అధ్యాయం 7: కిర్చాఫ్ నియమాలు (Kirchhoff's Laws)
ఒక వలయాన్ని సరళమైన శ్రేణి, సమాంతర భాగాలుగా విడదీయలేనప్పుడు రెండు నియమాలు దానిని సాధిస్తాయి: ప్రతి సంధి వద్ద ఆవేశం సంరక్షింపబడుతుంది, ప్రతి లూప్ చుట్టూ శక్తి సంరక్షింపబడుతుంది.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
సంధి నియమాన్ని, లూప్ నియమాన్ని పేర్కొని, ప్రతి దానినీ ఒక సంరక్షణ నియమంతో అనుసంధానించడం.
నిరోధాలకు, ఘటాలకు గుర్తు సంప్రదాయాలను తప్పు లేకుండా వాడటం.
రెండు లూప్ల వలయాలను లూప్ సమీకరణాలతో, నోడ్ పద్ధతితో సాధించడం.
ఏ రెండు బిందువుల మధ్య అయినా పొటెన్షియల్ భేదాన్ని కనుగొనడం.
నెట్వర్క్ లోపల ఆవేశితం అవుతున్న ఘటాలను సరిగ్గా విశ్లేషించడం.
7.1 సంధి నియమం
ఏ సంధి (junction) వద్ద అయినా, లోపలికి వచ్చే మొత్తం ప్రవాహం బయటకు వెళ్ళే మొత్తం ప్రవాహానికి సమానం. ఇదే సంధి నియమం (Junction rule):
ఇది ఆవేశ సంరక్షణ. స్థిర స్థితిలో సంధి వద్ద ఆవేశం పోగుపడదు. ఇది బెంగళూరులోని ట్రాఫిక్ సర్కిల్ లాగా పనిచేస్తుంది: నిమిషానికి లోపలికి వచ్చే కార్లు, నిమిషానికి బయటకు వెళ్ళే కార్లకు సమానంగా ఉండాలి, లేకపోతే సర్కిల్ నిండిపోతుంది.
7.2 లూప్ నియమం
ఏ సంవృత లూప్ చుట్టూ అయినా తిరిగి, పొటెన్షియల్ ప్రతి పెరుగుదలను, తగ్గుదలను కలపండి. మొత్తం శూన్యం. ఇదే లూప్ నియమం (Loop rule):
ఇది శక్తి సంరక్షణ. లూప్ చుట్టూ తిరిగిన ఆవేశం అదే బిందువుకు, అదే పొటెన్షియల్కు తిరిగి వస్తుంది. ఘటాల నుండి అది పొందిన శక్తి, నిరోధాలలో అది వదలిన శక్తికి సమానం కావాలి.
7.3 గుర్తు సంప్రదాయాలు
లూప్ చుట్టూ నడవడానికి ఒక దిశను ఎంచుకోండి. తర్వాత ఈ గుర్తులు వాడండి:
| దాటిన అంశం | నడక దిశ | పొటెన్షియల్లో మార్పు |
|---|---|---|
| నిరోధం R | ఊహించిన ప్రవాహం I దిశలోనే | −IR |
| నిరోధం R | ఊహించిన ప్రవాహం I కి వ్యతిరేకంగా | +IR |
| ఘటం E | − టెర్మినల్ నుండి + టెర్మినల్కు | +E |
| ఘటం E | + టెర్మినల్ నుండి − టెర్మినల్కు | −E |
ఘటానికి గుర్తు మీరు ముందుగా ఏ టెర్మినల్ను కలుస్తారో దానిపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది. అది ప్రవాహంపై ఆధారపడదు. ఘటం అంతర్నిరోధాన్ని ఇతర నిరోధాలలాగే పరిగణిస్తాం.
7.4 పద్ధతి
ప్రతి శాఖలో ఒక బాణంతో ప్రవాహాన్ని గుర్తించండి. దిశలను స్వేచ్ఛగా ఊహించవచ్చు.
తెలియని రాశుల సంఖ్యను తగ్గించడానికి సంధి నియమాన్ని వాడండి.
సరిపడా స్వతంత్ర లూప్లను ఎంచుకోండి. b శాఖలు, j సంధులు ఉంటే b − j + 1 లూప్ సమీకరణాలు కావాలి.
పై గుర్తు పట్టికతో లూప్ సమీకరణాలు రాయండి.
సాధించండి. ఋణ జవాబు వస్తే నిజమైన ప్రవాహం మీ బాణానికి వ్యతిరేకంగా ప్రవహిస్తుంది. దాని పరిమాణం మాత్రం సరైనదే.
7.5 సాధించిన రెండు-లూప్ వలయం
మూడు శాఖలు పై సంధి P ని కింది సంధి Q తో కలుపుతాయి. ఎడమ శాఖలో 10 V ఘటం, 2 Ω ఉన్నాయి. మధ్య శాఖ కేవలం 2 Ω నిరోధకం. కుడి శాఖలో 8 V ఘటం, 2 Ω ఉన్నాయి. రెండు ఘటాల + టెర్మినల్ P వైపు ఉంది.

ఘటాలు ఉన్న శాఖల ద్వారా 2 A, 1 A ప్రవాహాలు పైకి P లోకి వచ్చి, కలిసి 3 A గా మధ్య నిరోధకం ద్వారా కిందకి వెళతాయి.
I₁ ని ఎడమ శాఖలో పైకి, I₂ ని కుడి శాఖలో పైకి, I₃ ని మధ్య శాఖలో కిందకి తీసుకోండి. P వద్ద సంధి నియమం I₃ = I₁ + I₂ ఇస్తుంది.
ఎడమ లూప్ (ఎడమ శాఖ, మధ్య శాఖ), ఎడమ వైపు పైకి, మధ్యలో కిందకి నడవగా:
కుడి లూప్ (కుడి శాఖ, మధ్య శాఖ):
తీసివేస్తే 2 − 2I₁ + 2I₂ = 0, కాబట్టి I₁ = I₂ + 1. దీనిని, I₃ = I₁ + I₂ ని రెండో సమీకరణంలో ఉంచితే: 8 − 2I₂ − 2(2I₂ + 1) = 0, కాబట్టి I₂ = 1 A. అప్పుడు I₁ = 2 A, I₃ = 3 A. రెండు ఘటాలూ శక్తిని ఇస్తున్నాయి.
7.6 నోడ్ పద్ధతి
కింది సంధి Q ని శూన్య పొటెన్షియల్గా, పై సంధిని V గా తీసుకోండి. P నుండి Q కు ప్రతి శాఖ కిందకి (V − E)/R ప్రవాహాన్ని మోస్తుంది; ఇక్కడ E అనేది + టెర్మినల్ P వైపు ఉన్న ఆ శాఖలోని ఘటం విద్యుచ్ఛాలక బలం. P వద్ద సంధి నియమం:
పై వలయానికి: V = (10/2 + 8/2 + 0/2)/(1/2 + 1/2 + 1/2) = 9/1.5 = 6 V. కాబట్టి I₃ = 6/2 = 3 A, I₁ = (10 − 6)/2 = 2 A, I₂ = (8 − 6)/2 = 1 A. అవే జవాబులు, తక్కువ బీజగణితం.
ఒకే రెండు సంధుల మధ్య కలిపిన ఏ శాఖల సమూహానికైనా ఈ సూత్రం వేగంగా పనిచేస్తుంది. ఆ ఆకారం కనిపించినప్పుడల్లా దీనిని వాడండి.
7.7 రెండు బిందువుల మధ్య పొటెన్షియల్ భేదం
V_A − V_B కనుగొనడానికి, B వద్ద మొదలుపెట్టి ఏ మార్గం గుండానైనా A కు నడవండి, గుర్తు పట్టికతో మార్పులను కలుపుతూ. మొత్తం V_A − V_B. ఏ మార్గం అయినా అదే జవాబు వస్తుంది; ఇది మంచి తనిఖీ.
స్థిర DC వలయంలో కెపాసిటర్ ఉన్న శాఖలో ప్రవాహం ఉండదు. దానిని తెగిన మార్గంగా భావించి పొటెన్షియల్స్ కనుగొనండి; అప్పుడు కెపాసిటర్ ఆవేశం CV.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.1: ఒక సంధి వద్ద రెండు తీగల ద్వారా 5 A, 3 A లోపలికి, మూడో తీగ ద్వారా 2 A బయటకు ప్రవహిస్తాయి. నాల్గో తీగలో ప్రవాహం కనుగొనండి.
సాధన: లోపలికి = 8 A. ఇప్పటివరకు బయటకు = 2 A. నాల్గో తీగ సంధి నుండి 6 A బయటకు మోస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.2: 12 V ఘటం, 4 V ఘటం ఒకే లూప్లో, వాటి + టెర్మినల్స్ ఒకదానివైపు ఒకటి ఉండేలా ఉన్నాయి. ఘటాలతో సహా లూప్లో మొత్తం నిరోధం 4 Ω. ప్రవాహం కనుగొనండి.
సాధన: చుట్టూ నడిస్తే విద్యుచ్ఛాలక బలాలు వ్యతిరేకిస్తాయి: 12 − 4 = 4I, కాబట్టి I = 2 A. ఇది 12 V ఘటం నెట్టే దిశలో ప్రవహిస్తుంది. 4 V ఘటం ఆవేశితం అవుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.3: సాధించిన ఉదాహరణ 7.2 లో 4 V ఘటానికి 1 Ω అంతర్నిరోధం ఉంది. దాని టెర్మినల్ వోల్టేజి కనుగొనండి.
సాధన: ప్రవాహం దాని + టెర్మినల్ వద్ద లోపలికి వెళుతుంది, కాబట్టి అది ఆవేశితం అవుతుంది. V = 4 + 2 × 1 = 6 V.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.4: P, Q సంధులను మూడు శాఖలు కలుపుతాయి. శాఖ 1: 2 Ω తో 12 V ఘటం. శాఖ 2: 3 Ω తో 3 V ఘటం. శాఖ 3: కేవలం 3 Ω. రెండు ఘటాల + టెర్మినల్ P వైపు ఉంది. 3 V ఘటంలో ప్రవాహం కనుగొనండి.
సాధన: V = (12/2 + 3/3 + 0)/(1/2 + 1/3 + 1/3) = 7/(7/6) = 6 V. శాఖ 2 లో కిందకి ప్రవాహం = (6 − 3)/3 = 1 A. కాబట్టి 1 A, 3 V ఘటంలోకి దాని + టెర్మినల్ వద్ద వెళుతుంది. అది ఆవేశితం అవుతుంది. తనిఖీ: శాఖ 1 (12 − 6)/2 = 3 A పైకి పంపుతుంది, 1 + 2 = 3 A కిందకి వెళుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.5: ఒక్కొక్కటి 1 Ω అంతర్నిరోధం గల 6 V, 3 V ఘటాలను సమాంతరంగా (సజాతి టెర్మినల్స్ కలిసి) 2 Ω భారానికి కలిపారు. భార ప్రవాహం కనుగొనండి.
సాధన: V = (6/1 + 3/1)/(1 + 1 + 1/2) = 9/2.5 = 3.6 V. భార ప్రవాహం = 3.6/2 = 1.8 A.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.6: ఒక శాఖ A నుండి 2 Ω నిరోధకం, తర్వాత 5 V ఘటం గుండా B కు వెళుతుంది. ఘటం + టెర్మినల్ A వైపు ఉంది. A నుండి B కు 1 A ప్రవహిస్తుంది. V_A − V_B కనుగొనండి.
సాధన: A నుండి B కు నడవండి: ప్రవాహ దిశలో నిరోధకం దాటితే −2 V; ఘటాన్ని + నుండి − కు దాటితే −5 V. కాబట్టి V_B = V_A − 7, V_A − V_B = 7 V.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.7: 1 Ω అంతర్నిరోధం గల 9 V బ్యాటరీ శ్రేణిలోని రెండు 4 Ω నిరోధకాలను నడుపుతుంది. రెండు నిరోధకాల మధ్య బిందువును భూసంధానం (earth) చేశారు. బ్యాటరీ + టెర్మినల్ పొటెన్షియల్ కనుగొనండి.
సాధన: I = 9/9 = 1 A. + టెర్మినల్ నుండి ప్రవాహం ఒక 4 Ω నిరోధకం గుండా భూమికి వెళుతుంది. కాబట్టి + టెర్మినల్ భూమి కంటే 4 V ఎక్కువ: +4 V. − టెర్మినల్ −4 V వద్ద ఉంటుంది. మిగిలిన 1 V బ్యాటరీ లోపలే కోల్పోతుంది.
త్వరిత పునశ్చరణ
సంధి నియమం: లోపలికి వచ్చే ప్రవాహాలు = బయటకు వెళ్ళే ప్రవాహాలు (ఆవేశ సంరక్షణ).
లూప్ నియమం: లూప్ చుట్టూ పొటెన్షియల్ మార్పుల మొత్తం = 0 (శక్తి సంరక్షణ).
I దిశలో నిరోధకం: −IR. ఘటం − నుండి + కు: +E.
b − j + 1 లూప్ సమీకరణాలు కావాలి.
ఋణ జవాబు = ఊహకు వ్యతిరేక దిశలో ప్రవాహం.
రెండు సంధుల మధ్య శాఖలు: V = Σ(E/R)/Σ(1/R).
ఘటం + టెర్మినల్లోకి ప్రవాహం వెళితే అది ఆవేశితం అవుతుంది: V = E + Ir.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
ప్రవాహ దిశ ఆధారంగా ఘటానికి గుర్తు ఇవ్వడం. అది మీరు ముందుగా ఏ టెర్మినల్ను కలుస్తారో దానిపైనే ఆధారపడుతుంది.
b − j + 1 కంటే ఎక్కువ లూప్ సమీకరణాలు రాసి, ఆధారపడిన సమీకరణాలు పొందడం.
లెక్కించిన ప్రవాహం మైనస్ గుర్తును వదిలేసి, తర్వాత ఘటానికి తప్పు దిశ వాడటం.
లూప్లో ఘటం అంతర్నిరోధాన్ని మర్చిపోవడం.
నెట్వర్క్లోని ప్రతి ఘటం ఉత్సర్గం అవుతుందని అనుకోవడం.
లూప్ నియమంలో సంవృతం కాని మార్గాన్ని వాడటం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. కిర్చాఫ్ సంధి నియమం దేని సంరక్షణ నుండి వస్తుంది? (a) శక్తి (b) ద్రవ్యవేగం (c) ద్రవ్యరాశి (d) ఆవేశం
2. కిర్చాఫ్ లూప్ నియమం దేని సంరక్షణ నుండి వస్తుంది? (a) ఆవేశం (b) శక్తి (c) ద్రవ్యవేగం (d) ద్రవ్యరాశి
3. ప్రవాహం I దిశలోనే నిరోధం R ను దాటితే పొటెన్షియల్లో మార్పు (a) +IR (b) శూన్యం (c) −IR (d) +2IR
4. E విద్యుచ్ఛాలక బలం గల ఘటాన్ని − టెర్మినల్ నుండి + టెర్మినల్కు దాటితే పొటెన్షియల్లో మార్పు (a) +E (b) −E (c) శూన్యం (d) ప్రవాహంపై ఆధారపడుతుంది
5. ఒక సంధి వద్ద 4 A, 6 A లోపలికి, మూడో తీగ ద్వారా 3 A బయటకు ప్రవహిస్తాయి. నాల్గో తీగ మోసేది (a) 13 A లోపలికి (b) 1 A బయటకు (c) 7 A బయటకు (d) 3 A లోపలికి
6. ఒక కిర్చాఫ్ సమస్యను సాధిస్తే ఒక శాఖ ప్రవాహం −2 A వచ్చింది. దీని అర్థం (a) ఏదో తప్పు ఉంది (b) ప్రవాహం శూన్యం (c) శాఖ తెరిచి ఉంది (d) ఊహించిన దిశకు వ్యతిరేకంగా 2 A ప్రవహిస్తుంది
7. ఏ సంవృత లూప్ చుట్టూ అయినా పొటెన్షియల్ మార్పుల బీజీయ మొత్తం (a) శూన్యం (b) మొత్తం విద్యుచ్ఛాలక బలానికి సమానం (c) ఎప్పుడూ ధనాత్మకం (d) IR కు సమానం
8. కిర్చాఫ్ నియమాలను వర్తింపజేయగలిగేది (a) శ్రేణి వలయాలకు మాత్రమే (b) ఏ విద్యుత్ నెట్వర్క్కైనా (c) సమాంతర వలయాలకు మాత్రమే (d) ఒకే ఘటం ఉన్న వలయాలకు మాత్రమే
9. ఒక వలయంలో 3 శాఖలు, 2 సంధులు ఉన్నాయి. స్వతంత్ర లూప్ సమీకరణాల సంఖ్య (a) 3 (b) 1 (c) 4 (d) 2
10. ఏ సంధి వద్ద అయినా, లోపలికి వచ్చే ప్రవాహాల మొత్తం దీనికి సమానం (a) ఏది బయటకు వెళ్లినా శూన్యం (b) బయటకు వెళ్ళే ప్రవాహానికి రెట్టింపు (c) బయటకు వెళ్ళే ప్రవాహాల మొత్తం (d) బయటకు వెళ్ళే ప్రవాహాల లబ్ధం
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. 12 V ఘటం, 4 V ఘటం ఒకే లూప్లో, వాటి + టెర్మినల్స్ ఒకదానివైపు ఒకటి ఉండేలా ఉన్నాయి. లూప్ మొత్తం నిరోధం 4 Ω. ప్రవాహం (a) 2 A (b) 4 A (c) 1 A (d) 3 A
12. Q11 లోని అవే రెండు ఘటాలను ఒకదానికి ఒకటి సహాయం చేసేలా తిప్పారు, అదే 4 Ω. ప్రవాహం (a) 2 A (b) 3 A (c) 4 A (d) 8 A
13. P, Q సంధుల మధ్య మూడు శాఖలు ఉన్నాయి: 2 Ω తో 10 V ఘటం, కేవలం 2 Ω, 2 Ω తో 8 V ఘటం. రెండు ఘటాల + టెర్మినల్ P వైపు. కేవల 2 Ω లో ప్రవాహం (a) 2 A (b) 3 A (c) 4.5 A (d) 9 A
14. Q13 వలయంలో Q తో పోలిస్తే P పొటెన్షియల్ (a) 9 V (b) 10 V (c) 8 V (d) 6 V
15. Q13 వలయంలో 8 V ఘటం ద్వారా ప్రవాహం (a) 1 A (b) 2 A (c) 3 A (d) శూన్యం
16. ఒక్కొక్కటి r = 1 Ω గల 6 V, 3 V ఘటాలను సమాంతరంగా (సజాతి టెర్మినల్స్ కలిసి) 2 Ω భారానికి కలిపారు. భార ప్రవాహం (a) 4.5 A (b) 1.8 A (c) 3.6 A (d) 2.25 A
17. P, Q సంధుల మధ్య మూడు శాఖలు: 2 Ω తో 12 V ఘటం, 3 Ω తో 3 V ఘటం, కేవలం 3 Ω. రెండు ఘటాల + టెర్మినల్ P వైపు. 3 V ఘటం (a) 1 A ఇస్తుంది (b) 3 A తో ఆవేశితం అవుతుంది (c) 1 A తో ఆవేశితం అవుతుంది (d) ప్రవాహాన్ని మోయదు
18. 6 V ఆదర్శ ఘటం శ్రేణిలోని 1 Ω, 2 Ω లను నడుపుతుంది. 2 Ω నిరోధకంపై పొటెన్షియల్ పతనం (a) 2 V (b) 3 V (c) 6 V (d) 4 V
19. ఒక శాఖ A నుండి 2 Ω, తర్వాత 5 V ఘటం గుండా B కు వెళుతుంది; ఘటం + టెర్మినల్ A వైపు. A నుండి B కు 1 A ప్రవహిస్తుంది. V_A − V_B (a) 7 V (b) 3 V (c) −3 V (d) −7 V
20. Q19 లో ఘటాన్ని తిప్పారు, అంటే దాని − టెర్మినల్ A వైపు; A నుండి B కు అదే 1 A. V_A − V_B (a) 7 V (b) 3 V (c) −3 V (d) −7 V
21. రెండు సర్వసమాన ఘటాల (E, r) ను ఒకదాని + ను మరొకదాని − కు కలుపుతూ లూప్గా కలిపారు, ఇంకేమీ లేదు. ప్రవాహం (a) శూన్యం (b) E/r (c) 2E/r (d) E/(2r)
22. రెండు సర్వసమాన ఘటాల (E, r) ను సజాతి టెర్మినల్స్ కలిసేలా సమాంతరంగా, భారం లేకుండా కలిపారు. ప్రతి ఘటం ద్వారా ప్రవాహం (a) E/r (b) 2E/r (c) E/(2r) (d) శూన్యం
స్థాయి 3: సవాలు
23. P, Q సంధుల మధ్య మూడు శాఖలు: 2 Ω తో 6 V ఘటం, 4 Ω తో 4 V ఘటం, కేవలం 4 Ω. రెండు ఘటాల + టెర్మినల్ P వైపు. 4 V ఘటం ద్వారా ప్రవాహం (a) 1 A (b) 0.5 A (c) శూన్యం (d) 2 A
24. Q23 వలయంలో కేవల 4 Ω లో ప్రవాహం (a) 1 A (b) 2 A (c) 0.5 A (d) 1.5 A
25. ఒక్కొక్కటి 1 Ω అంతర్నిరోధం గల 6 V ఘటం, 2 V ఘటం ఒక 2 Ω నిరోధకంతో ఒకే లూప్లో, + టెర్మినల్స్ ఒకదానివైపు ఒకటి ఉండేలా ఉన్నాయి. 2 V ఘటం టెర్మినల్ వోల్టేజి (a) 1 V (b) 2 V (c) 4 V (d) 3 V
26. P, Q సంధుల మధ్య మూడు శాఖలు: 1 Ω తో 4 V ఘటం, 1 Ω తో 2 V ఘటం, కేవలం 2 Ω. రెండు ఘటాల + టెర్మినల్ P వైపు. కేవల 2 Ω లో ప్రవాహం (a) 2 A (b) 1.2 A (c) 0.4 A (d) 2.4 A
27. 1 Ω అంతర్నిరోధం గల 9 V బ్యాటరీ శ్రేణిలోని రెండు 4 Ω నిరోధకాలను నడుపుతుంది. వాటి మధ్య బిందువు భూసంధానం చేయబడింది. + టెర్మినల్ పొటెన్షియల్ (a) +4 V (b) +9 V (c) +4.5 V (d) −4 V
28. ఒక నెట్వర్క్లో 5 శాఖలు, 3 సంధులు ఉన్నాయి. స్వతంత్ర లూప్ సమీకరణాల సంఖ్య (a) 2 (b) 5 (c) 3 (d) 4
29. ప్రతిపాదన (A): స్థిర ప్రవాహాలు మోసే వలయంలోని ప్రతి సంధి వద్ద సంధి నియమం వర్తిస్తుంది. కారణం (R): లూప్ నియమం శక్తి సంరక్షణను తెలిపే వాక్యం. (a) రెండూ సత్యం, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం
30. వాక్యం I: కిర్చాఫ్ నియమాలను వాడేటప్పుడు ఊహించిన ప్రవాహ దిశలు నిజమైన దిశలే కావాలి, లేకపోతే జవాబులు తప్పుగా వస్తాయి. వాక్యం II: ఘటం లోకి ప్రవాహం దాని + టెర్మినల్ వద్ద వెళితే అది శక్తిని గ్రహిస్తుంది. (a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | d | ఆవేశం పోగుపడదు |
| 2 | b | పొటెన్షియల్కు ఒకే విలువ ఉంటుంది |
| 3 | c | ప్రవాహం అధిక నుండి తక్కువ పొటెన్షియల్కు ప్రవహిస్తుంది |
| 4 | a | − నుండి + కు అంటే పెరుగుదల |
| 5 | c | 10 లోపలికి, 3 బయటకు, కాబట్టి 7 బయటకు |
| 6 | d | పరిమాణం సరైనదే, దిశ వ్యతిరేకం |
| 7 | a | లూప్ నియమం |
| 8 | b | నియమాలు సాధారణమైనవి |
| 9 | d | b − j + 1 = 2 |
| 10 | c | సంధి నియమం |
| 11 | a | (12 − 4)/4 |
| 12 | c | (12 + 4)/4 |
| 13 | b | V = 9/1.5 = 6 V, 6/2 |
| 14 | d | నోడ్ పద్ధతి |
| 15 | a | (8 − 6)/2 |
| 16 | b | V = 3.6 V, 3.6/2 |
| 17 | c | V = 6 V, (6 − 3)/3, + టెర్మినల్లోకి |
| 18 | d | I = 2 A, 2 × 2 |
| 19 | a | A నుండి B కు −2, తర్వాత −5 |
| 20 | c | A నుండి B కు −2, తర్వాత +5 |
| 21 | b | 2E/(2r) |
| 22 | d | సమాన విద్యుచ్ఛాలక బలాలు సమతుల్యం అవుతాయి |
| 23 | c | V = 4/1 = 4 V, ఆ ఘటం విద్యుచ్ఛాలక బలానికి సమానం |
| 24 | a | 4/4 |
| 25 | d | I = 4/4 = 1 A, ఆవేశితం: 2 + 1 |
| 26 | b | V = 6/2.5 = 2.4 V, 2.4/2 |
| 27 | a | 1 A, 4 Ω ద్వారా భూమికి |
| 28 | c | 5 − 3 + 1 |
| 29 | b | రెండూ సత్యం; R లూప్ల గురించి, A సంధుల గురించి |
| 30 | d | గుర్తులే దిశను సరిదిద్దుతాయి; ఆవేశితం శక్తిని గ్రహిస్తుంది |
అధ్యాయం 7 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
సంధి నియమం (KCL): సంధిలోకి వచ్చే మొత్తం ప్రవాహం బయటకు వెళ్ళే మొత్తం ప్రవాహానికి సమానం. ఇది ఆవేశ సంరక్షణ నుండి వస్తుంది.
లూప్ నియమం (KVL): ఏ సంవృత లూప్ చుట్టూ అయినా పొటెన్షియల్ మార్పుల బీజీయ మొత్తం శూన్యం. ఇది శక్తి సంరక్షణ నుండి వస్తుంది (స్థిర విద్యుత్ క్షేత్రం సంరక్షక).
లూప్ చుట్టూ నడిచేటప్పుడు గుర్తు నియమాలు: ప్రవాహ దిశలో నిరోధకం దాటితే −IR; వ్యతిరేకంగా దాటితే +IR.
ఘటాన్ని − నుండి + కు దాటితే +E; + నుండి − కు దాటితే −E (ప్రవాహ దిశ ఏదైనా).
ప్రవాహ దిశలను ఊహించవచ్చు. ఋణ జవాబు అంటే నిజమైన ప్రవాహం వ్యతిరేక దిశలో ఉందని మాత్రమే.
నోడ్ పద్ధతి: ఒక నోడ్ను 0 V గా తీసుకొని, మిగిలిన నోడ్ల వద్ద శాఖ ప్రవాహాలు (V_a − V_b)/R తో KCL రాయండి.
ఘటం ఉన్న శాఖ: E, X నుండి Y వైపు నెడితే, E, R ద్వారా X నుండి Y కు ప్రవాహం (V_X − V_Y + E)/R.
వ్యతిరేకంగా ఉన్న ఘటాలతో ఒకే లూప్: I = (E_1 − E_2)/(మొత్తం R); పెద్ద ఘటం ఉత్సర్గం అవుతుంది, చిన్నది ఆవేశితం అవుతుంది.
రెండు బిందువుల మధ్య పొటెన్షియల్ భేదం: వాటి మధ్య ఏదైనా ఒక మార్గం వెంట మార్పులను కలపండి.
b శాఖలు, n సంధులు గల వలయానికి (n − 1) సంధి సమీకరణాలు, b − (n − 1) లూప్ సమీకరణాలు కావాలి.
ఆవేశితం అవుతున్న ఘటం టెర్మినల్ వోల్టేజి = E + Ir; ఉత్సర్గం అవుతున్నది = E − Ir.
శ్రేణి, సమాంతరాలుగా కుదించలేని వాటితో సహా ఏ వలయానికైనా కిర్చాఫ్ నియమాలు పనిచేస్తాయి.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| లూప్ వెంట అడుగు | పొటెన్షియల్ మార్పు |
|---|---|
| నిరోధకం, ప్రవాహంతో పాటు | −IR |
| నిరోధకం, ప్రవాహానికి వ్యతిరేకంగా | +IR |
| ఘటం, − టెర్మినల్ నుండి + టెర్మినల్కు | +E |
| ఘటం, + టెర్మినల్ నుండి − టెర్మినల్కు | −E |
| సాధారణ కలిపే తీగ | 0 |
| మొత్తం సంవృత లూప్ | మొత్తం 0 |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"C for Current, C for Charge": Current (ప్రవాహం, సంధి) నియమం Charge (ఆవేశం) సంరక్షణ నుండి వస్తుంది; రెండూ C తోనే మొదలవుతాయి.
"V for Voltage, E for Energy": Voltage (వోల్టేజి, లూప్) నియమం Energy (శక్తి) సంరక్షణ నుండి వస్తుంది.
"ప్రవాహంతో పాటు కిందకి" (Downhill with the flow): ప్రవాహంతో పాటు నిరోధకం దాటితే పొటెన్షియల్ పడిపోతుంది (−IR).
"మైనస్ నుండి ప్లస్, పైకి ఎక్కు" (Minus to plus, climb up): ఘటాన్ని − నుండి + కు దాటితే పొటెన్షియల్ E పెరుగుతుంది.
భావనల అనుసంధానం
స్థిర విద్యుత్ క్షేత్రం సంరక్షకం కాబట్టే KVL పనిచేస్తుంది; ఇది భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 11: స్థిర విద్యుత్ శాస్త్రం లో చూపాం.
లూప్ నియమానికి ఆధారమైన శక్తి సంరక్షణను భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 4: పని, శక్తి మరియు సామర్థ్యం లో నేర్చుకున్నాం.
అదే లూప్ విశ్లేషణను భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 14: విద్యుదయస్కాంత ప్రేరణ మరియు ఏకాంతర విద్యుత్ ప్రవాహాలు లో LR, LC వలయాలకు వాడతారు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. కిర్చాఫ్ సంధి నియమం; B. కిర్చాఫ్ లూప్ నియమం; C. ప్రవాహ దిశలో నిరోధకాన్ని దాటడం; D. ఘటాన్ని − నుండి + టెర్మినల్కు దాటడం
జాబితా II: (i) +E; (ii) శక్తి సంరక్షణ; (iii) −IR; (iv) ఆవేశ సంరక్షణ
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-iii, B-ii, C-iv, D-i
32. జాబితా I లోని ప్రతి సంధిని జాబితా II లోని తెలియని ప్రవాహం x తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. 4 A, 3 A లోపలికి; 2 A, x బయటకు; B. 6 A లోపలికి; 2 A, 1 A, x బయటకు; C. 2 A లోపలికి; 5 A, x బయటకు; D. 7 A లోపలికి; రెండు సమాన ప్రవాహాలు x బయటకు
జాబితా II: (i) 3.5 A; (ii) 3 A, నిజానికి సంధిలోకి వస్తుంది; (iii) 5 A; (iv) 3 A బయటకు
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (c) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i
33. ఒకే లూప్లో 12 V, 6 V ఆదర్శ ఘటాలు, మొత్తం 3 Ω నిరోధం ఉన్నాయి. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. ఘటాలు సహాయకంగా ఉన్నప్పుడు ప్రవాహం; B. ఘటాలు వ్యతిరేకంగా ఉన్నప్పుడు ప్రవాహం; C. వ్యతిరేకంగా ఉన్నప్పుడు 12 V ఘటం ఇచ్చే సామర్థ్యం; D. వ్యతిరేకంగా ఉన్నప్పుడు 6 V ఘటం గ్రహించే సామర్థ్యం
జాబితా II: (i) 2 A; (ii) 12 W; (iii) 6 A; (iv) 24 W
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
34. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. సంధి వద్ద ప్రవాహాల బీజీయ మొత్తం; B. సంవృత లూప్ చుట్టూ పొటెన్షియల్ మార్పుల బీజీయ మొత్తం; C. సాధనలో ఒక ప్రవాహం ఋణంగా వచ్చింది; D. 2 సంధులు, 3 శాఖలు గల వలయానికి స్వతంత్ర లూప్ సమీకరణాల సంఖ్య
జాబితా II: (i) నిజమైన దిశ ఊహించినదానికి వ్యతిరేకం; (ii) 2; (iii) శూన్యం, ఎందుకంటే ఆవేశం పోగుపడదు; (iv) శూన్యం, ఎందుకంటే స్థిర విద్యుత్ క్షేత్రం సంరక్షకం
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii
35. క్రింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. సంధి నియమం ఆవేశ సంరక్షణ నుండి వస్తుంది.
B. లూప్ నియమం శక్తి సంరక్షణ నుండి వస్తుంది.
C. ప్రతి శాఖ ప్రవాహానికి ఎంచుకునే దిశ ఏదైనా కావచ్చు.
D. సంధి నియమం సరిగ్గా మూడు తీగలు కలిసే సంధుల వద్ద మాత్రమే వర్తిస్తుంది.
E. జవాబులో ఋణ ప్రవాహం వస్తే ఏదో తప్పు జరిగిందని అర్థం.
(a) 3 (b) 2 (c) 4 (d) 5
36. X, Y బిందువులను మూడు శాఖలు కలుపుతాయి: 1 Ω తో 6 V ఆదర్శ ఘటం, 2 Ω తో 3 V ఆదర్శ ఘటం (రెండింటి + X వైపు), 2 Ω భారం. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. భారంపై పొటెన్షియల్ భేదం 3.75 V.
B. 3 V ఘటం ఆవేశితం అవుతుంది.
C. 6 V ఘటం ద్వారా ప్రవాహం 2.25 A.
D. భార ప్రవాహం 2.25 A.
(a) A మరియు D మాత్రమే (b) A, B మరియు C మాత్రమే (c) B మరియు D మాత్రమే (d) A, B, C మరియు D
37. లూప్ నియమాన్ని వర్తింపజేయడం గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ప్రవాహానికి వ్యతిరేకంగా నిరోధకాన్ని దాటితే +IR.
B. ఘటాన్ని + నుండి − కు దాటితే −E.
C. తెరిచిన ఖాళీని దాటే మార్గానికైనా, ఆ ఖాళీ వోల్టేజిని కలిపితే, ఏ సంవృత మార్గానికైనా నియమం వర్తిస్తుంది.
D. లూప్లో ఒకటి కంటే ఎక్కువ ఘటాలు ఉంటే నియమం విఫలమవుతుంది.
(a) A మాత్రమే (b) A మరియు D మాత్రమే (c) B మరియు D మాత్రమే (d) A, B మరియు C మాత్రమే
38. X, Y బిందువులను మూడు శాఖలు కలుపుతాయి: 2 Ω తో 10 V ఆదర్శ ఘటం, 4 Ω తో 4 V ఆదర్శ ఘటం (రెండింటి + X వైపు), 4 Ω నిరోధకం. ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. V_X − V_Y = 6 V.
B. 4 Ω నిరోధక శాఖ ద్వారా ప్రవాహం 1.5 A.
C. 4 V ఘటం వలయానికి సామర్థ్యాన్ని ఇస్తుంది.
D. 10 V ఘటం ద్వారా ప్రవాహం 2 A.
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
39. A నుండి B కు 2 A ప్రవాహం వరుసగా 3 Ω నిరోధకం, ఋణ టెర్మినల్ A వైపు ఉన్న 6 V ఘటం, 2 Ω నిరోధకం గుండా ప్రవహిస్తుంది. V_A − V_B
(a) 16 V (b) 4 V (c) −4 V (d) 10 V
40. ఒక నోడ్ వద్ద కలిసే నాలుగు తీగలపై అమ్మీటర్లు ఈ విలువలు చూపిస్తాయి. తీగ 4 లో ప్రవాహం
| తీగ | ప్రవాహం | దిశ |
|---|---|---|
| 1 | 3.0 A | నోడ్ వైపు |
| 2 | 1.5 A | నోడ్ నుండి దూరంగా |
| 3 | 2.5 A | నోడ్ వైపు |
| 4 | ? | ? |
(a) 4.0 A నోడ్ నుండి దూరంగా (b) 4.0 A నోడ్ వైపు (c) 7.0 A నోడ్ నుండి దూరంగా (d) 1.0 A నోడ్ వైపు
41. ఒకే లూప్లో P నుండి ఒకసారి సవ్యదిశలో తిరుగుతూ పొటెన్షియల్–దూరం గ్రాఫ్ గీశారు. ఘటం వద్ద పొటెన్షియల్ 12 V పైకి దూకుతుంది, R_1 = 4 Ω వెంట 8 V క్రమంగా తగ్గుతుంది, తర్వాత R_2 వెంట 4 V క్రమంగా తగ్గుతుంది. ప్రవాహం, R_2
(a) 2 A, 4 Ω (b) 3 A, 2 Ω (c) 1 A, 4 Ω (d) 2 A, 2 Ω
Q42–Q43 కు పేరా: ఇంటి పైకప్పుపై ఒక సోలార్ ప్యానెల్ (2 Ω అంతర్నిరోధం గల 18 V జనకంగా భావించండి) ఒక 12 V బ్యాటరీని (అంతర్నిరోధం 1 Ω) ఆవేశితం చేస్తుంది. అదే సమయంలో బ్యాటరీ టెర్మినల్స్కు 6 Ω LED దీపం కలిపి ఉంది. మూడూ ఒకే రెండు బిందువుల మధ్య సమాంతరంలో ఉన్నాయి.
42. దీపంపై పొటెన్షియల్ భేదం
(a) 12.6 V (b) 12.0 V (c) 13.2 V (d) 15.0 V
43. బ్యాటరీలోకి ఆవేశిత ప్రవాహం
(a) 2.1 A (b) 0.6 A (c) 2.7 A (d) 1.2 A
44. X, Y బిందువులను మూడు శాఖలు కలుపుతాయి: 2 Ω తో 12 V ఆదర్శ ఘటం, 6 Ω నిరోధకం, 3 Ω తో 6 V ఆదర్శ ఘటం (రెండు ఘటాల + X వైపు). 6 Ω నిరోధకం ద్వారా ప్రవాహం
(a) 2 A (b) 2/3 A (c) 1 A (d) 4/3 A
45. 8 V (r = 1 Ω), 4 V (r = 1 Ω) ఘటాలు 2 Ω నిరోధకంతో ఒకే లూప్లో వ్యతిరేకంగా ఉన్నాయి. 8 V, 4 V ఘటాల టెర్మినల్ వోల్టేజీలు
(a) 7 V, 3 V (b) 8 V, 4 V (c) 7 V, 5 V (d) 9 V, 5 V
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | KCL ఆవేశం నుండి, KVL శక్తి నుండి; ప్రవాహం వెంట −IR; − నుండి + కు +E |
| 32 | d | x = 7 − 2 = 5 A; 6 − 3 = 3 A బయటకు; 2 − 5 = −3 A, అంటే 3 A లోపలికి; 7/2 = 3.5 A |
| 33 | a | 18/3 = 6 A; 6/3 = 2 A; 12 × 2 = 24 W; 6 × 2 = 12 W |
| 34 | c | b − (n − 1) = 3 − 1 = 2 లూప్ సమీకరణాలు |
| 35 | a | A, B, C సరైనవి; KCL ఏ సంధి వద్దైనా వర్తిస్తుంది, ఋణ గుర్తు దిశను మాత్రమే తిప్పుతుంది |
| 36 | b | (6 − V)/1 + (3 − V)/2 = V/2 నుండి V = 3.75 V; 6 V ఘటం 2.25 A ఇస్తుంది, 0.375 A 3 V ఘటంలోకి వెళుతుంది, భారం 1.875 A తీసుకుంటుంది |
| 37 | d | ఎన్ని ఘటాలు ఉన్నా లూప్ నియమం వర్తిస్తుంది |
| 38 | c | (10 − V)/2 + (4 − V)/4 = V/4 నుండి V = 6 V; 2 A, 1.5 A, 4 V ఘటంలోకి 0.5 A, కాబట్టి C తప్పు |
| 39 | b | V_B = V_A − 6 + 6 − 4, కాబట్టి V_A − V_B = 4 V |
| 40 | a | లోపలికి: 3.0 + 2.5 = 5.5 A; బయటకు: 1.5 A + x, కాబట్టి x = 4.0 A దూరంగా |
| 41 | d | I = 8/4 = 2 A; R_2 = 4/2 = 2 Ω; పెరుగుదల, తగ్గుదల మొత్తం శూన్యం |
| 42 | a | (18 − V)/2 = (V − 12)/1 + V/6 నుండి 10V = 126, V = 12.6 V |
| 43 | b | (12.6 − 12)/1 = 0.6 A |
| 44 | d | (12 − V)/2 + (6 − V)/3 = V/6 నుండి V = 8 V, కాబట్టి I = 8/6 = 4/3 A |
| 45 | c | I = 4/4 = 1 A; 8 V ఘటం ఉత్సర్గం: 8 − 1 = 7 V; 4 V ఘటం ఆవేశితం: 4 + 1 = 5 V |