Chapter 10 of 12 · 29 min read

అధ్యాయం 8: వీట్‌స్టోన్ బ్రిడ్జి మరియు మీటర్ బ్రిడ్జి (Wheatstone Bridge and Metre Bridge)

వీట్‌స్టోన్ బ్రిడ్జి తెలియని నిరోధాన్ని తెలిసిన నిరోధాలతో, గాల్వనోమీటర్ సున్నా చూపే వరకు సంతులనం చేసి కనుగొంటుంది. మీటర్ బ్రిడ్జి అదే ఆలోచనను ఒక మీటర్ తీగపై నిర్మించిన రూపం; ప్రయోగశాలలో మీరు వాడేది ఇదే.

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • కిర్చాఫ్ నియమాలతో సంతులన నిబంధన P/Q = R/S ను ఉత్పాదించడం.

  • సంతులిత బ్రిడ్జి ప్రత్యేక లక్షణాలతో నెట్‌వర్క్‌లను సులభతరం చేయడం.

  • సంతులనం లేని బ్రిడ్జిలో గాల్వనోమీటర్ ప్రవాహాన్ని కనుగొనడం.

  • మీటర్ బ్రిడ్జితో తెలియని నిరోధాన్ని, విశిష్ట నిరోధాన్ని కనుగొనడం.

  • దోషాల మూలాలు, మధ్యలో సంతులనం ఎందుకు ఉత్తమమో తెలుసుకోవడం.

8.1 వీట్‌స్టోన్ బ్రిడ్జి

నాలుగు నిరోధాలు ABCD అనే వజ్రాకారాన్ని ఏర్పరుస్తాయి: A నుండి B కు P, B నుండి C కు Q, A నుండి D కు R, D నుండి C కు S. A, C ల మధ్య ఒక ఘటం, B, D ల మధ్య ఒక గాల్వనోమీటర్ (Galvanometer) G కలిపి ఉంటాయి.

చిత్రం 8.1 · P, Q, R, S భుజాలు గల వీట్‌స్టోన్ బ్రిడ్జి
చిత్రం 8.1 · P, Q, R, S భుజాలు గల వీట్‌స్టోన్ బ్రిడ్జి

P, Q లు A నుండి C కు పై మార్గం, R, S లు కింది మార్గం; గాల్వనోమీటర్ G మధ్య బిందువులు B, D లను కలుపుతుంది.

G ద్వారా ప్రవాహం లేనప్పుడు బ్రిడ్జి సంతులనంలో (balanced) ఉంటుంది. అప్పుడు B, D ఒకే పొటెన్షియల్ వద్ద ఉంటాయి.

ఉత్పాదన: I_g = 0 అయినప్పుడు P ద్వారా వెళ్ళే ప్రవాహం I₁ Q ద్వారా కూడా వెళుతుంది, R ద్వారా వెళ్ళే ప్రవాహం I₂ S ద్వారా కూడా వెళుతుంది. ABDA లూప్‌కు లూప్ నియమం వర్తింపజేయగా:

−I1P+I2R=0⇒I1P=I2R-I_1 P + I_2 R = 0 \quad\Rightarrow\quad I_1 P = I_2 R

BCDB లూప్‌కు వర్తింపజేయగా:

−I1Q+I2S=0⇒I1Q=I2S-I_1 Q + I_2 S = 0 \quad\Rightarrow\quad I_1 Q = I_2 S

మొదటిదానిని రెండోదానితో భాగిస్తే:

PQ=RS\frac{P}{Q} = \frac{R}{S}

ఇదే సంతులన నిబంధన. ఇది ఘటం విద్యుచ్ఛాలక బలాన్ని గానీ, గాల్వనోమీటర్ నిరోధాన్ని గానీ కలిగి ఉండదు. మూడు భుజాలు తెలిస్తే, S = RQ/P.

8.2 సంతులిత బ్రిడ్జి లక్షణాలు

  • B–D శాఖలో ప్రవాహం ఉండదు. దానిని తీసివేసినా, G స్థానంలో ఏ నిరోధకాన్నైనా ఉంచినా ఇంకేదీ మారదు.

  • కాబట్టి బ్రిడ్జి సమాంతరంలో ఉన్న రెండు శ్రేణి జంటలుగా మారుతుంది. A, C మధ్య దాని తుల్య నిరోధం:

RAC=(P+Q)(R+S)P+Q+R+SR_{AC} = \frac{(P + Q)(R + S)}{P + Q + R + S}
  • ఘటాన్ని, గాల్వనోమీటర్‌ను పరస్పరం మార్చినా బ్రిడ్జి సంతులనంలోనే ఉంటుంది.

  • ఘటం విద్యుచ్ఛాలక బలాన్ని మార్చినా సంతులనం దెబ్బతినదు.

  • నాలుగు భుజాలూ దాదాపు ఒకే పరిమాణంలో ఉన్నప్పుడు బ్రిడ్జి అత్యంత సుగ్రాహ్యంగా (sensitive) ఉంటుంది.

ప్రశ్నలో వజ్రాకార నెట్‌వర్క్ కనిపిస్తే ముందు P/Q = R/S ని తనిఖీ చేయండి. అది సరిపోతే మధ్య నిరోధకాన్ని తీసివేయండి; సమస్య సులభమవుతుంది.

8.3 సంతులనం లేని బ్రిడ్జి

P/Q, R/S కు సమానం కాకపోతే G ద్వారా ప్రవాహం వెళుతుంది. దాని దిశ B, D లలో ఎక్కువ పొటెన్షియల్ ఉన్నదాని నుండి తక్కువ ఉన్నదానికి. A పొటెన్షియల్ V, C శూన్యం అయితే, త్వరిత తనిఖీ కోసం G ని వదిలేస్తే:

VB=VQP+Q,VD=VSR+SV_B = V\frac{Q}{P + Q}, \qquad V_D = V\frac{S}{R + S}

నిజమైన గాల్వనోమీటర్ ప్రవాహాన్ని కనుగొనడానికి V_B, V_D లను తెలియని రాశులుగా తీసుకుని అధ్యాయం 7 లోని నోడ్ పద్ధతిని వాడండి.

8.4 మీటర్ బ్రిడ్జి

మీటర్ బ్రిడ్జి (Metre bridge) లో కాన్స్టాంటాన్ లేదా మాంగనిన్ వంటి మిశ్రమ లోహంతో చేసిన 1 m పొడవు గల ఏకరీతి తీగ AC ఒక మీటర్ స్కేలు వెంట బిగించి ఉంటుంది. చివరల్లో, మధ్యలో ఉన్న మందపాటి రాగి పట్టీలు రెండు ఖాళీలను వదులుతాయి. తెలిసిన నిరోధం R ఎడమ ఖాళీలో, తెలియని S కుడి ఖాళీలో ఉంటాయి.

గాల్వనోమీటర్ మధ్య పట్టీని (బిందువు B) తీగపై జారే జాకీ (jockey) D తో కలుపుతుంది. తీగ చివరలకు ఒక ఘటం, కీ కలిపి ఉంటాయి.

చిత్రం 8.2 · మీటర్ బ్రిడ్జి అమరిక
చిత్రం 8.2 · మీటర్ బ్రిడ్జి అమరిక

జాకీకి రెండు వైపులా ఉన్న తీగ పొడవులు బ్రిడ్జి మిగిలిన రెండు భుజాలుగా పనిచేస్తాయి, కాబట్టి సంతులన పొడవు l, R : S నిష్పత్తిని నిర్ణయిస్తుంది.

తీగ రెండు భాగాలు బ్రిడ్జి మిగిలిన రెండు భుజాలుగా పనిచేస్తాయి. ఎడమ చివర నుండి l cm వద్ద జాకీ సంతులనం చూపిస్తే, ఎడమ భాగం నిరోధం kl, కుడి భాగం k(100 − l); ఇక్కడ k అంటే cm కు నిరోధం. సంతులన నిబంధన నుండి:

RS=l100−l⇒S=R 100−ll\frac{R}{S} = \frac{l}{100 - l} \quad\Rightarrow\quad S = R\,\frac{100 - l}{l}

విశిష్ట నిరోధాన్ని కనుగొనడానికి పరీక్షించే తీగ పొడవు L, వ్యాసార్ధం r కొలవండి. అప్పుడు:

ρ=S πr2L\rho = \frac{S\,\pi r^2}{L}

8.5 దోషాలు, మంచి అభ్యాసాలు

దోష మూలందాని ప్రభావంతగ్గించే విధానం
పట్టీలు, కీలుల వద్ద అంత్య నిరోధం (end resistance)ప్రతి చివర తెలియని నిరోధం కలుస్తుందిమందపాటి రాగి పట్టీలు వాడండి; R, S లను మార్చి సగటు తీసుకోండి
ఏకరీతి కాని తీగనిరోధం పొడవుకు అనులోమానుపాతంలో ఉండదుఏకరీతి మిశ్రమ లోహ తీగ వాడండి
తీగ వేడెక్కడంరీడింగ్ సమయంలో నిరోధం మారుతుందిరీడింగ్ తీసుకునేటప్పుడే కీ నొక్కండి
ఒక చివరకు దగ్గరగా సంతులనంS లో ఎక్కువ శాత దోషంసంతులనం 50 cm దగ్గర వచ్చేలా R ను ఎంచుకోండి

మధ్య భాగం ఎందుకు ఉత్తమం? l చదవడంలో దోషం Δl అయితే:

ΔSS=Δl(1l+1100−l)=100 Δll(100−l)\frac{\Delta S}{S} = \Delta l\left(\frac{1}{l} + \frac{1}{100 - l}\right) = \frac{100\,\Delta l}{l(100 - l)}

l(100 − l) లబ్ధం l = 50 cm వద్ద అతి ఎక్కువ, కాబట్టి అక్కడ భిన్న దోషం అతి తక్కువ.

R, S లను పరస్పరం మార్చిన తర్వాత కొత్త సంతులన పొడవు 100 − l.

సాధించిన ఉదాహరణ 8.1: ఒక బ్రిడ్జిలో P = 10 Ω, Q = 20 Ω, R = 15 Ω. సంతులనం కోసం S కనుగొనండి.

సాధన: S = RQ/P = 15 × 20/10 = 30 Ω.

సాధించిన ఉదాహరణ 8.2: నాలుగు 4 Ω నిరోధాలు ఒక బ్రిడ్జిగా ఉన్నాయి, మధ్యలో 5 Ω గాల్వనోమీటర్ ఉంది. ఘటం టెర్మినల్స్ మధ్య నిరోధం కనుగొనండి.

సాధన: 4/4 = 4/4, కాబట్టి బ్రిడ్జి సంతులనంలో ఉంది, 5 Ω లో ప్రవాహం లేదు. R_AC = (8 × 8)/16 = 4 Ω.

సాధించిన ఉదాహరణ 8.3: ఒక బ్రిడ్జిలో P = 2 Ω, Q = 4 Ω, R = 3 Ω, S = 6 Ω, మధ్య శాఖలో ఒక నిరోధకం ఉంది. R_AC కనుగొనండి.

సాధన: 2/4 = 3/6, కాబట్టి సంతులనంలో ఉంది. R_AC = (6 × 9)/15 = 3.6 Ω.

సాధించిన ఉదాహరణ 8.4: A, C ల మధ్య ఆదర్శ 6 V ఘటం ఉంది, A ధనాత్మకం. P = 1 Ω, Q = 2 Ω, R = 2 Ω, S = 1 Ω, గాల్వనోమీటర్ 1 Ω. గాల్వనోమీటర్ ప్రవాహం కనుగొనండి.

సాధన: V_C = 0 తీసుకోండి. సంధి B: (6 − V_B)/1 = V_B/2 + (V_B − V_D)/1, అంటే 6 = 2.5V_B − V_D. సంధి D: (6 − V_D)/2 + (V_B − V_D) = V_D/1, అంటే 3 + V_B = 2.5V_D. సాధిస్తే V_B = 24/7 V, V_D = 18/7 V. I_g = (24/7 − 18/7)/1 = 6/7 ≈ 0.86 A, B నుండి D కు.

సాధించిన ఉదాహరణ 8.5: మీటర్ బ్రిడ్జిలో ఎడమ ఖాళీలో 4 Ω ఉంది, సంతులనం 40 cm వద్ద. తెలియని నిరోధం కనుగొనండి.

సాధన: S = 4 × 60/40 = 6 Ω.

సాధించిన ఉదాహరణ 8.6: సాధించిన ఉదాహరణ 8.5 లోని 6 Ω తీగ పొడవు 50 cm, వ్యాసార్ధం 0.2 mm. దాని విశిష్ట నిరోధం కనుగొనండి.

సాధన: ρ = 6 × π × (0.2 × 10⁻³)²/0.5 ≈ 1.5 × 10⁻⁶ Ω m. నిక్రోమ్ వంటి మిశ్రమ లోహానికి ఇది సాధారణ విలువ.

సాధించిన ఉదాహరణ 8.7: ఎడమ ఖాళీలో R, కుడి ఖాళీలో S ఉన్న మీటర్ బ్రిడ్జి 40 cm వద్ద సంతులనం చూపిస్తుంది. ఇప్పుడు S కు సమాన నిరోధాన్ని సమాంతరంగా (shunt) కలిపారు. కొత్త సంతులన బిందువు కనుగొనండి.

సాధన: R/S = 40/60, కాబట్టి R = 2S/3. కుడి ఖాళీ S/2 అవుతుంది. ఇప్పుడు R/(S/2) = 4/3 = l/(100 − l). కాబట్టి 3l = 400 − 4l, l = 400/7 ≈ 57.1 cm.

సాధించిన ఉదాహరణ 8.8: ఒక మీటర్ బ్రిడ్జి 50 cm వద్ద సంతులనం చూపిస్తుంది, స్కేలును 0.1 cm వరకు చదవగలం. S లో శాత దోషం కనుగొనండి.

సాధన: ΔS/S = 0.1(1/50 + 1/50) = 0.004, అంటే 0.4 శాతం. l = 20 cm వద్ద అదే Δl తో 0.1(1/20 + 1/80) = 0.625 శాతం వస్తుంది.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • సంతులనం: P/Q = R/S, గాల్వనోమీటర్ ప్రవాహం శూన్యం.

  • సంతులనం విద్యుచ్ఛాలక బలంపై గానీ, G నిరోధంపై గానీ ఆధారపడదు.

  • సంతులిత బ్రిడ్జి: మధ్య శాఖను తీసివేయండి; R_AC = (P + Q)(R + S)/(P + Q + R + S).

  • ఘటం, G లను మార్చినా సంతులనం నిలుస్తుంది.

  • మీటర్ బ్రిడ్జి: ఎడమ ఖాళీలో R ఉంటే S = R(100 − l)/l.

  • R, S లను మార్చితే సంతులనం 100 − l కు జరుగుతుంది.

  • సంతులనం 50 cm దగ్గర ఉంటే అత్యధిక ఖచ్చితత్వం.

  • మందపాటి పట్టీలు, మిశ్రమ లోహ తీగ దోషాలను తగ్గిస్తాయి.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • సంతులనాన్ని PQ = RS అని రాయడం. అది P/Q = R/S, అంటే PS = QR.

  • l, 100 − l లను తారుమారుగా వాడటం. l ని అదే వైపు ఉన్న ఖాళీతో జతపరచండి.

  • సంతులిత బ్రిడ్జి తుల్య నిరోధంలో గాల్వనోమీటర్ నిరోధాన్ని కలపడం.

  • ఎక్కువ విద్యుచ్ఛాలక బలం సంతులన బిందువును మారుస్తుందని అనుకోవడం.

  • బ్రిడ్జి తీగకు రాగిని వాడటం. దానికి ఎక్కువ ρ, తక్కువ α గల మిశ్రమ లోహం కావాలి.

  • ఒక ఖాళీకి షంట్ కలిపితే మళ్ళీ సంతులనం చేయడానికి ముందే ఆ ఖాళీ నిరోధం మారుతుందని మర్చిపోవడం.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 8

స్థాయి 1: భావన పరీక్ష

1. P, Q, R, S భుజాలు గల (P, Q ఒక వైపు) వీట్‌స్టోన్ బ్రిడ్జి సంతులన నిబంధన (a) P/Q = R/S (b) PQ = RS (c) P/R = S/Q (d) P + Q = R + S

2. సంతులనం వద్ద గాల్వనోమీటర్ ద్వారా ప్రవాహం (a) గరిష్ఠం (b) ఘట ప్రవాహానికి సమానం (c) ఘట ప్రవాహంలో సగం (d) శూన్యం

3. వీట్‌స్టోన్ బ్రిడ్జి అత్యంత సుగ్రాహ్యంగా ఉండేది (a) ఒక భుజం చాలా పెద్దదైనప్పుడు (b) నాలుగు భుజాల నిరోధాలు దాదాపు సమానమైనప్పుడు (c) గాల్వనోమీటర్ నిరోధం శూన్యమైనప్పుడు (d) ఘట విద్యుచ్ఛాలక బలం చాలా తక్కువగా ఉన్నప్పుడు

4. మీటర్ బ్రిడ్జి పనిచేసే సూత్రం (a) పొటెన్షియోమీటర్ (b) అమ్మీటర్ షంట్ (c) వీట్‌స్టోన్ బ్రిడ్జి (d) జౌల్ తాపన ఫలితం

5. మీటర్ బ్రిడ్జి తీగను సాధారణంగా దేనితో చేస్తారు? (a) కాన్స్టాంటాన్ లేదా మాంగనిన్ (b) రాగి (c) ఇనుము (d) అల్యూమినియం

6. మీటర్ బ్రిడ్జిలో మందపాటి రాగి పట్టీలు వాడేది (a) నిరోధాన్ని పెంచడానికి (b) తీగను బిగువుగా ఉంచడానికి (c) ఉష్ణాన్ని ఉత్పత్తి చేయడానికి (d) లెక్కలోకి రాని పట్టీ నిరోధాన్ని ఉపేక్షణీయంగా ఉంచడానికి

7. అత్యధిక ఖచ్చితత్వం కోసం సంతులన బిందువు ఉండాల్సినది (a) 0 cm చివరకు దగ్గరగా (b) 100 cm చివరకు దగ్గరగా (c) తీగ మధ్యకు దగ్గరగా (d) ఎక్కడైనా; తేడా ఉండదు

8. సంతులిత బ్రిడ్జిలో ఘటాన్ని, గాల్వనోమీటర్‌ను పరస్పరం మార్చారు. బ్రిడ్జి (a) సంతులనం కోల్పోతుంది (b) సంతులనంలోనే ఉంటుంది (c) రెట్టింపు గాల్వనోమీటర్ ప్రవాహం ఇస్తుంది (d) గాల్వనోమీటర్ ప్రవాహం దిశ తిరగబడుతుంది

9. మీటర్ బ్రిడ్జిలో ఎడమ ఖాళీలో R ఉంది, ఎడమ చివర నుండి l cm వద్ద సంతులనం. తెలియని S (a) Rl/(100 − l) (b) R(100 + l)/l (c) Rl/100 (d) R(100 − l)/l

10. ఒక బ్రిడ్జిలో P = 5 Ω, Q = 10 Ω, R = 8 Ω. సంతులనానికి S (a) 16 Ω (b) 4 Ω (c) 6.25 Ω (d) 10 Ω

స్థాయి 2: NEET స్థాయి

11. ఎడమ ఖాళీలో 3 Ω గల మీటర్ బ్రిడ్జి 60 cm వద్ద సంతులనం చూపిస్తుంది. తెలియని నిరోధం (a) 4.5 Ω (b) 1.5 Ω (c) 2 Ω (d) 5 Ω

12. ఒక బ్రిడ్జిలో నాలుగు భుజాలూ 6 Ω, గాల్వనోమీటర్ 10 Ω. ఘటం టెర్మినల్స్ మధ్య నిరోధం (a) 6 Ω (b) 10 Ω (c) 3 Ω (d) 12 Ω

13. ఒక మీటర్ బ్రిడ్జి 40 cm వద్ద సంతులనం చూపిస్తుంది. R, S లను మార్చారు. కొత్త సంతులన బిందువు (a) 40 cm (b) 50 cm (c) 20 cm (d) 60 cm

14. ఎడమ ఖాళీలో 5 Ω గల మీటర్ బ్రిడ్జి 25 cm వద్ద సంతులనం చూపిస్తుంది. తెలియని నిరోధం (a) 5/3 Ω (b) 15 Ω (c) 20 Ω (d) 25 Ω

15. ఒక బ్రిడ్జిలో P = 2 Ω, Q = 4 Ω, R = 3 Ω, S = 6 Ω, B, D ల మధ్య 5 Ω నిరోధకం ఉంది. A, C ల మధ్య నిరోధం (a) 15 Ω (b) 2.5 Ω (c) 3.6 Ω (d) 4.5 Ω

16. 0.5 mm² అడ్డుకోత గల 1 m తీగ నిరోధం 4 Ω అని కనుగొన్నారు. దాని విశిష్ట నిరోధం (a) 2 × 10⁻⁶ Ω m (b) 2 × 10⁻⁷ Ω m (c) 8 × 10⁻⁶ Ω m (d) 1.25 × 10⁻⁷ Ω m

17. ఒక వీట్‌స్టోన్ బ్రిడ్జి సంతులనంలో ఉంది. ఏ మార్పు సంతులనాన్ని నిలబెడుతుంది? (a) P ని మాత్రమే మార్చడం (b) S ని మాత్రమే మార్చడం (c) P/Q నిష్పత్తిని మాత్రమే మార్చడం (d) ఘట విద్యుచ్ఛాలక బలాన్ని మార్చడం

18. ఎడమ ఖాళీలో 2 Ω గల మీటర్ బ్రిడ్జి 20 cm వద్ద సంతులనం చూపిస్తుంది. తెలియని నిరోధం (a) 0.5 Ω (b) 8 Ω (c) 10 Ω (d) 4 Ω

19. మీటర్ బ్రిడ్జి రీడింగ్‌లో శాత దోషం మధ్యలో అతి తక్కువగా ఉండేది ఎందుకంటే (a) అక్కడ తీగ నిరోధం అతి ఎక్కువ (b) అక్కడ గాల్వనోమీటర్ ప్రవాహం అతి ఎక్కువ (c) అక్కడ అంత్య నిరోధాలు అదృశ్యమవుతాయి (d) 1/l + 1/(100 − l) పదం l = 50 cm వద్ద అతి తక్కువ

20. ఒక మీటర్ బ్రిడ్జి 50 cm వద్ద సంతులనం చూపిస్తుంది, పొడవులను 0.1 cm వరకు చదువుతారు. S లో శాత దోషం (a) 0.2 శాతం (b) 0.1 శాతం (c) 0.4 శాతం (d) 0.8 శాతం

21. ఒక బ్రిడ్జిలో P = Q = R = 10 Ω, S = 12 Ω; A ధనాత్మకం, C శూన్యం వద్ద ఉన్నాయి. గాల్వనోమీటర్‌లో ప్రవాహం (a) D నుండి B కు (b) B నుండి D కు (c) ఎక్కడా లేదు; శూన్యం (d) అటు ఇటు మారుతూ ఉంటుంది

22. Q21 బ్రిడ్జిని సంతులనం చేయడానికి S కు సమాంతరంగా X నిరోధాన్ని కలుపుతారు. X విలువ (a) 2 Ω (b) 10 Ω (c) 60 Ω (d) 120 Ω

స్థాయి 3: సవాలు

23. ఎడమ ఖాళీలో R, కుడి ఖాళీలో S గల మీటర్ బ్రిడ్జి 40 cm వద్ద సంతులనం చూపిస్తుంది. తర్వాత S కు సమాన నిరోధం షంట్‌గా కలిపారు. కొత్త సంతులన బిందువు సుమారు (a) 40 cm (b) 57.1 cm (c) 50 cm (d) 66.7 cm

24. A, C ల మధ్య ఆదర్శ 10 V ఘటం ఉంది. P = 2 Ω, Q = 3 Ω, R = 3 Ω, S = 2 Ω, గాల్వనోమీటర్ 1 Ω. గాల్వనోమీటర్ ప్రవాహం (a) 0.5 A (b) 1 A (c) శూన్యం (d) 10/17 A

25. ఎడమ ఖాళీలో X, కుడి ఖాళీలో Y గల మీటర్ బ్రిడ్జిలో సంతులనం 20 cm వద్ద. X కు శ్రేణిలో 12 Ω కలిపితే సంతులనం 50 cm కు జరుగుతుంది. Y (a) 16 Ω (b) 4 Ω (c) 12 Ω (d) 20 Ω

26. ఒక నెట్‌వర్క్‌లో A–B 1 Ω, B–C 2 Ω, A–D 2 Ω, D–C 4 Ω, B–D 5 Ω ఉన్నాయి. A, C ల మధ్య నిరోధం (a) 3 Ω (b) 6 Ω (c) 2 Ω (d) 1.5 Ω

27. ఒక మీటర్ బ్రిడ్జి 50 cm పొడవు, 0.2 mm వ్యాసార్ధం గల తీగకు 6 Ω ఇస్తుంది. దాని విశిష్ట నిరోధం సుమారు (a) 1.5 × 10⁻⁶ Ω m (b) 3.0 × 10⁻⁶ Ω m (c) 7.5 × 10⁻⁷ Ω m (d) 1.5 × 10⁻⁸ Ω m

28. సంతులిత మీటర్ బ్రిడ్జిలో ఘటాన్ని, గాల్వనోమీటర్‌ను పరస్పరం మార్చారు. సంతులన బిందువు (a) 100 − l కు జరుగుతుంది (b) అదే ఉంటుంది (c) 50 cm కు జరుగుతుంది (d) ఇక కనుగొనలేం

29. ప్రతిపాదన (A): మీటర్ బ్రిడ్జిలో కలిపే పట్టీలు మందపాటి రాగితో చేసినవి. కారణం (R): మందపాటి రాగి పట్టీల నిరోధం ఉపేక్షణీయం, కాబట్టి అవి లెక్కలోకి రాని నిరోధాన్ని దాదాపు కలపవు. (a) రెండూ సత్యం, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం

30. వాక్యం I: గాల్వనోమీటర్ స్థానంలో ఒక నిరోధకాన్ని ఉంచినా సంతులిత వీట్‌స్టోన్ బ్రిడ్జి సంతులనంలోనే ఉంటుంది. వాక్యం II: ఎడమ ఖాళీలో R గల మీటర్ బ్రిడ్జిలో 30 cm వద్ద సంతులనం అంటే S = 3R/7. (a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1aI₁P = I₂R, I₁Q = I₂S నుండి
2dసంతులనం నిర్వచనమే ఇది
3bసమాన భుజాలు అత్యధిక స్పందన ఇస్తాయి
4cతీగ భాగాలు రెండు భుజాలుగా పనిచేస్తాయి
5aఎక్కువ ρ, తక్కువ α
6dపట్టీ నిరోధం చాలా తక్కువగా ఉండాలి
7cఅతి తక్కువ శాత దోషం
8bబ్రిడ్జి పరస్పరత (reciprocity)
9dR/S = l/(100 − l)
10a8 × 10/5
11c3 × 40/60
12aసంతులితం: (12 × 12)/24
13d100 − 40
14b5 × 75/25
15cసంతులితం: (6 × 9)/15
16a4 × 0.5 × 10⁻⁶/1
17dసంతులనం విద్యుచ్ఛాలక బలంపై ఆధారపడదు
18b2 × 80/20
19d100/[l(100 − l)] విలువ 50 వద్ద అతి తక్కువ
20c0.1 × (2/50)
21aV_D = V లో 12/22, V_B = V లో 1/2 కంటే ఎక్కువ
22c12X/(12 + X) = 10
23bR = 2S/3; 4/3 = l/(100 − l)
24dనోడ్ పద్ధతి: V_B = 90/17 V, V_D = 80/17 V
25aY = 4X, X + 12 = Y
26c1/2 = 2/4, సంతులితం: (3 × 6)/9
27a6π(0.2 × 10⁻³)²/0.5
28bసంతులన నిబంధన మారదు
29aR అనేది A ఉద్దేశాన్ని చెబుతుంది
30cS = R × 70/30 = 7R/3

అధ్యాయం 8 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • వీట్‌స్టోన్ బ్రిడ్జిలో P, Q, R, S అనే నాలుగు భుజాలు, ఒక కర్ణంపై ఘటం, మరొక కర్ణంపై గాల్వనోమీటర్ ఉంటాయి.

  • సంతులన నిబంధన: P/Q = R/S. అప్పుడు గాల్వనోమీటర్ రెండు చివరలు ఒకే పొటెన్షియల్ వద్ద ఉంటాయి, దాని ద్వారా ప్రవాహం ఉండదు.

  • సంతులనం ఘటం విద్యుచ్ఛాలక బలం, గాల్వనోమీటర్ నిరోధం, ఘటంతో శ్రేణిలో ఉన్న ఏ నిరోధంపై ఆధారపడదు.

  • సంతులిత బ్రిడ్జిలో గాల్వనోమీటర్ భుజాన్ని తీసివేసినా, లఘువలయం చేసినా, ఏ నిరోధకాన్నైనా ఉంచినా ఇంకేదీ మారదు.

  • ఘటాన్ని, గాల్వనోమీటర్‌ను పరస్పరం మార్చవచ్చు; సంతులనం నిలుస్తుంది.

  • నాలుగు భుజాలూ దాదాపు సమాన విలువలు కలిగి ఉన్నప్పుడు బ్రిడ్జి అత్యంత సుగ్రాహ్యం. చాలా చిన్న నిరోధాలకు (తీగల, సంపర్క నిరోధం వల్ల), చాలా పెద్ద నిరోధాలకు ఇది సరిగ్గా పనిచేయదు.

  • P/Q, R/S కు సమానం కాకపోతే గాల్వనోమీటర్ చివరల పొటెన్షియల్స్ కనుగొనండి; ప్రవాహం ఎక్కువ నుండి తక్కువ పొటెన్షియల్‌కు వెళుతుంది.

  • మీటర్ బ్రిడ్జి: 1 m ఏకరీతి తీగ రెండు భుజాలుగా ఉంటుంది. సంతులనం: R/S = l/(100 − l); l అనేది R వైపు చివర నుండి cm లలో.

  • మీటర్ బ్రిడ్జి నుండి విశిష్ట నిరోధం: S ఖాళీలో ఉంచిన తీగకు ρ = S·πr²/L.

  • మందపాటి రాగి పట్టీల నిరోధం ఉపేక్షణీయం; బ్రిడ్జి తీగ మాంగనిన్ లేదా కాన్స్టాంటాన్ (ఎక్కువ ρ, చిన్న α, ఏకరీతి).

  • కీలుల వద్ద అదనపు నిరోధం వల్ల అంత్య దోషం (end error) వస్తుంది. R, S లను మార్చి మళ్ళీ చేసి సగటు తీసుకోండి.

  • భిన్న దోషం ΔS/S = 100Δl/[l(100 − l)], l సుమారు 50 cm వద్ద అతి తక్కువ.

  • జాకీని మెల్లగా నొక్కండి, నొక్కి ఉంచి జార్చవద్దు, రీడింగ్ తీసుకునేటప్పుడే ప్రవాహం పంపండి.

PQ=RS,RS=l100−l,ΔSS=100 Δll(100−l)\frac{P}{Q} = \frac{R}{S}, \quad \frac{R}{S} = \frac{l}{100 - l}, \quad \frac{\Delta S}{S} = \frac{100\,\Delta l}{l(100 - l)}

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

అంశంనియమం లేదా విలువ
వీట్‌స్టోన్ సంతులనంP/Q = R/S
మీటర్ బ్రిడ్జి సంతులనంR/S = l/(100 − l)
R, S లను మార్చితేకొత్త l = 100 − l
ఉత్తమ శూన్య బిందువు50 cm దగ్గర
బ్రిడ్జి తీగ పదార్థంమాంగనిన్ లేదా కాన్స్టాంటాన్
కలిపే పట్టీలుమందపాటి రాగి
పరీక్షా తీగ విశిష్ట నిరోధంρ = Sπr²/L

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "Pairs Quarrel Rarely Silently": పదాల మొదటి అక్షరాలు P, Q, R, S బ్రిడ్జి చుట్టూ క్రమంగా ఉన్న సంతులన నిష్పత్తి P/Q = R/S ని గుర్తు చేస్తాయి.

  • "మధ్యలో ఉంటే దోషం తక్కువ" (Middle gives Minimum error): 50 cm దగ్గర శూన్య బిందువు అతి తక్కువ శాత దోషం ఇస్తుంది.

  • "మార్చి సగటు తీయి" (Swap and Average): అంత్య దోషాన్ని రద్దు చేయడానికి R, S లను మార్చి ఫలితాల సగటు తీసుకోండి.

  • "సంతులనమా? మధ్యదానిని పక్కన పెట్టు" (Balanced? Bin the middle): సంతులిత బ్రిడ్జిలో గాల్వనోమీటర్ భుజాన్ని వదిలేయండి.

భావనల అనుసంధానం

  • సంతులన నిబంధనను ఈ పుస్తకం అధ్యాయం 7 లోని కిర్చాఫ్ నియమాలతో నిరూపిస్తాం.

  • మీటర్ బ్రిడ్జి భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 20: ప్రయోగాత్మక నైపుణ్యాలు లో జాబితా చేసిన ప్రయోగాలలో ఒకటి.

  • S లో శాత దోషం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 1: భౌతిక శాస్త్రం మరియు కొలతలు లోని దోష నియమాలను వాడుతుంది.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 8, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)

31. మీటర్ బ్రిడ్జి ఎడమ ఖాళీలో R = 10 Ω ఉంది. ఎడమ చివర నుండి సంతులన పొడవు l (జాబితా I) ని కుడి ఖాళీలోని తెలియని S (జాబితా II) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. 50 cm; B. 40 cm; C. 60 cm; D. 20 cm
జాబితా II: (i) 40 Ω; (ii) 20/3 Ω; (iii) 10 Ω; (iv) 15 Ω
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i

32. జాబితా I లోని మీటర్ బ్రిడ్జి లక్షణాన్ని జాబితా II లోని దాని ఉద్దేశంతో జతపరచండి.
జాబితా I: A. మందపాటి రాగి పట్టీలు; B. మాంగనిన్ లేదా కాన్స్టాంటాన్ బ్రిడ్జి తీగ; C. శూన్య బిందువును మధ్యలో ఉంచడం; D. R, S లను మార్చి సగటు తీసుకోవడం
జాబితా II: (i) అంత్య దోష ప్రభావాన్ని తగ్గిస్తుంది; (ii) పట్టీ నిరోధాన్ని ఉపేక్షణీయం చేస్తుంది; (iii) చిన్న α, కాబట్టి తీగ వేడెక్కినా నిరోధం దాదాపు మారదు; (iv) అతి తక్కువ శాత దోషం
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-i, B-iii, C-iv, D-ii

33. జాబితా I లోని P, Q, R విలువలను బ్రిడ్జిని సంతులనం చేసే S విలువ (జాబితా II) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. 10 Ω, 20 Ω, 30 Ω; B. 5 Ω, 15 Ω, 4 Ω; C. 100 Ω, 10 Ω, 50 Ω; D. 3 Ω, 4 Ω, 6 Ω
జాబితా II: (i) 5 Ω; (ii) 8 Ω; (iii) 60 Ω; (iv) 12 Ω
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii

34. ఒక బ్రిడ్జిలో P = 2 Ω, Q = 4 Ω, R = 3 Ω, S = 6 Ω, 5 Ω గాల్వనోమీటర్ భుజం ఉన్నాయి; ఆదర్శ 9 V బ్యాటరీ దీనిని నడుపుతుంది. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. తుల్య నిరోధం; B. బ్యాటరీ ప్రవాహం; C. గాల్వనోమీటర్ భుజంలో ప్రవాహం; D. P ద్వారా ప్రవాహం
జాబితా II: (i) 1.5 A; (ii) 3.6 Ω; (iii) శూన్యం; (iv) 2.5 A
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii

35. క్రింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. సంతులనం వద్ద గాల్వనోమీటర్ ద్వారా ప్రవాహం ఉండదు.
B. సంతులన నిబంధన ఘట విద్యుచ్ఛాలక బలంపై ఆధారపడదు.
C. ఘటాన్ని, గాల్వనోమీటర్‌ను మార్చినా సంతులనం మారదు.
D. సంతులన నిబంధన గాల్వనోమీటర్ నిరోధంపై ఆధారపడుతుంది.
E. మీటర్ బ్రిడ్జి వీట్‌స్టోన్ బ్రిడ్జి సూత్రంపై పనిచేస్తుంది.
(a) 3 (b) 4 (c) 5 (d) 2

36. మీటర్ బ్రిడ్జి ప్రయోగం గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. జాకీని మెల్లగా నొక్కాలి, నొక్కి ఉంచి జార్చకూడదు.
B. రీడింగ్‌లు తీసుకునేటప్పుడే ప్రవాహం పంపాలి.
C. 5 cm వద్ద శూన్య బిందువు, 50 cm వద్ద ఉన్నదాని కంటే ఎక్కువ ఖచ్చితమైన ఫలితం ఇస్తుంది.
D. బ్రిడ్జి తీగ అడ్డుకోత ఏకరీతిగా ఉండాలి.
(a) A మరియు C మాత్రమే (b) B మరియు C మాత్రమే (c) A, C మరియు D మాత్రమే (d) A, B మరియు D మాత్రమే

37. వీట్‌స్టోన్ బ్రిడ్జి సుగ్రాహ్యత, ఉపయోగం గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. నాలుగు భుజాలూ దాదాపు సమాన నిరోధాలు కలిగి ఉన్నప్పుడు అత్యంత సుగ్రాహ్యం.
B. తీగల, సంపర్క నిరోధం వల్ల ఇది చాలా చిన్న నిరోధాలను ఖచ్చితంగా కొలవలేదు.
C. 0.001 Ω వంటి నిరోధాలకు ఇది అత్యంత అనుకూలం.
D. సంతులిత బ్రిడ్జిలో గాల్వనోమీటర్ భుజం స్థానంలో ఏ నిరోధకాన్నైనా ఉంచినా తుల్య నిరోధం మారదు.
(a) A మరియు C మాత్రమే (b) A, B మరియు D మాత్రమే (c) C మరియు D మాత్రమే (d) A, B, C మరియు D

38. ఒక మీటర్ బ్రిడ్జిలో ఎడమ ఖాళీలో 4 Ω ఉంది, శూన్య బిందువు 40 cm వద్ద. ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. తెలియని నిరోధం 6 Ω.
B. రెండు నిరోధకాలను మార్చితే శూన్య బిందువు 60 cm వద్ద ఉంటుంది.
C. తెలియని నిరోధానికి మరో 6 Ω షంట్ కలిపితే కొత్త శూన్య బిందువు సుమారు 57.1 cm.
D. నడిపే ఘట విద్యుచ్ఛాలక బలాన్ని రెట్టింపు చేస్తే శూన్య బిందువు 20 cm కు జరుగుతుంది.
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4

39. ఒక విద్యార్థి కుడి ఖాళీలో అదే తెలియని S ఉంచి, ఎడమ ఖాళీలో వేర్వేరు తెలిసిన నిరోధాలు R వాడాడు. తెలియని S, అతి విశ్వసనీయమైన రీడింగ్

R (Ω)l (cm)
225.0
440.0
650.0
857.1

(a) 4 Ω, R = 2 Ω రీడింగ్ (b) 6 Ω, R = 2 Ω రీడింగ్ (c) 8 Ω, R = 8 Ω రీడింగ్ (d) 6 Ω, R = 6 Ω రీడింగ్

40. ABCD బ్రిడ్జిలో P = AB = 10 Ω, Q = BC = 10 Ω, R = AD = 10 Ω, S = DC = 20 Ω. ఘటం A ని ధనాత్మకంగా, C ని ఋణాత్మకంగా చేస్తుంది, గాల్వనోమీటర్ B, D లను కలుపుతుంది. గాల్వనోమీటర్ ప్రవాహ దిశ, బ్రిడ్జిని సంతులనం చేసే ఒక మార్గం
(a) B నుండి D కు; S ని 40 Ω కు మార్చడం (b) D నుండి B కు; S కు సమాంతరంగా 20 Ω కలపడం (c) D నుండి B కు; P ని 20 Ω కు మార్చడం (d) ప్రవాహం లేదు; బ్రిడ్జి ఇప్పటికే సంతులనంలో ఉంది

41. కుడి ఖాళీలో స్థిర S గల మీటర్ బ్రిడ్జికి, సంతులన పొడవు l (y-అక్షం) ని ఎడమ ఖాళీలోని R (x-అక్షం) తో గీసిన గ్రాఫ్ R = 5 Ω వద్ద l = 50 cm గుండా వెళుతుంది. S విలువ, R = 20 Ω కు సంతులన పొడవు
(a) 5 Ω, 80 cm (b) 5 Ω, 20 cm (c) 10 Ω, 66.7 cm (d) 50 Ω, 28.6 cm

Q42–Q43 కు పేరా: పాఠశాల ప్రయోగశాలలో 50 cm పొడవు, 0.40 mm వ్యాసం గల తీగను మీటర్ బ్రిడ్జి కుడి ఖాళీలో ఉంచారు. ఎడమ ఖాళీలో 3 Ω నిరోధకం ఉంది. శూన్య బిందువు ఎడమ చివర నుండి 37.5 cm వద్ద వచ్చింది.

42. తీగ నిరోధం
(a) 1.8 Ω (b) 3 Ω (c) 8 Ω (d) 5 Ω

43. తీగ పదార్థం విశిష్ట నిరోధం సుమారు
(a) 1.26 × 10⁻⁶ Ω m (b) 5.03 × 10⁻⁶ Ω m (c) 1.26 × 10⁻⁷ Ω m (d) 2.51 × 10⁻⁶ Ω m

44. ఒక మీటర్ బ్రిడ్జిలో శూన్య బిందువు l = 25.0 cm, l ని ±0.1 cm వరకు చదవగలం. తెలియని S లో శాత దోషం సుమారు
(a) 0.40% (b) 0.53% (c) 0.13% (d) 0.27%

45. సంతులిత బ్రిడ్జిలో P = 4 Ω, Q = 8 Ω, R = 6 Ω, S = 12 Ω, 10 Ω గాల్వనోమీటర్ భుజం ఉన్నాయి. ఆదర్శ 18 V బ్యాటరీ దానిని నడుపుతుంది. Q లో వినియోగించే సామర్థ్యం
(a) 9 W (b) 12 W (c) 18 W (d) 27 W

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31dS = 10(100 − l)/l: 10, 15, 20/3, 40 Ω
32cపట్టీలు ఉపేక్షణీయం, మిశ్రమ లోహ తీగ స్థిరం, మధ్య శూన్య బిందువు అతి తక్కువ దోషం, మార్చడం అంత్య దోషాన్ని రద్దు చేస్తుంది
33bS = QR/P: 60, 12, 5, 8 Ω
34aసంతులితం (2/4 = 3/6); (6, 9 సమాంతరం) = 3.6 Ω; I = 2.5 A; P–Q శాఖ 9/6 = 1.5 A
35bA, B, C, E సరైనవి; సంతులనం గాల్వనోమీటర్ నిరోధంపై ఆధారపడదు
36dమధ్యలో శూన్య బిందువు అతి తక్కువ దోషం ఇస్తుంది, కాబట్టి C తప్పు
37bతీగల, సంపర్క నిరోధం చాలా చిన్న నిరోధాల రీడింగ్‌లను దెబ్బతీస్తుంది, కాబట్టి C తప్పు
38cS = 4 × 60/40 = 6 Ω; మార్చితే 60 cm; 4/3 = l/(100 − l) నుండి 57.1 cm; విద్యుచ్ఛాలక బలం శూన్య బిందువును కదపదు
39dప్రతి వరుస S = R(100 − l)/l = 6 Ω ఇస్తుంది; 50 cm రీడింగ్‌లో అతి తక్కువ దోషం
40bV_B = V/2, V_D = 2V/3, కాబట్టి ప్రవాహం D నుండి B కు; 20, 20 సమాంతరం = 10 Ω సంతులనం చేస్తుంది
41aR = S అయినప్పుడు l = 50 cm, కాబట్టి S = 5 Ω; l = 100 × 20/25 = 80 cm
42dS = 3 × 62.5/37.5 = 5 Ω
43aρ = 5 × π(0.2 × 10⁻³)²/0.5 = 1.26 × 10⁻⁶ Ω m
44b100 × 0.1/(25 × 75) = 0.0053, సుమారు 0.53%
45cP–Q శాఖ ప్రవాహం 18/12 = 1.5 A; 1.5² × 8 = 18 W
29 min left
‹
›