అధ్యాయం 5: ఘటాలు, విద్యుచ్ఛాలక బలం మరియు అంతర్నిరోధం (Cells, EMF and Internal Resistance)
నిజమైన ఘటం అంటే ఒక ఆదర్శ విద్యుచ్ఛాలక బలం E, దాని లోపల దాగి ఉన్న ఒక చిన్న నిరోధం r. ఎక్కువ ప్రవాహం తీసుకునే కొద్దీ టార్చ్ ఎందుకు మసకబారుతుందో, లఘువలయం బ్యాటరీని ఎందుకు వేడెక్కిస్తుందో ఈ ఒక్క చిత్రమే వివరిస్తుంది.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
విద్యుచ్ఛాలక బలాన్ని నిర్వచించి, దానిని టెర్మినల్ పొటెన్షియల్ భేదం నుండి వేరుచేయడం.
ఉత్సర్గం (discharging) అవుతున్నప్పుడు V = E − Ir, ఆవేశితం (charging) అవుతున్నప్పుడు V = E + Ir వాడటం.
గ్రాఫ్ల నుండి, రెండు రీడింగ్ల నుండి E, r లను కనుగొనడం.
ఘటాలను శ్రేణిలో, సమాంతరంలో, మిశ్రమ సమూహాలలో కలపడం.
గరిష్ఠ సామర్థ్య బదిలీ సిద్ధాంతాన్ని అనువర్తించి, దక్షతను కనుగొనడం.
ఈ అధ్యాయంలో E విద్యుచ్ఛాలక బలం, r అంతర్నిరోధం, R బాహ్య నిరోధం, V టెర్మినల్ పొటెన్షియల్ భేదం.
5.1 ఘటం విద్యుచ్ఛాలక బలం
ఘటం లోపల రసాయన చర్యలు ధనావేశాన్ని క్షేత్రానికి వ్యతిరేకంగా ఋణ పలక నుండి ధన పలకకు నెడతాయి. ఇలా చేయడంలో ప్రమాణ ఆవేశానికి ఘటం చేసే పని దాని విద్యుచ్ఛాలక బలం (EMF):
దీని ప్రమాణం వోల్ట్. పేరులో 'బలం' ఉన్నా, విద్యుచ్ఛాలక బలం అసలు బలం కాదు. ప్రవాహం తీసుకోనప్పుడు, అంటే వివృత వలయం (open circuit) లో, టెర్మినల్ల మధ్య ఉండే పొటెన్షియల్ భేదానికి ఇది సమానం. వాడని ఘటానికి మంచి వోల్ట్మీటర్ కలిపితే అది దాదాపుగా దాని విద్యుచ్ఛాలక బలాన్నే చూపిస్తుంది.
5.2 అంతర్నిరోధం మరియు టెర్మినల్ వోల్టేజి
ఘటం లోపల ప్రవాహం విద్యుద్విశ్లేష్యం (electrolyte) గుండా వెళ్ళాలి. దీని వల్ల ఘటానికి అంతర్నిరోధం (Internal resistance) r ఏర్పడుతుంది. ఇది వీటిపై ఆధారపడుతుంది:
విద్యుద్విశ్లేష్యం స్వభావం, గాఢత,
పలకల మధ్య దూరం (దూరం ఎక్కువైతే r ఎక్కువ),
విద్యుద్విశ్లేష్యంలో మునిగిన పలకల వైశాల్యం (వైశాల్యం ఎక్కువైతే r తక్కువ),
ఉష్ణోగ్రత (విద్యుద్విశ్లేష్యం వేడిగా ఉంటే r తక్కువ).
ఇది బాహ్య వలయంపై ఆధారపడదు.
బాహ్య నిరోధం R ఉన్నప్పుడు మొత్తం నిరోధం R + r:
లోపలి పతనం పోగా మిగిలినదే టెర్మినల్ల మధ్య పొటెన్షియల్ భేదం:

చుక్కల పెట్టెయే నిజమైన ఘటం: ఆదర్శ విద్యుచ్ఛాలక బలం E, దానితో శ్రేణిలో r. లోపలి పతనం Ir పోగా మిగిలినదే దాని టెర్మినల్ల మధ్య, R పైన కనిపిస్తుంది.
మూడు ప్రత్యేక సందర్భాలు:
వివృత వలయం (I = 0): V = E.
లఘువలయం (R = 0): I = E/r, ఇదే సాధ్యమయ్యే అతి పెద్ద ప్రవాహం, V = 0.
ఆవేశితం చేయడం (ప్రవాహాన్ని + టెర్మినల్ లోకి బలవంతంగా పంపడం): V = E + Ir, కాబట్టి V విలువ E కంటే ఎక్కువ.
ఉత్సర్గం అవుతున్న ఘటం V-I గ్రాఫ్ ఒక సరళ రేఖ. అది V అక్షాన్ని E వద్ద ఖండిస్తుంది. దాని వాలు −r. అది I అక్షాన్ని లఘువలయ ప్రవాహం E/r వద్ద ఖండిస్తుంది.
రెండు రీడింగ్ల నుండి r ను కనుగొనవచ్చు. వివృత వలయంలో ఘటం E, R కు కలిపినప్పుడు V చూపిస్తే:
5.3 శ్రేణిలో ఘటాలు
ఒక ఘటం + ను తర్వాతి ఘటం − కు కలపండి. విద్యుచ్ఛాలక బలాలు కలుస్తాయి, అంతర్నిరోధాలు కూడా కలుస్తాయి:
ఒక ఘటాన్ని తిరగబడి కలిపితే, దాని విద్యుచ్ఛాలక బలం తీసివేయబడుతుంది, కానీ దాని అంతర్నిరోధం మాత్రం కలుస్తూనే ఉంటుంది. n సర్వసమాన ఘటాలలో m తిరగబడి ఉంటే:
5.4 సమాంతరంలో ఘటాలు
అన్ని + టెర్మినల్లను ఒకచోట, అన్ని − టెర్మినల్లను ఒకచోట కలపండి. రెండు ఘటాలకు:
సంక్షిప్త ఉత్పాదన: టెర్మినల్ వోల్టేజి V అయితే, ఘటాల ప్రవాహాలు I₁ = (E₁ − V)/r₁, I₂ = (E₂ − V)/r₂. వీటిని కలిపితే I = (E₁/r₁ + E₂/r₂) − V(1/r₁ + 1/r₂). దీనిని V = E_eq − I r_eq రూపంలోకి మార్చితే పై ఫలితాలు వస్తాయి.
n సర్వసమాన ఘటాలు సమాంతరంలో ఉంటే, విద్యుచ్ఛాలక బలం E గానే ఉంటుంది, అంతర్నిరోధం r/n అవుతుంది.
| n సర్వసమాన ఘటాల అమరిక | E_eq | r_eq | R ద్వారా ప్రవాహం | ఎప్పుడు ఉత్తమం |
|---|---|---|---|---|
| శ్రేణి | nE | nr | nE/(R + nr) | R, r కంటే చాలా ఎక్కువ |
| సమాంతరం | E | r/n | E/(R + r/n) | R, r కంటే చాలా తక్కువ |
| m వరుసలు, ఒక్కొక్కటిలో శ్రేణిలో n | nE | nr/m | nE/(R + nr/m) | R = nr/m అయితే అత్యధిక ప్రవాహం |
R = r అయితే, శ్రేణి, సమాంతరం రెండూ ఒకే ప్రవాహాన్ని ఇస్తాయి.
5.5 మిశ్రమ సమూహం
N = mn సర్వసమాన ఘటాలను m సమాంతర వరుసలుగా అమర్చండి, ప్రతి వరుసలో n ఘటాలు శ్రేణిలో ఉంటాయి. R ద్వారా ప్రవాహం:
mn స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు, హారం mR + nr కనిష్ఠంగా ఉండేది mR = nr అయినప్పుడు. కాబట్టి బాహ్య నిరోధం సమూహం అంతర్నిరోధానికి సమానమైనప్పుడు, అంటే R = nr/m అయినప్పుడు, ప్రవాహం అత్యధికం.
5.6 గరిష్ఠ సామర్థ్య బదిలీ
R కు అందే సామర్థ్యం (Power):
dP/dR = 0 అని తీసుకోండి. దీనివల్ల (R + r) − 2R = 0, అంటే R = r. గరిష్ఠ సామర్థ్యం:
దక్షత (Efficiency) అంటే ఉపయోగపడే సామర్థ్యాన్ని మొత్తం సామర్థ్యంతో భాగించడం:
గరిష్ఠ సామర్థ్యం వద్ద η = 50 శాతం, V = E/2. సగం శక్తి ఘటంలోనే ఉష్ణంగా వృథా అవుతుంది. అందుకే ఫోన్ ఛార్జర్ను గానీ, విద్యుత్ కేంద్రాన్ని గానీ గరిష్ఠ సామర్థ్య బదిలీ వద్ద నడపరు; వాటిని ఎక్కువ దక్షత వద్ద నడుపుతారు.
రెండు వేర్వేరు నిరోధాలు R₁, R₂ లకు ఒకే సామర్థ్యం అందితే, r = √(R₁R₂).
సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: 0.5 Ω అంతర్నిరోధం గల 12 V బ్యాటరీ 5.5 Ω దీపాన్ని నడుపుతుంది. ప్రవాహం, టెర్మినల్ వోల్టేజి కనుగొనండి.
సాధన: I = 12/(5.5 + 0.5) = 2 A. V = 12 − 2 × 0.5 = 11 V.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: ఒక ఘటం వివృత వలయంలో 1.5 V, 2.5 Ω నిరోధకానికి కలిపినప్పుడు 1.25 V చూపిస్తుంది. దాని అంతర్నిరోధం కనుగొనండి.
సాధన: r = R(E/V − 1) = 2.5(1.5/1.25 − 1) = 2.5 × 0.2 = 0.5 Ω.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: 0.4 Ω అంతర్నిరోధం గల 12 V కారు బ్యాటరీని 5 A ప్రవాహంతో ఆవేశితం చేస్తున్నారు. దాని టెర్మినల్ వోల్టేజి ఎంత?
సాధన: ఆవేశితం చేస్తున్నప్పుడు V = E + Ir = 12 + 5 × 0.4 = 14 V. ఛార్జర్ 12 V కంటే ఎక్కువ ఇవ్వాలి.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: ఒక ఘటం V-I గ్రాఫ్ V అక్షాన్ని 6 V వద్ద, I అక్షాన్ని 3 A వద్ద ఖండిస్తుంది. E, r కనుగొనండి.
సాధన: E = 6 V. లఘువలయ ప్రవాహం E/r = 3 A, కాబట్టి r = 2 Ω.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: ఒక్కొక్కటి 1.5 V, 0.2 Ω గల ఆరు ఘటాలను శ్రేణిలో 4.8 Ω నిరోధకానికి కలిపారు. ఒక ఘటం తిరగబడి ఉంది. ప్రవాహం కనుగొనండి.
సాధన: E_eq = (6 − 2) × 1.5 = 6 V. r_eq = 6 × 0.2 = 1.2 Ω. I = 6/(4.8 + 1.2) = 1 A.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: ఒక 2 V ఘటం (r = 1 Ω), ఒక 4 V ఘటం (r = 2 Ω) లను సజాతి టెర్మినల్లు కలిసేలా సమాంతరంగా 2 Ω నిరోధకానికి కలిపారు. నిరోధకంలో ప్రవాహం కనుగొనండి.
సాధన: E_eq = (2 × 2 + 4 × 1)/3 = 8/3 V. r_eq = 2/3 Ω. I = (8/3)/(2 + 2/3) = (8/3)/(8/3) = 1 A.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.7: మీ దగ్గర ఒక్కొక్కటి 2 V, r = 0.5 Ω గల 24 ఘటాలు, 3 Ω బాహ్య నిరోధం ఉన్నాయి. అత్యధిక ప్రవాహం కోసం వాటిని ఎలా అమర్చాలి, ఆ ప్రవాహం ఎంత?
సాధన: mn = 24, nr/m = R కావాలి, కాబట్టి 0.5n = 3m, అంటే n = 6m. అప్పుడు 6m² = 24, m = 2, n = 12. 12 ఘటాల చొప్పున రెండు వరుసలు. I = 12 × 2/(3 + 3) = 4 A.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.8: ఒక జనకానికి E = 10 V, r = 2 Ω. అది ఒక భారానికి ఇవ్వగల అత్యధిక సామర్థ్యం, అప్పటి దక్షత కనుగొనండి.
సాధన: R = r = 2 Ω తీసుకోండి. P_max = 100/(4 × 2) = 12.5 W. దక్షత = 2/4 = 50 శాతం.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.9: ఒక ఘటం 2 Ω నిరోధకానికీ, 8 Ω నిరోధకానికీ ఒకే సామర్థ్యాన్ని ఇస్తుంది. దాని అంతర్నిరోధం కనుగొనండి.
సాధన: E² × 2/(2 + r)² = E² × 8/(8 + r)². వర్గమూలాలు తీసుకుంటే (8 + r) = 2(2 + r), కాబట్టి r = 4 Ω. ఇది r = √(2 × 8) తో సరిపోతుంది.
త్వరిత పునశ్చరణ
విద్యుచ్ఛాలక బలం అంటే ప్రమాణ ఆవేశానికి పని; వివృత వలయంలో ఇది టెర్మినల్ వోల్టేజికి సమానం.
I = E/(R + r). ఉత్సర్గం: V = E − Ir. ఆవేశితం: V = E + Ir.
లఘువలయం: I = E/r, V = 0.
శ్రేణి: విద్యుచ్ఛాలక బలాలు కలుస్తాయి, r కలుస్తుంది; తిరగబడిన ఘటం 2E తీసివేస్తుంది.
సమాంతరం (రెండు ఘటాలు): E_eq = (E₁r₂ + E₂r₁)/(r₁ + r₂), r_eq = r₁r₂/(r₁ + r₂).
మిశ్రమ సమూహం: R = nr/m అయినప్పుడు అత్యధిక ప్రవాహం.
R = r అయినప్పుడు గరిష్ఠ సామర్థ్యం: P_max = E²/4r, దక్షత 50 శాతం.
R₁, R₂ లలో సమాన సామర్థ్యం అంటే r = √(R₁R₂).
NEET లో సాధారణ తప్పులు
ఆవేశితం అవుతున్న ఘటానికి V = E − Ir అని రాయడం. అది E + Ir.
తిరగబడిన ఘటం అంతర్నిరోధాన్ని తీసివేయడం. దాని విద్యుచ్ఛాలక బలం మాత్రమే తీసివేయబడుతుంది.
సమాంతరంలోని ఘటాల విద్యుచ్ఛాలక బలాలను కలపడం.
గరిష్ఠ సామర్థ్యం వద్ద దక్షత అత్యధికం అనుకోవడం. అక్కడ అది కేవలం 50 శాతం.
అంతర్నిరోధం బాహ్య భారంపై ఆధారపడుతుందని చెప్పడం.
V-I గ్రాఫ్ వాలును +r గా చదవడం. అది −r.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. ఘటం విద్యుచ్ఛాలక బలం అంటే (a) ఒక బలం (b) ప్రమాణ ఆవేశానికి ఘటం చేసే పని (c) అది ఇచ్చే ప్రవాహం (d) అది ఇచ్చే సామర్థ్యం
2. I ప్రవాహాన్ని ఇస్తున్న ఘటం టెర్మినల్ వోల్టేజి (a) E + Ir (b) E (c) Ir (d) E − Ir
3. ఘటం అంతర్నిరోధం దేనిపై ఆధారపడదు? (a) బాహ్య నిరోధం (b) విద్యుద్విశ్లేష్యం స్వభావం (c) పలకల మధ్య దూరం (d) ఉష్ణోగ్రత
4. E విద్యుచ్ఛాలక బలం, r అంతర్నిరోధం గల ఘటం లఘువలయ ప్రవాహం (a) Er (b) శూన్యం (c) E/r (d) r/E
5. ఘటం టెర్మినల్ వోల్టేజి దాని విద్యుచ్ఛాలక బలానికి సమానం అయ్యేది (a) దానిని ఆవేశితం చేస్తున్నప్పుడు (b) దానిని లఘువలయం చేసినప్పుడు (c) అది అత్యధిక ప్రవాహం ఇస్తున్నప్పుడు (d) ప్రవాహం తీసుకోనప్పుడు
6. శ్రేణిలో ఉన్న n సర్వసమాన ఘటాల (E, r) కు (a) విద్యుచ్ఛాలక బలం E, నిరోధం r/n (b) విద్యుచ్ఛాలక బలం nE, నిరోధం nr (c) విద్యుచ్ఛాలక బలం nE, నిరోధం r/n (d) విద్యుచ్ఛాలక బలం E, నిరోధం nr
7. సమాంతరంలో ఉన్న n సర్వసమాన ఘటాల (E, r) కు (a) విద్యుచ్ఛాలక బలం nE, నిరోధం nr (b) విద్యుచ్ఛాలక బలం nE, నిరోధం r/n (c) విద్యుచ్ఛాలక బలం E, నిరోధం r/n (d) విద్యుచ్ఛాలక బలం E, నిరోధం nr
8. బాహ్య నిరోధం R కు ఘటం అత్యధిక సామర్థ్యం ఇచ్చేది (a) R = r (b) R = 2r (c) R = r/2 (d) R చాలా పెద్దగా ఉన్నప్పుడు
9. గరిష్ఠ సామర్థ్య బదిలీ వద్ద దక్షత (a) 100 శాతం (b) 50 శాతం (c) 25 శాతం (d) 75 శాతం
10. r = 1 Ω గల 2 V ఘటాన్ని 3 Ω కు కలిపారు. ప్రవాహం (a) 2 A (b) 0.67 A (c) 1 A (d) 0.5 A
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. ఒక ఘటం వివృత వలయంలో 1.6 V, 3 Ω నిరోధకానికి కలిపినప్పుడు 1.2 V చూపిస్తుంది. దాని అంతర్నిరోధం (a) 0.5 Ω (b) 2 Ω (c) 3 Ω (d) 1 Ω
12. r = 0.5 Ω గల 6 V బ్యాటరీని 2 A తో ఆవేశితం చేస్తున్నారు. దాని టెర్మినల్ వోల్టేజి (a) 7 V (b) 5 V (c) 6 V (d) 8 V
13. ఒక ఘటం V-I గ్రాఫ్ V అక్షాన్ని 4.5 V వద్ద, I అక్షాన్ని 1.5 A వద్ద ఖండిస్తుంది. దాని అంతర్నిరోధం (a) 4.5 Ω (b) 1.5 Ω (c) 3 Ω (d) 6.75 Ω
14. ఒక్కొక్కటి 1.5 V, 0.25 Ω గల ఎనిమిది ఘటాలు 4 Ω కు శ్రేణిలో ఉన్నాయి. రెండు ఘటాలు తిరగబడి ఉన్నాయి. ప్రవాహం (a) 2 A (b) 1 A (c) 1.5 A (d) 0.75 A
15. ఒక 3 V ఘటం (r = 1 Ω), ఒక 6 V ఘటం (r = 2 Ω) లను సజాతి టెర్మినల్లు కలిసేలా సమాంతరంగా కలిపారు. తుల్య విద్యుచ్ఛాలక బలం (a) 4 V (b) 4.5 V (c) 9 V (d) 3 V
16. r = 3 Ω గల 12 V జనకం ఇవ్వగల గరిష్ఠ సామర్థ్యం (a) 48 W (b) 24 W (c) 6 W (d) 12 W
17. ఒక ఘటం 4 Ω నిరోధకానికీ, 9 Ω నిరోధకానికీ ఒకే సామర్థ్యం ఇస్తుంది. దాని అంతర్నిరోధం (a) 5 Ω (b) 6 Ω (c) 6.5 Ω (d) 13 Ω
18. r = 0.5 Ω గల 2 V ఘటం 0.8 A ఇస్తుంది. దాని టెర్మినల్ వోల్టేజి (a) 2.4 V (b) 2 V (c) 1.6 V (d) 0.4 V
19. ఉత్సర్గం అవుతున్న ఘటానికి, టెర్మినల్ వోల్టేజి V కి, ప్రవాహం I కి మధ్య గ్రాఫ్ (a) V-అంతర ఖండం E గా, ఋణ వాలు గల సరళ రేఖ (b) ధన వాలు గల సరళ రేఖ (c) అతిపరావలయం (d) క్షితిజ సమాంతర రేఖ
20. n సర్వసమాన ఘటాలను శ్రేణిలో కలిపినా, సమాంతరంలో కలిపినా R ద్వారా ఒకే ప్రవాహం వస్తుంది. అప్పుడు (a) R = nr (b) R = r/n (c) R = n²r (d) R = r
21. r = 1 Ω గల ఘటం 4 Ω నిరోధకానికి ప్రవాహం ఇస్తుంది. దక్షత (a) 20 శాతం (b) 25 శాతం (c) 80 శాతం (d) 75 శాతం
22. ఒక్కొక్కటి 2 V, 1 Ω గల పన్నెండు ఘటాలను 3 సమాంతర వరుసలుగా, ప్రతి వరుసలో 4 ఘటాలు శ్రేణిలో ఉండేలా అమర్చి 2 Ω కు కలిపారు. 2 Ω నిరోధకంలో ప్రవాహం (a) 2 A (b) 2.4 A (c) 3 A (d) 4 A
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక్కొక్కటి 1.5 V, 0.5 Ω గల పదహారు ఘటాలతో 2 Ω ద్వారా అత్యధిక ప్రవాహం పంపాలి. ఆ అత్యధిక ప్రవాహం (a) 2 A (b) 3 A (c) 4 A (d) 6 A
24. ఒక ఘటం 2 Ω కు కలిపినప్పుడు 4 V, 5 Ω కు కలిపినప్పుడు 5 V టెర్మినల్ వోల్టేజి ఇస్తుంది. దాని విద్యుచ్ఛాలక బలం (a) 6 V (b) 5 V (c) 7 V (d) 4.5 V
25. r అంతర్నిరోధం గల ఘటాన్ని R = 3r కు కలిపారు. R లో సామర్థ్యం, సాధ్యమయ్యే గరిష్ఠ సామర్థ్యంలో ఎంత భాగం? (a) 1/2 (b) 1/4 (c) 9/16 (d) 3/4
26. ఒక 10 V బ్యాటరీ (r = 1 Ω) ని 15 V సరఫరా నుంచి 4 Ω నిరోధకం ద్వారా ఆవేశితం చేస్తున్నారు. ఆవేశితం అవుతున్నప్పుడు బ్యాటరీ టెర్మినల్ వోల్టేజి (a) 10 V (b) 9 V (c) 11 V (d) 15 V
27. శ్రేణిలో ఉన్న 10 సర్వసమాన ఘటాల (E, r) బ్యాటరీలో ఒక ఘటం తిరగబడి ఉంది. దాని విద్యుచ్ఛాలక బలం, అంతర్నిరోధం (a) 8E, 10r (b) 9E, 9r (c) 8E, 8r (d) 10E, 10r
28. ఒక 6 V ఘటం (r = 1 Ω), ఒక 3 V ఘటం (r = 2 Ω) లను సజాతి టెర్మినల్లు కలిసేలా సమాంతరంగా, బాహ్య భారం లేకుండా కలిపారు. ఉమ్మడి టెర్మినల్ వోల్టేజి (a) 4.5 V (b) 5 V (c) 4 V (d) 6 V
29. ప్రతిపాదన (A): ఘటం టెర్మినల్ వోల్టేజి ఎప్పుడూ దాని విద్యుచ్ఛాలక బలం కంటే తక్కువ. కారణం (R): ఘటాన్ని ఆవేశితం చేస్తున్నప్పుడు దాని టెర్మినల్ వోల్టేజి E + Ir. (a) రెండూ సత్యం, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం
30. వాక్యం I: ఒక ఘటం భారానికి గరిష్ఠ సామర్థ్యం ఇస్తున్నప్పుడు, దాని టెర్మినల్ వోల్టేజి దాని విద్యుచ్ఛాలక బలంలో సగం. వాక్యం II: ఘటం అంతర్నిరోధం బాహ్య నిరోధంపై ఆధారపడదు. (a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | E = W/q |
| 2 | d | ఘటం లోపల Ir పతనం |
| 3 | a | r ఘటం యొక్క లక్షణం |
| 4 | c | R = 0, I = E/r |
| 5 | d | ప్రవాహం లేదు, లోపలి పతనం లేదు |
| 6 | b | రెండూ కలుస్తాయి |
| 7 | c | అదే విద్యుచ్ఛాలక బలం, r పంచుకోబడుతుంది |
| 8 | a | R = r వద్ద dP/dR = 0 |
| 9 | b | R/(R + r) = 1/2 |
| 10 | d | 2/4 |
| 11 | d | 3(1.6/1.2 − 1) = 1 Ω |
| 12 | a | 6 + 2 × 0.5 |
| 13 | c | 4.5/1.5 |
| 14 | b | E = 4 × 1.5 = 6 V, r = 2 Ω, 6/6 |
| 15 | a | (3 × 2 + 6 × 1)/3 |
| 16 | d | 144/12 |
| 17 | b | r = √(4 × 9) |
| 18 | c | 2 − 0.8 × 0.5 |
| 19 | a | V = E − Ir |
| 20 | d | nE/(R + nr) = E/(R + r/n) నుండి R = r |
| 21 | c | 4/5 |
| 22 | b | 8/(2 + 4/3) = 2.4 A |
| 23 | b | m = 2, n = 8: 12/(2 + 2) |
| 24 | a | 4(2 + r) = 2E, 5 + r = E నుండి r = 1, E = 6 |
| 25 | d | 3r/(4r)² ÷ 1/(4r) = 3/4 |
| 26 | c | I = 5/5 = 1 A, V = 10 + 1 |
| 27 | a | (10 − 2)E, r మాత్రం కలుస్తూనే ఉంటుంది |
| 28 | b | తిరిగే ప్రవాహం 1 A; 6 − 1 = 5 V |
| 29 | d | ఆవేశితం చేసేటప్పుడు A అసత్యం; R సత్యం |
| 30 | a | R = r వద్ద V = E/2; r అంతర్గత లక్షణం |
అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
విద్యుచ్ఛాలక బలం E అంటే ఒక ఆవేశాన్ని పూర్తి వలయం చుట్టూ ఒకసారి తీసుకెళ్లడానికి జనకం ప్రమాణ ఆవేశానికి చేసే పని. వివృత వలయంలో ఇదే టెర్మినల్ వోల్టేజి.
అంతర్నిరోధం r ఘటం లోపల ప్రవాహాన్ని అడ్డుకుంటుంది. ఘటం పాతబడే కొద్దీ, విద్యుద్విశ్లేష్యం గాఢత తగ్గే కొద్దీ ఇది పెరుగుతుంది.
బాహ్య R తో ప్రవాహం: I = E/(R + r).
ఉత్సర్గం అవుతున్నప్పుడు టెర్మినల్ వోల్టేజి: V = E − Ir. ఆవేశితం అవుతున్నప్పుడు: V = E + Ir. Ir ను "కోల్పోయిన వోల్టులు" అంటారు.
వివృత వలయం: V = E. లఘువలయం: V = 0, I = E/r (అత్యధిక ప్రవాహం).
వోల్ట్మీటర్ నుండి r: r = R(E/V − 1).
ఘటం V-I గ్రాఫ్ ఒక సరళ రేఖ: y-అంతర ఖండం E, వాలు −r, x-అంతర ఖండం E/r.
శ్రేణిలో n సర్వసమాన ఘటాలు: I = nE/(R + nr). ఒక ఘటం తిరగబడితే: నికర విద్యుచ్ఛాలక బలం (n − 2)E, నిరోధం మాత్రం nr యే.
సమాంతరంలో n సర్వసమాన ఘటాలు: E_eq = E, r_eq = r/n, I = E/(R + r/n).
మిశ్రమ సమూహం (m వరుసలు, ఒక్కొక్కటిలో శ్రేణిలో n): I = mnE/(mR + nr); R = nr/m అయినప్పుడు అత్యధికం.
సమాంతరంలో రెండు వేర్వేరు ఘటాలు: E_eq = (E_1r_2 + E_2r_1)/(r_1 + r_2), r_eq = r_1r_2/(r_1 + r_2).
R = r అయినప్పుడు R కు గరిష్ఠ సామర్థ్యం: P_max = E²/4r, దక్షత 50%.
సాధారణంగా దక్షత: η = V/E = R/(R + r).
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| సందర్భం | E_eq | r_eq | R లో ప్రవాహం |
|---|---|---|---|
| ఒకే ఘటం | E | r | E/(R + r) |
| శ్రేణిలో n | nE | nr | nE/(R + nr) |
| శ్రేణిలో n, ఒకటి తిరగబడింది | (n − 2)E | nr | (n − 2)E/(R + nr) |
| సమాంతరంలో n | E | r/n | nE/(nR + r) |
| m వరుసలు, ఒక్కొక్కటిలో శ్రేణిలో n | nE | nr/m | mnE/(mR + nr) |
| సమాంతరంలో రెండు భిన్న ఘటాలు | (E_1r_2 + E_2r_1)/(r_1 + r_2) | r_1r_2/(r_1 + r_2) | E_eq/(R + r_eq) |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"ఖర్చైతే దిగుతుంది, నింపితే పెరుగుతుంది" (Dis-charge, Dip; Re-charge, Rise): ఉత్సర్గంలో V = E − Ir, ఆవేశితంలో V = E + Ir.
"జోడీ కుదిరితే గరిష్ఠం" (Match to Max): గరిష్ఠ సామర్థ్యం కోసం R ను r కు సమానం చేయండి; కానీ మీకు దక్కేది సగం శక్తి మాత్రమే (50% దక్షత).
"ఒక్క తప్పుకు రెండింతల నష్టం" (One wrong costs two): శ్రేణిలో తిరగబడిన ఒక ఘటం నికర విద్యుచ్ఛాలక బలం నుండి 2E తీసివేస్తుంది.
"లఘువలయం అంటే E బై r" (Short gives E over r): ఘటం లఘువలయ ప్రవాహం E/r.
భావనల అనుసంధానం
విద్యుచ్ఛాలక బలం ప్రమాణ ఆవేశానికి పని; ఇది భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 11: స్థిర విద్యుత్ శాస్త్రం లోని పొటెన్షియల్ భావనపై ఆధారపడుతుంది.
ఘటం విద్యుచ్ఛాలక బలాన్ని ఏర్పరిచే రసాయన చర్యలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 7: రెడాక్స్ చర్యలు మరియు విద్యుత్ రసాయన శాస్త్రం లో ఉన్నాయి.
గరిష్ఠ సామర్థ్య భావన భారాలను జతపరచడంలో భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 14: విద్యుదయస్కాంత ప్రేరణ మరియు ఏకాంతర విద్యుత్ ప్రవాహాలు లో మళ్ళీ వస్తుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. 12 V విద్యుచ్ఛాలక బలం, 2 Ω అంతర్నిరోధం గల ఘటాన్ని వాడుతున్నారు. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. బాహ్య 4 Ω ద్వారా ప్రవాహం; B. 4 Ω కలిపినప్పుడు టెర్మినల్ వోల్టేజి; C. లఘువలయ ప్రవాహం; D. బాహ్య నిరోధకానికి ఇవ్వగల గరిష్ఠ సామర్థ్యం
జాబితా II: (i) 8 V; (ii) 6 A; (iii) 18 W; (iv) 2 A
(a) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (b) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
32. సర్వసమాన ఘటాలు (విద్యుచ్ఛాలక బలం E, అంతర్నిరోధం r) బాహ్య R ద్వారా ప్రవాహాన్ని పంపుతాయి. జాబితా I లోని అమరికను జాబితా II లోని ప్రవాహంతో జతపరచండి.
జాబితా I: A. శ్రేణిలో n ఘటాలు; B. సమాంతరంలో n ఘటాలు; C. ఒక ఘటం తిరగబడి శ్రేణిలో n ఘటాలు; D. m సమాంతర వరుసలు, ఒక్కొక్కదానిలో శ్రేణిలో n ఘటాలు
జాబితా II: (i) nE/(nR + r); (ii) mnE/(mR + nr); (iii) nE/(R + nr); (iv) (n − 2)E/(R + nr)
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
33. జాబితా I లోని ఘటం (విద్యుచ్ఛాలక బలం E, అంతర్నిరోధం r, ప్రవాహం I) స్థితిని జాబితా II లోని టెర్మినల్ వోల్టేజితో జతపరచండి.
జాబితా I: A. వివృత వలయం; B. లఘువలయం; C. I ప్రవాహంతో ఉత్సర్గం; D. I ప్రవాహంతో ఆవేశితం చేయడం
జాబితా II: (i) E + Ir; (ii) E; (iii) E − Ir; (iv) శూన్యం
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
34. ఘటం 1 కు E_1 = 6 V, r_1 = 1 Ω; ఘటం 2 కు E_2 = 3 V, r_2 = 2 Ω. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. శ్రేణిలో సహాయకంగా ఉన్నప్పుడు నికర విద్యుచ్ఛాలక బలం; B. శ్రేణిలో వ్యతిరేకంగా ఉన్నప్పుడు నికర విద్యుచ్ఛాలక బలం; C. శ్రేణి జంట అంతర్నిరోధం; D. సమాంతరంలో (సజాతి టెర్మినల్లు కలిసి) తుల్య విద్యుచ్ఛాలక బలం
జాబితా II: (i) 5 V; (ii) 9 V; (iii) 3 Ω; (iv) 3 V
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii
35. క్రింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఒక ఆవేశాన్ని పూర్తి వలయం చుట్టూ ఒకసారి తీసుకెళ్లడానికి జనకం ప్రమాణ ఆవేశానికి చేసే పనే విద్యుచ్ఛాలక బలం.
B. ఉత్సర్గం అవుతున్న ఘటం టెర్మినల్ వోల్టేజి దాని విద్యుచ్ఛాలక బలం కంటే తక్కువ.
C. ఘటం విద్యుచ్ఛాలక బలం బాహ్య నిరోధంపై ఆధారపడుతుంది.
D. ఘటం పాతబడే కొద్దీ దాని అంతర్నిరోధం పెరుగుతుంది.
E. ఘటాన్ని ఆవేశితం చేస్తున్నప్పుడు దాని టెర్మినల్ వోల్టేజి దాని విద్యుచ్ఛాలక బలం కంటే ఎక్కువ.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 5
36. E విద్యుచ్ఛాలక బలం, r అంతర్నిరోధం గల ఘటం బాహ్య నిరోధకం R కు సామర్థ్యాన్ని ఇస్తుంది. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. R = r అయినప్పుడు R లో సామర్థ్యం గరిష్ఠం.
B. గరిష్ఠ సామర్థ్యం E²/4r.
C. గరిష్ఠ సామర్థ్యం వద్ద దక్షత 50%.
D. గరిష్ఠ సామర్థ్యం వద్ద దక్షత 100%.
(a) A, B మరియు C మాత్రమే (b) A మరియు D మాత్రమే (c) B మరియు C మాత్రమే (d) A, B మరియు D మాత్రమే
37. మార్చగల బాహ్య నిరోధకం R కు కలిపిన ఘటం గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. R పెరిగే కొద్దీ I తగ్గుతుంది, V పెరుగుతుంది.
B. R చాలా పెద్దదైనప్పుడు V, E ని సమీపిస్తుంది.
C. R శూన్యమైనప్పుడు V, E ని సమీపిస్తుంది.
D. ఘటం లోపల కోల్పోయిన వోల్టులు Ir కు సమానం.
(a) A మరియు C మాత్రమే (b) A, B మరియు D మాత్రమే (c) B మరియు C మాత్రమే (d) A, B, C మరియు D
38. ఒక్కొక్కటి 1.5 V, 0.5 Ω గల నాలుగు సర్వసమాన ఘటాలు బాహ్య 4 Ω నిరోధకంతో శ్రేణిలో ఉన్నాయి. ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. ప్రవాహం 1 A.
B. బాహ్య నిరోధకంపై వోల్టేజి 4 V.
C. ఒక ఘటం తిరగబడితే ప్రవాహం 0.5 A అవుతుంది.
D. బ్యాటరీ లోపల వృథా అయ్యే సామర్థ్యం 2 W.
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
39. ఒక ఘటం టెర్మినల్ వోల్టేజి V (y-అక్షం) ని ప్రవాహం I (x-అక్షం) తో గీస్తే, అది I = 0 వద్ద V = 9 V నుండి I = 4.5 A వద్ద V = 0 వరకు దిగే సరళ రేఖ. విద్యుచ్ఛాలక బలం, అంతర్నిరోధం
(a) 9 V, 0.5 Ω (b) 4.5 V, 2 Ω (c) 9 V, 2 Ω (d) 4.5 V, 0.5 Ω
40. రెండు బాహ్య నిరోధకాలకు ఘటంపై ఉన్న వోల్ట్మీటర్ ఈ విలువలను చూపిస్తుంది. విద్యుచ్ఛాలక బలం, అంతర్నిరోధం
| R (Ω) | V (V) |
|---|---|
| 2 | 1.00 |
| 5 | 1.25 |
(a) 1.25 V, 1 Ω (b) 1.5 V, 1 Ω (c) 1.5 V, 0.5 Ω (d) 2.0 V, 2 Ω
41. బాహ్య నిరోధకంలో సామర్థ్యం P ని దాని నిరోధం R తో గీసిన గ్రాఫ్ పెరిగి, R = 3 Ω వద్ద P = 12 W శిఖరాన్ని చేరి, తర్వాత తగ్గుతుంది. జనకం విద్యుచ్ఛాలక బలం, అంతర్నిరోధం
(a) 12 V, 3 Ω (b) 6 V, 3 Ω (c) 12 V, 6 Ω (d) 24 V, 3 Ω
Q42–Q43 కు పేరా: ఒక కారు బ్యాటరీ విద్యుచ్ఛాలక బలం 12 V, అంతర్నిరోధం 0.05 Ω. చలికాలపు ఉదయం స్టార్టర్ మోటార్ 100 A తీసుకుంటుంది. తర్వాత బ్యాటరీని దానిలోకి 20 A పంపే ఛార్జర్కు కలిపారు.
42. స్టార్టర్ మోటార్ నడుస్తున్నప్పుడు టెర్మినల్ వోల్టేజి
(a) 12 V (b) 17 V (c) 5 V (d) 7 V
43. ఆవేశితం అవుతున్నప్పుడు టెర్మినల్ వోల్టేజి
(a) 13 V (b) 11 V (c) 12 V (d) 14 V
44. ఒక్కొక్కటి 2 V విద్యుచ్ఛాలక బలం, 1 Ω అంతర్నిరోధం గల ఇరవై నాలుగు ఘటాలతో బాహ్య 6 Ω నిరోధకం ద్వారా సాధ్యమయ్యే అత్యధిక ప్రవాహాన్ని పంపాలి. ఉత్తమ అమరిక, ప్రవాహం
(a) 4 ఘటాల చొప్పున 6 వరుసలు, 2 A (b) 12 ఘటాల చొప్పున 2 వరుసలు, 4 A (c) 12 ఘటాల చొప్పున 2 వరుసలు, 2 A (d) 6 ఘటాల చొప్పున 4 వరుసలు, 1.5 A
45. ఘటం 1 (2 V, 1 Ω), ఘటం 2 (1 V, 1 Ω) లను సజాతి టెర్మినల్లు కలిసేలా సమాంతరంగా కలిపారు; ఈ జంట 1.5 Ω నిరోధకాన్ని నడుపుతుంది. నిరోధకంలో ప్రవాహం
(a) 1.5 A (b) 0.75 A (c) 1.0 A (d) 0.5 A
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | 12/6 = 2 A; 12 − 4 = 8 V; 12/2 = 6 A; 144/8 = 18 W |
| 32 | b | శ్రేణి E, r లను కలుపుతుంది; సమాంతరం r ని n తో భాగిస్తుంది; తిరగబడిన ఘటం 2E తీసివేస్తుంది; మిశ్రమం mnE/(mR + nr) ఇస్తుంది |
| 33 | d | వివృతం E, లఘువలయం శూన్యం, ఉత్సర్గం E − Ir, ఆవేశితం E + Ir |
| 34 | a | 6 + 3 = 9 V; 6 − 3 = 3 V; 1 + 2 = 3 Ω; (6 × 2 + 3 × 1)/3 = 5 V |
| 35 | c | A, B, D, E సరైనవి; విద్యుచ్ఛాలక బలం R పై ఆధారపడదు |
| 36 | a | R = r వద్ద సగం సామర్థ్యం లోపలే పోతుంది, కాబట్టి దక్షత 50% |
| 37 | b | R = 0 వద్ద V = 0, కాబట్టి C తప్పు |
| 38 | d | I = 6/(4 + 2) = 1 A; V = 4 V; తిరగబడితే: 3/6 = 0.5 A; I² × 2 = 2 W. నాలుగూ సరైనవి |
| 39 | c | E = 9 V (y-అంతర ఖండం); r = 9/4.5 = 2 Ω |
| 40 | b | 1 = 2E/(2 + r), 1.25 = 5E/(5 + r) నుండి r = 1 Ω, E = 1.5 V |
| 41 | a | శిఖరం R = r = 3 Ω వద్ద; E²/(4 × 3) = 12 నుండి E = 12 V |
| 42 | d | 12 − 100 × 0.05 = 7 V |
| 43 | a | 12 + 20 × 0.05 = 13 V |
| 44 | c | mn = 24 తో nr/m = 6 కావాలి, కాబట్టి n = 12, m = 2; I = 48/(12 + 12) = 2 A |
| 45 | b | E_eq = (2 + 1)/2 = 1.5 V, r_eq = 0.5 Ω; I = 1.5/2 = 0.75 A |