అధ్యాయం 2: ఓమ్ నియమం, నిరోధం మరియు విశిష్ట నిరోధం (Ohm's Law, Resistance and Resistivity)
ఒక వాహకం ప్రవాహాన్ని ఎంత గట్టిగా అడ్డుకుంటుందో నిరోధం చెబుతుంది. ఆకారంతో సంబంధం లేకుండా పదార్థమే ఎంత అడ్డుకుంటుందో విశిష్ట నిరోధం చెబుతుంది.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ఓమ్ నియమం (Ohm's law) ను పేర్కొని, డ్రిఫ్ట్ భావన నుండి దానిని ఉత్పాదించడం.
నిరోధం (Resistance, ఆకారంపై ఆధారపడుతుంది) ను విశిష్ట నిరోధం (Resistivity, పదార్థం, ఉష్ణోగ్రతలపై ఆధారపడుతుంది) నుండి వేరుచేయడం.
ఓమిక్ మరియు నాన్-ఓమిక్ పరికరాల V-I గ్రాఫ్లను చదవడం.
సాగదీసిన, లాగిన (drawn), కత్తిరించిన తీగల లెక్కలను వేగంగా చేయడం.
కార్బన్ నిరోధకం రంగు కోడ్ చదవడం.
2.1 ఓమ్ నియమం
స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద, లోహ వాహకం ద్వారా ప్రవాహం దాని కొనల మధ్య పొటెన్షియల్ భేదానికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది:
R నిరోధం. దాని SI ప్రమాణం ఓమ్ (Ω): 1 Ω = 1 V/A. R మితి సూత్రం [ML²T⁻³A⁻²].
ఇప్పుడు దీనిని అధ్యాయం 1 నుండి ఉత్పాదిద్దాం. L పొడవు, A వైశాల్యం గల తీగపై V పొటెన్షియల్ భేదం ఉందనుకోండి. లోపలి క్షేత్రం E = V/L. మనం J = σE, σ = ne²τ/m అని కనుగొన్నాం. కాబట్టి:
V = IR తో పోల్చగా:
నిరోధానికి వ్యుత్క్రమం వాహకత్వం (Conductance), G = 1/R. దీని ప్రమాణం సీమెన్స్ (S), అంటే Ω⁻¹.
2.2 నిరోధం, విశిష్ట నిరోధం వేరువేరు
నిరోధం ఒక వస్తువుకు సంబంధించినది. విశిష్ట నిరోధం ఒక పదార్థానికి సంబంధించినది. పొడవైన సన్నని రాగి తీగకూ, పొట్టిదైన లావుపాటి రాగి కడ్డీకి నిరోధాలు చాలా భిన్నంగా ఉంటాయి, కానీ విశిష్ట నిరోధం ఒకటే.
| రాశి | గుర్తు, ప్రమాణం | ఆధారపడేవి | ఆధారపడనివి |
|---|---|---|---|
| నిరోధం | R, ఓమ్ | పదార్థం, ఉష్ణోగ్రత, పొడవు, వైశాల్యం | ప్రవాహం లేదా వోల్టేజి (ఓమిక్ వాహకాలకు) |
| విశిష్ట నిరోధం | ρ, ఓమ్ మీటర్ | పదార్థం, ఉష్ణోగ్రత | పొడవు, వైశాల్యం, ఆకారం |
| వాహకత | σ, S m⁻¹ | పదార్థం, ఉష్ణోగ్రత | పొడవు, వైశాల్యం, ఆకారం |
పొడవైన తీగ ఎక్కువ ఎందుకు అడ్డుకుంటుంది? ఎలక్ట్రాన్లు ఎక్కువ జాలకాన్ని దాటాలి. లావుపాటి తీగ తక్కువ ఎందుకు అడ్డుకుంటుంది? ఎక్కువ స్వేచ్ఛా ఎలక్ట్రాన్లు ప్రవాహాన్ని పంచుకుంటాయి, హైవేపై ఎక్కువ లేన్ల లాగా.
గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద సాధారణ విశిష్ట నిరోధాలు:
| పదార్థం | వర్గం | ρ (Ω m), సుమారు |
|---|---|---|
| వెండి | వాహకం | 1.6 × 10⁻⁸ |
| రాగి | వాహకం | 1.7 × 10⁻⁸ |
| నిక్రోమ్ | మిశ్రమ లోహం | 1.0 × 10⁻⁶ |
| సిలికాన్ (శుద్ధ) | అర్ధవాహకం | సుమారు 2 × 10³ |
| గాజు | అవాహకం | 10¹⁰ నుండి 10¹⁴ |
అందుకే ఇంటి వైరింగ్కు రాగిని, గది హీటర్ కాయిల్కు నిక్రోమ్ను వాడుతారు.
2.3 V-I లక్షణాలు
ఒక వాహకానికి I ని V తో గ్రాఫ్ గీస్తే, ఆ ఆకారం అది ఓమ్ నియమాన్ని పాటిస్తుందో లేదో చెబుతుంది.
ఓమిక్ వాహకం మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖను ఇస్తుంది. I-V గ్రాఫ్లో (I నిలువుగా) వాలు 1/R. ఎక్కువ వాలు ఉన్న రేఖ అంటే తక్కువ నిరోధం. V-I గ్రాఫ్లో (V నిలువుగా) వాలు R యే; కాబట్టి ముందు అక్షాలను చదవండి.
నాన్-ఓమిక్ పరికరం ఓమ్ నియమాన్ని మూడు విధాలుగా ఉల్లంఘిస్తుంది:
గ్రాఫ్ సరళ రేఖ కాదు. ఫిలమెంట్ బల్బు దీనికి ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ. ప్రవాహం పెరిగే కొద్దీ ఫిలమెంట్ వేడెక్కి దాని నిరోధం పెరుగుతుంది, కాబట్టి వక్రం V అక్షం వైపు వంగుతుంది.
గ్రాఫ్ V గుర్తుపై ఆధారపడుతుంది. p-n సంధి డయోడ్ ఒక వైపు ప్రవాహాన్ని సులభంగా అనుమతిస్తుంది, రెండో వైపు దాదాపు అసలు అనుమతించదు.
ఒకే ప్రవాహం ఒకటి కంటే ఎక్కువ వోల్టేజీల వద్ద రావచ్చు. గాలియం ఆర్సెనైడ్లో V పెరిగే కొద్దీ ప్రవాహం తగ్గే ఒక ప్రాంతం ఉంటుంది.

లోహపు తీగ 1/R వాలు గల సరళ రేఖను ఇస్తుంది; ఫిలమెంట్ వక్రం వేడెక్కే కొద్దీ చదునుగా అవుతుంది, డయోడ్ ఋణ V వద్ద దాదాపు ప్రవాహాన్ని అసలు అనుమతించదు.
వక్రంగా ఉన్న గ్రాఫ్కు, ఒక బిందువు వద్ద రెండు నిరోధాలను నిర్వచించవచ్చు:
ఓమిక్ వాహకానికి రెండూ సమానం. నాన్-ఓమిక్ పరికరానికి అవి వేరుగా ఉంటాయి.
2.4 సాగదీసిన, లాగిన, కత్తిరించిన తీగలు
తీగను సాగదీసినప్పుడు లేదా డై ద్వారా లాగినప్పుడు దాని ఘనపరిమాణం మారదు. కాబట్టి LA = స్థిరాంకం.
పొడవు n రెట్లు అయితే, వైశాల్యం 1/n రెట్లవుతుంది:
వ్యాసార్ధం 1/k రెట్లు అయితే, వైశాల్యం 1/k² అవుతుంది, పొడవు k² రెట్లవుతుంది:
చిన్న సాగదీతకు R = ρL²/(ఘనపరిమాణం) కు సంవర్గాలు (logs) తీసుకోండి:
ఇది సుమారు 5 శాతం కంటే తక్కువ ఉన్న చిన్న మార్పులకు మాత్రమే పనిచేస్తుంది. 10 శాతం సాగదీతకు 1.1² = 1.21 వాడండి, అంటే 21 శాతం పెరుగుదల.
ఒకే పదార్థపు తీగలకు, R ని ద్రవ్యరాశి M, సాంద్రత d పరంగా రాయడం తరచుగా ఉపయోగపడుతుంది:
కత్తిరించడం సాగదీయడం కాదు. R నిరోధం గల తీగను n సమాన ముక్కలుగా కత్తిరిస్తే ప్రతి ముక్క నిరోధం R/n. ప్రతి ముక్క విశిష్ట నిరోధం మారదు.
2.5 కార్బన్ నిరోధకం రంగు కోడ్
రంగు కోడ్ NMC 2026 జాబితాలో పేర్కొనబడలేదు, కాబట్టి దీనిని త్వరిత సూచనగా మాత్రమే చూడండి. నాలుగు పట్టీలను పట్టీకి దగ్గరగా ఉన్న చివర నుండి చదువుతారు:
పట్టీలు 1, 2: అంకెలు. పట్టీ 3: పది ఘాత గుణకం. పట్టీ 4: సహనం (tolerance).
అంకెలు 0 నుండి 9: నలుపు, గోధుమ, ఎరుపు, నారింజ, పసుపు, ఆకుపచ్చ, నీలం, ఊదా, బూడిద, తెలుపు.
సహనం: బంగారు 5 శాతం, వెండి 10 శాతం, పట్టీ లేకపోతే 20 శాతం.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.1: ఒక విద్యుత్ టోస్టర్ 220 V సరఫరా నుండి 4 A తీసుకుంటుంది. దాని నిరోధాన్ని, వాహకత్వాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: R = V/I = 220/4 = 55 Ω. G = 1/55 ≈ 0.018 S.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.2: ఒక రాగి తీగ పొడవు 50 m, అడ్డుకోత వైశాల్యం 1 mm². ρ = 1.7 × 10⁻⁸ Ω m. దాని నిరోధాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: R = ρL/A = 1.7 × 10⁻⁸ × 50 / 10⁻⁶ = 0.85 Ω.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.3: 5 Ω తీగను మూడు రెట్ల పొడవుకు సాగదీశారు. కొత్త నిరోధాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: R' = n²R = 9 × 5 = 45 Ω.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.4: వ్యాసార్ధం అసలుదానిలో సగం అయ్యే వరకు ఒక తీగను లాగారు. దాని నిరోధం ముందు 2 Ω. కొత్త నిరోధాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: k = 2, కాబట్టి R' = k⁴R = 16 × 2 = 32 Ω.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.5: ఒక తీగ పొడవు 0.5 శాతం పెరిగేలా సాగదీశారు. దాని నిరోధం ఎంత శాతం మారుతుంది?
సాధన: ΔR/R = 2 × 0.5 = 1 శాతం పెరుగుదల.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.6: ఒక కార్బన్ దిమ్మె కొలతలు 1 cm × 2 cm × 4 cm. ఎదురెదురు ముఖాల మధ్య గరిష్ఠ నిరోధానికి, కనిష్ఠ నిరోధానికి నిష్పత్తిని కనుక్కోండి.
సాధన: గరిష్ఠ R: ప్రవాహం 4 cm భుజం వెంట, 1 × 2 ముఖం ద్వారా. R = ρ × 4/2 = 2ρ (cm ప్రమాణాలలో). కనిష్ఠ R: ప్రవాహం 1 cm భుజం వెంట, 2 × 4 ముఖం ద్వారా. R = ρ × 1/8. నిష్పత్తి = 2 ÷ (1/8) = 16.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.7: ఒక కార్బన్ నిరోధకానికి పసుపు, ఊదా, ఎరుపు, బంగారు పట్టీలు ఉన్నాయి. దాని విలువ కనుక్కోండి.
సాధన: పసుపు = 4, ఊదా = 7, ఎరుపు = గుణకం 10². కాబట్టి R = 47 × 100 = 4.7 kΩ, సహనం 5 శాతం.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.8: ఒకే లోహపు రెండు తీగల ద్రవ్యరాశుల నిష్పత్తి 1 : 2, పొడవుల నిష్పత్తి 2 : 1. వాటి నిరోధాల నిష్పత్తిని కనుక్కోండి.
సాధన: R ∝ L²/M. R₁/R₂ = (4/1) × (2/1) = 8. కాబట్టి R₁ : R₂ = 8 : 1.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.9: ఒక పరికరం I = 0.02V² (SI ప్రమాణాలు) ని పాటిస్తుంది. V = 5 V వద్ద దాని స్థిర (static), గతిక (dynamic) నిరోధాలను కనుక్కోండి.
సాధన: I = 0.02 × 25 = 0.5 A, కాబట్టి R_static = 5/0.5 = 10 Ω. dI/dV = 0.04V = 0.2 S, కాబట్టి R_dynamic = 1/0.2 = 5 Ω. ఈ పరికరం నాన్-ఓమిక్.
త్వరిత పునశ్చరణ
ఓమిక్ వాహకాలకు స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద V = IR.
R = ρL/A; ρ = m/(ne²τ) పదార్థం, ఉష్ణోగ్రతలపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది.
వాహకత్వం G = 1/R (సీమెన్స్); వాహకత σ = 1/ρ (S m⁻¹).
ఓమిక్: మూలబిందువు గుండా సరళ I-V రేఖ. ఫిలమెంట్, డయోడ్, GaAs నాన్-ఓమిక్.
పొడవు n రెట్లు సాగదీస్తే R → n²R. వ్యాసార్ధం 1/k అయితే R → k⁴R.
చిన్న సాగదీత: ΔR/R = 2ΔL/L.
n సమాన భాగాలుగా కత్తిరిస్తే: ప్రతి భాగం R/n.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
తీగను సాగదీస్తే విశిష్ట నిరోధం మారుతుందని చెప్పడం. నిరోధం మాత్రమే మారుతుంది.
10 శాతం వంటి పెద్ద సాగదీతకు ΔR/R = 2ΔL/L వాడటం. n² వాడండి.
వాలులను కలపి గందరగోళం: I-V గ్రాఫ్లో వాలు 1/R, V-I గ్రాఫ్లో వాలు R.
స్థిర ఘనపరిమాణం వద్ద పొడవు మారితే వైశాల్యం కూడా మారుతుందని మర్చిపోవడం.
mm² ను m² కు తప్పుగా మార్చడం. 1 mm² = 10⁻⁶ m², 10⁻³ కాదు.
A = πr² లో వ్యాసార్ధానికి బదులు వ్యాసం వాడటం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. విశిష్ట నిరోధం SI ప్రమాణం (a) Ω m⁻¹ (b) Ω m⁻² (c) Ω m (d) Ω⁻¹ m
2. తీగ విశిష్ట నిరోధం దేనిపై ఆధారపడుతుంది? (a) దాని పదార్థం, ఉష్ణోగ్రత (b) దాని పొడవు మాత్రమే (c) దాని వైశాల్యం మాత్రమే (d) దాని పొడవు, వైశాల్యం
3. వాహకత్వం SI ప్రమాణం (a) ఓమ్ (b) ఓమ్ మీటర్ (c) వోల్ట్ ప్రతి ఆంపియర్ (d) సీమెన్స్
4. స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఓమిక్ వాహకానికి I-V గ్రాఫ్ (a) పరావలయం (b) మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖ (c) అతిపరావలయం (d) V అక్షానికి సమాంతర సరళ రేఖ
5. వీటిలో నాన్-ఓమిక్ ఏది? (a) p-n సంధి డయోడ్ (b) స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద రాగి తీగ (c) స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద నిక్రోమ్ తీగ (d) స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద మాంగనిన్ తీగ
6. L పొడవు, A వైశాల్యం గల ఏకరీతి తీగ నిరోధం (a) ρA/L (b) ρ/(LA) (c) ρL/A (d) LA/ρ
7. ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రత n, విశ్రాంతి కాలం τ పరంగా విశిష్ట నిరోధం (a) ne²τ/m (b) m/(ne²τ) (c) neτ/m (d) m/(neτ)
8. నిరోధం మితి సూత్రం (a) [ML²T⁻²A⁻²] (b) [ML²T⁻³A⁻¹] (c) [MLT⁻³A⁻²] (d) [ML²T⁻³A⁻²]
9. ఒక తీగను రెండు సమాన భాగాలుగా కత్తిరించారు. ప్రతి భాగం విశిష్ట నిరోధం (a) సగమవుతుంది (b) రెట్టింపవుతుంది (c) మారదు (d) నాలుగు రెట్లు
10. 12 V బ్యాటరీ ఒక నిరోధకం ద్వారా 0.5 A ప్రవహింపజేస్తుంది. దాని నిరోధం (a) 24 Ω (b) 6 Ω (c) 12 Ω (d) 0.04 Ω
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. 100 m పొడవున్న రాగి తీగ అడ్డుకోత వైశాల్యం 2 mm². ρ = 1.7 × 10⁻⁸ Ω m అయితే దాని నిరోధం (a) 0.17 Ω (b) 0.85 Ω (c) 1.7 Ω (d) 8.5 Ω
12. 8 Ω తీగను రెట్టింపు పొడవుకు సాగదీశారు. కొత్త నిరోధం (a) 16 Ω (b) 4 Ω (c) 8 Ω (d) 32 Ω
13. 2 Ω తీగ వ్యాసార్ధం సగం అయ్యేలా లాగారు. కొత్త నిరోధం (a) 32 Ω (b) 8 Ω (c) 16 Ω (d) 4 Ω
14. ఒక తీగ పొడవు 2 శాతం పెరిగేలా సాగదీశారు. దాని నిరోధం పెరిగేది (a) 2 శాతం (b) 1 శాతం (c) సుమారు 4 శాతం (d) 8 శాతం
15. ఒకే లోహపు రెండు తీగల పొడవుల నిష్పత్తి 1 : 2, వ్యాసాల నిష్పత్తి 2 : 1. వాటి నిరోధాల నిష్పత్తి (a) 1 : 2 (b) 2 : 1 (c) 8 : 1 (d) 1 : 8
16. ఒక కార్బన్ నిరోధకానికి గోధుమ, నలుపు, నారింజ, వెండి పట్టీలు ఉన్నాయి. దాని విలువ (a) 1 kΩ ± 10 శాతం (b) 10 kΩ ± 10 శాతం (c) 10 kΩ ± 5 శాతం (d) 100 kΩ ± 10 శాతం
17. I-V గ్రాఫ్లో (I నిలువుగా, V కితిజ సమాంతరంగా), తీగ P రేఖ తీగ Q రేఖ కంటే ఏటవాలుగా ఉంది. అప్పుడు (a) R_P, R_Q కంటే తక్కువ (b) R_P, R_Q కంటే ఎక్కువ (c) R_P = R_Q (d) పోల్చలేము
18. ఫిలమెంట్ బల్బు I-V గ్రాఫ్ వంగడానికి కారణం (a) వేడి చేసినప్పుడు దాని విశిష్ట నిరోధం తగ్గడం (b) అన్ని లోహాలకు ఓమ్ నియమం విఫలమవడం (c) ఫిలమెంట్ వేడెక్కే కొద్దీ దాని నిరోధం పెరగడం (d) సరఫరా AC కావడం
19. 20 Ω తీగను నాలుగు సమాన ముక్కలుగా కత్తిరించారు. ప్రతి ముక్క నిరోధం (a) 80 Ω (b) 5 Ω (c) 20 Ω (d) 1.25 Ω
20. ఒక లోహపు దిమ్మె కొలతలు 1 cm × 2 cm × 3 cm. ఎదురెదురు ముఖాల మధ్య గరిష్ఠ, కనిష్ఠ నిరోధాల నిష్పత్తి (a) 3 (b) 6 (c) 4.5 (d) 9
21. ఒకే లోహపు రెండు తీగల ద్రవ్యరాశులు సమానం. వాటి పొడవుల నిష్పత్తి 1 : 3. వాటి నిరోధాల నిష్పత్తి (a) 1 : 9 (b) 1 : 3 (c) 3 : 1 (d) 9 : 1
22. ఒక లోహానికి n = 8 × 10²⁸ m⁻³, τ = 2.5 × 10⁻¹⁴ s. m = 9.1 × 10⁻³¹ kg గా తీసుకుంటే దాని వాహకత సుమారు (a) 5.6 × 10⁵ S/m (b) 1.8 × 10⁻⁸ S/m (c) 5.6 × 10⁷ S/m (d) 2.8 × 10⁷ S/m
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక తీగ పొడవు 10 శాతం పెరిగేలా సాగదీశారు. దాని నిరోధం పెరిగేది (a) 10 శాతం (b) 20 శాతం (c) 11 శాతం (d) 21 శాతం
24. L పొడవు గల ఒక లోహపు గొట్టం లోపలి వ్యాసార్ధం r₁, బయటి వ్యాసార్ధం r₂. దాని పొడవు వెంట నిరోధం (a) ρL/(πr₂²) (b) ρL/[π(r₂² − r₁²)] (c) ρL/[π(r₂ − r₁)²] (d) ρL/(2πr₁)
25. తీగ A పొడవు L, వ్యాసం d. అదే లోహపు తీగ B పొడవు 2L, వ్యాసం 2d. రెండింటిపై ఒకే పొటెన్షియల్ భేదం ప్రయోగించారు. ప్రవాహాల నిష్పత్తి I_A : I_B (a) 2 : 1 (b) 1 : 1 (c) 1 : 2 (d) 1 : 4
26. 4 Ω తీగ వ్యాసార్ధం అసలుదానిలో మూడో వంతు అయ్యే వరకు లాగారు. కొత్త నిరోధం (a) 324 Ω (b) 36 Ω (c) 108 Ω (d) 12 Ω
27. ఒక పరికరం I = 0.05V² (SI ప్రమాణాలు) ని పాటిస్తుంది. V = 4 V వద్ద దాని గతిక నిరోధం (a) 5 Ω (b) 20 Ω (c) 0.4 Ω (d) 2.5 Ω
28. ఒక లోహంలో స్వేచ్ఛా ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రత రెట్టింపు అవుతూ, విశ్రాంతి కాలం సగమవుతుంది. విశిష్ట నిరోధం (a) రెట్టింపవుతుంది (b) మారదు (c) సగమవుతుంది (d) నాలుగు రెట్లవుతుంది
29. ప్రతిపాదన (A): లోహపు తీగను సాగదీసినప్పుడు దాని నిరోధం పెరుగుతుంది. కారణం (R): తీగను సాగదీసినప్పుడు లోహం విశిష్ట నిరోధం పెరుగుతుంది. (a) రెండూ సత్యం, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం
30. వాక్యం I: ఫిలమెంట్ దీపం స్థిర నిరోధం V/I అన్ని వోల్టేజీల వద్ద ఒకేలా ఉంటుంది. వాక్యం II: p-n సంధి డయోడ్ ఒక దిశలో రెండో దిశ కంటే చాలా సులభంగా వాహకత చూపుతుంది. (a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | ρ = RA/L, కాబట్టి Ω m |
| 2 | a | విశిష్ట నిరోధం పదార్థ ధర్మం |
| 3 | d | G = 1/R, ప్రమాణం సీమెన్స్ |
| 4 | b | I, V కి అనులోమానుపాతం |
| 5 | a | డయోడ్ ప్రవాహం దిశపై ఆధారపడుతుంది |
| 6 | c | R = ρL/A |
| 7 | b | ρ = 1/σ = m/(ne²τ) |
| 8 | d | R = V/I = [ML²T⁻³A⁻¹]/[A] |
| 9 | c | పదార్థం, ఉష్ణోగ్రత మారలేదు |
| 10 | a | 12/0.5 = 24 Ω |
| 11 | b | 1.7 × 10⁻⁸ × 100/(2 × 10⁻⁶) = 0.85 Ω |
| 12 | d | n = 2, R' = 4 × 8 |
| 13 | a | k = 2, R' = 16 × 2 |
| 14 | c | ΔR/R = 2 × 2 శాతం (ఖచ్చితంగా 4.04) |
| 15 | d | R ∝ L/d² = (1/4) : (2/1) |
| 16 | b | 1, 0, ×10³, వెండి 10 శాతం |
| 17 | a | I-V వాలు 1/R |
| 18 | c | వేడిగా ఉన్న ఫిలమెంట్కు నిరోధం ఎక్కువ |
| 19 | b | 20/4 = 5 Ω |
| 20 | d | (3/2) ÷ (1/6) = 9 |
| 21 | a | సమాన ద్రవ్యరాశి: R ∝ L² |
| 22 | c | σ = ne²τ/m ≈ 5.6 × 10⁷ S/m |
| 23 | d | 1.1² = 1.21 |
| 24 | b | వలయాకార వైశాల్యం = π(r₂² − r₁²) |
| 25 | c | R_B = ρ(2L)/(4A) = R_A/2, కాబట్టి I_B = 2I_A |
| 26 | a | k = 3, 81 × 4 = 324 Ω |
| 27 | d | dI/dV = 0.1V = 0.4 S, R = 2.5 Ω |
| 28 | b | ρ = m/(ne²τ), nτ మారలేదు |
| 29 | c | విశిష్ట నిరోధం మారదు; L పెరుగుతుంది, A తగ్గుతుంది |
| 30 | d | దీపం R, V తో పెరుగుతుంది; డయోడ్ ఒకే దిశలో వాహకత |
అధ్యాయం 2 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ఓమ్ నియమం: స్థిర ఉష్ణోగ్రత, భౌతిక స్థితి వద్ద ఓమిక్ వాహకానికి V = IR.
తీగ నిరోధం: R = ρL/A. విశిష్ట నిరోధం ρ పదార్థం, ఉష్ణోగ్రతలపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది, పరిమాణం లేదా ఆకారంపై కాదు.
డ్రిఫ్ట్ నమూనా నుండి ρ = m/(ne²τ), వాహకత σ = 1/ρ.
వాహకత్వం G = 1/R, ప్రమాణం సీమెన్స్ (S). వాహకత ప్రమాణం S m⁻¹.
ఓమిక్ పరికరాలు మూలబిందువు గుండా సరళ V-I రేఖను ఇస్తాయి. డయోడ్లు, అధిక ప్రవాహంవద్ద బల్బులు, థర్మిస్టర్లు నాన్-ఓమిక్.
స్థిర నిరోధం = V/I; గతిక నిరోధం = dV/dI (వాలు). ఓమిక్ పరికరాలకు మాత్రమే రెండూ సమానం.
స్థిర ఘనపరిమాణంవద్ద సాగదీత: పొడవు n రెట్లు → R' = n²R; వ్యాసార్ధం 1/k రెట్లు → R' = k⁴R.
x% చిన్న సాగదీత R ని సుమారు 2x% పెంచుతుంది.
తీగను n సమాన భాగాలుగా కత్తిరిస్తే ప్రతి భాగం R/n; వాటిని సమాంతరంగా కలిపితే R/n².
ఒకే పదార్థపు తీగలకు R = ρL²/(ఘనపరిమాణం), కాబట్టి ఇచ్చిన సాంద్రతకు R ∝ L²/M.
రంగు కోడ్ అంకెలు 0–9: నలుపు, గోధుమ, ఎరుపు, నారింజ, పసుపు, ఆకుపచ్చ, నీలం, ఊదా, బూడిద, తెలుపు.
పట్టీలు 1, 2 అంకెలు, పట్టీ 3 పది ఘాతం, పట్టీ 4 సహనం: బంగారు ±5%, వెండి ±10%, లేకపోతే ±20%.
మంచి వాహకాలు: ρ ~ 10⁻⁸ Ω m; నిక్రోమ్ వంటి మిశ్రమ లోహాలు ~ 10⁻⁶ Ω m; గాజు వంటి అవాహకాలు 10¹⁰ నుండి 10¹⁴ Ω m.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| రాశి | సూత్రం | SI ప్రమాణం | మితులు |
|---|---|---|---|
| నిరోధం | R = V/I | Ω | [M L² T⁻³ A⁻²] |
| విశిష్ట నిరోధం | ρ = RA/L | Ω m | [M L³ T⁻³ A⁻²] |
| వాహకత్వం | G = 1/R | S | [M⁻¹ L⁻² T³ A²] |
| వాహకత | σ = 1/ρ | S m⁻¹ | [M⁻¹ L⁻³ T³ A²] |
| సాగదీత, పొడవు × n | R' = n²R | Ω | — |
| లాగడం, వ్యాసార్ధం ÷ k | R' = k⁴R | Ω | — |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"B B ROY Goes to Bombay Via Grey Wagon" (ఇంగ్లీష్ సూత్రం అలాగే ఉంచాం): ప్రతి మొదటి అక్షరం ఒక రంగు — Black నలుపు 0, Brown గోధుమ 1, Red ఎరుపు 2, Orange నారింజ 3, Yellow పసుపు 4, Green ఆకుపచ్చ 5, Blue నీలం 6, Violet ఊదా 7, Grey బూడిద 8, White తెలుపు 9.
"బంగారం 5, వెండి 10, ఏమీ లేకపోతే 20": సహన పట్టీలు ±5%, ±10%, ±20%.
"సాగదీతకు వర్గం, సన్నబడితే నాలుగు": పొడవు n రెట్లు → n²; వ్యాసార్ధం 1/k → k⁴.
"ρ అంటే పదార్థం గుర్తింపు కార్డు": ρ పదార్థానికి (మరియు ఉష్ణోగ్రతకు) సంబంధించినది, తీగ పొడవు లేదా వైశాల్యానికి ఎన్నడూ కాదు.
భావనల అనుసంధానం
n, τ పరంగా విశిష్ట నిరోధం ఈ పుస్తకంలోని అధ్యాయం 1 డ్రిఫ్ట్ నమూనా నుండి వస్తుంది.
R, ρ మితి సూత్రాలు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 1: భౌతిక శాస్త్రం మరియు కొలతలతో కలిసి అడగబడతాయి.
డయోడ్ల నాన్-ఓమిక్ V-I వక్రాలు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 19: ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలు లో చదువుతారు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. జాబితా I లోని రంగు పట్టీలను జాబితా II లోని నిరోధంతో జతపరచండి.
జాబితా I: A. గోధుమ, నలుపు, ఎరుపు, బంగారు; B. ఎరుపు, ఎరుపు, నారింజ, వెండి; C. పసుపు, ఊదా, గోధుమ, బంగారు; D. ఆకుపచ్చ, నీలం, నలుపు, నాలుగో పట్టీ లేదు
జాబితా II: (i) 470 Ω ± 5%; (ii) 56 Ω ± 20%; (iii) 1 kΩ ± 5%; (iv) 22 kΩ ± 10%
(a) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (b) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i
32. ఒక ఏకరీతి తీగ నిరోధం 8 Ω. జాబితా I లోని మార్పును జాబితా II లోని కొత్త నిరోధంతో జతపరచండి.
జాబితా I: A. పొడవు మూడు రెట్లు సాగదీశారు; B. 4 సమాన భాగాలుగా కత్తిరించి సమాంతరంగా కలిపారు; C. వ్యాసార్ధం సగం అయ్యేలా లాగారు; D. సగానికి మడిచి రెండు సగాలు సమాంతరంగా ఉండేలా చేశారు
జాబితా II: (i) 2 Ω; (ii) 128 Ω; (iii) 0.5 Ω; (iv) 72 Ω
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv
33. జాబితా I లోని పదార్థాన్ని గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద దాని విశిష్ట నిరోధ క్రమం (జాబితా II) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. రాగి; B. నిక్రోమ్; C. శుద్ధ సిలికాన్; D. గాజు
జాబితా II: (i) 10⁻⁶ Ω m; (ii) 10¹² Ω m; (iii) 10⁻⁸ Ω m; (iv) 10³ Ω m
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii
34. జాబితా I లోని రాశిని జాబితా II లోని దాని మితులతో జతపరచండి.
జాబితా I: A. నిరోధం; B. విశిష్ట నిరోధం; C. వాహకత్వం; D. వాహకత
జాబితా II: (i) [M L³ T⁻³ A⁻²]; (ii) [M⁻¹ L⁻³ T³ A²]; (iii) [M L² T⁻³ A⁻²]; (iv) [M⁻¹ L⁻² T³ A²]
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i
35. క్రింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. తీగ విశిష్ట నిరోధం దాని పొడవు, వైశాల్యాలపై ఆధారపడుతుంది.
B. తీగ నిరోధం దాని పదార్థం, పొడవు, వైశాల్యం, ఉష్ణోగ్రతలపై ఆధారపడుతుంది.
C. స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఓమిక్ వాహకానికి V-I గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖ.
D. సంధి డయోడ్ నాన్-ఓమిక్ పరికరం.
E. స్థిర నిరోధం V/I, గతిక నిరోధం dV/dI ప్రతి పరికరానికి సమానం.
(a) 5 (b) 2 (c) 4 (d) 3
36. ఒక తీగను ఘనపరిమాణం మారకుండా పొడవు 0.5% పెరిగేలా ఏకరీతిగా సాగదీశారు. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. దాని నిరోధం సుమారు 1% పెరుగుతుంది.
B. దాని విశిష్ట నిరోధం సుమారు 1% పెరుగుతుంది.
C. దాని అడ్డుకోత వైశాల్యం సుమారు 0.5% తగ్గుతుంది.
D. దాని నిరోధం సుమారు 0.25% పెరుగుతుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, C మాత్రమే (d) A, B, C మాత్రమే
37. విశిష్ట నిరోధం ρ = m/(ne²τ) గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. లోహం ρ ఉష్ణోగ్రతతో పెరగడానికి ముఖ్య కారణం τ తగ్గడం.
B. అర్ధవాహకం ρ ఉష్ణోగ్రతతో తగ్గడానికి ముఖ్య కారణం n పెరగడం.
C. అదే ఉష్ణోగ్రత వద్ద అదే లోహపు లావు, సన్నని తీగలకు ρ సమానం.
D. తీగ పొడవు రెట్టింపు చేస్తే దాని విశిష్ట నిరోధం రెట్టింపవుతుంది.
(a) A, D మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, B, C మాత్రమే
38. కార్బన్ నిరోధక రంగు కోడ్ గురించి క్రింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. నాలుగో పట్టీ బంగారు అయితే సహనం ±5%.
B. మూడో పట్టీ గుణకాన్ని (పది ఘాతం) ఇస్తుంది.
C. నాలుగో పట్టీ వెండి అయితే సహనం ±20%.
D. బూడిద రంగు అంకె 8 ని సూచిస్తుంది.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 1
39. ఒకే పదార్థం, ఒకే పొడవు గల P, Q అనే రెండు తీగల V-I గ్రాఫ్లు (y-అక్షంపై V, x-అక్షంపై I) మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖలు. రేఖ P, I-అక్షంతో 60°, రేఖ Q 30° కోణం చేస్తాయి. వాటి అడ్డుకోత వైశాల్యాల నిష్పత్తి A_P : A_Q
(a) 1 : 3 (b) 3 : 1 (c) 1 : √3 (d) √3 : 1
40. ఒక పరికరం ఈ రీడింగులను ఇస్తుంది. 0.7 V మరియు 0.8 V మధ్య దాని గతిక నిరోధం
| V (V) | I (mA) |
|---|---|
| 0.5 | 0 |
| 0.6 | 5 |
| 0.7 | 25 |
| 0.8 | 65 |
(a) 12.3 Ω (b) 4 Ω (c) 28 Ω (d) 2.5 Ω
41. ఒకే పదార్థంతో చేసిన 1 mm, 2 mm, 3 mm వ్యాసాల మూడు తీగలకు నిరోధం R (y-అక్షం) – పొడవు L (x-అక్షం) గ్రాఫ్లు గీశారు. మూడూ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖలు. ఏ తీగ రేఖ అతి ఏటవాలుగా ఉంటుంది, 1 mm వాలుకు 3 mm వాలుకు నిష్పత్తి ఎంత?
(a) 3 mm తీగ, 9 : 1 (b) 1 mm తీగ, 9 : 1 (c) 1 mm తీగ, 3 : 1 (d) 3 mm తీగ, 1 : 9
Q42–Q43 కు పేరా: గది హీటర్ బాగుచేస్తున్న ఒక విద్యార్థి వద్ద 0.50 mm వ్యాసం గల 2.0 m నిక్రోమ్ తీగ ఉంది. నిక్రోమ్ విశిష్ట నిరోధం 1.0 × 10⁻⁶ Ω m.
42. తీగ నిరోధం సుమారు
(a) 10.2 Ω (b) 2.5 Ω (c) 40.7 Ω (d) 5.1 Ω
43. అదే తీగను ఏకరీతిగా 4.0 m కు లాగారు. దాని కొత్త నిరోధం సుమారు
(a) 20.4 Ω (b) 40.7 Ω (c) 81.5 Ω (d) 10.2 Ω
44. ఒకే పదార్థపు A, B తీగల ద్రవ్యరాశుల నిష్పత్తి 1 : 2, పొడవుల నిష్పత్తి 2 : 1. R_A : R_B నిష్పత్తి
(a) 2 : 1 (b) 4 : 1 (c) 1 : 8 (d) 8 : 1
45. 4 Ω నిరోధం గల ఏకరీతి తీగను వ్యాసార్ధం సగం అయ్యే వరకు లాగారు. తర్వాత దానిని 4 సమాన ముక్కలుగా కత్తిరించి సమాంతరంగా కలిపారు. చివరి నిరోధం
(a) 1 Ω (b) 16 Ω (c) 4 Ω (d) 64 Ω
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | 10 × 10² = 1 kΩ; 22 × 10³ = 22 kΩ; 47 × 10 = 470 Ω; 56 × 1 = 56 Ω, ±20% |
| 32 | b | 3² × 8 = 72; 8/4² = 0.5; 2⁴ × 8 = 128; 8/2² = 2 |
| 33 | d | Cu ~10⁻⁸, నిక్రోమ్ ~10⁻⁶, శుద్ధ Si ~10³, గాజు ~10¹² Ω m |
| 34 | a | ρ = RA/L లో ఒక L అదనంగా వస్తుంది; G, σ వ్యుత్క్రమాలు |
| 35 | d | B, C, D సరైనవి; ρ పదార్థ ధర్మం, నాన్-ఓమిక్ పరికరాలకు స్థిర, గతిక నిరోధాలు వేరు |
| 36 | c | ΔR/R = 2ΔL/L = 1%; L పెరిగినంత 0.5% A తగ్గుతుంది; ρ మారదు |
| 37 | d | D తప్పు: పొడవు R ని మారుస్తుంది, ρ ని కాదు |
| 38 | b | A, B, D సరైనవి; వెండి అంటే ±10% |
| 39 | a | R_P/R_Q = tan 60°/tan 30° = 3, R ∝ 1/A, కాబట్టి A_P : A_Q = 1 : 3 |
| 40 | d | dV/dI = 0.1 V/0.040 A = 2.5 Ω |
| 41 | b | వాలు = ρ/A ∝ 1/d², కాబట్టి అతి సన్నని తీగ అతి ఏటవాలు; (3/1)² = 9 : 1 |
| 42 | a | A = π(0.25 × 10⁻³)² = 1.96 × 10⁻⁷ m²; R = 10⁻⁶ × 2/1.96 × 10⁻⁷ = 10.2 Ω |
| 43 | b | స్థిర ఘనపరిమాణంవద్ద పొడవు రెట్టింపు, కాబట్టి R = 4 × 10.2 = 40.7 Ω |
| 44 | d | R ∝ L²/M: (2²)/(1/2) = 8, కాబట్టి 8 : 1 |
| 45 | c | వ్యాసార్ధం సగం → 16 × 4 = 64 Ω; 16 Ω నాలుగు ముక్కలు సమాంతరంగా 4 Ω |