Chapter 3 of 10 · 36 min read

అధ్యాయం 1: వాహకాలు, అవాహకాలు మరియు అర్ధవాహకాలు (Conductors, Insulators and Semiconductors)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • ఘనపదార్థాలను విశిష్ట నిరోధం ఆధారంగా వాహకాలు, అర్ధవాహకాలు, అవాహకాలుగా ఎలా వర్గీకరిస్తారు.

  • సంయోజకత పట్టీ, వహన పట్టీ, శక్తి అంతరం అంటే ఏమిటి, అంతరం పదార్థం ప్రవర్తనను ఎలా నిర్ణయిస్తుంది.

  • శుద్ధ (నైజ) అర్ధవాహకంలో ఎలక్ట్రాన్లు, కోటరాలు ఎలా ఏర్పడతాయి.

  • అపద్రవ్యం కలపడం ద్వారా n-రకం, p-రకం అర్ధవాహకాలు ఎలా తయారవుతాయి.

  • ద్రవ్యరాశి క్రియా నియమం n_e n_h = n_i² మరియు లెక్కల్లో దాని వినియోగం.

  • వాహకత వాహకాల సంఖ్య మీద, చలనశీలత మీద ఎలా ఆధారపడుతుంది.

1.1 విశిష్ట నిరోధం ఆధారంగా ఘనపదార్థాల వర్గీకరణ

మీ సీలింగ్ ఫ్యాన్‌లోని రాగి తీగలో విద్యుత్ ప్రవాహం దాదాపు నష్టం లేకుండా సాగుతుంది. ఆ తీగపై ఉన్న ప్లాస్టిక్ తొడుగు దాదాపు ఏమీ ప్రవహించనివ్వదు. సిలికాన్ ఈ రెండింటి మధ్యలో ఉంటుంది.

ఘనపదార్థాలను విశిష్ట నిరోధం (Resistivity) ρ (లేదా దాని విలోమమైన వాహకత (Conductivity) σ = 1/ρ) ఆధారంగా వర్గీకరిస్తాం.

వర్గంవిశిష్ట నిరోధం ρ (Ω m)వాహకత σ (S m⁻¹)ఉదాహరణలు
వాహకాలు (లోహాలు)10⁻⁸ నుంచి 10⁻²10² నుంచి 10⁸రాగి, వెండి, అల్యూమినియం
అర్ధవాహకాలు10⁻⁵ నుంచి 10⁶10⁻⁶ నుంచి 10⁵సిలికాన్, జెర్మేనియం, GaAs
అవాహకాలు10¹¹ నుంచి 10¹⁹10⁻¹⁹ నుంచి 10⁻¹¹గాజు, కలప, వజ్రం

అర్ధవాహకాలు (Semiconductors) రెండు రకాలు:

  • మూలక అర్ధవాహకాలు: Si మరియు Ge (గ్రూపు 14, నాలుగు సంయోజకత ఎలక్ట్రాన్లు).

  • సమ్మేళన అర్ధవాహకాలు: GaAs, CdS, InP వంటి అకర్బనికాలు; ఆంథ్రసీన్ వంటి కర్బనికాలు; పాలీపైరోల్ వంటి కర్బన పాలిమర్లు.

విశిష్ట నిరోధం ఒక్కటే పూర్తి కథ చెప్పదు. అసలు తేడా ఘనపదార్థం లోపల ఎలక్ట్రాన్ శక్తులు ఎలా అమరి ఉన్నాయనే దానిలో ఉంది. అదే శక్తి పట్టీల చిత్రం.

1.2 శక్తి పట్టీలు

ఒక్క పరమాణువులో ఎలక్ట్రాన్‌కు కొన్ని నిర్దిష్టమైన శక్తి స్థాయిలు మాత్రమే ఉంటాయి. స్ఫటికంలో ప్రతి ఘనపు మీటరుకు సుమారు 10²⁸ పరమాణువులు దగ్గరదగ్గరగా ఉంటాయి. వాటి బాహ్య శక్తి స్థాయిలు ఒకదానితో ఒకటి అతివ్యాప్తి చెంది, దాదాపు నిరంతర శక్తి వ్యాప్తులుగా విస్తరిస్తాయి. వీటినే శక్తి పట్టీలు (Energy bands) అంటారు.

రెండు పట్టీలు ముఖ్యం:

  • సంయోజకత పట్టీ (Valence band, VB): సంయోజకత ఎలక్ట్రాన్లు ఉండే పట్టీ. అర్ధవాహకాల్లో, అవాహకాల్లో 0 K వద్ద ఇది పూర్తిగా నిండి ఉంటుంది.

  • వహన పట్టీ (Conduction band, CB): దానికి పైన ఉండే తర్వాతి పట్టీ. ఇక్కడ ఉన్న ఎలక్ట్రాన్లు స్వేచ్ఛగా కదలి విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని మోసుకెళతాయి.

VB పైభాగం (E_v) మరియు CB అడుగు భాగం (E_c) మధ్య ఉన్న శక్తి తేడానే శక్తి అంతరం (Band gap) అంటారు.

Eg=Ec−EvE_g = E_c - E_v

శుద్ధ స్ఫటికంలో శక్తి అంతరం లోపల ఎలక్ట్రాన్ స్థితి ఏదీ ఉండదు. VB నుంచి CB కి దూకాలంటే ఎలక్ట్రాన్ కనీసం E_g శక్తిని పొందాలి.

చిత్రం 1.1 · వాహకం, అర్ధవాహకం, అవాహకాల శక్తి పట్టీలు
చిత్రం 1.1 · వాహకం, అర్ధవాహకం, అవాహకాల శక్తి పట్టీలు

ఎడమ నుంచి కుడికి చదవండి: సంయోజకత, వహన పట్టీల మధ్య అంతరం సున్నా (అతివ్యాప్తి) నుంచి చిన్నదిగా, తర్వాత పెద్దదిగా మారుతుంది.

E_g పరిమాణం ఘనపదార్థం ఏ వర్గానికి చెందుతుందో నిర్ణయిస్తుంది:

లక్షణంవాహకంఅర్ధవాహకంఅవాహకం
శక్తి అంతరం E_gసున్నా (పట్టీలు అతివ్యాప్తి) లేదా CB పాక్షికంగా నిండినదిచిన్నది, సుమారు 3 eV కన్నా తక్కువపెద్దది, సుమారు 3 eV కన్నా ఎక్కువ
సాధారణ విలువలురాగి, సోడియంSi: 1.1 eV, Ge: 0.7 eV, GaAs: 1.4 eVవజ్రం: సుమారు 5.4 eV
గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద CB లో ఎలక్ట్రాన్లుచాలా ఎక్కువకొన్ని, ఉష్ణం వల్ల ఉత్తేజితమైనవిఆచరణలో సున్నా
0 K వద్దవిద్యుత్తును ప్రవహింపజేస్తుందిఅవాహకంలా ప్రవర్తిస్తుందిఅవాహకం
వేడిచేస్తే ρ పై ప్రభావంρ పెరుగుతుందిρ వేగంగా తగ్గుతుందిచాలా ఎక్కువగానే ఉంటుంది

గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఉష్ణ శక్తి kT సుమారు 0.026 eV మాత్రమే. 1.1 eV తో పోలిస్తే ఇది చాలా చిన్నదిగా అనిపిస్తుంది. కానీ 10²⁸ ఎలక్ట్రాన్లలో ఒక చిన్న భాగానికి Si శక్తి అంతరాన్ని దాటేంత శక్తి లభిస్తుంది. వజ్రంలో ఆ భాగం ఎంత చిన్నదంటే అది అవాహకంగానే ఉంటుంది.

కార్బన్, సిలికాన్, జెర్మేనియం మూడింటికీ నాలుగు సంయోజకత ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి. కానీ శక్తి అంతరంలో తేడా ఉంది: C (వజ్రం) సుమారు 5.4 eV, Si 1.1 eV, Ge 0.7 eV. అందుకే వజ్రం అవాహకం, Si మరియు Ge అర్ధవాహకాలు.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.1: సిలికాన్ శక్తి అంతరం 1.1 eV. సిలికాన్‌లో ఎలక్ట్రాన్-కోటర జంటను సృష్టించగల కాంతి గరిష్ఠ తరంగదైర్ఘ్యాన్ని (Wavelength) కనుక్కోండి.

సాధన: ఫోటాన్ శక్తి కనీసం E_g ఉండాలి. hc ≈ 1240 eV nm తో E = hc/λ వాడితే:

λmax=hcEg=12401.1 nm≈1127 nm\lambda_{max} = \frac{hc}{E_g} = \frac{1240}{1.1}\ \text{nm} \approx 1127\ \text{nm}

కాబట్టి λ_max ≈ 1.13 μm, ఇది పరారుణ (infrared) ప్రాంతంలో ఉంది. దృశ్య కాంతి (400 నుంచి 700 nm) Si లో సులభంగా జంటలను సృష్టిస్తుంది.

1.3 నైజ అర్ధవాహకాలు

శుద్ధమైన అర్ధవాహక స్ఫటికాన్ని నైజ అర్ధవాహకం (Intrinsic semiconductor) అంటారు.

ప్రతి Si పరమాణువు తన నాలుగు సంయోజకత ఎలక్ట్రాన్లను నాలుగు పొరుగు పరమాణువులతో పంచుకుంటుంది. దీనివల్ల చతుర్ముఖ ఆకారంలో నాలుగు సమయోజనీయ బంధాలు ఏర్పడతాయి. 0 K వద్ద ప్రతి ఎలక్ట్రాన్ బంధంలో బంధించబడి ఉంటుంది, కాబట్టి స్ఫటికం విద్యుత్తును ప్రవహింపజేయదు.

గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఉష్ణం కొన్ని బంధాలను విచ్ఛిన్నం చేస్తుంది. ప్రతి విరిగిన బంధం ఒక స్వేచ్ఛా ఎలక్ట్రాన్‌ను CB లోకి విడుదల చేస్తుంది. అదే సమయంలో బంధంలో ఒక ఖాళీ స్థానాన్ని వదిలివేస్తుంది. ఈ ఖాళీనే కోటరం (Hole) అంటారు.

కోటరం +e ధన ఆవేశంలా ప్రవర్తిస్తుంది:

  • పక్కనే ఉన్న బంధిత ఎలక్ట్రాన్ కోటరంలోకి దూకవచ్చు.

  • అప్పుడు ఆ ఎలక్ట్రాన్ ఎక్కడి నుంచి వచ్చిందో అక్కడ కోటరం కనిపిస్తుంది.

  • కాబట్టి కోటరం ఎలక్ట్రాన్లకు వ్యతిరేక దిశలో కదులుతుంది — టీ కొట్టు వద్ద వరుసలో ప్రతి వ్యక్తి ఒక అడుగు ముందుకు వేస్తుంటే ఖాళీ స్థలం వెనక్కి జరిగినట్లు.

నైజ స్ఫటికంలో ప్రతి స్వేచ్ఛా ఎలక్ట్రాన్ సరిగ్గా ఒక కోటరాన్ని వదిలివెళుతుంది. కాబట్టి:

ne=nh=nin_e = n_h = n_i

ఇక్కడ n_i నైజ వాహక సాంద్రత (ప్రతి m³ కు). ఇది ఉష్ణోగ్రత మీద, శక్తి అంతరం మీద బలంగా ఆధారపడుతుంది.

విద్యుత్ క్షేత్రం (Electric field) ప్రయోగిస్తే ఎలక్ట్రాన్లు ఒక వైపు, కోటరాలు మరో వైపు అపసరణం (drift) చెందుతాయి. రెండూ ఒకే దిశలో విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని (Current) ఇస్తాయి:

I=Ie+IhI = I_e + I_h

ఎలక్ట్రాన్లు, కోటరాలు నిరంతరం పునఃసంయోగం (recombination) చెందుతూనే ఉంటాయి. స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద జంటల ఉత్పత్తి రేటు పునఃసంయోగ రేటుకు సమానం, కాబట్టి n_i స్థిరంగా ఉంటుంది.

ఉష్ణోగ్రత ప్రభావం. ఉష్ణోగ్రత పెరిగే కొద్దీ చాలా ఎక్కువ బంధాలు విచ్ఛిన్నమవుతాయి. n_i చాలా వేగంగా పెరుగుతుంది. జాలక కంపనాలు పెరగడం వల్ల చలనశీలత కొంచెం తగ్గుతుంది, కానీ వాహకాల పెరుగుదలే గెలుస్తుంది. కాబట్టి అర్ధవాహకం విశిష్ట నిరోధం ఉష్ణోగ్రతతో తగ్గుతుంది. దీనికి రుణ ఉష్ణోగ్రతా నిరోధ గుణకం ఉంది అంటాం. లోహాలు దీనికి వ్యతిరేకంగా ప్రవర్తిస్తాయి.

1.4 అపద్రవ్య అర్ధవాహకాలు: అపద్రవ్యం కలపడం

శుద్ధ Si లో వాహకాలు చాలా తక్కువ, అందుకే అది ఉపయోగపడదు. దానికి చాలా చిన్న, నియంత్రిత పరిమాణంలో మలినాన్ని కలుపుతాం. దీనినే అపద్రవ్యం కలపడం (Doping) అంటారు; అపద్రవ్యం కలిపిన స్ఫటికాన్ని అపద్రవ్య అర్ధవాహకం (Extrinsic semiconductor) అంటారు. సాధారణంగా కలిపేది కొన్ని భాగాలు ప్రతి మిలియన్ (ppm) మాత్రమే.

అపద్రవ్య పరమాణువు సుమారుగా Si పరిమాణంలోనే ఉండాలి; అప్పుడే అది జాలకాన్ని వికృతం చేయకుండా అందులో ఇముడుతుంది.

n-రకం (పంచసంయోజక అపద్రవ్యం). గ్రూపు 15 పరమాణువును కలపండి: ఫాస్ఫరస్ (P), ఆర్సెనిక్ (As) లేదా ఆంటిమనీ (Sb).

  • దాని ఐదు సంయోజకత ఎలక్ట్రాన్లలో నాలుగు పొరుగు Si పరమాణువులతో బంధాలు ఏర్పరుస్తాయి.

  • ఐదవ ఎలక్ట్రాన్ చాలా వదులుగా బంధించబడి ఉంటుంది. సుమారు 0.01 eV (Ge) నుంచి 0.05 eV (Si) శక్తి దానిని స్వేచ్ఛగా చేస్తుంది.

  • గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద దాదాపు ప్రతి దాత పరమాణువూ ఒక స్వేచ్ఛా ఎలక్ట్రాన్‌ను ఇస్తుంది. దాత స్థిరమైన ధన అయాన్‌గా మారుతుంది.

  • పట్టీ చిత్రంలో దాత స్థాయి E_D, CB కి కొంచెం దిగువన ఉంటుంది.

ఇక్కడ ఎలక్ట్రాన్లు అధిక సంఖ్యాక వాహకాలు (Majority carriers), కోటరాలు అల్ప సంఖ్యాక వాహకాలు (Minority carriers). ఈ అపద్రవ్యాన్ని దాత (Donor) అంటారు.

p-రకం (త్రిసంయోజక అపద్రవ్యం). గ్రూపు 13 పరమాణువును కలపండి: బోరాన్ (B), అల్యూమినియం (Al), గాలియం (Ga) లేదా ఇండియం (In).

  • దానికి మూడు సంయోజకత ఎలక్ట్రాన్లు మాత్రమే ఉంటాయి, కాబట్టి నాలుగు బంధాలలో ఒకదానికి ఒక ఎలక్ట్రాన్ తక్కువవుతుంది.

  • పక్కనే ఉన్న ఒక ఎలక్ట్రాన్ దానిని నింపుతుంది, కదలగల ఒక కోటరాన్ని వదిలివేస్తుంది.

  • అపద్రవ్య పరమాణువు స్థిరమైన రుణ అయాన్‌గా మారుతుంది. అది ఒక ఎలక్ట్రాన్‌ను స్వీకరించింది కాబట్టి దానిని గ్రాహకం (Acceptor) అంటారు.

  • పట్టీ చిత్రంలో గ్రాహక స్థాయి E_A, VB కి కొంచెం పైన ఉంటుంది.

ఇక్కడ కోటరాలు అధిక సంఖ్యాక వాహకాలు, ఎలక్ట్రాన్లు అల్ప సంఖ్యాక వాహకాలు.

లక్షణంn-రకంp-రకం
అపద్రవ్యం గ్రూపు15 (పంచసంయోజకం)13 (త్రిసంయోజకం)
ఉదాహరణలుP, As, SbB, Al, Ga, In
అపద్రవ్యం పేరుదాతగ్రాహకం
మిగిలే స్థిర అయాన్ధనరుణ
అదనపు స్థాయిCB కి కొంచెం దిగువన E_DVB కి కొంచెం పైన E_A
అధిక సంఖ్యాక వాహకాలుఎలక్ట్రాన్లుకోటరాలు
అల్ప సంఖ్యాక వాహకాలుకోటరాలుఎలక్ట్రాన్లు
స్ఫటికం నికర ఆవేశంసున్నాసున్నా

రెండు రకాలూ విద్యుత్పరంగా తటస్థమే. n-రకంలో ప్రతి స్వేచ్ఛా ఎలక్ట్రాన్‌కు ఒక ధన దాత అయాన్ లేదా ఒక కోటరం సమతుల్యంగా ఉంటుంది. p-రకంలో ప్రతి కోటరానికి ఒక రుణ గ్రాహక అయాన్ లేదా ఒక ఎలక్ట్రాన్ సమతుల్యంగా ఉంటుంది.

1.5 ద్రవ్యరాశి క్రియా నియమం

అపద్రవ్యం కలపడం వల్ల అధిక సంఖ్యాక వాహకాలు బాగా పెరుగుతాయి. అవి అల్ప సంఖ్యాక వాహకాలను తరచుగా కలిసి పునఃసంయోగం చెందుతాయి. కాబట్టి అపద్రవ్యం కలపడం అల్ప సంఖ్యాక వాహకాల సంఖ్యను n_i కంటే తక్కువకు తగ్గిస్తుంది.

ఉష్ణ సమతాస్థితిలో, నిర్దిష్ట ఉష్ణోగ్రత వద్ద రెండు సాంద్రతల లబ్ధం స్థిరంగా ఉంటుంది. దీనినే ద్రవ్యరాశి క్రియా నియమం (Mass action law) అంటారు:

ne nh=ni2n_e \, n_h = n_i^2

దాత సాంద్రత N_D (n_i కంటే చాలా ఎక్కువ) ఉన్న అధికంగా అపద్రవ్యం కలిపిన n-రకం స్ఫటికానికి:

ne≈ND,nh=ni2NDn_e \approx N_D, \qquad n_h = \frac{n_i^2}{N_D}

గ్రాహక సాంద్రత N_A (n_i కంటే చాలా ఎక్కువ) ఉన్న p-రకానికి:

nh≈NA,ne=ni2NAn_h \approx N_A, \qquad n_e = \frac{n_i^2}{N_A}

దాతలు, గ్రాహకాలు రెండూ ఉంటే, ఏది ఎక్కువగా ఉంటే అది వాటి తేడా మేరకు గెలుస్తుంది. ఉదాహరణకు, N_D విలువ N_A కంటే ఎక్కువైతే n_e ≈ N_D − N_A.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.2: ఒక సిలికాన్ స్ఫటికానికి n_i = 1.5 × 10¹⁶ m⁻³. దానికి 4 × 10²² m⁻³ దాతలను కలిపారు. కోటర సాంద్రతను కనుక్కోండి.

సాధన: n_e ≈ N_D = 4 × 10²² m⁻³. అప్పుడు

nh=ni2ne=(1.5×1016)24×1022=2.25×10324×1022≈5.6×109 m−3n_h = \frac{n_i^2}{n_e} = \frac{(1.5 \times 10^{16})^2}{4 \times 10^{22}} = \frac{2.25 \times 10^{32}}{4 \times 10^{22}} \approx 5.6 \times 10^{9}\ \text{m}^{-3}

ఇప్పుడు కోటరాలు ఎలక్ట్రాన్ల కంటే సుమారు 10¹³ రెట్లు తక్కువ.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.3: సిలికాన్‌లో ప్రతి m³ కు 5 × 10²⁸ పరమాణువులు ఉంటాయి. ప్రతి 10⁷ Si పరమాణువులకు ఒక ఇండియం పరమాణువు చొప్పున కలిపారు. n_i = 1.5 × 10¹⁶ m⁻³ అని తీసుకొని n_h, n_e లను కనుక్కొని, రకాన్ని తెలపండి.

సాధన: ఇండియం త్రిసంయోజకం, కాబట్టి స్ఫటికం p-రకం.

NA=5×1028107=5×1021 m−3≈nhN_A = \frac{5 \times 10^{28}}{10^{7}} = 5 \times 10^{21}\ \text{m}^{-3} \approx n_h
ne=ni2nh=2.25×10325×1021=4.5×1010 m−3n_e = \frac{n_i^2}{n_h} = \frac{2.25 \times 10^{32}}{5 \times 10^{21}} = 4.5 \times 10^{10}\ \text{m}^{-3}

సాధించిన ఉదాహరణ 1.4: ఒక అర్ధవాహక నమూనాలో ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రత కోటర సాంద్రతకు నాలుగు రెట్లు. n_i = 3 × 10¹⁶ m⁻³ అయితే n_e, n_h లను కనుక్కోండి.

సాధన: n_e n_h = n_i² లో n_e = 4n_h అని ప్రతిక్షేపించండి:

4nh2=ni2⇒nh=ni2=1.5×1016 m−34 n_h^2 = n_i^2 \Rightarrow n_h = \frac{n_i}{2} = 1.5 \times 10^{16}\ \text{m}^{-3}

కాబట్టి n_e = 6 × 10¹⁶ m⁻³. నమూనా n-రకం.

1.6 అర్ధవాహకం యొక్క వాహకత

చలనశీలత (Mobility) μ, ప్రమాణ క్షేత్రానికి వాహకం ఎంత వేగంగా అపసరణం చెందుతుందో చెబుతుంది:

μ=vdE\mu = \frac{v_d}{E}

దీని ప్రమాణం m² V⁻¹ s⁻¹. CB లోని ఎలక్ట్రాన్లు కోటరాల కంటే స్వేచ్ఛగా కదులుతాయి, కాబట్టి సాధారణంగా μ_e విలువ μ_h కంటే ఎక్కువ.

ఉత్పాదన. క్షేత్రం E లో ఉన్న వైశాల్యం A గల కడ్డీని తీసుకోండి. ఎలక్ట్రాన్ విద్యుత్ ప్రవాహ సాంద్రత J_e = n_e e v_e = n_e e μ_e E. కోటర విద్యుత్ ప్రవాహ సాంద్రత J_h = n_h e μ_h E. కోటరాలు వ్యతిరేక దిశలో అపసరణం చెందినా వ్యతిరేక ఆవేశాన్ని మోసుకెళతాయి, కాబట్టి రెండూ కలుస్తాయి:

J=e (neμe+nhμh) E=σEJ = e\,(n_e \mu_e + n_h \mu_h)\,E = \sigma E
σ=1ρ=e (neμe+nhμh)\sigma = \frac{1}{\rho} = e\,(n_e \mu_e + n_h \mu_h)

నైజ స్ఫటికానికి n_e = n_h = n_i, కాబట్టి σ = n_i e (μ_e + μ_h). అధికంగా అపద్రవ్యం కలిపిన స్ఫటికానికి అధిక సంఖ్యాక వాహకాల పదాన్ని మాత్రమే ఉంచండి.

ఒకే నమూనాలో ఎలక్ట్రాన్ విద్యుత్ ప్రవాహానికి, కోటర విద్యుత్ ప్రవాహానికి నిష్పత్తి:

IeIh=neμenhμh\frac{I_e}{I_h} = \frac{n_e \mu_e}{n_h \mu_h}

సాధించిన ఉదాహరణ 1.5: నైజ జెర్మేనియంకు n_i = 2.5 × 10¹⁹ m⁻³, μ_e = 0.39 m² V⁻¹ s⁻¹, μ_h = 0.19 m² V⁻¹ s⁻¹. దాని వాహకత, విశిష్ట నిరోధాలను కనుక్కోండి.

సాధన:

σ=nie(μe+μh)=2.5×1019×1.6×10−19×0.58=2.32 S m−1\sigma = n_i e(\mu_e + \mu_h) = 2.5 \times 10^{19} \times 1.6 \times 10^{-19} \times 0.58 = 2.32\ \text{S m}^{-1}

ρ = 1/σ ≈ 0.43 Ω m.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.6: ఒక n-రకం సిలికాన్ నమూనాకు n_e = 8 × 10²¹ m⁻³, μ_e = 0.13 m² V⁻¹ s⁻¹. కోటరాలను వదిలేయండి. దాని విశిష్ట నిరోధాన్ని కనుక్కోండి.

సాధన: σ = n_e e μ_e = 8 × 10²¹ × 1.6 × 10⁻¹⁹ × 0.13 = 166.4 S m⁻¹. కాబట్టి ρ = 1/166.4 ≈ 6.0 × 10⁻³ Ω m. శుద్ధ Si (సుమారు 2 × 10³ Ω m) తో పోలిస్తే అపద్రవ్యం కలపడం విశిష్ట నిరోధాన్ని అతి భారీగా తగ్గించింది.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.7 (NEET-కఠినం): సిలికాన్‌కు 5 × 10²² m⁻³ ఫాస్ఫరస్ పరమాణువులు, 3 × 10²² m⁻³ బోరాన్ పరమాణువులు కలిపారు. n_i = 1.5 × 10¹⁶ m⁻³ అని తీసుకొని రకాన్ని, అల్ప సంఖ్యాక వాహక సాంద్రతను కనుక్కోండి.

సాధన: ఫాస్ఫరస్ దాతలను, బోరాన్ గ్రాహకాలను ఇస్తాయి. గ్రాహకాలు వీలైనన్ని ఎలక్ట్రాన్లను పట్టుకుంటాయి, కాబట్టి నికర స్వేచ్ఛా ఎలక్ట్రాన్లు

ne≈ND−NA=2×1022 m−3n_e \approx N_D - N_A = 2 \times 10^{22}\ \text{m}^{-3}

స్ఫటికం n-రకం. అల్ప సంఖ్యాక కోటరాలు:

nh=(1.5×1016)22×1022≈1.1×1010 m−3n_h = \frac{(1.5 \times 10^{16})^2}{2 \times 10^{22}} \approx 1.1 \times 10^{10}\ \text{m}^{-3}

త్వరిత పునశ్చరణ

  • శక్తి అంతరం: వాహకం సున్నా (అతివ్యాప్తి), అర్ధవాహకం సుమారు 3 eV కన్నా తక్కువ, అవాహకం సుమారు 3 eV కన్నా ఎక్కువ.

  • Si 1.1 eV, Ge 0.7 eV, వజ్రం సుమారు 5.4 eV.

  • నైజం: n_e = n_h = n_i; 0 K వద్ద అది అవాహకం.

  • n-రకం: గ్రూపు 15 దాత, దాత స్థాయి CB కి కొంచెం దిగువన, ఎలక్ట్రాన్లు అధిక సంఖ్యాకాలు.

  • p-రకం: గ్రూపు 13 గ్రాహకం, గ్రాహక స్థాయి VB కి కొంచెం పైన, కోటరాలు అధిక సంఖ్యాకాలు.

  • రెండు రకాలూ విద్యుత్పరంగా తటస్థం.

  • ద్రవ్యరాశి క్రియా నియమం: నిర్దిష్ట ఉష్ణోగ్రత వద్ద n_e n_h = n_i².

  • σ = e(n_e μ_e + n_h μ_h); ఉష్ణోగ్రత పెరిగే కొద్దీ అర్ధవాహక విశిష్ట నిరోధం తగ్గుతుంది.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • n-రకం రుణావేశంతో ఉంటుందని చెప్పడం. అది తటస్థం; "n" అధిక సంఖ్యాక వాహకాన్ని సూచిస్తుంది, నికర ఆవేశాన్ని కాదు.

  • దాత, గ్రాహక స్థానాలను కలపివేయడం: దాత స్థాయి CB దగ్గర, గ్రాహక స్థాయి VB దగ్గర ఉంటాయి.

  • అపద్రవ్యం కలిపిన స్ఫటికంలో n_h = n_i అని వాడటం. అపద్రవ్యం అల్ప సంఖ్యను n_i²/N కు తగ్గిస్తుంది.

  • కోటర విద్యుత్ ప్రవాహం ఎలక్ట్రాన్ విద్యుత్ ప్రవాహానికి అదే దిశలో కలుస్తుందని మరచిపోవడం.

  • ఉష్ణోగ్రత పెరిగితే ఎప్పుడూ నిరోధం పెరుగుతుందని అనుకోవడం. లోహాలకు ఇది సరైనది, అర్ధవాహకాలకు తప్పు.

  • n_e n_h = n_i² వాడే ముందు ppm లేదా "10⁷ లో ఒకటి" ని సాంద్రతగా మార్చడం మరచిపోవడం.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1

స్థాయి 1: భావన పరిశీలన

1. సాధారణ అవాహకం శక్తి అంతరం (a) సున్నా (b) 1 eV కన్నా తక్కువ (c) సుమారు 1 eV (d) 3 eV కన్నా ఎక్కువ

2. 0 K వద్ద శుద్ధ సిలికాన్ స్ఫటికం ఇలా ప్రవర్తిస్తుంది (a) మంచి వాహకం (b) అవాహకం (c) n-రకం అర్ధవాహకం (d) p-రకం అర్ధవాహకం

3. n-రకం సిలికాన్ తయారుచేయడానికి వాడే అపద్రవ్యం (a) బోరాన్ (b) ఇండియం (c) ఫాస్ఫరస్ (d) అల్యూమినియం

4. p-రకం అర్ధవాహకంలో అధిక సంఖ్యాక ఆవేశ వాహకాలు (a) కోటరాలు (b) స్వేచ్ఛా ఎలక్ట్రాన్లు (c) ధన దాత అయాన్లు (d) రుణ గ్రాహక అయాన్లు

5. n-రకం అర్ధవాహక ముక్కపై నికర ఆవేశం (a) రుణం (b) సున్నా (c) ధనం (d) అపద్రవ్యంపై ఆధారపడి రుణం లేదా ధనం

6. అర్ధవాహకం ఉష్ణోగ్రత పెరిగితే దాని విశిష్ట నిరోధం (a) పెరుగుతుంది (b) మారదు (c) మొదట పెరిగి తర్వాత తగ్గుతుంది (d) తగ్గుతుంది

7. లోహంలో సంయోజకత, వహన పట్టీలు (a) అతివ్యాప్తి చెందుతాయి, లేదా వహన పట్టీ పాక్షికంగా నిండి ఉంటుంది (b) సుమారు 1 eV అంతరంతో వేరుగా ఉంటాయి (c) 5 eV కన్నా ఎక్కువ అంతరంతో వేరుగా ఉంటాయి (d) రెండూ పూర్తిగా ఖాళీగా ఉంటాయి

8. n-రకం అర్ధవాహకంలో దాత శక్తి స్థాయి ఉండే చోటు (a) సంయోజకత పట్టీకి కొంచెం పైన (b) అంతరం మధ్యలో (c) వహన పట్టీకి కొంచెం దిగువన (d) సంయోజకత పట్టీ లోపల

9. ఉష్ణ సమతాస్థితిలో ఉన్న అర్ధవాహకంలో n_e n_h లబ్ధం (a) n_i (b) 2n_i (c) n_i/2 (d) n_i²

10. వీటిలో మూలక అర్ధవాహకం ఏది? (a) జెర్మేనియం (b) గాలియం ఆర్సెనైడ్ (c) కాడ్మియం సల్ఫైడ్ (d) ఇండియం ఫాస్ఫైడ్

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. n_i = 1.5 × 10¹⁶ m⁻³ ఉన్న శుద్ధ సిలికాన్‌కు 3 × 10²¹ m⁻³ గ్రాహకాలను కలిపారు. ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రత (a) 1.5 × 10¹⁶ m⁻³ (b) 7.5 × 10¹⁰ m⁻³ (c) 3 × 10²¹ m⁻³ (d) 4.5 × 10⁵ m⁻³

12. జెర్మేనియం శక్తి అంతరం 0.7 eV. దానిలో ఎలక్ట్రాన్-కోటర జంటను సృష్టించగల గరిష్ఠ తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు (a) 0.89 μm (b) 1.13 μm (c) 1.77 μm (d) 2.48 μm

13. ఒక నైజ నమూనాకు n_i = 1.0 × 10¹⁹ m⁻³, μ_e = 0.40 m² V⁻¹ s⁻¹, μ_h = 0.20 m² V⁻¹ s⁻¹. దాని వాహకత (a) 0.96 S m⁻¹ (b) 0.64 S m⁻¹ (c) 0.32 S m⁻¹ (d) 1.92 S m⁻¹

14. ఒక n-రకం నమూనాకు n_e = 5 × 10²² m⁻³, μ_e = 0.15 m² V⁻¹ s⁻¹. కోటరాలను వదిలేస్తే దాని విశిష్ట నిరోధం సుమారు (a) 1.2 × 10³ Ω m (b) 8.3 × 10⁻² Ω m (c) 1.2 × 10⁻³ Ω m (d) 8.3 × 10⁻⁴ Ω m

15. ఒక అర్ధవాహక నమూనాలో n_e విలువ n_h కు 4 రెట్లు, μ_e విలువ μ_h కు 3 రెట్లు. ఎలక్ట్రాన్ విద్యుత్ ప్రవాహానికి, కోటర విద్యుత్ ప్రవాహానికి నిష్పత్తి (a) 4/3 (b) 12 (c) 3/4 (d) 7

16. స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద n-రకం నమూనాలో దాత సాంద్రతను రెట్టింపు చేశారు. కోటర సాంద్రత (a) రెట్టింపు అవుతుంది (b) మారదు (c) సగం అవుతుంది (d) నాలుగో వంతు అవుతుంది

17. సిలికాన్‌కు (5 × 10²⁸ పరమాణువులు m⁻³) 2 ppm ఆంటిమనీ కలిపారు. n_i = 1.5 × 10¹⁶ m⁻³ అయితే కోటర సాంద్రత (a) 2.25 × 10⁹ m⁻³ (b) 4.5 × 10⁹ m⁻³ (c) 1.0 × 10²³ m⁻³ (d) 1.5 × 10¹⁶ m⁻³

18. p-రకం సిలికాన్ పట్టీ చిత్రంలో గ్రాహక స్థాయి ఉండే చోటు (a) వహన పట్టీకి కొంచెం దిగువన (b) సరిగ్గా అంతరం మధ్యలో (c) వహన పట్టీ లోపల (d) సంయోజకత పట్టీకి కొంచెం పైన

19. ఒక నమూనాలో ఎలక్ట్రాన్ల చలనశీలత 0.12 m² V⁻¹ s⁻¹. 500 V m⁻¹ క్షేత్రంలో వాటి అపసరణ వడి (a) 6 m s⁻¹ (b) 60 m s⁻¹ (c) 600 m s⁻¹ (d) 4.2 × 10³ m s⁻¹

20. ఒక నమూనాలో n_e = 9n_h, n_i = 6 × 10¹⁷ m⁻³. కోటర సాంద్రత (a) 6 × 10¹⁷ m⁻³ (b) 1.8 × 10¹⁸ m⁻³ (c) 2 × 10¹⁷ m⁻³ (d) 6.7 × 10¹⁶ m⁻³

21. ఏ వాక్యం తప్పు? (a) లోహాల్లో కోటరాలే ప్రధాన ఆవేశ వాహకాలు (b) కోటరం +e ఆవేశంలా ప్రవర్తిస్తుంది (c) సాధారణంగా కోటర చలనశీలత ఎలక్ట్రాన్ చలనశీలత కంటే తక్కువ (d) నైజ అర్ధవాహకంలో n_e = n_h

22. సిలికాన్ శక్తి అంతరం 1.1 eV. ఏ తరంగదైర్ఘ్యం గల కాంతి శుద్ధ సిలికాన్‌లో ఎలక్ట్రాన్-కోటర జంటలను సృష్టించలేదు? (a) 600 nm (b) 900 nm (c) 1000 nm (d) 1300 nm

స్థాయి 3: సవాలు

23. నైజ జెర్మేనియం విశిష్ట నిరోధం 0.5 Ω m, μ_e = 0.38, μ_h = 0.18 m² V⁻¹ s⁻¹. దాని నైజ వాహక సాంద్రత సుమారు (a) 1.1 × 10¹⁹ m⁻³ (b) 4.5 × 10¹⁹ m⁻³ (c) 2.2 × 10¹⁹ m⁻³ (d) 3.3 × 10¹⁹ m⁻³

24. ఒక n-రకం సిలికాన్ కడ్డీ పొడవు 2 cm, అడ్డకోత వైశాల్యం 1 mm². దానికి n_e = 10²¹ m⁻³, μ_e = 0.125 m² V⁻¹ s⁻¹. కోటరాలను వదిలేస్తే దాని నిరోధం (a) 100 Ω (b) 1000 Ω (c) 10 Ω (d) 10⁴ Ω

25. శుద్ధ సిలికాన్‌కు n_i = 1.5 × 10¹⁶ m⁻³, μ_e = 0.135, μ_h = 0.048 m² V⁻¹ s⁻¹. దానికి 1.5 × 10²² m⁻³ దాతలను కలిపారు. కలిపిన తర్వాత వాహకతకు, కలపక ముందు వాహకతకు నిష్పత్తి సుమారు (a) 1.0 × 10⁶ (b) 2.7 × 10⁵ (c) 1.35 × 10⁶ (d) 7.4 × 10⁵

26. సిలికాన్‌లో (n_i = 1.5 × 10¹⁶ m⁻³) 5 × 10²² m⁻³ ఆర్సెనిక్ పరమాణువులు, 3 × 10²² m⁻³ గాలియం పరమాణువులు ఉన్నాయి. స్ఫటికం (a) n-రకం, m³ కు సుమారు 1.1 × 10¹⁰ కోటరాలతో (b) p-రకం, m³ కు సుమారు 1.1 × 10¹⁰ ఎలక్ట్రాన్లతో (c) n-రకం, m³ కు సుమారు 4.5 × 10⁹ కోటరాలతో (d) నైజం, ఎందుకంటే అపద్రవ్యాలు ఒకదాన్ని ఒకటి రద్దు చేసుకుంటాయి

27. కార్బన్ (వజ్రం), సిలికాన్, జెర్మేనియం మూడింటికీ నాలుగు సంయోజకత ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి. వజ్రం అవాహకం కావడానికి కారణం (a) 0 K వద్ద దానిలో స్వేచ్ఛా సంయోజకత ఎలక్ట్రాన్లు లేవు (b) దాని శక్తి అంతరం Si, Ge ల కంటే చాలా ఎక్కువ (c) దాని పట్టీలు అతివ్యాప్తి చెందుతాయి (d) దాని పరమాణువులు సమయోజనీయంగా బంధించబడవు

28. 500 nm తరంగదైర్ఘ్యం గల కాంతి శుద్ధ సిలికాన్ (E_g = 1.1 eV) పై పడుతుంది. ఎలక్ట్రాన్ అంతరాన్ని దాటిన తర్వాత మిగిలే శక్తి సుమారు (a) 2.48 eV (b) 1.10 eV (c) 1.38 eV (d) 3.58 eV

29. ప్రతిపాదన (A): ఉష్ణోగ్రత పెరిగే కొద్దీ అర్ధవాహకం విశిష్ట నిరోధం తగ్గుతుంది. కారణం (R): ఉష్ణోగ్రత పెరిగేకొద్దీ ఆవేశ వాహకాల సంఖ్య పెరిగే వేగం, వాటి చలనశీలత తగ్గే వేగం కంటే చాలా ఎక్కువ. (a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: n-రకం అర్ధవాహకంలో తన ఎలక్ట్రాన్‌ను వదిలిన ప్రతి దాత పరమాణువు స్థిరమైన ధన అయాన్‌గా మారుతుంది. వాక్యం II: n-రకం అర్ధవాహకంలో కోటరాల కంటే ఎలక్ట్రాన్లు ఎక్కువ, కాబట్టి అది నికర రుణ ఆవేశాన్ని కలిగి ఉంటుంది. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1dఅవాహకాలకు E_g సుమారు 3 eV కన్నా ఎక్కువ.
2b0 K వద్ద ఏ బంధమూ విరగదు, కాబట్టి స్వేచ్ఛా వాహకాలు ఉండవు.
3cఫాస్ఫరస్ పంచసంయోజకం, అంటే దాత.
4aగ్రాహకాలు కోటరాలను సృష్టిస్తాయి; p-రకంలో అవే అధిక సంఖ్యాకాలు.
5bస్వేచ్ఛా ఎలక్ట్రాన్లను స్థిర ధన దాత అయాన్లు సమతుల్యం చేస్తాయి.
6dఉష్ణోగ్రతతో వాహకాల సంఖ్య వేగంగా పెరుగుతుంది.
7aలోహాలలో పట్టీలు అతివ్యాప్తి చెందుతాయి లేదా పాక్షికంగా నిండి ఉంటాయి.
8cదాత స్థాయి CB కి కొంచెం దిగువన ఉంటుంది.
9dద్రవ్యరాశి క్రియా నియమం: n_e n_h = n_i².
10aGe ఒకే మూలకం; మిగిలినవి సమ్మేళనాలు.
11bn_e = (1.5 × 10¹⁶)² / (3 × 10²¹) = 7.5 × 10¹⁰.
12cλ = 1240/0.7 nm ≈ 1771 nm.
13aσ = 10¹⁹ × 1.6 × 10⁻¹⁹ × 0.60 = 0.96 S/m.
14dσ = 1200 S/m, కాబట్టి ρ = 8.3 × 10⁻⁴ Ω m.
15bI_e/I_h = (n_e μ_e)/(n_h μ_h) = 4 × 3 = 12.
16cn_h = n_i²/N_D, కాబట్టి N_D రెట్టింపైతే n_h సగమవుతుంది.
17aN_D = 10²³, కాబట్టి n_h = 2.25 × 10³² / 10²³.
18dగ్రాహక స్థాయి VB కి కొంచెం పైన ఉంటుంది.
19bv_d = μE = 0.12 × 500 = 60 m/s.
20c9n_h² = n_i², కాబట్టి n_h = n_i/3 = 2 × 10¹⁷.
21aలోహాలు స్వేచ్ఛా ఎలక్ట్రాన్ల ద్వారా విద్యుత్తును ప్రవహింపజేస్తాయి, కోటరాల ద్వారా కాదు.
22dపరిమితి 1240/1.1 ≈ 1127 nm; 1300 nm దానికంటే ఎక్కువ.
23cn_i = 1/(ρ e (μ_e + μ_h)) = 1/(0.5 × 1.6 × 10⁻¹⁹ × 0.56) ≈ 2.2 × 10¹⁹.
24bσ = 20 S/m; R = L/(σA) = 0.02/(20 × 10⁻⁶) = 1000 Ω.
25d(1.5 × 10²² × 0.135)/(1.5 × 10¹⁶ × 0.183) ≈ 7.4 × 10⁵.
26aనికర n_e = 2 × 10²², కాబట్టి n_h = 2.25 × 10³² / 2 × 10²² ≈ 1.1 × 10¹⁰.
27bవజ్రం అంతరం సుమారు 5.4 eV; Si, Ge లకు 1.1, 0.7 eV మాత్రమే.
28c1240/500 = 2.48 eV; 2.48 − 1.10 = 1.38 eV.
29aవాహకాల పెరుగుదల చలనశీలత తగ్గుదలను అధిగమిస్తుంది, అందుకే ρ తగ్గుతుంది.
30cఅయాన్లు ధనాత్మకమే, కానీ స్ఫటికం మొత్తంగా తటస్థంగానే ఉంటుంది.

అధ్యాయం 1 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • ఘనపదార్థాలను శక్తి అంతరం E_g = E_c − E_v ఆధారంగా వర్గీకరిస్తారు: వాహకం (పట్టీలు అతివ్యాప్తి), అర్ధవాహకం (సుమారు 3 eV కన్నా తక్కువ), అవాహకం (సుమారు 3 eV కన్నా ఎక్కువ).

  • సంయోజకత పట్టీ: 0 K వద్ద నిండి ఉండే అత్యున్నత పట్టీ. వహన పట్టీ: తర్వాతి పట్టీ, 0 K వద్ద ఖాళీ. రెండింటి మధ్య: అనుమతించబడిన స్థితులు లేవు.

  • Si 1.1 eV, Ge 0.7 eV, వజ్రం సుమారు 5.4 eV.

  • శుద్ధ (నైజ) అర్ధవాహకంలో n_e = n_h = n_i. 0 K వద్ద అది అవాహకంలా ప్రవర్తిస్తుంది.

  • కోటరం అంటే బంధంలో లేని ఎలక్ట్రాన్. అది +e ఆవేశంలా పనిచేస్తూ క్షేత్ర దిశలో కదులుతుంది.

  • మొత్తం విద్యుత్ ప్రవాహం I = I_e + I_h; వ్యతిరేక ఆవేశాలు వ్యతిరేక దిశలలో కదులుతాయి కాబట్టి రెండూ కలుస్తాయి.

  • n-రకం: గ్రూపు 15 దాత (P, As, Sb), దాత స్థాయి వహన పట్టీకి కొంచెం దిగువన, ఎలక్ట్రాన్లు అధిక సంఖ్యాక వాహకాలు.

  • p-రకం: గ్రూపు 13 గ్రాహకం (B, Al, Ga, In), గ్రాహక స్థాయి సంయోజకత పట్టీకి కొంచెం పైన, కోటరాలు అధిక సంఖ్యాక వాహకాలు.

  • అపద్రవ్యం కలిపిన స్ఫటికాలు విద్యుత్పరంగా తటస్థంగానే ఉంటాయి; అయానీకరణం చెందిన దాతలు, గ్రాహకాలు స్వేచ్ఛా ఆవేశాలను సమతుల్యం చేస్తాయి.

  • ద్రవ్యరాశి క్రియా నియమం: స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద n_e n_h = n_i². అధిక దాత కలయిక: n_e ≈ N_D, n_h ≈ n_i²/N_D.

  • చలనశీలత μ = v_d/E, ప్రమాణం m² V⁻¹ s⁻¹. Si లో μ_e విలువ μ_h కంటే ఎక్కువ.

  • వాహకత σ = e(n_e μ_e + n_h μ_h); విశిష్ట నిరోధం ρ = 1/σ.

  • నైజ నమూనాలో I_e/I_h = μ_e/μ_h, కాబట్టి ఎలక్ట్రాన్లు ఎక్కువ విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని మోసుకెళతాయి.

  • ఉష్ణోగ్రత పెంచితే ఎక్కువ జంటలు విడుదలవుతాయి, కాబట్టి అర్ధవాహక విశిష్ట నిరోధం తగ్గుతుంది; లోహానిది పెరుగుతుంది.

  • ఫోటాన్ శక్తి కనీసం E_g ఉంటేనే కాంతి జంటను సృష్టిస్తుంది: λ_max (nm) = 1240/E_g (eV).

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

రాశిసూత్రం లేదా విలువప్రమాణం
శక్తి అంతరంE_g = E_c − E_veV
Si, Ge, వజ్రం అంతరాలు1.1, 0.7, సుమారు 5.4eV
నైజ వాహకాలుn_e = n_h = n_im⁻³
ద్రవ్యరాశి క్రియా నియమంn_e n_h = n_i²m⁻⁶
చలనశీలతμ = v_d/Em² V⁻¹ s⁻¹
వాహకతσ = e(n_e μ_e + n_h μ_h)S m⁻¹ (Ω⁻¹ m⁻¹)
విద్యుత్ ప్రవాహ సాంద్రతJ = σEA m⁻²
అవధి (cut-off) తరంగదైర్ఘ్యంλ_max = 1240/E_gnm (E_g, eV లో)

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "PAS the electron": P (ఫాస్ఫరస్), As (ఆర్సెనిక్), Sb (ఆంటిమనీ) ఒక అదనపు ఎలక్ట్రాన్‌ను "పాస్" చేస్తాయి (ఇస్తాయి), కాబట్టి అవి n-రకాన్ని తయారుచేస్తాయి.

  • "BAGI owes one": B (బోరాన్), Al (అల్యూమినియం), Ga (గాలియం), In (ఇండియం) ఒక ఎలక్ట్రాన్ "బాకీ" ఉంటాయి (ఒకటి తక్కువ), కాబట్టి అవి p-రకాన్ని తయారుచేస్తాయి.

  • n అంటే Negative, p అంటే Positive వాహకాలు: ఈ అక్షరం అధిక సంఖ్యాక వాహకం గుర్తును మాత్రమే చెప్పుతుంది, స్ఫటికం నికర ఆవేశాన్ని కాదు (అది సున్నా).

  • ఉయ్యాల (seesaw) నియమం: n_e n_h స్థిరం; అపద్రవ్యంతో ఒక వాహకాన్ని పెంచితే రెండోది అదే రెట్టుల తగ్గుతుంది.

  • "వేడి చిప్ బాగా ప్రవహిస్తుంది": అర్ధవాహకాన్ని వేడిచేస్తే నిరోధం తగ్గుతుంది; లోహపు తీగను వేడిచేస్తే నిరోధం పెరుగుతుంది.

భావనల అనుసంధానం

  • అపసరణ వేగం, విద్యుత్ ప్రవాహ సాంద్రత, విశిష్ట నిరోధం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 12: విద్యుత్ ప్రవాహం నుంచి వస్తాయి.

  • ఫోటాన్ శక్తి E = hc/λ, 1240 eV nm సంక్షిప్త మార్గం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 17: ద్రవ్యం మరియు వికిరణాల ద్వంద్వ స్వభావం నుంచి వస్తాయి.

  • శక్తి స్థాయిలు, ఎలక్ట్రాన్లు పట్టీలలో ఎందుకు ఉంటాయో అనేది భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 18: పరమాణువులు మరియు కేంద్రకాలు, రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 2: పరమాణు నిర్మాణంతో అనుసంధానమై ఉంటుంది.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1, స్థాయి 4 (కొత్త NEET నమూనా)

31. జాబితా I (పదార్థం) ను జాబితా II (గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద శక్తి అంతరం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. సిలికాన్ · B. జెర్మేనియం · C. వజ్రం · D. రాగి
జాబితా II: i. సుమారు 5.4 eV · ii. 1.1 eV · iii. సున్నా (పట్టీలు అతివ్యాప్తి) · iv. 0.7 eV
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-i, B-iv, C-ii, D-iii

32. జాబితా I (రాశి) ను జాబితా II (SI ప్రమాణం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. చలనశీలత · B. వాహకత · C. విద్యుత్ ప్రవాహ సాంద్రత · D. విశిష్ట నిరోధం
జాబితా II: i. Ω⁻¹ m⁻¹ · ii. m² V⁻¹ s⁻¹ · iii. Ω m · iv. A m⁻²
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (c) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (d) A-i, B-ii, C-iv, D-iii

33. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. Si లో పంచసంయోజక అపద్రవ్యం · B. Si లో త్రిసంయోజక అపద్రవ్యం · C. 0 K వద్ద శుద్ధ Si · D. 300 K వద్ద శుద్ధ Si
జాబితా II: i. అవాహకంలా ప్రవర్తిస్తుంది · ii. n_e = n_h, రెండూ సున్నా కాదు · iii. గ్రాహకం, కోటరాలను సృష్టిస్తుంది · iv. దాత, స్వేచ్ఛా ఎలక్ట్రాన్లను ఇస్తుంది
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii

34. జాబితా I (శక్తి స్థాయి లేదా పట్టీ) ను జాబితా II (వివరణ) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. సంయోజకత పట్టీ · B. వహన పట్టీ · C. నిషిద్ధ అంతరం · D. దాత స్థాయి
జాబితా II: i. వహన పట్టీకి కొన్ని వందల వంతు eV దిగువన · ii. 0 K వద్ద నిండిన అత్యున్నత పట్టీ · iii. 0 K వద్ద ఖాళీగా ఉన్న అత్యల్ప పట్టీ · iv. అనుమతించబడిన ఎలక్ట్రాన్ స్థితులు లేవు
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (c) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. n-రకం అర్ధవాహకం నికర రుణ ఆవేశాన్ని కలిగి ఉంటుంది.
B. p-రకం సిలికాన్‌లో కోటరాలు అధిక సంఖ్యాక వాహకాలు.
C. కొన్ని ppm అపద్రవ్యం కలపడం సిలికాన్ వాహకతను అనేక రెట్లు పెంచుతుంది.
D. జెర్మేనియం శక్తి అంతరం సిలికాన్ కంటే ఎక్కువ.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు

36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఉష్ణోగ్రత పెరిగే కొద్దీ అర్ధవాహకం విశిష్ట నిరోధం తగ్గుతుంది.
B. వేడిచేస్తే సిలికాన్ శక్తి అంతరం వేగంగా పెరుగుతుంది.
C. నైజ వాహక సాంద్రత n_i ఉష్ణోగ్రతతో పెరుగుతుంది.
D. ఉష్ణోగ్రత పెరిగే కొద్దీ రాగి విశిష్ట నిరోధం తగ్గుతుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) A, C మాత్రమే

37. n_i = 1.5 × 10¹⁶ m⁻³ ఉన్న సిలికాన్‌కు N_D = 1.5 × 10²² m⁻³ దాతలను కలిపారు. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. n_e ≈ 1.5 × 10²² m⁻³
B. n_h ≈ 1.5 × 10¹⁰ m⁻³
C. n_e n_h = 2.25 × 10³² m⁻⁶
D. నమూనా p-రకం.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) A, B మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D

38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. కోటరం e పరిమాణం గల ధన ఆవేశంలా ప్రవర్తిస్తుంది.
B. కోటరాలు ప్రయోగించిన విద్యుత్ క్షేత్ర దిశలో అపసరణం చెందుతాయి.
C. సిలికాన్‌లో ఎలక్ట్రాన్ చలనశీలత కోటర చలనశీలత కంటే ఎక్కువ.
D. నైజ అర్ధవాహకంలో ఎలక్ట్రాన్ విద్యుత్ ప్రవాహం కోటర విద్యుత్ ప్రవాహానికి సమానం.
(a) A, D మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D

39. ఒక పట్టిక నాలుగు ఘనపదార్థాలను, వాటి శక్తి అంతరాలను ఇస్తుంది: P (పట్టీలు అతివ్యాప్తి), Q (1.1 eV), R (5.4 eV), S (0.7 eV). గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద వాటి వాహకత ఆరోహణ క్రమంలో
(a) P < S < Q < R (b) R < Q < S < P (c) R < S < Q < P (d) Q < R < S < P

40. విశిష్ట నిరోధం (y-అక్షం) vs ఉష్ణోగ్రత (x-అక్షం) గ్రాఫ్‌లో రెండు వక్రాలు ఉన్నాయి. వక్రం X నెమ్మదిగా, దాదాపు సరళరేఖీయంగా పెరుగుతుంది. వక్రం Y ఎక్కువ విలువతో మొదలై ఉష్ణోగ్రత పెరిగేకొద్దీ వేగంగా పడిపోతుంది. ఆ పదార్థాలు బహుశా
(a) X: సిలికాన్, Y: రాగి (b) X, Y: రెండూ అర్ధవాహకాలు (c) X: వజ్రం, Y: రాగి (d) X: రాగి, Y: సిలికాన్

41. ఒకే అర్ధవాహకం (n_i = 1.5 × 10¹⁶ m⁻³) యొక్క మూడు నమూనాలకు ఈ వాహక సాంద్రతలు (m⁻³) ఉన్నాయి:

నమూనాn_en_h
11 × 10²⁰2.25 × 10¹²
21.5 × 10¹⁶1.5 × 10¹⁶
34.5 × 10⁹5 × 10²²

ఆ నమూనాలు
(a) 1: n-రకం, 2: నైజం, 3: p-రకం (b) 1: p-రకం, 2: నైజం, 3: n-రకం (c) 1: n-రకం, 2: p-రకం, 3: నైజం (d) మూడూ n-రకం

Q42–43 కోసం సన్నివేశం. పుణేలోని ఒక ప్రయోగశాలలో 300 K వద్ద n_i = 1.0 × 10¹⁶ m⁻³ గల సిలికాన్ వేఫర్ ఉంది. దానికి N_A = 5 × 10²¹ m⁻³ వరకు బోరాన్ కలిపారు. μ_e = 0.135 m² V⁻¹ s⁻¹, μ_h = 0.048 m² V⁻¹ s⁻¹, e = 1.6 × 10⁻¹⁹ C అని తీసుకోండి.

42. అపద్రవ్యం కలిపిన వేఫర్‌లో ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రత సుమారు
(a) 5 × 10²¹ m⁻³ (b) 1 × 10¹⁶ m⁻³ (c) 2 × 10¹⁰ m⁻³ (d) 2 × 10⁵ m⁻³

43. అపద్రవ్యం కలిపిన వేఫర్ వాహకత సుమారు
(a) 3.84 S m⁻¹ (b) 38.4 S m⁻¹ (c) 108 S m⁻¹ (d) 0.384 S m⁻¹

44. నైజ సిలికాన్‌లో μ_e = 0.135 m² V⁻¹ s⁻¹, μ_h = 0.048 m² V⁻¹ s⁻¹. మొత్తం విద్యుత్ ప్రవాహంలో ఎలక్ట్రాన్లు మోసే భాగం సుమారు
(a) 26% (b) 50% (c) 64% (d) 74%

45. 1500 nm తరంగదైర్ఘ్యం గల కాంతి ఒక సిలికాన్ పలక (E_g = 1.1 eV), ఒక జెర్మేనియం పలక (E_g = 0.7 eV) పై పడుతుంది. ఎలక్ట్రాన్-కోటర జంటలు ఏర్పడేది
(a) జెర్మేనియంలో మాత్రమే (b) సిలికాన్‌లో మాత్రమే (c) రెండింటిలో (d) దేనిలోనూ కాదు

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31cSi 1.1 eV, Ge 0.7 eV, వజ్రం సుమారు 5.4 eV, రాగిలో పట్టీలు అతివ్యాప్తి
32aμ = v_d/E నుంచి m² V⁻¹ s⁻¹; σ కు Ω⁻¹ m⁻¹; J కు A m⁻²; ρ కు Ω m
33dగ్రూపు 15 ఇస్తుంది, గ్రూపు 13 స్వీకరిస్తుంది; శుద్ధ Si 0 K వద్ద అవాహకం, 300 K వద్ద సమాన వాహకాలు
34b0 K వద్ద VB నిండినది, CB ఖాళీ; అంతరంలో స్థితులు లేవు; దాత స్థాయి CB కి కొంచెం దిగువన
35bB, C సరైనవి; అపద్రవ్య స్ఫటికాలు తటస్థం (A తప్పు); Ge అంతరం 0.7 eV, Si 1.1 eV కంటే తక్కువ (D తప్పు)
36dఎక్కువ T వద్ద ఎక్కువ జంటలు, కాబట్టి ρ తగ్గుతుంది, n_i పెరుగుతుంది; అంతరం కొద్దిగా మాత్రమే మారుతుంది; లోహం ρ పెరుగుతుంది
37an_e ≈ N_D; n_h = (1.5 × 10¹⁶)²/1.5 × 10²² = 1.5 × 10¹⁰; దాతలు దానిని n-రకంగా చేస్తాయి
38cI_e/I_h = μ_e/μ_h, కాబట్టి రెండు విద్యుత్ ప్రవాహాలు సమానం కాదు (D తప్పు)
39bఅంతరం ఎక్కువైతే వాహకాలు తక్కువ: వజ్రం < Si < Ge < లోహం
40dలోహం ρ T తో నెమ్మదిగా పెరుగుతుంది; అర్ధవాహకం ρ వేగంగా పడిపోతుంది
41aఅన్ని లబ్ధాలూ n_i² = 2.25 × 10³²; ఎక్కువ ఎలక్ట్రాన్లు అంటే n-రకం, ఎక్కువ కోటరాలు అంటే p-రకం
42cn_e = n_i²/N_A = 10³²/(5 × 10²¹) = 2 × 10¹⁰ m⁻³
43bσ ≈ N_A e μ_h = 5 × 10²¹ × 1.6 × 10⁻¹⁹ × 0.048 = 38.4 S m⁻¹; (c) తప్పుగా μ_e ని వాడుతుంది
44dn_e = n_h, కాబట్టి భాగం = μ_e/(μ_e + μ_h) = 0.135/0.183 ≈ 0.74
45aE = 1240/1500 ≈ 0.83 eV: 0.7 eV కంటే ఎక్కువ, 1.1 eV కంటే తక్కువ
36 min left
‹
›