే ఐసోసయనైడ్ (కార్బైలమీన్) ఏర్పడుతుంది. దానికి ఘాటైన, అసహ్యమైన వాసన ఉంటుంది.
చర్యలో పాల్గొనే చురుకైన కణం డైక్లోరోకార్బీన్, :CCl₂. KOH, CHCl₃ నుంచి HCl ను తొలగించినప్పుడు ఇది ఏర్పడుతుంది. ఎమీన్ నైట్రోజన్ దానిపై దాడి చేసి, తర్వాత రెండు HCl అణువులను కోల్పోతుంది. నైట్రోజన్ నుంచి రెండు H పరమాణువులు వెళ్లిపోవాలి, కాబట్టి 1° ఎమీన్లు మాత్రమే ఈ పరీక్షకు స్పందిస్తాయి. ద్వితీయ, తృతీయ ఎమీన్లు స్పందించవు.
ఇదే చర్య క్లోరోఫారానికి కూడా పరీక్ష: అనిలీన్, KOH తో అసహ్యమైన వాసన ఇచ్చే నమూనాలో CHCl₃ ఉంటుంది.
4.5 నైట్రస్ ఆమ్లంతో చర్య
నైట్రస్ ఆమ్లం (HNO₂) అస్థిరమైనది. అందుకే దానిని ఫ్లాస్కులోనే NaNO₂, HCl వంటి ఖనిజ ఆమ్లం నుంచి తయారుచేస్తారు.
ప్రాథమిక ఆలిఫాటిక్ ఎమీన్లు అస్థిరమైన ఆలిఫాటిక్ డయాజోనియం లవణాన్ని ఇస్తాయి. అది వెంటనే విఘటనం చెంది, నైట్రోజన్ వాయువును విడుదల చేసి, ఆల్కహాల్ను (ఇతర ఉత్పన్నాలతో పాటు) ఏర్పరుస్తుంది.
N₂ పరిమాణాత్మకంగా విడుదలవుతుంది: ప్రతి మోల్ –NH₂ కు ఒక మోల్. దాని ఘనపరిమాణాన్ని కొలిచి అమైనో ఆమ్లాలను, ప్రోటీన్లను అంచనా వేస్తారు (Van Slyke పద్ధతి).
ప్రాథమిక ఆరోమాటిక్ ఎమీన్లు 273–278 K వద్ద స్థిరమైన ఏరీన్డయాజోనియం లవణాన్ని ఇస్తాయి. దీనిని డయాజోటీకరణం (Diazotisation) అంటారు (అధ్యాయం 6).
ద్వితీయ ఎమీన్లు (ఆలిఫాటిక్, ఆరోమాటిక్ రెండూ) N-నైట్రోసమీన్లను, R₂N–N=O, ఇస్తాయి. ఇవి పసుపు రంగు నూనె వంటి ద్రవాలు, నీటిలో కరగవు.
నైట్రోసమీన్ను ఫినాల్, గాఢ H₂SO₄ తో వేడిచేస్తే గాఢమైన రంగు వస్తుంది; క్షారం కలిపితే ఆ రంగు మారుతుంది (Liebermann నైట్రోసో చర్య).
తృతీయ ఆలిఫాటిక్ ఎమీన్లకు N–H లేదు. అవి కేవలం నీటిలో కరిగే ట్రైఆల్కైల్అమ్మోనియం నైట్రైట్ లవణం R₃NH⁺NO₂⁻ ను ఏర్పరుస్తాయి.
తృతీయ ఆరోమాటిక్ ఎమీన్లలో పారా స్థానం వద్ద వలయ ప్రతిక్షేపణ జరుగుతుంది. N,N-డైమిథైల్అనిలీన్ ఆకుపచ్చ ఘనపదార్థమైన p-nitroso-N,N-dimethylaniline ను ఇస్తుంది.
| ఎమీన్ | HNO₂ తో ఉత్పన్నం | కనిపించే సూచన |
|---|---|---|
| 1° ఆలిఫాటిక్ | ఆల్కహాల్ + N₂ | వేగంగా వాయువు వెలువడటం |
| 1° ఆరోమాటిక్ (0–5 °C) | ఏరీన్డయాజోనియం లవణం | స్పష్టమైన ద్రావణం; β-నాఫ్థాల్తో రంజకం ఇస్తుంది |
| 2° (రెండు రకాలు) | N-నైట్రోసమీన్ | పసుపు నూనె |
| 3° ఆలిఫాటిక్ | R₃NH⁺NO₂⁻ | కనిపించే మార్పు లేదు, కరిగిపోతుంది |
| 3° ఆరోమాటిక్ | p-నైట్రోసో సమ్మేళనం | ఆకుపచ్చ ఘనపదార్థం |
4.6 బెంజీన్సల్ఫోనైల్ క్లోరైడ్తో చర్య
బెంజీన్సల్ఫోనైల్ క్లోరైడ్ C₆H₅SO₂Cl ను Hinsberg కారకం (Hinsberg's reagent) అంటారు. ఎమీన్ సల్ఫర్పై దాడి చేసి Cl ను ప్రతిక్షేపిస్తుంది.
ప్రాథమిక ఎమీన్ N-ఆల్కైల్బెంజీన్సల్ఫోనమైడ్ను ఇస్తుంది. నైట్రోజన్పై ఇంకా ఒక H మిగిలి ఉంటుంది. SO₂ సమూహం దానిని బలంగా లాగుతుంది కాబట్టి ఆ H బలమైన ఆమ్ల స్వభావం కలది. అందువల్ల ఉత్పన్నం జలీయ క్షారంలో (KOH) లవణంగా కరుగుతుంది.
ద్వితీయ ఎమీన్ N,N-డైఆల్కైల్బెంజీన్సల్ఫోనమైడ్ను ఇస్తుంది. N పై H మిగలదు, కాబట్టి అది ఆమ్ల స్వభావం చూపదు, క్షారంలో కరగదు.
తృతీయ ఎమీన్కు N పై H లేదు, అది చర్య జరపదు.
ఈ రోజుల్లో దీనికి బదులుగా తరచూ p-టొలుయీన్సల్ఫోనైల్ క్లోరైడ్ వాడతారు. పూర్తి పరీక్షను అధ్యాయం 5 లో చిత్రంగా చూపించాం.
4.7 అనిలీన్లో ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ (Electrophilic substitution)
–NH₂ సమూహం బలమైన సక్రియకారి (Activator), ఆర్థో/పారా నిర్దేశకం (Director). దాని ఒంటరి జంట ఆర్థో, పారా కార్బన్ల వద్ద ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను పెంచుతుంది (అధ్యాయం 1 అనునాదం). దీనివల్ల కొన్ని చర్యల్లో అనిలీన్ మితిమీరి చర్య జరుపుతుంది, మరికొన్నింటిలో ఇబ్బందులు వస్తాయి.
(a) బ్రోమినేషన్. గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద అనిలీన్ బ్రోమిన్ నీటితో చర్య జరుపుతుంది. వెంటనే 2,4,6-ట్రైబ్రోమోఅనిలీన్ తెల్లని అవక్షేపం ఏర్పడుతుంది. సక్రియమైన మూడు స్థానాలూ ప్రతిక్షేపించబడతాయి; ఉత్ప్రేరకం అవసరం లేదు.
ఈ విధంగా మోనోబ్రోమినేషన్ దగ్గర ఆపడం సాధ్యం కాదు. p-బ్రోమోఅనిలీన్ కావాలంటే ముందుగా –NH₂ ను రక్షించాలి (విభాగం 4.8).
(b) నైట్రేషన్. గాఢ HNO₃, గాఢ H₂SO₄ తో నేరుగా నైట్రేషన్ చేస్తే రెండు సమస్యలు వస్తాయి.
నైట్రిక్ ఆమ్లం అనిలీన్ను ఆక్సీకరణం చేసి, నల్లని తారు లాంటి ఉత్పన్నాలను ఇస్తుంది.
బలమైన ఆమ్లంలో చాలా అనిలీన్ ప్రోటానీకరణం చెంది అనిలీనియం అయాన్ C₆H₅NH₃⁺ గా మారుతుంది. ఈ అయాన్కు ఒంటరి జంట లేదు; అది మెటా నిర్దేశకం, నిష్క్రియకారి (Deactivator).
కాబట్టి ఆశ్చర్యకరమైన మిశ్రమం ఏర్పడుతుంది: సుమారు 51% పారా, 47% మెటా, 2% ఆర్థో నైట్రోఅనిలీన్. పెద్ద మొత్తంలో వచ్చే మెటా ఉత్పన్నం NEET కు ఇష్టమైన అంశం.
(c) సల్ఫోనేషన్. అనిలీన్, గాఢ H₂SO₄ మొదట అనిలీనియం హైడ్రోజన్సల్ఫేట్ను ఏర్పరుస్తాయి. దానిని 453–473 K వద్ద వేడిచేస్తే p-అమైనోబెంజీన్సల్ఫోనిక్ ఆమ్లం వస్తుంది; దీనిని సల్ఫానిలిక్ ఆమ్లం (Sulphanilic acid) అంటారు.
సల్ఫానిలిక్ ఆమ్లం ఎక్కువగా ద్విధ్రువ అయాన్ (Zwitterion) ⁻O₃S–C₆H₄–NH₃⁺ రూపంలో ఉంటుంది. లవణంలాగే దాని ద్రవీభవన స్థానం ఎక్కువ, కర్బన ద్రావణులలో అది కరగదు.
(d) Friedel–Crafts చర్య జరగదు. AlCl₃ ఒక Lewis ఆమ్లం. అనిలీన్ ఒక Lewis క్షారం. రెండూ కలిసి C₆H₅NH₂→AlCl₃ అనే లవణాన్ని ఏర్పరుస్తాయి. ఇప్పుడు నైట్రోజన్పై ధన ఆవేశం ఉంటుంది, అది వలయాన్ని నిష్క్రియం చేస్తుంది. వలయ ఆల్కైలేషన్, ఎసైలేషన్ రెండూ విఫలమవుతాయి.
4.8 ఎసిటైలేషన్ ద్వారా –NH₂ రక్షణ
మితిమీరిన చర్యకు పరిష్కారం: ముందుగా –NH₂ ను –NHCOCH₃ (ఎసిటానిలైడ్) గా మార్చడం. ప్రెషర్ కుక్కర్కు రెగ్యులేటర్ పెట్టడంలా ఊహించుకోండి: ఆవిరి వస్తూనే ఉంటుంది, కానీ నెమ్మదిగా, మీకు కావలసిన చోటే.
ఎసిటైలేషన్ ఎందుకు పనిచేస్తుంది:
N ఒంటరి జంట ఇప్పుడు అనునాదం ద్వారా C=O సమూహంతో పంచుకోబడుతుంది. వలయానికి దానిలో తక్కువ భాగమే చేరుతుంది.
–NHCOCH₃ ఇప్పటికీ ఆర్థో/పారా నిర్దేశకమే, కానీ మధ్యస్థ సక్రియకారి మాత్రమే.
పెద్దదైన ఎసిటమైడో సమూహం ఆర్థో స్థానాలను అడ్డుకుంటుంది. పారా ఉత్పన్నమే ప్రధానంగా వస్తుంది.
ఎమైడ్ ఆమ్లంలో ప్రోటానీకరణం చెందదు, HNO₃ ఆక్సీకరణను తట్టుకుంటుంది.
ఈ క్రమంలో మూడు అడుగులు ఉన్నాయి:
రక్షించడం: C₆H₅NH₂ + (CH₃CO)₂O (పిరిడిన్) → C₆H₅NHCOCH₃.
ప్రతిక్షేపించడం: CH₃COOH లో Br₂ ప్రధానంగా p-బ్రోమోఎసిటానిలైడ్ను ఇస్తుంది. 288 K వద్ద గాఢ HNO₃/H₂SO₄ ప్రధానంగా p-నైట్రోఎసిటానిలైడ్ను ఇస్తుంది.
రక్షణ తొలగించడం: H⁺ లేదా OH⁻ తో జలవిశ్లేషణ p-బ్రోమోఅనిలీన్ లేదా p-నైట్రోఅనిలీన్ను ఇస్తుంది.

రక్షణ లేకపోతే బ్రోమిన్ నీరు సక్రియమైన మూడు స్థానాలపైనా దాడి చేస్తుంది; అమైనో సమూహాన్ని ముందుగా ఎసిటైలేషన్ చేస్తే ఒకే సమూహం పారాకు చేరుతుంది, జలవిశ్లేషణ –NH₂ ను తిరిగి ఇస్తుంది.
4.9 ఎమీన్ల ఉపయోగాలు
అజో రంజకాలు, ఔషధాలు (సల్ఫానిలిక్ ఆమ్లం నుంచి సల్ఫా ఔషధాలు), రబ్బరు రసాయనాల తయారీకి అనిలీన్ ప్రారంభ పదార్థం.
Hexane-1,6-diamine నైలాన్-6,6 యొక్క ఒక మోనోమర్.
పొడవైన గొలుసులున్న చతుర్ధ అమ్మోనియం లవణాలు కాటయానిక్ డిటర్జెంట్లుగా, సూక్ష్మజీవి నాశకాలుగా పనిచేస్తాయి.
కొన్ని ఎమీన్లను క్షయకరణ నిరోధకాలుగా (Corrosion inhibitors), స్థానిక మత్తుమందుల వంటి ఔషధాల తయారీలో వాడతారు.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: పూర్తి చేయండి: (i) C₂H₅NH₂ + CH₃COCl (పిరిడిన్) (ii) (C₂H₅)₂NH + C₆H₅COCl (iii) (C₂H₅)₃N + CH₃COCl.
సాధన: (i) N-ethylethanamide, C₂H₅NHCOCH₃ + HCl (పిరిడిన్ దీనిని గ్రహిస్తుంది). (ii) N,N-diethylbenzamide, C₆H₅CON(C₂H₅)₂ + HCl. (iii) ఎసైలేషన్ జరగదు: 3° ఎమీన్కు N పై H లేదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: ఎమీన్ల ఎసైలేషన్లో పిరిడిన్ ఎందుకు కలుపుతారు?
సాధన: చర్యలో HCl విడుదలవుతుంది. క్షారం లేకపోతే HCl చర్య జరపని ఎమీన్ను RNH₃⁺ గా ప్రోటానీకరణం చేస్తుంది; దానికి స్వేచ్ఛా ఒంటరి జంట ఉండదు, దాడి చేయలేదు. పిరిడిన్ HCl ను పీల్చుకొని సమతాస్థితిని ఎమైడ్ వైపు జరుపుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: C₃H₉N అనే ఎమీన్ CHCl₃, ఆల్కహాలిక్ KOH తో అసహ్యమైన వాసన ఇస్తుంది. దాని సాధ్యమయ్యే నిర్మాణాలు రాయండి.
సాధన: కార్బైలమీన్ పరీక్ష అది 1° ఎమీన్ అని చూపుతుంది. C₃H₉N ప్రాథమిక ఎమీన్లు: CH₃CH₂CH₂NH₂, (CH₃)₂CHNH₂. ఏదైనా సరిపోతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: 0.59 g propan-1-amine ను అధిక NaNO₂, HCl తో చర్య జరిపించారు. STP వద్ద N₂ ఘనపరిమాణం కనుగొనండి.
సాధన: M = 59 g/mol, కాబట్టి 0.010 mol ఎమీన్. ప్రతి మోల్ 1° ఆలిఫాటిక్ ఎమీన్ ఒక మోల్ N₂ ను విడుదల చేస్తుంది. ఘనపరిమాణం = 0.010 × 22.4 L = 0.224 L = 224 mL. కర్బన ఉత్పన్నం ప్రధానంగా propan-1-ol.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.5: 9.3 g అనిలీన్ను అధిక బ్రోమిన్ నీటితో చర్య జరిపించారు. అవక్షేపం ద్రవ్యరాశి కనుగొనండి.
సాధన: 9.3 ÷ 93 = 0.10 mol అనిలీన్. ఉత్పన్నం 2,4,6-ట్రైబ్రోమోఅనిలీన్, C₆H₄Br₃N: M = 72 + 4 + 240 + 14 = 330 g/mol. ద్రవ్యరాశి = 0.10 × 330 = 33 g.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: 108 g/mol మోలార్ ద్రవ్యరాశి ఉన్న ఒక డైఎమీన్ను పూర్తిగా ఎసిటైలేషన్ చేశారు. ఉత్పన్నం మోలార్ ద్రవ్యరాశి 192 g/mol. ఎన్ని అమైనో సమూహాలు ఎసిటైలేషన్ చెందాయి?
సాధన: ప్రతి ఎసిటైలేషన్లో H స్థానంలో CH₃CO వస్తుంది: పెరుగుదల = 43 − 1 = 42. సమూహాల సంఖ్య = (192 − 108) ÷ 42 = 2. (ఆ సమ్మేళనం ఫినైలీన్డైఎమీన్ C₆H₄(NH₂)₂ కావచ్చు.)
సాధించిన ఉదాహరణ 4.7: అనిలీన్ను నేరుగా నైట్రేషన్ చేస్తే m-నైట్రోఅనిలీన్ ఎక్కువగా వస్తుంది. కారణం వివరించండి, p-నైట్రోఅనిలీన్ను ప్రధాన ఉత్పన్నంగా ఎలా పొందాలో సూచించండి.
సాధన: గాఢ HNO₃/H₂SO₄ లో అనిలీన్ C₆H₅NH₃⁺ గా ప్రోటానీకరణం చెందుతుంది. –NH₃⁺ సమూహం మెటా నిర్దేశకం, కాబట్టి సుమారు 47% మెటా ఉత్పన్నం వస్తుంది. పారా ఉత్పన్నం కోసం: ఎసిటానిలైడ్గా ఎసిటైలేషన్ చేయండి, నైట్రేషన్ చేయండి (ఆర్థో అడ్డుకోబడినందున ప్రధానంగా పారా), తర్వాత ఎమైడ్ను జలవిశ్లేషణ చేయండి.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.8: అనిలీన్ను p-బ్రోమోఅనిలీన్గా మార్చండి, ప్రతి అడుగును వివరించండి.
సాధన: అడుగు 1: C₆H₅NH₂ + (CH₃CO)₂O → C₆H₅NHCOCH₃ (ఒంటరి జంట ఇప్పుడు C=O తో పంచుకోబడింది). అడుగు 2: CH₃COOH లో Br₂ → p-BrC₆H₄NHCOCH₃ (మధ్యస్థ సక్రియత, ఆర్థో రద్దీ). అడుగు 3: H₃O⁺ లేదా OH⁻ తో జలవిశ్లేషణ → p-BrC₆H₄NH₂.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.9: A, B, C లు C₃H₉N సాదృశ్యకాలు. A, HNO₂ తో N₂ ను విడుదల చేస్తుంది. B, HNO₂ తో పసుపు నూనెను ఇస్తుంది. C, HNO₂ లో కనిపించే మార్పు లేకుండా కరుగుతుంది, C₆H₅SO₂Cl తో చర్య జరపదు. A కు శాఖలు లేని గొలుసు ఉందని ఇస్తే, వాటిని గుర్తించండి.
సాధన: A 1°: CH₃CH₂CH₂NH₂. B 2° (నైట్రోసమీన్): CH₃NHCH₂CH₃. C 3°: (CH₃)₃N.
త్వరిత పునశ్చరణ
ఒంటరి జంట = కేంద్రక ప్రియం: ఆల్కైలేషన్ R₄N⁺X⁻ వరకు సాగుతుంది; ఎసైలేషన్కు N–H అవసరం, కాబట్టి 3° ఎమీన్లకు ఎసైలేషన్ జరగదు.
ఎసైలేషన్లో HCl ను తొలగించడానికి పిరిడిన్; ప్రతి ఎసిటైల్ 42 g/mol పెంచుతుంది; బెంజాయిలేషన్ బెంజానిలైడ్ను ఇస్తుంది.
కార్బైలమీన్: RNH₂ + CHCl₃ + 3KOH → RNC (అసహ్యమైన వాసన); 1° ఎమీన్లు మాత్రమే; :CCl₂ ద్వారా.
HNO₂: 1° ఆలిఫాటిక్ → ROH + N₂; 1° ఆరోమాటిక్ (273–278 K) → ArN₂⁺; 2° → పసుపు N-నైట్రోసమీన్; 3° ఆలిఫాటిక్ → లవణం; 3° ఆరోమాటిక్ → p-నైట్రోసో.
Hinsberg: 1° సల్ఫోనమైడ్ KOH లో కరుగుతుంది; 2° కరగదు; 3° చర్య జరపదు.
Br₂ నీరు + అనిలీన్ → 2,4,6-ట్రైబ్రోమోఅనిలీన్ (తెల్లని అవక్షేపం).
నేరుగా నైట్రేషన్: సుమారు 51% p, 47% m, 2% o, దానితో పాటు ఆక్సీకరణ తారు; అనిలీనియం అయాన్ మెటా నిర్దేశకం.
453–473 K వద్ద సల్ఫోనేషన్ → సల్ఫానిలిక్ ఆమ్లం (ద్విధ్రువ అయాన్); Friedel–Crafts జరగదు (AlCl₃ సంక్లిష్టం).
NEET లో సాధారణ తప్పులు
2° ఎమీన్లు కార్బైలమీన్ పరీక్ష ఇస్తాయని అనుకోవడం. 1° ఎమీన్లు మాత్రమే ఇస్తాయి.
అనిలీన్ + బ్రోమిన్ నీటి ఉత్పన్నంగా p-బ్రోమోఅనిలీన్ రాయడం. అది 2,4,6-ట్రైబ్రోమోఅనిలీన్.
అనిలీన్ను నేరుగా నైట్రేషన్ చేసినప్పుడు వచ్చే మెటా ఉత్పన్నాన్ని మర్చిపోవడం.
AlCl₃ అనిలీన్పై Friedel–Crafts కు ఉత్ప్రేరకంగా పనిచేస్తుందని అనుకోవడం. అది లవణాన్ని ఏర్పరిచి వలయాన్ని నిష్క్రియం చేస్తుంది.
నైట్రస్ ఆమ్లంతో 1° ఆలిఫాటిక్ ఎమీన్ల ఉత్పన్నాలను (ఆల్కహాల్ + N₂), 1° ఆరోమాటిక్ ఎమీన్ల ఉత్పన్నాలతో (0–5 °C వద్ద స్థిరమైన డయాజోనియం లవణం) కలిపి గందరగోళం చేసుకోవడం.
3° ఎమీన్లకు ఎసైలేషన్ జరుగుతుందని చెప్పడం. N పై H లేకపోతే ఎసైలేషన్ ఉండదు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. ఏ ఎమీన్ కార్బైలమీన్ పరీక్షను ఇస్తుంది? (a) (CH₃)₂NH (b) (CH₃)₃N (c) C₆H₅NHCH₃ (d) C₆H₅NH₂
2. గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద అనిలీన్ బ్రోమిన్ నీటితో ఇచ్చేది (a) 2,4,6-ట్రైబ్రోమోఅనిలీన్ (b) p-బ్రోమోఅనిలీన్ (c) o-బ్రోమోఅనిలీన్ (d) m-బ్రోమోఅనిలీన్
3. ఎసిటైల్ క్లోరైడ్ ఏ ఎమీన్ను ఎసైలేషన్ చేయలేదు? (a) CH₃NH₂ (b) (CH₃)₂NH (c) (CH₃)₃N (d) C₆H₅NH₂
4. Hinsberg కారకం (a) CHCl₃ + KOH (b) NaNO₂ + HCl (c) (CH₃CO)₂O (d) C₆H₅SO₂Cl
5. ద్వితీయ ఎమీన్ నైట్రస్ ఆమ్లంతో చర్య జరిపి ఇచ్చేది (a) ఆల్కహాల్, N₂ (b) డయాజోనియం లవణం (c) N-నైట్రోసమీన్ (d) నైట్రైట్ లవణం మాత్రమే
6. కార్బైలమీన్ చర్యలోని చురుకైన మధ్యస్థం (a) ఒక కార్బోకాటాయాన్ (b) డైక్లోరోకార్బీన్ (c) ఒక నైట్రీన్ (d) ఒక బెంజైన్
7. సల్ఫానిలిక్ ఆమ్లం (a) p-అమైనోబెంజీన్సల్ఫోనిక్ ఆమ్లం (b) o-అమైనోబెంజీన్సల్ఫోనిక్ ఆమ్లం (c) బెంజీన్సల్ఫోనిక్ ఆమ్లం (d) m-అమైనోబెంజీన్సల్ఫోనిక్ ఆమ్లం
8. అనిలీన్ ఎసిటైలేషన్ ఇచ్చేది (a) ఎసిటానిలైడ్ (b) బెంజానిలైడ్ (c) N-మిథైల్అనిలీన్ (d) ఫెనైల్ ఐసోసయనైడ్
9. ప్రాథమిక ఆలిఫాటిక్ ఎమీన్ నైట్రస్ ఆమ్లంతో ప్రధానంగా ఇచ్చేది (a) స్థిరమైన డయాజోనియం లవణం (b) ఒక నైట్రోసమీన్ (c) N₂ విడుదలతో ఒక ఆల్కహాల్ (d) ఒక నైట్రో సమ్మేళనం
10. అనిలీన్ Friedel–Crafts చర్య జరపకపోవడానికి కారణం (a) అది మితిమీరి చర్యాశీలమైనది (b) అది వాయువు (c) –NH₂ వలయాన్ని నిష్క్రియం చేస్తుంది (d) అది AlCl₃ తో లవణాన్ని ఏర్పరుస్తుంది
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. ఆమ్ల క్లోరైడ్లతో ఎమీన్ల ఎసైలేషన్లో పిరిడిన్ను వాడేది (a) కేవలం ద్రావణిగా (b) ఏర్పడిన HCl ను తొలగించి సమతాస్థితిని ముందుకు జరపడానికి (c) ఎమీన్ను ఆక్సీకరణం చేయడానికి (d) ఎమీన్ను ప్రోటానీకరణం చేయడానికి
12. అనిలీన్ను నేరుగా నైట్రేషన్ చేస్తే m-నైట్రోఅనిలీన్ ఎక్కువగా రావడానికి కారణం (a) –NH₂ మెటా నిర్దేశకం (b) నైట్రోనియం అయాన్ నైట్రోజన్పై దాడి చేస్తుంది (c) అనిలీన్ ప్రోటానీకరణం చెంది మెటా నిర్దేశక అనిలీనియం అయాన్గా మారుతుంది (d) ఆర్థో స్థానాలు అడ్డుకోబడ్డాయి
13. N,N-డైమిథైల్అనిలీన్ నైట్రస్ ఆమ్లంతో ఇచ్చేది (a) ఒక N-నైట్రోసమీన్ (b) p-nitroso-N,N-dimethylaniline (c) ఫినాల్ (d) బెంజీన్డయాజోనియం క్లోరైడ్
14. ప్రాథమిక ఎమీన్ బెంజీన్సల్ఫోనైల్ క్లోరైడ్తో ఇచ్చే ఉత్పన్నం KOH లో కరగడానికి కారణం (a) సల్ఫోనమైడ్ బలమైన క్షారం (b) SO₂ సమూహం వల్ల మిగిలిన N–H ఆమ్ల స్వభావం కలది (c) దాని N పై హైడ్రోజన్ లేదు (d) అది జలవిశ్లేషణ చెంది ఎమీన్గా మారుతుంది
15. అనిలీన్ నుంచి p-బ్రోమోఅనిలీన్ తయారీకి ఉత్తమ మార్గం (a) బ్రోమిన్ నీరు (b) 273 K వద్ద CS₂ లో Br₂ (c) ఎసిటైలేషన్, బ్రోమినేషన్, తర్వాత జలవిశ్లేషణ (d) FeBr₃ తో Br₂
16. అనిలీన్ను సల్ఫానిలిక్ ఆమ్లంగా మార్చే కారకాలు ఏవి? (a) 298 K వద్ద సినాయించిన H₂SO₄ (b) SO₃, AlCl₃ (c) C₆H₅SO₂Cl (d) గాఢ H₂SO₄, తర్వాత 453–473 K వద్ద వేడిచేయడం
17. ఈథనామీన్ను అధిక CH₃I తో వేడిచేస్తే చివరకు వచ్చేది (a) C₂H₅N⁺(CH₃)₃I⁻ (b) C₂H₅NHCH₃ (c) C₂H₅N(CH₃)₂ (d) CH₃CH₂OH
18. అనిలీన్ బెంజాయిలేషన్ ఇచ్చేది (a) ఎసిటానిలైడ్ (b) బెంజానిలైడ్ (c) బెంజామైడ్ (d) బెంజోఫెనోన్
19. ఎసిటానిలైడ్లోని –NHCOCH₃ సమూహం (a) బలమైన సక్రియకారి, మెటా నిర్దేశకం (b) నిష్క్రియకారి, మెటా నిర్దేశకం (c) మధ్యస్థ సక్రియకారి, ఆర్థో/పారా నిర్దేశకం (d) ఏ నిర్దేశక ప్రభావం లేని జడ సమూహం
20. సల్ఫానిలిక్ ఆమ్లానికి ద్రవీభవన స్థానం ఎక్కువ, కర్బన ద్రావణులలో కరగకపోవడానికి కారణం (a) అది పాలిమర్ (b) అది సహసంయోజీ ద్విఅణువును ఏర్పరుస్తుంది (c) అది గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద వాయువు (d) అది ద్విధ్రువ అయాన్గా ఉంటుంది
21. తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద NaNO₂, HCl తో పసుపు నూనె వంటి సమ్మేళనాన్ని ఇచ్చే ఎమీన్ ఏది? (a) N-మిథైల్అనిలీన్ (b) అనిలీన్ (c) ట్రైమిథైలెమీన్ (d) ఈథనామీన్
22. మిథనామీన్ + CHCl₃ + ఆల్కహాలిక్ KOH వేడిచేస్తే వచ్చేది (a) CH₃NC (b) CH₃CN (c) CH₃NCO (d) CH₃OH
స్థాయి 3: సవాలు
23. 4.65 g అనిలీన్ అధిక బ్రోమిన్ నీటితో ఏర్పరిచే 2,4,6-ట్రైబ్రోమోఅనిలీన్ ద్రవ్యరాశి (a) 33.0 g (b) 8.25 g (c) 12.5 g (d) 16.5 g
24. 0.90 g ఈథనామీన్ అధిక HNO₂ తో చర్య జరిపినప్పుడు STP వద్ద విడుదలయ్యే N₂ ఘనపరిమాణం (a) 224 mL (b) 112 mL (c) 896 mL (d) 448 mL
25. 59 g/mol మోలార్ ద్రవ్యరాశి ఉన్న ఒక ఎమీన్ను పూర్తిగా ఎసిటైలేషన్ చేశారు. ఉత్పన్నం మోలార్ ద్రవ్యరాశి 101 g/mol. ఆ ఎమీన్ కావచ్చునది (a) CH₃CH₂CH₂NH₂ లేదా (CH₃)₂CHNH₂ లేదా CH₃NHC₂H₅ (b) (CH₃)₃N మాత్రమే (c) H₂NCH₂CH₂NH₂ (d) (CH₃)₃N సహా ఏ వి C₃H₉N సాదృశ్యకమైనా
26. అనిలీన్ను నేరుగా నైట్రేషన్ చేసినప్పుడు p-, m-, o-నైట్రోఅనిలీన్ల సుమారు వాటా (a) 2%, 47%, 51% (b) 98%, 0%, 2% (c) 51%, 47%, 2% (d) 33%, 34%, 33%
27. X (C₇H₉N) అనే ఎమీన్ CHCl₃/KOH తో అసహ్యమైన వాసన ఇస్తుంది. 278 K వద్ద NaNO₂/HCl తో అది ఇచ్చే ద్రావణం β-నాఫ్థాల్తో కలిసి నారింజ రంగు రంజకాన్ని ఇస్తుంది. X కాలేనిది (a) o-టొలుయిడిన్ (b) m-టొలుయిడిన్ (c) p-టొలుయిడిన్ (d) బెంజైలమీన్
28. నేరుగా నైట్రేషన్ కంటే ఎక్కువ దిగుబడితో o-నైట్రోఅనిలీన్ను ఇచ్చే క్రమం ఏది? (a) ఎసిటైలేషన్, నైట్రేషన్, జలవిశ్లేషణ (b) ఎసిటైలేషన్, పారా వద్ద సల్ఫోనేషన్, నైట్రేషన్, తర్వాత ఆమ్ల జలవిశ్లేషణతో SO₃H, ఎసిటైల్ సమూహాల తొలగింపు (c) డయాజోటీకరణం, తర్వాత నైట్రేషన్ (d) AlCl₃ సమక్షంలో నైట్రేషన్
29. ప్రతిపాదన (A): అనిలీన్ Friedel–Crafts ఆల్కైలేషన్ చెందదు.
కారణం (R): AlCl₃ ఒక Lewis క్షారం; అది వలయానికి ఎలక్ట్రాన్లను ఇచ్చి దానిని మితిమీరి చర్యాశీలం చేస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: అనిలీన్ను నేరుగా నైట్రేషన్ చేస్తే గణనీయమైన మొత్తంలో మెటా ఉత్పన్నం వస్తుంది.
వాక్యం II: బలమైన ఆమ్ల మాధ్యమంలో ఏర్పడే అనిలీనియం అయాన్ మెటా నిర్దేశక సమూహం.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | d | 1° ఎమీన్లు మాత్రమే ఐసోసయనైడ్లను ఇస్తాయి |
| 2 | a | అన్ని o/p స్థానాలూ బ్రోమినేషన్ చెందుతాయి |
| 3 | c | N పై H లేదు |
| 4 | d | బెంజీన్సల్ఫోనైల్ క్లోరైడ్ |
| 5 | c | R₂N–N=O, పసుపు నూనె |
| 6 | b | CHCl₃ + KOH నుంచి :CCl₂ |
| 7 | a | –NH₂, –SO₃H పారా స్థానాల్లో |
| 8 | a | C₆H₅NHCOCH₃ |
| 9 | c | అస్థిర RN₂⁺, ROH + N₂ ఇస్తుంది |
| 10 | d | Lewis ఆమ్ల–క్షార లవణం వలయాన్ని నిష్క్రియం చేస్తుంది |
| 11 | b | క్షారం HCl ను తొలగిస్తుంది |
| 12 | c | –NH₃⁺ మెటా వైపు నిర్దేశిస్తుంది |
| 13 | b | 3° ఆరోమాటిక్ ఎమీన్లు పారా వద్ద నైట్రోసీకరణం చెందుతాయి |
| 14 | b | SO₂ పక్కన ఉన్న N–H ఆమ్ల స్వభావం కలది |
| 15 | c | రక్షణ ట్రైబ్రోమినేషన్ను ఆపుతుంది |
| 16 | d | అనిలీనియం హైడ్రోజన్సల్ఫేట్ను వేడిచేస్తారు |
| 17 | a | సంపూర్ణ మిథైలేషన్ చతుర్ధ లవణం వరకు |
| 18 | b | C₆H₅NHCOC₆H₅ |
| 19 | c | ఒంటరి జంట C=O తో పంచుకోబడుతుంది |
| 20 | d | అయానిక ⁻O₃S–C₆H₄–NH₃⁺ రూపం |
| 21 | a | 2° ఎమీన్ N-నైట్రోసమీన్ను ఇస్తుంది |
| 22 | a | మిథైల్ ఐసోసయనైడ్ |
| 23 | d | 0.05 mol × 330 = 16.5 g |
| 24 | d | 0.02 mol × 22.4 L = 448 mL |
| 25 | a | 42 పెరుగుదల = ఒక N–H ఎసైలేషన్; 3° చర్య జరపదు |
| 26 | c | 51 : 47 : 2 |
| 27 | d | బెంజైలమీన్ స్థిరమైన డయాజోనియం లవణాన్ని ఇవ్వదు |
| 28 | b | పారాను SO₃H అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి నైట్రో ఆర్థోకు వెళుతుంది |
| 29 | c | AlCl₃ Lewis ఆమ్లం; అది లవణాన్ని ఏర్పరుస్తుంది |
| 30 | a | II, I ని వివరిస్తుంది |
అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ఎమీన్లు రెండు విధాలుగా చర్య జరుపుతాయి: N ఒంటరి జంట కేంద్రక ప్రియంగా పనిచేస్తుంది (ఆల్కైలేషన్, ఎసైలేషన్, సల్ఫోనైలేషన్, కార్బైలమీన్, నైట్రస్ ఆమ్లం); ఏరైల్ ఎమీన్లలో వలయంపై ఎలక్ట్రాన్ ప్రియాలు దాడి చేస్తాయి.
R–X తో ఆల్కైలేషన్ ఆగకుండా సాగుతుంది: అధిక ఆల్కైల్ హాలైడ్తో 1° → 2° → 3° → చతుర్ధ లవణం R₄N⁺X⁻.
ఎసైలేషన్: 1°, 2° ఎమీన్లు + ఆమ్ల క్లోరైడ్, అనహైడ్రైడ్ లేదా ఎస్టర్ → ఎమైడ్. 3° ఎమీన్లకు N–H లేదు, కాబట్టి ఎసైలేషన్ జరగదు. ఏర్పడిన HCl ను పిరిడిన్ (ఎమైడ్ కంటే బలమైన క్షారం) తొలగిస్తుంది.
C₆H₅COCl తో బెంజాయిలేషన్ ఎసైలేషన్లో ఒక ప్రత్యేక సందర్భం (అనిలీన్ → బెంజానిలైడ్).
కార్బైలమీన్ చర్య: 1° ఎమీన్ + CHCl₃ + 3KOH (ఆల్కహాలిక్), వేడిచేస్తే → R–NC (అసహ్యమైన వాసన) + 3KCl + 3H₂O.
నైట్రస్ ఆమ్లం (NaNO₂ + HCl, అక్కడే తయారుచేసినది): 1° ఆలిఫాటిక్ → N₂ వాయువు + ఆల్కహాల్ (అస్థిర డయాజోనియం ద్వారా); 273–278 K వద్ద 1° ఆరోమాటిక్ → స్థిరమైన డయాజోనియం లవణం; 2° → పసుపు నూనె వంటి N-నైట్రోసమీన్; 3° ఆలిఫాటిక్ → కరిగే లవణం మాత్రమే; 3° ఆరోమాటిక్ → p-నైట్రోసో సమ్మేళనం (వలయంపై దాడి).
బెంజీన్సల్ఫోనైల్ క్లోరైడ్: 1° → N-ఆల్కైల్సల్ఫోనమైడ్, క్షారంలో కరుగుతుంది; 2° → N,N-డైఆల్కైల్సల్ఫోనమైడ్, కరగదు; 3° → చర్య లేదు (Hinsberg).
–NH₂ బలమైన సక్రియకారి, ఆర్థో/పారా నిర్దేశక సమూహం.
బ్రోమిన్ నీరు + అనిలీన్ → గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద 2,4,6-ట్రైబ్రోమోఅనిలీన్ తెల్లని అవక్షేపం.
నేరుగా నైట్రేషన్: బలమైన ఆమ్లంలో అనిలీన్ C₆H₅NH₃⁺ (మెటా నిర్దేశకం) గా మారుతుంది. ఉత్పన్నాలు: పారా సుమారు 51%, మెటా సుమారు 47%, ఆర్థో సుమారు 2%, వీటితో పాటు తారు లాంటి ఆక్సీకరణ ఉత్పన్నాలు.
సల్ఫోనేషన్: అనిలీన్ + గాఢ H₂SO₄ → అనిలీనియం హైడ్రోజన్సల్ఫేట్; 453–473 K వద్ద వేడిచేస్తే → సల్ఫానిలిక్ ఆమ్లం (p-అమైనోబెంజీన్సల్ఫోనిక్ ఆమ్లం), ఇది ద్విధ్రువ అయాన్గా ఉంటుంది.
Friedel–Crafts లేదు: అనిలీన్ (Lewis క్షారం) AlCl₃ తో లవణాన్ని ఏర్పరుస్తుంది; N పై ధన ఆవేశం వచ్చి వలయం నిష్క్రియమవుతుంది.
రక్షణ: ఎసిటైలేషన్ (–NHCOCH₃ స్వల్ప సక్రియకారి, ఇప్పటికీ o/p నిర్దేశకం, పెద్దదైనందున పారాకు అనుకూలం), తర్వాత ప్రతిక్షేపణ, తర్వాత జలవిశ్లేషణతో మళ్లీ –NH₂.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| అనిలీన్ చర్య | కారకం, పరిస్థితి | ప్రధాన ఉత్పన్నం |
|---|---|---|
| బ్రోమినేషన్ | Br₂ నీరు, గది ఉష్ణోగ్రత | 2,4,6-ట్రైబ్రోమోఅనిలీన్ (తెల్లని అవక్షేపం) |
| మోనోబ్రోమినేషన్ | ఎసిటైలేషన్, CH₃COOH లో Br₂, జలవిశ్లేషణ | p-బ్రోమోఅనిలీన్ |
| నేరుగా నైట్రేషన్ | గాఢ HNO₃ + గాఢ H₂SO₄ | p 51%, m 47%, o 2% |
| రక్షణ తర్వాత నైట్రేషన్ | ఎసిటైలేషన్, నైట్రేషన్, జలవిశ్లేషణ | p-నైట్రోఅనిలీన్ (ప్రధానం) |
| సల్ఫోనేషన్ | గాఢ H₂SO₄, 453–473 K | సల్ఫానిలిక్ ఆమ్లం |
| ఎసిటైలేషన్ | (CH₃CO)₂O లేదా CH₃COCl, పిరిడిన్ | ఎసిటానిలైడ్ (M = 135) |
| కార్బైలమీన్ | CHCl₃ + ఆల్కహాలిక్ KOH, వేడిచేయడం | ఫెనైల్ ఐసోసయనైడ్ C₆H₅NC |
| డయాజోటీకరణం | NaNO₂ + HCl, 273–278 K | బెంజీన్డయాజోనియం క్లోరైడ్ |
| Friedel–Crafts | AlCl₃ | చర్య లేదు (లవణం ఏర్పడుతుంది) |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"ఆమ్లంలో అనిలీన్ మెటాకు మళ్ళుతుంది" (Acid Turns Aniline Meta): బలమైన ఆమ్లంలో –NH₂, –NH₃⁺ గా మారుతుంది; అది మెటా నిర్దేశకం. 47% మెటా ఉత్పన్నానికి ఇదే కారణం.
"టోపీ పెట్టండి" (Put a Hat on It): ఎసిటైల్ సమూహం –NH₂ కు టోపీ లాంటిది. అది వలయాన్ని శాంతపరుస్తుంది, తన పరిమాణంతో ఆర్థోను అడ్డుకుంటుంది, జలవిశ్లేషణతో తీసేయవచ్చు.
"3° కి కరచాలనానికి చేయి లేదు" (3° has No Hand to Shake): తృతీయ ఎమీన్లకు N–H లేదు; కాబట్టి ఎసైలేషన్ లేదు, సల్ఫోనమైడ్ లేదు, కార్బైలమీన్ లేదు.
"51–47–2, పారా–మెటా–ఆర్థో": నేరు నైట్రేషన్ శాతాలు P–M–O క్రమంలో.
భావనల అనుసంధానం
ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణలో సక్రియక, నిర్దేశక ప్రభావాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 15: హైడ్రోకార్బన్ల నుంచి వస్తాయి.
ఆమ్ల క్లోరైడ్లు, అనహైడ్రైడ్లతో ఎసైలేషన్ రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 17: ఆక్సిజన్ ఉన్న కర్బన సమ్మేళనాలలోని కార్బొనైల్ రసాయనశాస్త్రాన్ని వాడుకుంటుంది.
AlCl₃ తో Lewis ఆమ్ల–క్షార లవణం ఏర్పడటం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 10: p-బ్లాక్ మూలకాలతో అనుసంధానమవుతుంది; ఎమీన్ల నుంచి తయారయ్యే రంజకాలు, ఔషధాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 19: జీవఅణువుల వైపు నడిపిస్తాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. జాబితా I (అనిలీన్ + కారకం) ను జాబితా II (ప్రధాన ఉత్పన్నం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. బ్రోమిన్ నీరు
B. ఎసిటిక్ అనహైడ్రైడ్, పిరిడిన్
C. గాఢ H₂SO₄, 453–473 K వద్ద వేడిచేయడం
D. CHCl₃ + ఆల్కహాలిక్ KOH, వేడిచేయడం
జాబితా II: i. ఎసిటానిలైడ్
ii. ఫెనైల్ ఐసోసయనైడ్
iii. 2,4,6-ట్రైబ్రోమోఅనిలీన్
iv. సల్ఫానిలిక్ ఆమ్లం
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv
32. జాబితా I (NaNO₂ + HCl తో చర్య జరిపిన ఎమీన్) ను జాబితా II (పరిశీలన లేదా ఉత్పన్నం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. CH₃CH₂NH₂
B. 273–278 K వద్ద C₆H₅NH₂
C. (CH₃)₂NH
D. C₆H₅N(CH₃)₂
జాబితా II: i. పసుపు నూనె వంటి N-నైట్రోసమీన్
ii. వేగంగా N₂ వెలువడం
iii. p-Nitroso-N,N-dimethylaniline
iv. బెంజీన్డయాజోనియం క్లోరైడ్
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii
33. అనిలీన్ను నేరుగా నైట్రేషన్ చేసినప్పుడు జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. p-నైట్రోఅనిలీన్
B. m-నైట్రోఅనిలీన్
C. o-నైట్రోఅనిలీన్
D. C₆H₅NH₃⁺
జాబితా II: i. సుమారు 2%
ii. సుమారు 51%
iii. సుమారు 47%
iv. బలమైన ఆమ్లంలో ఏర్పడే మెటా నిర్దేశక జాతి
(a) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (b) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (c) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (d) A-ii, B-iii, C-iv, D-i
34. జాబితా I (ఎమీన్పై వాడిన కారకం) ను జాబితా II (చర్య పేరు) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. C₆H₅COCl, NaOH
B. అధిక CH₃I
C. CHCl₃ + ఆల్కహాలిక్ KOH
D. C₆H₅SO₂Cl
జాబితా II: i. కార్బైలమీన్ చర్య
ii. సల్ఫోనమైడ్ ఏర్పాటు (Hinsberg)
iii. బెంజాయిలేషన్
iv. చతుర్ధ లవణం వరకు సంపూర్ణ ఆల్కైలేషన్
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. అనిలీన్ AlCl₃ తో లవణాన్ని ఏర్పరుస్తుంది కాబట్టి Friedel–Crafts చర్యలు జరగవు.
B. –NHCOCH₃, –NH₂ కంటే బలహీనమైన సక్రియకారి.
C. తృతీయ ఎమీన్లు ఎసిటైల్ క్లోరైడ్తో ఎసైలేషన్ చెందుతాయి.
D. ఏర్పడిన HCl ను తొలగించడానికి ఎసైలేషన్లో పిరిడిన్ కలుపుతారు.
E. సల్ఫానిలిక్ ఆమ్లం ద్విధ్రువ అయాన్గా ఉంటుంది.
(a) రెండు (b) మూడు (c) నాలుగు (d) ఐదు
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. బ్రోమిన్ నీటితో అనిలీన్ చర్య మోనోబ్రోమినేషన్ వద్దే ఆగిపోతుంది.
B. ఎసిటైలేషన్ ద్వారా –NH₂ ను రక్షిస్తే బ్రోమినేషన్లో p-బ్రోమోఅనిలీన్ ప్రధాన ఉత్పన్నం అవుతుంది.
C. ఎసిటానిలైడ్ ఉత్పన్నాన్ని జలవిశ్లేషణ చేస్తే –NH₂ సమూహం తిరిగి వస్తుంది.
D. –NHCOCH₃ సమూహం మెటా నిర్దేశకం.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) C, D మాత్రమే (d) A, B, C మాత్రమే
37. నైట్రస్ ఆమ్లం, ఎమీన్ల గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. నైట్రస్ ఆమ్లాన్ని చర్యా మిశ్రమంలోనే NaNO₂, సినాయించిన HCl నుంచి తయారుచేస్తారు.
B. ప్రాథమిక ఆలిఫాటిక్ ఎమీన్లు N₂ ను కోల్పోయే అస్థిర డయాజోనియం లవణాలను ఏర్పరుస్తాయి.
C. ద్వితీయ ఎమీన్లు N-నైట్రోసమీన్లను ఇస్తాయి.
D. తృతీయ ఆలిఫాటిక్ ఎమీన్లు N₂ వాయువును ఇస్తాయి.
(a) A, D మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, B, C మాత్రమే
38. కిందివాటిలో ఎన్ని ఎసిటైల్ క్లోరైడ్తో ఎమైడ్ను ఇస్తాయి? CH₃NH₂, (CH₃)₂NH, (CH₃)₃N, C₆H₅NH₂, C₆H₅NHCH₃, C₆H₅N(CH₃)₂ (a) నాలుగు (b) మూడు (c) ఐదు (d) ఆరు
39. అధిక ఎసిటిక్ అనహైడ్రైడ్తో పూర్తి ఎసిటైలేషన్కు ముందు, తర్వాత ద్రవ్యరాశులను ఒక పట్టిక ఇస్తుంది: 9.3 g అనిలీన్ → 13.5 g; 3.1 g మిథనామీన్ → x g; 5.4 g benzene-1,4-diamine (M = 108 g/mol) → y g. x, y విలువలు (a) 7.3, 7.5 (b) 5.9, 9.6 (c) 7.3, 8.1 (d) 7.3, 9.6
40. అనిలీన్ నేరు నైట్రేషన్కు సంబంధించిన ఒక బార్ చార్ట్లో మూడు కడ్డీలు ఉన్నాయి: X = 51%, Y = 47%, Z = 2%. X, Y, Z లు (a) X ఆర్థో, Y మెటా, Z పారా (b) X పారా, Y మెటా, Z ఆర్థో (c) X మెటా, Y పారా, Z ఆర్థో (d) X పారా, Y ఆర్థో, Z మెటా
41. 2.25 g ఈథనామీన్ అధిక నైట్రస్ ఆమ్లంతో పూర్తిగా చర్య జరుపుతుంది. STP వద్ద N₂ ఘనపరిమాణం (22.4 L/mol) (a) 2.24 L (b) 0.56 L (c) 1.12 L (d) 4.48 L
Q42–43 కోసం సన్నివేశం: రవి అనిలీన్ నుంచి p-బ్రోమోఅనిలీన్ తయారుచేయాలనుకుంటాడు. మొదట అతను బ్రోమిన్ నీరు కలుపుతాడు, వెంటనే తెల్లని అవక్షేపం ఏర్పడుతుంది. తర్వాత అతను దానికి బదులుగా మూడు అడుగుల మార్గాన్ని ప్లాన్ చేస్తాడు.
42. తెల్లని అవక్షేపం (a) 2,4,6-ట్రైబ్రోమోఅనిలీన్ (b) p-బ్రోమోఅనిలీన్ (c) o-బ్రోమోఅనిలీన్ (d) అనిలీనియం బ్రోమైడ్
43. సరైన మూడు అడుగుల మార్గం (a) CS₂ లో Br₂; HNO₃; Sn/HCl (b) గాఢ H₂SO₄; Br₂ నీరు; NaOH (c) CH₃I; Br₂; వేడి (d) పిరిడిన్తో (CH₃CO)₂O; CH₃COOH లో Br₂; జలవిశ్లేషణ
44. C₇H₉N అనే X సమ్మేళనం కార్బైలమీన్ పరీక్షను ఇవ్వదు. అది HNO₂ తో పసుపు నూనె వంటి సమ్మేళనాన్ని ఇస్తుంది, ఎసిటైల్ క్లోరైడ్తో చర్య జరుపుతుంది. X (a) బెంజైలమీన్ (b) p-టొలుయిడిన్ (c) N-మిథైల్అనిలీన్ (d) N,N-డైమిథైల్అనిలీన్
45. 9.3 g అనిలీన్ పూర్తిగా 2,4,6-ట్రైబ్రోమోఅనిలీన్గా మారుతుంది. వాడిన Br₂ ద్రవ్యరాశి, ఏర్పడిన ఉత్పన్నం ద్రవ్యరాశి (a) 16 g; 17.2 g (b) 48 g; 33.0 g (c) 24 g; 33.0 g (d) 48 g; 25.1 g
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | Br₂ నీరు → ట్రైబ్రోమో; అనహైడ్రైడ్ → ఎసిటానిలైడ్; H₂SO₄ + వేడి → సల్ఫానిలిక్ ఆమ్లం; CHCl₃/KOH → ఐసోసయనైడ్ |
| 32 | d | 1° ఆలిఫాటిక్ N₂ కోల్పోతుంది; 1° ఏరైల్ డయాజోనియం ఇస్తుంది; 2° నైట్రోసమీన్ ఇస్తుంది; 3° ఏరైల్ పారా వద్ద నైట్రోసీకరణం చెందుతుంది |
| 33 | c | పారా 51%, మెటా 47%, ఆర్థో 2%; అనిలీనియం అయాన్ మెటాకు నిర్దేశిస్తుంది |
| 34 | a | ప్రామాణిక కారకం–చర్య జతలు |
| 35 | c | A, B, D, E సరైనవి; 3° ఎమీన్లకు ఎసైలేషన్కు N–H లేదు |
| 36 | b | బ్రోమిన్ నీరు ట్రైబ్రోమో ఉత్పన్నం ఇస్తుంది; –NHCOCH₃ o/p నిర్దేశకం |
| 37 | d | 3° ఆలిఫాటిక్ ఎమీన్లు లవణాన్ని మాత్రమే ఏర్పరుస్తాయి; N₂ రాదు |
| 38 | a | 1°, 2° ఎమీన్లు: CH₃NH₂, (CH₃)₂NH, C₆H₅NH₂, C₆H₅NHCH₃ |
| 39 | d | 0.1 mol CH₃NHCOCH₃ (73) = 7.3 g; 0.05 mol డైఎసిటైల్ ఉత్పన్నం (108 + 84 = 192) = 9.6 g |
| 40 | b | నేరు నైట్రేషన్: పారా 51%, మెటా 47%, ఆర్థో 2% |
| 41 | c | 2.25/45 = 0.05 mol N₂; 0.05 × 22.4 = 1.12 L |
| 42 | a | –NH₂ అన్ని o/p స్థానాలనూ సక్రియం చేస్తుంది, కాబట్టి మూడు Br ఒకేసారి చేరతాయి |
| 43 | d | రక్షించడం, బ్రోమినేషన్ (పారాకు అనుకూలం), రక్షణ తొలగించడం |
| 44 | c | కార్బైలమీన్ లేదు = 1° కాదు; నైట్రోసమీన్, ఎసైలేషన్ = 2°: C₆H₅NHCH₃ |
| 45 | b | 0.1 mol అనిలీన్కు 0.3 mol Br₂ = 48 g; 0.1 × 330 = 33.0 g ఉత్పన్నం |