Chapter 8 of 10 · 27 min read

అధ్యాయం 6: డయాజోనియం లవణాలు (Diazonium Salts)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • డయాజోనియం లవణం అంటే ఏమిటి, దానికి ఎలా పేరు పెడతారు.

  • డయాజోటీకరణం ఎలా చేస్తారు, ఉష్ణోగ్రత 273–278 K వద్దే ఎందుకు ఉంచాలి.

  • ఏరీన్‌డయాజోనియం లవణాలు ఎందుకు స్థిరమైనవి, ఆల్కేన్‌డయాజోనియం లవణాలు ఎందుకు కావు.

  • ప్రతిక్షేపణ చర్యలు: Sandmeyer, Gattermann, Balz–Schiemann, KI, H₃PO₂, నీరు.

  • ఫినాల్, అనిలీన్‌తో అజో రంజకాలను ఇచ్చే యుగ్మన చర్యలు (Coupling reactions).

  • నేరు ప్రతిక్షేపణతో తయారుచేయలేని సమ్మేళనాలకు డయాజోనియం లవణాలు ఎలా దారి తెరుస్తాయి.

6.1 నిర్మాణం, నామకరణం

డయాజోనియం లవణం (Diazonium salt) సాధారణ ఫార్ములా RN₂⁺X⁻. –N⁺≡N సమూహాన్ని డయాజోనియం సమూహం అంటారు. X⁻ అనేది Cl⁻, Br⁻, HSO₄⁻ లేదా BF₄⁻ కావచ్చు.

పేరు పెట్టడానికి మాతృ హైడ్రోకార్బన్ పేరుకు "diazonium" చేర్చి, తర్వాత ఋణ అయాన్ పేరు రాయండి: C₆H₅N₂⁺Cl⁻ అంటే benzenediazonium chloride (బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్). C₆H₅N₂⁺HSO₄⁻ అంటే benzenediazonium hydrogensulphate.

6.2 తయారీ: డయాజోటీకరణం

అనిలీన్‌ను అధిక HCl లో కరిగించి మంచులో చల్లారుస్తారు. ఉష్ణోగ్రతను 273–278 K (0–5 °C) వద్ద ఉంచుతూ, చల్లని NaNO₂ ద్రావణాన్ని నెమ్మదిగా కలుపుతారు.

C6H5NH2+NaNO2+2HCl→273−278 KC6H5N2+Cl−+NaCl+2H2O\mathrm{C_6H_5NH_2 + NaNO_2 + 2HCl \xrightarrow{273{-}278\ K} C_6H_5N_2^+Cl^- + NaCl + 2H_2O}
  • అధిక ఆమ్లం ద్రావణాన్ని ఆమ్లంగా ఉంచుతుంది, చర్య జరగని అనిలీన్‌తో డయాజోనియం లవణం యుగ్మనం చెందకుండా ఆపుతుంది.

  • లవణాన్ని వెంటనే, ద్రావణంలోనే వాడతారు. దాన్ని నిల్వ చేయరు.

  • ప్రాథమిక ఆరోమాటిక్ ఎమీన్‌ను దాని డయాజోనియం లవణంగా మార్చడాన్ని డయాజోటీకరణం (Diazotisation) అంటారు.

ఇంత చల్లగా ఎందుకు? సుమారు 278 K కంటే పైన లవణం నీటితో చర్య జరిపి ఫినాల్, N₂ లను ఇస్తుంది. వేసవిలో పెళ్లి విందులో పాలను మంచుపై ఉంచడం లాంటిది: బయటకు తీస్తే పాలు విరిగిపోతాయి.

6.3 స్థిరత్వం

ఏరీన్‌డయాజోనియం లవణాలు తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద వాడటానికి సరిపడా స్థిరంగా ఉంటాయి. –N₂⁺ సమూహంపై ఉన్న ధన ఆవేశం అనునాదం (Resonance) ద్వారా బెంజీన్ వలయంలోకి వ్యాపిస్తుంది, దీనివల్ల అయాన్ స్థిరపడుతుంది.

ఆల్కేన్‌డయాజోనియం లవణాలకు ఆవేశాన్ని పంచుకోవడానికి వలయం లేదు. అవి వెంటనే N₂ ను కోల్పోయి కార్బోకాటాయాన్లను, తర్వాత ఆల్కహాల్లు, ఆల్కీన్లు, ఇతర ఉత్పన్నాలను ఇస్తాయి. అందుకే 1° ఆలిఫాటిక్ ఎమీన్లు నైట్రస్ ఆమ్లంతో N₂ వాయువును ఇస్తాయి (అధ్యాయం 4).

బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్ భౌతిక ధర్మాలు:

  • రంగులేని స్ఫటికాకార ఘనపదార్థం, నీటిలో సులభంగా కరుగుతుంది.

  • చల్లని ద్రావణంలో స్థిరం; వేడిచేస్తే నీటితో చర్య జరుపుతుంది.

  • పొడిగా ఉన్నప్పుడు పేలుడు స్వభావం కలది. వాడకం కోసం దాన్ని ఎప్పుడూ పొడి స్థితిలో వేరుచేయరు.

  • బెంజీన్‌డయాజోనియం ఫ్లోరోబోరేట్, C₆H₅N₂⁺BF₄⁻, నీటిలో కరగదు, గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద స్థిరంగా ఉంటుంది.

6.4 ప్రతిక్షేపణ చర్యలు (N₂ వెళ్లిపోతుంది)

N₂ చాలా స్థిరమైన వాయువు కాబట్టి అది అద్భుతమైన విడిపోయే సమూహం (Leaving group). వలయంపై దాని స్థానాన్ని చాలా సమూహాలు ఆక్రమించగలవు.

(a) Sandmeyer చర్య. సరిపడే ఆమ్లంతో Cu(I) లవణాలు –N₂⁺ ను Cl, Br లేదా CN తో ప్రతిక్షేపిస్తాయి.

ArN2+X−→CuCl/HClArCl+N2ArN2+X−→CuBr/HBrArBr+N2\mathrm{ArN_2^+X^- \xrightarrow{CuCl/HCl} ArCl + N_2} \qquad \mathrm{ArN_2^+X^- \xrightarrow{CuBr/HBr} ArBr + N_2}
ArN2+X−→CuCN/KCNArCN+N2\mathrm{ArN_2^+X^- \xrightarrow{CuCN/KCN} ArCN + N_2}

(b) Gattermann చర్య. HCl లేదా HBr తో కాపర్ పొడి Cl, Br కోసం Sandmeyer కారకాల పనినే చేస్తుంది. దిగుబడి సాధారణంగా Sandmeyer చర్య కంటే తక్కువ.

ArN2+X−→Cu/HClArCl+N2+CuX\mathrm{ArN_2^+X^- \xrightarrow{Cu/HCl} ArCl + N_2 + CuX}

(c) అయోడైడ్. బెంజీన్‌పై అయోడిన్‌ను నేరుగా సులభంగా చేర్చలేము. కానీ డయాజోనియం లవణాన్ని జలీయ KI తో వేడిచేస్తే ఉత్ప్రేరకం లేకుండానే అయోడోబెంజీన్ సులభంగా వస్తుంది.

ArN2+Cl−+KI→ArI+KCl+N2\mathrm{ArN_2^+Cl^- + KI \rightarrow ArI + KCl + N_2}

(d) Balz–Schiemann చర్య (ఫ్లోరైడ్). ఫ్లోరోబోరిక్ ఆమ్లం డయాజోనియం ఫ్లోరోబోరేట్‌ను అవక్షిప్తం చేస్తుంది. దాన్ని వేడిచేస్తే ఏరైల్ ఫ్లోరైడ్ వస్తుంది.

ArN2+Cl−+HBF4→ArN2+BF4−→ΔArF+BF3+N2\mathrm{ArN_2^+Cl^- + HBF_4 \rightarrow ArN_2^+BF_4^- \xrightarrow{\Delta} ArF + BF_3 + N_2}

(e) హైడ్రోజన్ (విఅమినీకరణం, Deamination). హైపోఫాస్ఫరస్ ఆమ్లం (H₃PO₂) లేదా ఇథనాల్ వంటి స్వల్ప క్షయకారిణిలు –N₂⁺ ను H తో ప్రతిక్షేపిస్తాయి. ముందు జరిగిన ప్రతిక్షేపణలను నిర్దేశించడానికి మాత్రమే వాడిన అమైనో సమూహాన్ని ఇది తొలగిస్తుంది.

ArN2+Cl−+H3PO2+H2O→ArH+N2+H3PO3+HCl\mathrm{ArN_2^+Cl^- + H_3PO_2 + H_2O \rightarrow ArH + N_2 + H_3PO_3 + HCl}
ArN2+Cl−+CH3CH2OH→ArH+N2+CH3CHO+HCl\mathrm{ArN_2^+Cl^- + CH_3CH_2OH \rightarrow ArH + N_2 + CH_3CHO + HCl}

(f) హైడ్రాక్సిల్. జలీయ ద్రావణాన్ని సుమారు 283 K లేదా అంతకంటే ఎక్కువకు వేడిచేస్తే ఫినాల్ వస్తుంది.

ArN2+Cl−+H2O→warmArOH+N2+HCl\mathrm{ArN_2^+Cl^- + H_2O \xrightarrow{warm} ArOH + N_2 + HCl}

(g) నైట్రో. ఫ్లోరోబోరేట్‌ను కాపర్ సమక్షంలో జలీయ NaNO₂ తో వేడిచేస్తే నైట్రోబెంజీన్ వస్తుంది.

ArN2+BF4−→NaNO2, Cu, ΔArNO2+NaBF4+N2\mathrm{ArN_2^+BF_4^- \xrightarrow{NaNO_2,\ Cu,\ \Delta} ArNO_2 + NaBF_4 + N_2}
ఉత్పన్నంకారకంచర్య పేరు
ArClCuCl/HClSandmeyer
ArClCu పొడి/HClGattermann
ArBrCuBr/HBrSandmeyer
ArBrCu పొడి/HBrGattermann
ArCNCuCN/KCNSandmeyer
ArIKI, వేడి(ప్రత్యేక పేరు లేదు)
ArFHBF₄, తర్వాత వేడిBalz–Schiemann
ArHH₃PO₂ లేదా CH₃CH₂OHక్షయకరణం (విఅమినీకరణం)
ArOHH₂O, వేడిజలవిశ్లేషణ
ArNO₂HBF₄, తర్వాత NaNO₂/Cu, వేడి(ప్రత్యేక పేరు లేదు)

6.5 యుగ్మన చర్యలు (N₂ నిలుస్తుంది)

డయాజోనియం అయాన్ ఒక బలహీన ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం (Electrophile). అది ఫినాల్లు, ఏరైలెమీన్ల వంటి చాలా సక్రియమైన వలయాలపై మాత్రమే దాడి చేస్తుంది. ఉత్పన్నంలో రెండు వలయాల మధ్య –N=N– (అజో) బంధం ఉంటుంది. విస్తరించిన సంయుగ్మత (Conjugation) వల్ల ఈ సమ్మేళనాలు గాఢమైన రంగుల్లో ఉంటాయి: ఇవే అజో రంజకాలు. దాడి భాగస్వామి అణువు పారా స్థానంలో జరుగుతుంది; పారా అడ్డుకోబడితే ఆర్థో వద్ద జరుగుతుంది.

ఫినాల్‌తో (స్వల్ప క్షార, pH సుమారు 9–10): ఫినాక్సైడ్ అయాన్ చాలా సక్రియమైనది. ఉత్పన్నం p-హైడ్రాక్సీఅజోబెంజీన్, ఒక నారింజ రంగు రంజకం.

C6H5N2+Cl−+C6H5OH→OH−p-C6H5−N=N−C6H4OH+HCl\mathrm{C_6H_5N_2^+Cl^- + C_6H_5OH \xrightarrow{OH^-} p\text{-}C_6H_5{-}N{=}N{-}C_6H_4OH + HCl}

అనిలీన్‌తో (స్వల్ప ఆమ్ల, pH సుమారు 4–5): ఉత్పన్నం p-అమైనోఅజోబెంజీన్, ఒక పసుపు రంగు రంజకం.

C6H5N2+Cl−+C6H5NH2→H+p-C6H5−N=N−C6H4NH2+HCl\mathrm{C_6H_5N_2^+Cl^- + C_6H_5NH_2 \xrightarrow{H^+} p\text{-}C_6H_5{-}N{=}N{-}C_6H_4NH_2 + HCl}

క్షారంలో β-నాఫ్థాల్ (2-నాఫ్థాల్) తో నారింజా-ఎరుపు రంజకం ఏర్పడుతుంది. ప్రాథమిక ఆరోమాటిక్ ఎమీన్‌కు ప్రయోగశాలలో సాధారణంగా చేసే పరీక్ష ఇదే.

pH ఎందుకు ముఖ్యం: బలమైన ఆమ్లంలో ఫినాల్ అయానీకరణం చెందదు (తక్కువ సక్రియం), ఎమీన్లు –NH₃⁺ గా మారి నిష్క్రియమవుతాయి. బలమైన క్షారంలో డయాజోనియం అయాన్ డయాజోటేట్‌గా మారి ఇక యుగ్మనం చెందదు. కాబట్టి ప్రతి భాగస్వామికి దానిదైన స్వల్ప pH పరిధి ఉంటుంది.

చిత్రం 6.1 · డయాజోనియం లవణ చర్యల పటం
చిత్రం 6.1 · డయాజోనియం లవణ చర్యల పటం

ప్రతి పెట్టెను ఉత్పన్నం, తర్వాత కారకం అని చదవండి: ఏడు మార్గాలు –N₂⁺ ను ప్రతిక్షేపించి N₂ ను విడుదల చేస్తాయి, కానీ యుగ్మనం (రంగు పెట్టె) రెండు నైట్రోజన్లనూ అజో బంధంగా నిలుపుతుంది.

6.6 సంశ్లేషణ కర్బన రసాయన శాస్త్రంలో ప్రాధాన్యత

డయాజోనియం సమూహం ఒక రైల్వే జంక్షన్ లాంటిది. దాని ద్వారా –NH₂ సమూహం దాదాపు ఏ సమూహంగానైనా మారవచ్చు.

  • నేరుగా చేర్చడం కష్టమైన సమూహాలు: F, I, CN, OH లను నేరు ప్రతిక్షేపణ ద్వారా బెంజీన్‌పై సులభంగా చేర్చలేము. డయాజోనియం లవణం ద్వారా అవి సాధారణ పనులే.

  • నేరు ప్రతిక్షేపణ ఇవ్వలేని ప్రతిక్షేపక విన్యాసాలు: –NH₂ ఆర్థో/పారా నిర్దేశకం. సమూహాలను సరైన చోట ఉంచడానికి దానిని వాడి, తర్వాత H₃PO₂ తో తీసేయవచ్చు. ఉదాహరణ: అనిలీన్ → 2,4,6-ట్రైబ్రోమోఅనిలీన్ → డయాజోటీకరణం → H₃PO₂ వల్ల 1,3,5-ట్రైబ్రోమోబెంజీన్ వస్తుంది; బెంజీన్‌ను బ్రోమినేషన్ చేసి దీన్ని తయారుచేయలేము.

  • శుద్ధమైన ఉత్పన్నాలు: టొలుయీన్‌ను నేరుగా క్లోరినేషన్ చేస్తే o-, p-క్లోరోటొలుయీన్ల మిశ్రమం వస్తుంది. p-టొలుయిడిన్ నుంచి మొదలుపెట్టి Sandmeyer చర్య వాడితే శుద్ధమైన p-క్లోరోటొలుయీన్ వస్తుంది.

  • మిథైల్ ఆరెంజ్, అనేక ఆహార, వస్త్ర రంగుల వంటి అజో రంజకాలు యుగ్మన చర్యల నుంచే వస్తాయి.

  • గొలుసు పొడిగింపు: ArCN ను జలవిశ్లేషణ చేస్తే ArCOOH, క్షయకరణం చేస్తే ArCH₂NH₂ వస్తాయి.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.1: p-టొలుయిడిన్ డయాజోటీకరణ సమీకరణం రాసి ఉత్పన్నానికి పేరు పెట్టండి.

సాధన: 273–278 K వద్ద p-CH₃C₆H₄NH₂ + NaNO₂ + 2HCl → p-CH₃C₆H₄N₂⁺Cl⁻ + NaCl + 2H₂O. ఉత్పన్నం 4-methylbenzenediazonium chloride.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.2: బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్‌ను (i) క్లోరోబెంజీన్ (ii) బెంజోనైట్రైల్ (iii) ఫ్లోరోబెంజీన్ (iv) బెంజీన్ (v) అయోడోబెంజీన్‌గా మార్చే కారకాలు ఇవ్వండి.

సాధన: (i) CuCl/HCl (Sandmeyer) లేదా Cu/HCl (Gattermann). (ii) CuCN/KCN. (iii) HBF₄, తర్వాత వేడి (Balz–Schiemann). (iv) H₃PO₂ లేదా ఇథనాల్. (v) KI.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.3: 9.3 g అనిలీన్‌ను డయాజోనియం లవణం ద్వారా మొత్తం 80% దిగుబడితో క్లోరోబెంజీన్‌గా మార్చారు. క్లోరోబెంజీన్ ద్రవ్యరాశి కనుగొనండి.

సాధన: 9.3 ÷ 93 = 0.10 mol అనిలీన్. C₆H₅Cl = 112.5 g/mol. సైద్ధాంతిక ద్రవ్యరాశి = 11.25 g. 80% దిగుబడితో: 0.80 × 11.25 = 9.0 g.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.4: 0.20 mol బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్‌ను నీటితో వేడిచేసినప్పుడు STP వద్ద ఎంత ఘనపరిమాణం N₂ విడుదలవుతుంది? కర్బన ఉత్పన్నం పేరు రాయండి.

సాధన: ప్రతి మోల్ ArN₂⁺ ఒక మోల్ N₂ ను ఇస్తుంది. ఘనపరిమాణం = 0.20 × 22.4 = 4.48 L. కర్బన ఉత్పన్నం ఫినాల్.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.5: అనిలీన్‌ను 1,3,5-ట్రైబ్రోమోబెంజీన్‌గా మార్చండి.

సాధన: అడుగు 1: అనిలీన్ + Br₂ నీరు → 2,4,6-ట్రైబ్రోమోఅనిలీన్ (–NH₂ మూడు Br లనూ నిర్దేశిస్తుంది). అడుగు 2: 273–278 K వద్ద NaNO₂/HCl → 2,4,6-ట్రైబ్రోమోబెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్. అడుగు 3: H₃PO₂ → 1,3,5-ట్రైబ్రోమోబెంజీన్. అమైనో సమూహం తన నిర్దేశక పని చేసి, తర్వాత తొలగించబడింది.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.6: అనిలీన్‌ను బెంజాయిక్ ఆమ్లంగా మార్చండి.

సాధన: డయాజోటీకరణం: C₆H₅NH₂ → C₆H₅N₂⁺Cl⁻. CuCN/KCN తో Sandmeyer: → C₆H₅CN. H₃O⁺ తో జలవిశ్లేషణ: C₆H₅CN → C₆H₅COOH.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.7: బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్‌ను ఫినాల్‌తో యుగ్మనం చేశారు. పరిస్థితులు, ఉత్పన్నం, దాని మోలార్ ద్రవ్యరాశి ఇవ్వండి.

సాధన: స్వల్ప క్షార మాధ్యమం (pH సుమారు 9–10), చల్లని పరిస్థితి. ఫినాక్సైడ్ అయాన్‌పై పారా స్థానంలో దాడి జరుగుతుంది. ఉత్పన్నం: p-హైడ్రాక్సీఅజోబెంజీన్, C₆H₅–N=N–C₆H₄–OH, ఫార్ములా C₁₂H₁₀N₂O. మోలార్ ద్రవ్యరాశి = 144 + 10 + 28 + 16 = 198 g/mol. ఇది నారింజ రంగు రంజకం.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.8: p-క్లోరోటొలుయీన్‌ను p-టొలుయిడిన్ నుంచి శుద్ధంగా తయారుచేయవచ్చు, కానీ టొలుయీన్‌ను క్లోరినేషన్ చేసి ఎందుకు చేయలేము?

సాధన: –CH₃ ఆర్థో/పారా నిర్దేశకం, కాబట్టి Cl₂/FeCl₃ o-, p-క్లోరోటొలుయీన్ రెండింటినీ ఇస్తుంది; వాటిని వేరుచేయడం కష్టం. p-టొలుయిడిన్‌లో N ఇప్పటికే పారా స్థానంలో స్థిరంగా ఉంది. డయాజోటీకరణం, తర్వాత CuCl/HCl — Cl సరిగ్గా N ఉన్న చోటే చేరుతుంది. ఒకే సాదృశ్యకం మాత్రమే వస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.9: ఆరోమాటిక్ సమ్మేళనం A (C₇H₉N) సినాయించిన HCl లో కరుగుతుంది. 273 K వద్ద NaNO₂/HCl తో అది B ని ఇస్తుంది; B, CuCN/KCN తో C (C₈H₇N) ని ఇస్తుంది. C ఆమ్ల జలవిశ్లేషణతో D ని ఇస్తుంది; D ని KMnO₄ తో ఆక్సీకరణం చేస్తే టెరిఫ్తాలిక్ ఆమ్లం (benzene-1,4-dicarboxylic acid) వస్తుంది. A నుంచి D వరకు గుర్తించండి.

సాధన: టెరిఫ్తాలిక్ ఆమ్లంలో పారా స్థానాల్లో రెండు COOH సమూహాలు ఉన్నాయి. ఒకటి CN సమూహం నుంచి, మరొకటి CH₃ సమూహం ఆక్సీకరణం నుంచి వచ్చాయి. కాబట్టి A = p-టొలుయిడిన్, p-CH₃C₆H₄NH₂. B = p-CH₃C₆H₄N₂⁺Cl⁻. C = p-CH₃C₆H₄CN (p-టొలునైట్రైల్, C₈H₇N). D = p-CH₃C₆H₄COOH (p-టొలుయిక్ ఆమ్లం).

త్వరిత పునశ్చరణ

  • డయాజోటీకరణం: 273–278 K వద్ద ArNH₂ + NaNO₂ + 2HCl → ArN₂⁺Cl⁻; ద్రావణాన్ని వెంటనే వాడండి.

  • ఏరీన్‌డయాజోనియం అయాన్లు వలయంతో అనునాదం వల్ల స్థిరపడతాయి; ఆల్కేన్‌డయాజోనియం అయాన్లు వెంటనే విఘటనం చెందుతాయి.

  • Sandmeyer: CuCl/HCl, CuBr/HBr, CuCN/KCN. Gattermann: HCl లేదా HBr తో Cu పొడి.

  • KI → ArI; HBF₄ తర్వాత వేడి → ArF (Balz–Schiemann); H₃PO₂ లేదా ఇథనాల్ → ArH; వేడి నీరు → ArOH.

  • యుగ్మనంలో N=N నిలుస్తుంది: ఫినాల్ (క్షార) → నారింజ p-హైడ్రాక్సీఅజోబెంజీన్; అనిలీన్ (స్వల్ప ఆమ్ల) → పసుపు p-అమైనోఅజోబెంజీన్; దాడి పారా వద్ద.

  • డయాజోనియం మార్గాలు F, I, CN, OH లను, 1,3,5-ట్రైబ్రోమోబెంజీన్ వంటి అసాధారణ విన్యాసాలను ఇస్తాయి.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • Sandmeyer కు CuCl₂ (కాపర్(II)) వాడడం. కారకం Cu(I): CuCl, CuBr, CuCN.

  • ArI కు కాపర్ అవసరం లేదని మర్చిపోవడం; KI ఒక్కటే సరిపోతుంది.

  • Gattermann (Cu పొడి + HX) ను Sandmeyer (CuX + HX) తో కలిపి గందరగోళం చేసుకోవడం.

  • యుగ్మనం మెటా వద్ద జరుగుతుందని రాయడం. యుగ్మనం పారా వద్ద జరుగుతుంది (పారా అడ్డుకోబడితేనే ఆర్థో).

  • డయాజోనియం లవణాలు గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద నీటిలో స్థిరంగా ఉంటాయని అనుకోవడం. సుమారు 278 K కంటే పైన అవి జలవిశ్లేషణ చెంది ఫినాల్ అవుతాయి.

  • ఆలిఫాటిక్ ఎమీన్లు స్థిరమైన డయాజోనియం లవణాలను ఇస్తాయని అనుకోవడం. అవి వెంటనే N₂ ను కోల్పోతాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6

స్థాయి 1: భావన పరీక్ష

1. అనిలీన్ డయాజోటీకరణం జరిపే ఉష్ణోగ్రత (a) 373 K (b) 298 K (c) 323 K (d) 273–278 K

2. బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్ CuCN/KCN తో ఇచ్చేది (a) ఫెనైల్ ఐసోసయనైడ్ (b) బెంజామైడ్ (c) బెంజోనైట్రైల్ (d) బెంజైలమీన్

3. Balz–Schiemann చర్యను దేని తయారీకి వాడతారు? (a) ఫ్లోరోబెంజీన్ (b) క్లోరోబెంజీన్ (c) అయోడోబెంజీన్ (d) ఫినాల్

4. బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్‌ను బెంజీన్‌గా మార్చే కారకం ఏది? (a) KI (b) HBF₄ (c) CuCl/HCl (d) H₃PO₂

5. బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్‌ను నీటితో వేడిచేస్తే వచ్చేది (a) బెంజీన్ (b) ఫినాల్ (c) అనిలీన్ (d) క్లోరోబెంజీన్

6. Gattermann చర్యలో హాలోజన్‌ను చేర్చడానికి వాడేది (a) CuCl₂ మాత్రమే (b) HBF₄ (c) KI (d) HCl లేదా HBr తో కాపర్ పొడి

7. బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్ ఫినాల్‌తో యుగ్మనం చెందితే వచ్చేది (a) అజోబెంజీన్ (b) డైఫెనైల్ ఈథర్ (c) p-హైడ్రాక్సీఅజోబెంజీన్ (d) p-అమైనోఅజోబెంజీన్

8. బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్‌ను అయోడోబెంజీన్‌గా మార్చే కారకం (a) I₂ (b) CuI₂ (c) KI (d) H₃PO₂ తో HI

9. 273 K వద్ద స్థిరమైన డయాజోనియం లవణాన్ని ఇచ్చే ఎమీన్ ఏది? (a) ఈథనామీన్ (b) అనిలీన్ (c) బెంజైలమీన్ (d) N-మిథైల్అనిలీన్

10. పొడి బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్ (a) ద్రావణిగా వాడే ద్రవం (b) పేలుడు స్వభావం కలది (c) స్థిరమైన రంగు ఘనపదార్థం (d) నీటిలో కరగదు

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. ఆల్కేన్‌డయాజోనియం లవణాల కంటే ఏరీన్‌డయాజోనియం లవణాలు ఎక్కువ స్థిరమైనవి, ఎందుకంటే (a) ధన ఆవేశం బెంజీన్ వలయంలోకి విస్తరిస్తుంది (b) ఆరోమాటిక్ కార్బన్ ఎక్కువ క్షారం (c) ఆల్కైల్ సమూహాలు ఎలక్ట్రాన్లను ఆకర్షిస్తాయి (d) ఏరైల్ సమూహాలు తేలికైనవి

12. బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్‌ను అనిలీన్‌తో యుగ్మనం చేసేది (a) స్వల్ప ఆమ్ల మాధ్యమంలో (b) బలమైన క్షార మాధ్యమంలో (c) గాఢ H₂SO₄ లో (d) పొడి ఈథర్‌లో

13. బ్రోమోబెంజీన్ తయారీకి Sandmeyer చర్యలో వాడే కారక జత (a) Cu పొడి/HBr (b) CuBr/HBr (c) Br₂/FeBr₃ (d) KBr మాత్రమే

14. బెంజీన్ నేరు ప్రతిక్షేపణతో తయారుచేయడం కష్టమైనా, డయాజోనియం లవణం నుంచి సులభమైన సమ్మేళనం ఏది? (a) క్లోరోబెంజీన్ (b) నైట్రోబెంజీన్ (c) అయోడోబెంజీన్ (d) బెంజీన్‌సల్ఫోనిక్ ఆమ్లం

15. అజో యుగ్మనంలో డయాజోనియం అయాన్ పోషించే పాత్ర (a) కేంద్రక ప్రియం (b) స్వేచ్ఛా ప్రావికం (c) క్షయకారిణి (d) బలహీన ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం

16. బెంజీన్‌డయాజోనియం ఫ్లోరోబోరేట్ (a) ఒక ద్రవం (b) నీటిలో పేలుతుంది (c) నీటిలో కరగని, గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద స్థిరమైన ఘనపదార్థం (d) ఒక వాయువు

17. అనిలీన్ → X (NaNO₂/HCl, 273 K) → Y (CuCN/KCN) → Z (H₃O⁺, వేడి). Z (a) బెంజామైడ్ (b) బెంజాయిక్ ఆమ్లం (c) ఫినాల్ (d) బెంజైలమీన్

18. అనిలీన్ → Br₂ నీరు → A → NaNO₂/HCl, 273 K → B → H₃PO₂ → C. C (a) 1,3,5-ట్రైబ్రోమోబెంజీన్ (b) 2,4,6-ట్రైబ్రోమోఫినాల్ (c) బ్రోమోబెంజీన్ (d) 1,2,4-ట్రైబ్రోమోబెంజీన్

19. p-అమైనోఅజోబెంజీన్ రంగు (a) రంగులేనిది (b) నీలం (c) నలుపు (d) పసుపు

20. డయాజోనియం సమూహంలోని రెండు నైట్రోజన్ పరమాణువులనూ నిలుపుకునే చర్య ఏది? (a) Sandmeyer (b) Balz–Schiemann (c) H₃PO₂ తో చర్య (d) β-నాఫ్థాల్‌తో యుగ్మనం

21. డయాజోనియం లవణాల అన్ని ప్రతిక్షేపణ చర్యలలో వెలువడే వాయువు (a) N₂ (b) NH₃ (c) NO₂ (d) N₂O

22. ఇథనాల్ బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్‌తో చర్య జరిపి ఇచ్చేది (a) ఫెనెటోల్ (b) బెంజీన్, ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) (c) ఫినాల్, ఈథేన్ (d) ఇథైల్‌బెంజీన్

స్థాయి 3: సవాలు

23. 18.6 g అనిలీన్‌ను మొత్తం 50% దిగుబడితో ఫ్లోరోబెంజీన్‌గా మార్చారు. లభించిన ఫ్లోరోబెంజీన్ ద్రవ్యరాశి (a) 19.2 g (b) 4.8 g (c) 9.6 g (d) 14.4 g

24. 4.65 g అనిలీన్ పూర్తిగా అయోడోబెంజీన్‌గా మారుతుంది. ఏర్పడిన అయోడోబెంజీన్ ద్రవ్యరాశి (a) 10.2 g (b) 20.4 g (c) 5.1 g (d) 4.65 g

25. 0.050 mol బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్‌ను KI తో వేడిచేసినప్పుడు STP వద్ద విడుదలయ్యే N₂ ఘనపరిమాణం (a) 2.24 L (b) 1.12 L (c) 0.56 L (d) 22.4 L

26. టొలుయీన్ నుంచి m-బ్రోమోటొలుయీన్‌కు ఉత్తమ మార్గం (a) నైట్రేషన్, p-టొలుయిడిన్‌గా క్షయకరణం, ఎసిటైలేషన్, బ్రోమినేషన్ (NHCOCH₃ కు ఆర్థో), జలవిశ్లేషణ, డయాజోటీకరణం, H₃PO₂ (b) నేరుగా Br₂/FeBr₃ (c) కాంతిలో Br₂ (d) నైట్రేషన్, క్షయకరణం, డయాజోటీకరణం, CuBr/HBr

27. ఆరోమాటిక్ ఎమీన్ A, 273 K వద్ద NaNO₂/HCl తో B ని ఇస్తుంది. B, CuCl/HCl తో C₇H₇Cl ని ఇస్తుంది; దాన్ని KMnO₄ తో ఆక్సీకరణం చేస్తే p-క్లోరోబెంజాయిక్ ఆమ్లం వస్తుంది. A (a) o-టొలుయిడిన్ (b) m-టొలుయిడిన్ (c) బెంజైలమీన్ (d) p-టొలుయిడిన్

28. బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్‌ను ఫినాల్‌తో యుగ్మనం చేసినప్పుడు ఏర్పడే రంజకం మోలార్ ద్రవ్యరాశి (a) 184 g/mol (b) 197 g/mol (c) 198 g/mol (d) 214 g/mol

29. ప్రతిపాదన (A): బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్‌ను జలీయ KI తో వేడిచేసి అయోడోబెంజీన్‌ను సులభంగా తయారుచేయవచ్చు.
కారణం (R): చర్య ఉత్క్రమణీయం, అయోడిన్ బలహీన ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం కాబట్టి బెంజీన్‌ను నేరుగా అయోడినేషన్ చేయడం కష్టం.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: Sandmeyer చర్య CuCl, CuBr వంటి కాపర్(I) లవణాలను వాడుతుంది.
వాక్యం II: డయాజోనియం లవణం ఫినాల్‌తో యుగ్మనం ప్రధానంగా మెటా స్థానంలో జరుగుతుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1dజలవిశ్లేషణ ఆపడానికి మంచు చల్లదనం
2cSandmeyer సయనేషన్
3aArN₂⁺BF₄⁻ ను వేడిచేస్తే ArF
4dస్వల్ప క్షయకరణం N₂ ను H తో ప్రతిక్షేపిస్తుంది
5bజలవిశ్లేషణ ArOH ఇస్తుంది
6dCu పొడి + HX
7cఫినాక్సైడ్ పారా యుగ్మనం
8cKI, ఉత్ప్రేరకం అవసరం లేదు
9bఆరోమాటిక్ 1° ఎమీన్
10bపొడి లవణం పేలుతుంది
11aవలయంతో అనునాదం
12apH సుమారు 4–5
13bHBr తో Cu(I) బ్రోమైడ్
14cనేరు అయోడినేషన్ సరిగ్గా జరగదు
15dసక్రియ వలయాలపై మాత్రమే దాడి
16cBF₄⁻ లవణం స్థిరమైనది
17bనైట్రైల్ జలవిశ్లేషణతో ఆమ్లం
18aNH₂ నిర్దేశిస్తుంది, తర్వాత తొలగించబడుతుంది
19dపసుపు రంజకం
20dఅజో బంధం N=N ను నిలుపుతుంది
21aN₂ విడిపోయే సమూహం
22bఇథనాల్ క్షయకరిస్తుంది, తాను ఎసిటాల్డిహైడ్‌గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది
23c0.2 mol × 96 × 0.5 = 9.6 g
24a0.05 mol × 204 = 10.2 g
25b0.05 × 22.4 = 1.12 L
26aఅమైనో సమూహం Br ని సరైన చోట ఉంచి, తర్వాత తొలగించబడుతుంది
27dCl, CH₃ కు పారా వద్ద
28cC₁₂H₁₀N₂O = 198
29aKI మార్గం ఎందుకు అవసరమో R వివరిస్తుంది
30cయుగ్మనం పారా వద్ద, మెటా కాదు

అధ్యాయం 6 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • డయాజోనియం లవణాల సాధారణ ఫార్ములా Ar–N₂⁺X⁻; C₆H₅N₂⁺Cl⁻ అంటే బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్ (M = 140.5 g/mol).

  • డయాజోటీకరణం: 273–278 K వద్ద C₆H₅NH₂ + NaNO₂ + 2HCl → C₆H₅N₂⁺Cl⁻ + NaCl + 2H₂O. నైట్రస్ ఆమ్లాన్ని ఫ్లాస్కులోనే తయారుచేస్తారు.

  • వలయం ధన ఆవేశాన్ని విస్తరింపజేస్తుంది కాబట్టి ఏరీన్‌డయాజోనియం లవణాలు చల్లని ద్రావణంలో మాత్రమే స్థిరం; ఆల్కేన్‌డయాజోనియం లవణాలు వెంటనే విఘటనం చెందుతాయి.

  • లవణాన్ని వెంటనే ద్రావణంలో వాడతారు; పొడి డయాజోనియం లవణాలు పేలవచ్చు. బెంజీన్‌డయాజోనియం ఫ్లోరోబోరేట్ మినహాయింపు: నీటిలో కరగదు, గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద స్థిరం.

  • బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్ రంగులేని, నీటిలో కరిగే స్ఫటికాకార ఘనపదార్థం.

  • N₂ అద్భుతమైన విడిపోయే సమూహం, కాబట్టి N₂ వాయువు వెళ్లిపోతూ చాలా సమూహాలు దాని స్థానాన్ని ఆక్రమించగలవు.

  • Sandmeyer: CuCl/HCl → ArCl; CuBr/HBr → ArBr; CuCN/KCN → ArCN.

  • Gattermann: Cu పొడి + HCl లేదా HBr → ArCl లేదా ArBr.

  • KI, వేడి → ArI (బెంజీన్ నేరు అయోడినేషన్ ఉత్క్రమణీయం, అందుకే ఈ మార్గం మేలు).

  • Balz–Schiemann: HBF₄ → ArN₂⁺BF₄⁻, వేడి → ArF + BF₃ + N₂.

  • స్వల్ప క్షయకారిణులు H₃PO₂ లేదా CH₃CH₂OH –N₂⁺ ను H తో ప్రతిక్షేపిస్తాయి (అమైనో సమూహం పెట్టిన స్థాన గుర్తును తీసేస్తాయి).

  • వేడి నీరు → ఫినాల్; ఫ్లోరోబోరేట్ + NaNO₂/Cu, వేడి → నైట్రోబెంజీన్.

  • యుగ్మనం (N₂ నిలుస్తుంది, –N=N– ఏర్పడుతుంది): డయాజోనియం అయాన్ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం; ఫినాల్ (స్వల్ప క్షార) లేదా అనిలీన్ (స్వల్ప ఆమ్ల) పారా వద్ద దాడి. ఉత్పన్నాలు రంగుల అజో రంజకాలు.

  • సంశ్లేషణ విలువ: F, I, CN, OH, H వంటి సమూహాలను కోరిన స్థానాల్లో వలయంపై నేరుగా ఉంచడం కష్టం, కానీ డయాజోనియం మార్గంలో సులభం.

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

ArN₂⁺Cl⁻ పై కారకంఉత్పన్నంపేరు
CuCl/HClArClSandmeyer
CuBr/HBrArBrSandmeyer
CuCN/KCNArCNSandmeyer
Cu పొడి + HCl/HBrArCl / ArBrGattermann
KI, వేడిArI–
HBF₄, తర్వాత వేడిArFBalz–Schiemann
H₃PO₂ లేదా C₂H₅OHArHక్షయకరణం
H₂O, వేడిArOHజలవిశ్లేషణ
HBF₄; NaNO₂/Cu, వేడిArNO₂–
ఫినాల్, స్వల్ప క్షారp-హైడ్రాక్సీఅజోబెంజీన్ (నారింజ, M = 198)యుగ్మనం
అనిలీన్, స్వల్ప ఆమ్లp-అమైనోఅజోబెంజీన్ (పసుపు, M = 197)యుగ్మనం

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "చల్లదనమే ప్రాణం" (Cold Keeps it Alive): 273–278 K ఉష్ణోగ్రత డయాజోనియం లవణం ఫినాల్, N₂ గా మారకుండా కాపాడుతుంది.

  • "Sandmeyer Salts, Gattermann Grinds": Sandmeyer కాపర్(I) లవణాలను (Salts) వాడుతుంది; Gattermann కాపర్ పొడిని (నూరిన లోహం, Grinds) వాడుతుంది.

  • "ఫ్లోరిన్ బోరాన్‌తో వస్తుంది" (Fluorine Flies with Boron): ArF కు ముందుగా HBF₄ అవసరం (Balz–Schiemann).

  • "ఫాస్ఫరస్ H గా మారుస్తుంది" (Phosphorus Pulls it to H): H₃PO₂, –N₂⁺ ను H తో ప్రతిక్షేపిస్తుంది.

  • "ఫినాల్‌కు క్షారం, అనిలీన్‌కు ఆమ్లం" (Base for Phenol, Acid for Aniline): సాధారణంగా వాడే రెండు భాగస్వాముల యుగ్మన pH.

భావనల అనుసంధానం

  • ఇక్కడ తయారయ్యే ఏరైల్ హాలైడ్లను (Sandmeyer, Gattermann, Balz–Schiemann) రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 16: హాలోజన్లు ఉన్న కర్బన సమ్మేళనాలలో చదువుతారు.

  • ఫినాల్ ఏర్పాటు, ఫినాల్ ఆమ్లత్వం (యుగ్మనానికి ఫినాక్సైడ్ ఎందుకు అవసరం) రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 17: ఆక్సిజన్ ఉన్న కర్బన సమ్మేళనాలతో అనుసంధానమవుతాయి.

  • ఉత్ప్రేరకాలుగా కాపర్(I) లవణాలు, వాటి ఆక్సీకరణ స్థితులు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 11: d- మరియు f-బ్లాక్ మూలకాలతో అనుసంధానమవుతాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)

31. జాబితా I (C₆H₅N₂⁺Cl⁻ పై కారకం) ను జాబితా II (ఉత్పన్నం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. CuCN/KCN
B. HBF₄, తర్వాత వేడి
C. H₃PO₂ + H₂O
D. KI, వేడి
జాబితా II: i. బెంజీన్
ii. అయోడోబెంజీన్
iii. బెంజోనైట్రైల్
iv. ఫ్లోరోబెంజీన్
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

32. జాబితా I (పేరు గల చర్య) ను జాబితా II (కారకం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. Sandmeyer చర్య
B. Gattermann చర్య
C. Balz–Schiemann చర్య
D. యుగ్మన చర్య
జాబితా II: i. HBF₄, తర్వాత వేడి
ii. CuCl/HCl లేదా CuBr/HBr
iii. స్వల్ప క్షార మాధ్యమంలో ఫినాల్
iv. HCl లేదా HBr తో కాపర్ పొడి
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i

33. జాబితా I (చల్లని బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్‌కు కలిపినది) ను జాబితా II (ఫలితం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. సినాయించిన NaOH లో ఫినాల్
B. స్వల్ప ఆమ్ల మాధ్యమంలో అనిలీన్
C. సినాయించిన NaOH లో β-నాఫ్థాల్
D. నీరు, తర్వాత వేడిచేయడం
జాబితా II: i. పసుపు p-అమైనోఅజోబెంజీన్
ii. ఫినాల్, N₂ వాయువు
iii. నారింజ p-హైడ్రాక్సీఅజోబెంజీన్
iv. నారింజా-ఎరుపు అజో రంజకం
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv

34. జాబితా I (అనిలీన్ నుంచి తయారుచేయాల్సిన సమ్మేళనం) ను జాబితా II (డయాజోటీకరణం తర్వాత కీలక అడుగు) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. క్లోరోబెంజీన్
B. ఫినాల్
C. నైట్రోబెంజీన్
D. బెంజీన్
జాబితా II: i. నీటితో వేడిచేయడం
ii. H₃PO₂
iii. HBF₄, తర్వాత NaNO₂/Cu, వేడి
iv. CuCl/HCl
(a) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (b) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (c) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. వలయంతో అనునాదం వల్ల ఏరీన్‌డయాజోనియం లవణాలు ఆల్కేన్‌డయాజోనియం లవణాల కంటే ఎక్కువ స్థిరమైనవి.
B. బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్ నీటిలో కరిగే రంగులేని స్ఫటికాకార ఘనపదార్థం.
C. బెంజీన్‌డయాజోనియం ఫ్లోరోబోరేట్ నీటిలో కరగదు, గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద స్థిరం.
D. డయాజోనియం లవణాలను సాధారణంగా ఆరబెట్టి తర్వాత వాడకానికి నిల్వ చేస్తారు.
(a) మూడు (b) రెండు (c) నాలుగు (d) ఒకటి

36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. డయాజోటీకరణం 273–278 K వద్ద జరుగుతుంది.
B. డయాజోనియం లవణాన్ని KI తో వేడిచేసి అయోడోబెంజీన్ తయారుచేస్తారు.
C. అజో యుగ్మనంలో డయాజోనియం అయాన్ కేంద్రక ప్రియంగా పనిచేస్తుంది.
D. ఫ్లోరోబెంజీన్‌ను Sandmeyer చర్యతో కాకుండా Balz–Schiemann చర్యతో తయారుచేస్తారు.
(a) A, C మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, B, C, D

37. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. యుగ్మన చర్యలలో –N=N– సమూహం ఉత్పన్నంలో నిలిచి ఉంటుంది.
B. డయాజోనియం లవణాల ప్రతిక్షేపణ చర్యలు N₂ వాయువును విడుదల చేస్తాయి.
C. ఫినాల్ ప్రధానంగా తన పారా స్థానం వద్ద యుగ్మనం చెందుతుంది.
D. బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్ ఫినాల్‌తో బలమైన ఆమ్ల మాధ్యమంలో ఉత్తమంగా యుగ్మనం చెందుతుంది.
(a) A మాత్రమే (b) A, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C మాత్రమే

38. బెంజీన్‌డయాజోనియం క్లోరైడ్ నుంచి ఒకే అడుగులో వీటిలో ఎన్ని తయారుచేయవచ్చు? C₆H₅Cl, C₆H₅CN, C₆H₅I, C₆H₅OH, C₆H₆, C₆H₅CH₃ (a) నాలుగు (b) ఐదు (c) ఆరు (d) మూడు

39. ఒక పట్టికలో ఇలా ఉంది: p-టొలుయిడిన్ → డయాజోటీకరణం → CuCN → p-టొలునైట్రైల్; అనిలీన్ → డయాజోటీకరణం → KI → P; p-నైట్రోఅనిలీన్ → డయాజోటీకరణం → H₃PO₂ → Q. P, Q లు (a) అయోడోబెంజీన్, నైట్రోబెంజీన్ (b) అయోడోబెంజీన్, అనిలీన్ (c) p-అయోడోఅనిలీన్, నైట్రోబెంజీన్ (d) ఫినాల్, నైట్రోబెంజీన్

40. అనిలీన్ → (NaNO₂/HCl, 273 K) → A → (CuCN/KCN) → B → (H₃O⁺, వేడి) → C అనే ఫ్లోచార్ట్‌లో C (a) బెంజోనైట్రైల్ (b) ఫినాల్ (c) బెంజాల్డిహైడ్ (d) బెంజాయిక్ ఆమ్లం

41. 18.6 g అనిలీన్‌ను డయాజోటీకరణం చేసి, చర్య పూర్తయ్యే వరకు ద్రావణాన్ని వేడిచేశారు. STP వద్ద N₂ ఘనపరిమాణం (22.4 L/mol), ఏర్పడిన ఫినాల్ ద్రవ్యరాశి (a) 2.24 L; 9.4 g (b) 4.48 L; 18.8 g (c) 4.48 L; 9.4 g (d) 22.4 L; 94 g

Q42–43 కోసం సన్నివేశం: సూరత్‌లోని ఒక చిన్న రంజక పరిశ్రమ నారింజ రంగు రంజకాన్ని తయారుచేస్తుంది. కార్మికులు మంచు తొట్టిలో అనిలీన్‌ను డయాజోటీకరణం చేస్తారు. తర్వాత ఆ చల్లని ద్రావణాన్ని సినాయించిన NaOH లో కరిగించిన ఫినాల్‌లో పోస్తారు.

42. మంచు తొట్టి ఎందుకు అవసరం? (a) అనిలీన్ ఎక్కువగా కరగడానికి (b) ఫినాల్ వేగంగా చర్య జరపడానికి (c) వేడిగా ఉంటే డయాజోనియం లవణం ఫినాల్, N₂ గా విఘటనం చెందుతుంది కాబట్టి (d) NaCl ను అవక్షిప్తం చేయడానికి

43. ఏర్పడిన రంజకం, దాని మోలార్ ద్రవ్యరాశి (a) p-హైడ్రాక్సీఅజోబెంజీన్, 198 g/mol (b) p-అమైనోఅజోబెంజీన్, 197 g/mol (c) అజోబెంజీన్, 182 g/mol (d) డైఫెనైల్ ఈథర్, 170 g/mol

44. అనిలీన్ నుంచి 1,3,5-ట్రైబ్రోమోబెంజీన్‌కు ఉత్తమ మార్గం (a) అనిలీన్‌పై మూడుసార్లు Br₂/FeBr₃ (b) నైట్రేషన్, క్షయకరణం, తర్వాత బ్రోమిన్ నీరు (c) డయాజోటీకరణం, CuBr, తర్వాత బ్రోమిన్ నీరు (d) బ్రోమిన్ నీరు, తర్వాత 273 K వద్ద NaNO₂/HCl, తర్వాత H₃PO₂

45. 4.65 g అనిలీన్‌ను Balz–Schiemann మార్గంలో మొత్తం 60% దిగుబడితో ఫ్లోరోబెంజీన్‌గా (M = 96 g/mol) మార్చారు. ఫ్లోరోబెంజీన్ ద్రవ్యరాశి (a) 4.80 g (b) 2.88 g (c) 3.20 g (d) 1.92 g

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31dవరుసగా CN, F, H, I లు –N₂⁺ ను ప్రతిక్షేపిస్తాయి
32aCu(I) లవణాలు = Sandmeyer; Cu పొడి = Gattermann; HBF₄ = Balz–Schiemann
33cఫినాల్ నారింజ, అనిలీన్ పసుపు, β-నాఫ్థాల్ నారింజా-ఎరుపు రంజకాలు; వేడి నీరు ఫినాల్ ఇస్తుంది
34bప్రామాణిక ప్రతిక్షేపణ కారకాలు
35aA, B, C సరైనవి; పొడి లవణాలు పేలుతాయి, అందుకే వెంటనే ద్రావణంలో వాడతారు
36cయుగ్మనంలో డయాజోనియం అయాన్ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం
37dఫినాల్ ఫినాక్సైడ్‌గా యుగ్మనం చెందుతుంది, దానికి స్వల్ప క్షార మాధ్యమం అవసరం
38bటొలుయీన్ తప్ప అన్నీ; –CH₃ ను నేరుగా ఇచ్చే కారకం లేదు
39aKI, ArI ని ఇస్తుంది; H₃PO₂ –N₂⁺ ను H తో ప్రతిక్షేపిస్తుంది, –NO₂ మిగులుతుంది
40dArCN పూర్తిగా ArCOOH గా జలవిశ్లేషణ చెందుతుంది
41b0.2 mol: 0.2 × 22.4 = 4.48 L N₂, 0.2 × 94 = 18.8 g ఫినాల్
42cసుమారు 278 K కంటే పైన లవణం N₂ కోల్పోతూ జలవిశ్లేషణ చెందుతుంది
43aC₆H₅–N=N–C₆H₄–OH, C₁₂H₁₀N₂O = 198
44d–NH₂ మూడు Br లను 2,4,6 కు నిర్దేశిస్తుంది; తర్వాత డయాజోనియం + H₃PO₂ ద్వారా –NH₂ తొలగిస్తారు
45b0.05 mol × 96 × 0.60 = 2.88 g
27 min left
‹
›