Chapter 6 of 10 · 30 min read

అధ్యాయం 4: ప్రత్యేక డయోడ్‌లు: LED, ఫోటోడయోడ్ మరియు సౌర ఘటం (Special Diodes: LED, Photodiode and Solar Cell)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • ఫోటోడయోడ్, LED, సౌర ఘటం అనే మూడు పరికరాల్లో కాంతి, p-n సంధి ఒకదానిపై ఒకటి ఎలా ప్రభావం చూపుతాయి.

  • ఫోటోడయోడ్‌ను తిరో బయాస్‌లో ఎందుకు వాడతారు, కాంతితో దాని I-V వక్రాలు ఎలా మారతాయి.

  • LED కాంతిని ఎలా ఉత్పత్తి చేస్తుంది, దాని శక్తి అంతరం రంగును ఎలా నిర్ణయిస్తుంది (λ = hc/E_g).

  • బ్యాటరీ లేకుండానే సౌర ఘటం emf ను ఎలా ఇస్తుంది; V_oc, I_sc, పూరణ గుణకం (fill factor) అంటే ఏమిటి.

  • ఒక్కో పరికరానికి అర్ధవాహక పదార్థాన్ని ఎలా ఎంచుకోవాలి.

4.1 మూడు దృశ్య-ఎలక్ట్రానిక్ (optoelectronic) సంధి పరికరాలు

ఈ మూడూ p-n సంధులే. శక్తి ఏ దిశలో మారుతుంది, బయాస్ ఎలా ఇస్తారు అనే వాటిలోనే తేడా.

పరికరంశక్తి మార్పిడిబయాస్I-V వక్రంలో పనిచేసే ప్రాంతం
ఫోటోడయోడ్కాంతి నుంచి విద్యుత్ సంకేతంతిరోమూడో పాదం (third quadrant)
LEDవిద్యుత్ శక్తి నుంచి కాంతిపురోమొదటి పాదం
సౌర ఘటంకాంతి నుంచి విద్యుత్ సామర్థ్యంఏదీ లేదు (అదే మూలం)నాలుగో పాదం

మూడింటికీ ఉమ్మడి నియమం: ఫోటాన్ శక్తిని శక్తి అంతరంతో పోల్చడం. కింది షరతు ఉంటేనే ఫోటాన్ ఒక ఎలక్ట్రాన్-కోటరం జతను సృష్టించగలదు:

hν≥Eg⇔λ≤hcEgh\nu \ge E_g \quad \Leftrightarrow \quad \lambda \le \frac{hc}{E_g}

అలాగే ఒక ఎలక్ట్రాన్, ఒక కోటరం అంతరం మీదుగా పునఃసంయోగం (recombination) చెందినప్పుడు విడుదలయ్యే శక్తి సుమారు E_g. hc ≈ 1240 eV nm తీసుకుంటే:

λ (nm)≈1240Eg (eV)\lambda\,(\text{nm}) \approx \frac{1240}{E_g\,(\text{eV})}

4.2 ఫోటోడయోడ్ (Photodiode)

ఫోటోడయోడ్ అంటే కాంతి సంధిని చేరేలా ఒక కిటికీ ఉన్న p-n సంధి. దీనిని తిరో బయాస్‌లో నడుపుతారు.

పనిచేసే విధానం.

  • hν ≥ E_g ఉన్న ఫోటాన్ క్షీణత పొరలో గానీ దాని దగ్గర గానీ శోషణ చెందుతుంది.

  • అది ఒక ఎలక్ట్రాన్-కోటరం జతను సృష్టిస్తుంది.

  • అవి మళ్లీ కలిసిపోయే లోపే క్షీణత పొరలోని బలమైన క్షేత్రం వాటిని వేరు చేస్తుంది. ఎలక్ట్రాన్‌లు n వైపుకు, కోటరాలు p వైపుకు వెళతాయి.

  • n వైపు ఎలక్ట్రాన్‌లు, p వైపు కోటరాలు పోగవడం వల్ల emf ఏర్పడుతుంది. బాహ్య వలయంలో ఇది తిరో విద్యుత్ ప్రవాహానికి కలుస్తుంది.

కాంతి ఎక్కువైతే జతలు ఎక్కువ. కాబట్టి తిరో విద్యుత్ ప్రవాహం (ఫోటో విద్యుత్ ప్రవాహం, photocurrent) కాంతి తీవ్రతకు అనులోమానుపాతంలో పెరుగుతుంది.

తిరో బయాస్ ఎందుకు? ఒక గుసగుసను వినడం ఊహించుకోండి. నిశ్శబ్దంగా ఉన్న గ్రంథాలయంలో అది వెంటనే వినిపిస్తుంది; క్రికెట్ స్టేడియంలో వినిపించదు. తిరో బయాస్‌లో చీకటి విద్యుత్ ప్రవాహం (dark current) చాలా చిన్నది (మైక్రోఆంపియర్‌లు) — నిశ్శబ్ద గ్రంథాలయం లాగా. అప్పుడు ఫోటో విద్యుత్ ప్రవాహం మొత్తంలో పెద్ద భాగం అవుతుంది, కొలవడం సులభం. పురో బయాస్‌లో అధిక సంఖ్యాక వాహకాల విద్యుత్ ప్రవాహమే మిల్లీఆంపియర్‌లలో ఉంటుంది, కాబట్టి కాంతి వల్ల వచ్చే చిన్న అదనపు ప్రవాహాన్ని గుర్తించడం కష్టం.

చిత్రం 4.1 · మూడు కాంతి తీవ్రతల వద్ద తిరో బయాస్‌లో ఫోటోడయోడ్ I-V లాక్షణికాలు
చిత్రం 4.1 · మూడు కాంతి తీవ్రతల వద్ద తిరో బయాస్‌లో ఫోటోడయోడ్ I-V లాక్షణికాలు

ప్రతి వక్రం తిరో వోల్టేజ్‌తో దాదాపు సమతలంగా ఉంటుంది; కాంతి పెరిగితే వక్రం మొత్తం ఎక్కువ తిరో విద్యుత్ ప్రవాహం వైపు జరుగుతుంది.

I-V వక్రాలను మూడో పాదంలో గీస్తారు. ప్రతి తీవ్రతకూ తిరో విద్యుత్ ప్రవాహం వోల్టేజ్‌తో దాదాపు మారదు; తీవ్రత ఎక్కువైతే విద్యుత్ ప్రవాహం ఎక్కువ.

ఉపయోగాలు: రిమోట్ కంట్రోల్‌లు, ఆప్టికల్ ఫైబర్ గ్రాహకాల్లో కాంతిని గుర్తించడం, కాంతి మీటర్లు, కన్వేయర్ బెల్ట్‌పై వస్తువులను లెక్కించడం.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: E_g = 2.5 eV ఉన్న అర్ధవాహకంతో ఒక ఫోటోడయోడ్ తయారైంది. ఇది 600 nm తరంగదైర్ఘ్యం గల కాంతిని గుర్తించగలదా? ఇది గుర్తించగల గరిష్ఠ తరంగదైర్ఘ్యం ఎంత?

సాధన: 600 nm వద్ద ఫోటాన్ శక్తి = 1240/600 ≈ 2.07 eV. ఇది 2.5 eV కంటే తక్కువ. కాబట్టి 600 nm కాంతిని ఇది గుర్తించలేదు. గుర్తించగల గరిష్ఠ తరంగదైర్ఘ్యం = 1240/2.5 = 496 nm.

4.3 కాంతి ఉద్గార డయోడ్ (Light emitting diode, LED)

LED అంటే అధికంగా అపద్రవ్యం కలిపిన p-n సంధి. పురో బయాస్‌లో ఇది కాంతిని వెలువరిస్తుంది.

పనిచేసే విధానం.

  • పురో బయాస్ ఎలక్ట్రాన్‌లను n నుంచి p కి, కోటరాలను p నుంచి n కి నెడుతుంది.

  • సంధి దగ్గర రెండు వైపులా ఇప్పుడు అదనపు అల్ప సంఖ్యాక వాహకాలు చాలా ఉంటాయి.

  • అవి అధిక సంఖ్యాక వాహకాలతో పునఃసంయోగం చెందుతాయి. ఎలక్ట్రాన్ వహన పట్టీ (CB) నుంచి సంయోజకత పట్టీ (VB) కి దిగుతుంది.

  • విడుదలయ్యే శక్తి, సుమారు E_g, ఒక ఫోటాన్‌గా బయటకు వస్తుంది.

పురో విద్యుత్ ప్రవాహం పెరిగితే పునఃసంయోగం ఎక్కువై ప్రకాశం పెరుగుతుంది. ఒక హద్దు దాటాక వేడెక్కడం వల్ల కాంతి మళ్లీ తగ్గుతుంది.

I-V లాక్షణిక వక్రం. ఇది సాధారణ డయోడ్ వక్రంలాగే ఉంటుంది, కానీ మోకాలి వోల్టేజ్ ఎక్కువ, అది రంగుపై ఆధారపడుతుంది: ఎరుపుకు సుమారు 1.8 V, నీలానికి సుమారు 3 V. LED తిరో భంజన వోల్టేజ్ తక్కువ, సుమారు 5 V. కాబట్టి దానికి అజాగ్రత్తగా తిరో బయాస్ ఇవ్వకూడదు.

పదార్థం ఎంపిక. దృశ్య కాంతికి (సుమారు 400 nm నుంచి 700 nm) E_g సుమారు 1.8 eV నుంచి 3.1 eV మధ్య ఉండాలి. సిలికాన్ (1.1 eV), జెర్మేనియం (0.7 eV) శక్తి అంతరాలు మరీ చిన్నవి; వాటిలో పునఃసంయోగం ఎక్కువగా వేడినే ఇస్తుంది. అందుకే LED లకు సంయోగ అర్ధవాహకాలను (compound semiconductors) వాడతారు.

పదార్థంసుమారు E_g (eV)సుమారు λ (nm)రంగు
GaAs1.4886పరారుణం (TV రిమోట్‌లు)
GaAsP1.9650ఎరుపు
GaP2.3540ఆకుపచ్చ
GaN2.6 నుంచి 3.4365 నుంచి 480నీలం నుంచి అతినీలలోహితం

తెల్లని LED సాధారణంగా పసుపు ఫాస్ఫర్ పూత పూసిన నీలి LED. నీలం, పసుపు కలిసి తెలుపుగా కనిపిస్తాయి.

ఫిలమెంట్ బల్బులతో పోలిస్తే LED లు.

  • తక్కువ పని వోల్టేజ్, తక్కువ సామర్థ్యం.

  • వేడెక్కే సమయం లేకుండా చాలా వేగంగా ఆన్, ఆఫ్ అవుతాయి.

  • ఎక్కువ కాలం మన్నుతాయి, దృఢంగా ఉంటాయి; తెగిపోయే ఫిలమెంట్ ఉండదు.

  • దాదాపు ఒకే రంగు కాంతి, పట్టీ వెడల్పు (bandwidth) సుమారు 10 nm నుంచి 50 nm.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: ఒక GaAsP LED కి E_g = 1.9 eV. అది వెలువరించే తరంగదైర్ఘ్యాన్ని, రంగును కనుక్కోండి.

సాధన: λ = 1240/1.9 ≈ 653 nm. ఇది ఎరుపు కాంతి.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: ఒక నీలి LED 470 nm వద్ద కాంతిని వెలువరిస్తుంది. దాని పదార్థం శక్తి అంతరాన్ని అంచనా వేయండి.

సాధన: E_g ≈ 1240/470 ≈ 2.64 eV.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: ఒక LED 620 nm వద్ద 5 mW కాంతిని ఇస్తుంది. సెకనుకు అది ఎన్ని ఫోటాన్‌లను వెలువరిస్తుంది?

సాధన: ఫోటాన్ శక్తి = 1240/620 = 2.0 eV = 3.2 × 10⁻¹⁹ J.

N=PE=5×10−33.2×10−19≈1.56×1016 s−1N = \frac{P}{E} = \frac{5 \times 10^{-3}}{3.2 \times 10^{-19}} \approx 1.56 \times 10^{16}\ \text{s}^{-1}

సాధించిన ఉదాహరణ 4.5 (NEET-కఠినం): ఒక LED గుండా 2.0 V వద్ద 20 mA ప్రవహిస్తుంది. అది 620 nm ఫోటాన్‌లను వెలువరిస్తుంది. సంధిని దాటే ప్రతి నాలుగు ఎలక్ట్రాన్‌లలో ఒక్కటి మాత్రమే ఫోటాన్‌ను ఇస్తుంది. కాంతి సామర్థ్యాన్ని, దక్షతను కనుక్కోండి.

సాధన: సెకనుకు ఎలక్ట్రాన్‌లు = I/e = 0.02/(1.6 × 10⁻¹⁹) = 1.25 × 10¹⁷. సెకనుకు ఫోటాన్‌లు = 1.25 × 10¹⁷/4 = 3.125 × 10¹⁶. ప్రతి ఫోటాన్ శక్తి 3.2 × 10⁻¹⁹ J.

Plight=3.125×1016×3.2×10−19=0.01 WP_{light} = 3.125 \times 10^{16} \times 3.2 \times 10^{-19} = 0.01\ \text{W}

విద్యుత్ ఇన్‌పుట్ = 2.0 × 0.02 = 0.04 W. దక్షత = 0.01/0.04 = 25%.

4.4 సౌర ఘటం (Solar cell)

సౌర ఘటం అంటే దానిపై కాంతి పడినప్పుడు emf ను ఉత్పత్తి చేసే p-n సంధి. దీనికి బ్యాటరీ అవసరం లేదు; ఇదే మూలం.

నిర్మాణం. మందమైన p-రకం సిలికాన్ పొర (సుమారు 300 μm) పైన చాలా పలుచని n-రకం పొర (సుమారు 0.3 μm) ఉంటుంది. పైభాగంలోని సన్నని లోహపు వేళ్లు (fingers) ఎక్కువ కాంతిని అడ్డుకోకుండా విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని సేకరిస్తాయి. వెనుక భాగాన్ని ఒక లోహపు పొర కప్పుతుంది. కాంతి క్షీణత పొరను చేరాలి కాబట్టి పై పొరను పలుచగా చేస్తారు.

మూడు దశలు.

  • ఉత్పత్తి (Generation): hν ≥ E_g ఉన్న ఫోటాన్‌లు సంధి దగ్గర ఎలక్ట్రాన్-కోటరం జతలను సృష్టిస్తాయి.

  • వేరుచేయడం (Separation): క్షీణత పొర క్షేత్రం ఎలక్ట్రాన్‌లను n వైపుకు, కోటరాలను p వైపుకు పంపుతుంది.

  • సేకరణ (Collection): ఎలక్ట్రాన్‌లు ముందు స్పర్శకాన్ని, కోటరాలు వెనుక స్పర్శకాన్ని చేరతాయి. n వైపు రుణాత్మకంగా, p వైపు ధనాత్మకంగా మారి ఫోటో వోల్టేజ్ ఏర్పడుతుంది.

ఒక లోడ్ కలిపితే విద్యుత్ ప్రవాహం p వైపు నుంచి లోడ్ గుండా n వైపుకు వెళుతుంది. ఘటం లోపల ఈ ప్రవాహం n నుంచి p కి, అంటే డయోడ్ పురో విద్యుత్ ప్రవాహానికి వ్యతిరేకంగా ఉంటుంది. అందుకే I-V వక్రం నాలుగో పాదంలో ఉంటుంది. పుస్తకాలు సాధారణంగా విద్యుత్ ప్రవాహ అక్షాన్ని తిప్పి దానిని మొదటి పాదంలో తిరిగి గీస్తాయి.

చిత్రం 4.2 · V_oc, I_sc, గరిష్ఠ సామర్థ్య బిందువుతో సౌర ఘటం I-V లాక్షణికం
చిత్రం 4.2 · V_oc, I_sc, గరిష్ఠ సామర్థ్య బిందువుతో సౌర ఘటం I-V లాక్షణికం

వక్రం విద్యుత్ ప్రవాహ అక్షాన్ని I_sc వద్ద, వోల్టేజ్ అక్షాన్ని V_oc వద్ద కలుస్తుంది; దాని కింద సరిపడే అతిపెద్ద దీర్ఘచతురస్రం గరిష్ఠ సామర్థ్యం V_m × I_m ను సూచిస్తుంది.

వక్రంపై ముఖ్య బిందువులు.

  • తెరిచిన వలయ వోల్టేజ్ (Open-circuit voltage) V_oc: లోడ్ లేనప్పుడు (I = 0) వోల్టేజ్. Si కి ఇది సుమారు 0.5 V నుంచి 0.6 V.

  • లఘు వలయ విద్యుత్ ప్రవాహం (Short-circuit current) I_sc: టెర్మినల్‌లను లఘు వలయం చేసినప్పుడు (V = 0) విద్యుత్ ప్రవాహం. ఇది కాంతి తీవ్రతకు అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.

  • గరిష్ఠ సామర్థ్య బిందువు (Maximum power point): V × I లబ్ధం అత్యధికంగా ఉండే బిందువు, వక్రం మోకాలి దగ్గర ఉంటుంది.

Pmax=VmIm,FF=VmImVocIscP_{max} = V_m I_m, \qquad FF = \frac{V_m I_m}{V_{oc} I_{sc}}

పూరణ గుణకం FF వక్రం ఎంత "చతురస్రం"గా ఉందో చెబుతుంది. మంచి ఘటాలకు FF సుమారు 0.7 నుంచి 0.85. ఘటంపై పడే కాంతి సామర్థ్యంతో అవుట్‌పుట్‌ను పోల్చేది దక్షత:

η=PmaxIlight×A\eta = \frac{P_{max}}{I_{light} \times A}

పదార్థం ఎంపిక. సూర్యుని వర్ణపటం శిఖరం సుమారు 1.5 eV దగ్గర ఉంటుంది. మంచి సౌర ఘట పదార్థానికి ఇవి ఉండాలి:

  • E_g సుమారు 1.0 eV నుంచి 1.8 eV మధ్య (ఆదర్శంగా 1.5 eV దగ్గర),

  • కాంతిని బలంగా శోషించే గుణం,

  • మంచి విద్యుత్ వాహకత,

  • తక్కువ ధర, సులభంగా లభించడం.

Si (1.1 eV), GaAs (1.43 eV) విస్తృతంగా వాడుకలో ఉన్నాయి. 2 eV కంటే చాలా ఎక్కువ అంతరం సూర్యకాంతిలో ఎక్కువ భాగాన్ని వృథా చేస్తుంది. 1 eV కంటే చాలా తక్కువ అంతరం ప్రతి ఫోటాన్ అదనపు శక్తిని వేడిగా వృథా చేస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: ఒక సౌర ఘటానికి V_oc = 0.6 V, I_sc = 3 A, పూరణ గుణకం 0.75. దాని గరిష్ఠ సామర్థ్యాన్ని కనుక్కోండి. దాని వైశాల్యం 100 cm², సూర్యకాంతి 1000 W m⁻² ఇస్తే దాని దక్షతను కనుక్కోండి.

సాధన: P_max = FF × V_oc × I_sc = 0.75 × 0.6 × 3 = 1.35 W. కాంతి సామర్థ్యం = 1000 × 0.01 = 10 W. దక్షత = 1.35/10 = 13.5%.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.7: ఇంటి పైకప్పు ప్యానెల్‌లోని ప్రతి ఘటానికి V_oc = 0.5 V. 18 V తెరిచిన వలయ వోల్టేజ్ కావాలంటే శ్రేణిలో ఎన్ని ఘటాలు కావాలి?

సాధన: n = 18/0.5 = 36 ఘటాలు.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • ఫోటోడయోడ్: తిరో బయాస్, కాంతి నుంచి సంకేతం, తీవ్రతతో విద్యుత్ ప్రవాహం పెరుగుతుంది, మూడో పాదం.

  • LED: పురో బయాస్, పునఃసంయోగం సుమారు E_g శక్తి గల ఫోటాన్‌లను ఇస్తుంది.

  • λ (nm) ≈ 1240/E_g (eV); దృశ్య LED లకు E_g సుమారు 1.8 eV నుంచి 3.1 eV కావాలి.

  • దృశ్య LED లకు Si, Ge వాడరు: అంతరాలు మరీ చిన్నవి, శక్తి వేడిగా పోతుంది.

  • సౌర ఘటం: బయాస్ లేదు; ఉత్పత్తి, వేరుచేయడం, సేకరణ; నాలుగో పాదంలో I-V.

  • I_sc తీవ్రతకు అనులోమానుపాతం; P_max = V_m I_m; FF = V_m I_m/(V_oc I_sc).

  • సౌర ఘటానికి ఉత్తమ అంతరం సుమారు 1.5 eV; Si, GaAs సాధారణంగా వాడతారు.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • ఫోటోడయోడ్ పురో బయాస్‌లో పనిచేస్తుందని చెప్పడం. అది తిరో బయాస్‌లో పనిచేస్తుంది.

  • 1240 తో E_g ని జౌల్‌లలో వాడడం. 1240/E_g సంక్షిప్త సూత్రానికి E_g eV లో ఉండాలి, λ nm లో వస్తుంది.

  • సౌర ఘటానికి బ్యాటరీ కావాలని అనుకోవడం. అదే మూలం.

  • అక్షం తిప్పినట్లు గమనించకుండా సౌర ఘట వక్రాన్ని మొదటి పాదంలో ఉంచడం.

  • LED రంగు విద్యుత్ ప్రవాహంపై ఆధారపడుతుందని చెప్పడం. రంగును శక్తి అంతరం నిర్ణయిస్తుంది; విద్యుత్ ప్రవాహం ప్రకాశాన్ని మారుస్తుంది.

  • సౌర ఘటానికి అతి పెద్ద శక్తి అంతరాన్ని ఎంచుకోవడం. మరీ పెద్ద అంతరం సూర్యకాంతిలో ఎక్కువ భాగాన్ని వృథా చేస్తుంది.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4

స్థాయి 1: భావన పరిశీలన

1. LED కాంతిని ఇచ్చేది అది (a) తిరో బయాస్‌లో ఉన్నప్పుడు (b) పురో బయాస్‌లో ఉన్నప్పుడు (c) బయాస్ లేనప్పుడు (d) భంజనంలో ఉన్నప్పుడు

2. ఫోటోడయోడ్‌ను సాధారణంగా నడిపేది (a) పురో బయాస్‌లో (b) అసలు బయాస్ లేకుండా (c) భంజనంలో (d) తిరో బయాస్‌లో

3. సౌర ఘటం విద్యుత్ సామర్థ్యాన్ని ఇచ్చేది (a) ఏ బాహ్య బయాస్ లేకుండా (b) పురో బయాస్‌లో మాత్రమే (c) తిరో బయాస్‌లో మాత్రమే (d) చీకటిలో మాత్రమే

4. LED నుంచి వచ్చే కాంతి రంగును ప్రధానంగా నిర్ణయించేది (a) దాని గుండా విద్యుత్ ప్రవాహం (b) ఇచ్చిన వోల్టేజ్ ధ్రువత (c) దాని పదార్థం శక్తి అంతరం (d) చిప్ పరిమాణం

5. సౌర ఘటం I-V లాక్షణిక వక్రం ఉండేది (a) మొదటి పాదంలో (b) నాలుగో పాదంలో (c) రెండో పాదంలో (d) మూడో పాదంలో మాత్రమే

6. దృశ్య LED లను తయారు చేయడానికి సిలికాన్‌ను వాడకపోవడానికి ప్రధాన కారణం (a) అది చాలా ఖరీదు (b) దానికి అపద్రవ్యం కలపలేం (c) అది వాహకం (d) దాని శక్తి అంతరం మరీ చిన్నది, పునఃసంయోగం ఎక్కువగా వేడినే ఇస్తుంది

7. ఫోటోడయోడ్ తిరో విద్యుత్ ప్రవాహం పెరిగేది (a) కాంతి తీవ్రత పెరిగినప్పుడు (b) కాంతిని ఆపినప్పుడు (c) తిరో వోల్టేజ్‌ను సున్నాకు తగ్గించినప్పుడు (d) కిటికీని మూసినప్పుడు

8. ఏ బ్యాటరీ లేకుండా కాంతిని నేరుగా విద్యుత్ సామర్థ్యంగా మార్చే పరికరం (a) LED (b) జెనర్ డయోడ్ (c) సౌర ఘటం (d) ఏకదిశకారి డయోడ్

9. సౌర ఘటం లఘు వలయ విద్యుత్ ప్రవాహం (a) కాంతి తీవ్రతపై ఆధారపడదు (b) కాంతి తీవ్రతకు అనులోమానుపాతం (c) కాంతి తీవ్రతకు విలోమానుపాతం (d) ప్రకాశవంతమైన కాంతిలో సున్నా

10. సౌర ఘట పదార్థానికి ఉత్తమ శక్తి అంతరం దీనికి దగ్గరగా ఉంటుంది (a) 0.1 eV (b) 5 eV (c) 10 eV (d) 1.5 eV

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. E_g = 2.0 eV ఉన్న పదార్థంతో ఒక LED తయారైంది. వెలువడించే తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు (a) 620 nm (b) 496 nm (c) 2480 nm (d) 310 nm

12. ఒక ఆకుపచ్చ LED 540 nm వద్ద వెలువరిస్తుంది. దాని పదార్థం శక్తి అంతరం సుమారు (a) 1.80 eV (b) 2.00 eV (c) 2.30 eV (d) 2.80 eV

13. ఒక ఫోటోడయోడ్ పదార్థానికి E_g = 2.8 eV. అది ఏ తరంగదైర్ఘ్యాన్ని గుర్తించగలదు? (a) 700 nm (b) 600 nm (c) 500 nm (d) 400 nm

14. ఒక సౌర ఘటానికి V_oc = 0.55 V, I_sc = 2 A, పూరణ గుణకం 0.8. దాని గరిష్ఠ సామర్థ్యం (a) 1.10 W (b) 0.88 W (c) 1.38 W (d) 0.69 W

15. 200 cm² వైశాల్యం గల సౌర ఘటం 800 W m⁻² తీవ్రత గల కాంతిలో 2 W గరిష్ఠ సామర్థ్యాన్ని ఇస్తుంది. దాని దక్షత (a) 12.5% (b) 25% (c) 8% (d) 1.25%

16. ఒక LED 496 nm వద్ద 4 mW కాంతిని వెలువరిస్తుంది. సెకనుకు వెలువడే ఫోటాన్‌ల సంఖ్య సుమారు (a) 2.5 × 10¹⁶ (b) 4 × 10¹⁵ (c) 1 × 10¹⁶ (d) 1 × 10¹⁹

17. 2 mW cm⁻² తీవ్రత గల కాంతిలో ఒక ఫోటోడయోడ్ 15 μA ఫోటో విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని ఇస్తుంది. చీకటి విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని వదిలేస్తే, 5 mW cm⁻² వద్ద ఫోటో విద్యుత్ ప్రవాహం (a) 15 μA (b) 6 μA (c) 30 μA (d) 37.5 μA

18. 2 V పురో పతనం (forward drop) గల LED 9 V సరఫరా నుంచి 20 mA మోయాలి. శ్రేణిలో కావలసిన నిరోధం (a) 450 Ω (b) 350 Ω (c) 100 Ω (d) 550 Ω

19. ఫోటోడయోడ్‌ను తిరో బయాస్‌లో వాడేది ఎందుకంటే (a) కాంతి వల్ల విద్యుత్ ప్రవాహంలో వచ్చే సాపేక్ష మార్పు పురో బయాస్‌తో పోలిస్తే చాలా ఎక్కువ (b) పురో బయాస్‌లో అది ప్రవహింపజేయలేదు (c) పురో బయాస్‌లో కాంతి సంధిని చేరలేదు (d) తిరో బయాస్‌లో శక్తి అంతరం పెరుగుతుంది

20. సౌర ఘటంలో తెరిచిన వలయ బిందువు వద్ద (a) సామర్థ్య అవుట్‌పుట్ గరిష్ఠం (b) విద్యుత్ ప్రవాహం గరిష్ఠం (c) విద్యుత్ ప్రవాహం సున్నా, కాబట్టి సామర్థ్యం సున్నా (d) వోల్టేజ్ సున్నా

21. ఒక ప్యానెల్‌లోని ప్రతి ఘటానికి V_oc = 0.6 V. 18 V తెరిచిన వలయ వోల్టేజ్ కోసం శ్రేణిలో కావలసిన ఘటాల సంఖ్య (a) 18 (b) 20 (c) 25 (d) 30

22. LED దృశ్య కాంతిని వెలువరించాలంటే దాని శక్తి అంతరం సుమారుగా ఉండాల్సిన పరిధి (a) 0.5 eV, 1.0 eV మధ్య (b) 1.8 eV, 3.1 eV మధ్య (c) 4 eV, 6 eV మధ్య (d) 6 eV, 9 eV మధ్య

స్థాయి 3: సవాలు

23. ఒక LED గుండా 25 mA ప్రవహిస్తుంది. అది 590 nm ఫోటాన్‌లను వెలువరిస్తుంది; సంధిని దాటే ఎలక్ట్రాన్‌లలో 40% ఒక ఫోటాన్‌ను ఇస్తాయి. కాంతి సామర్థ్య అవుట్‌పుట్ సుమారు (a) 8.4 mW (b) 52.5 mW (c) 21 mW (d) 10.5 mW

24. ఒక ఫోటోడయోడ్ 1.0 μm వరకు తరంగదైర్ఘ్యాలకు స్పందిస్తుంది, అంతకంటే ఎక్కువకు స్పందించదు. దాని పదార్థం శక్తి అంతరం సుమారు (a) 1.24 eV (b) 0.62 eV (c) 2.48 eV (d) 1.10 eV

25. ఒక సౌర ఘటం I-V వక్రంపై నాలుగు బిందువులు (0.40 V, 2.8 A), (0.45 V, 2.6 A), (0.50 V, 2.2 A), (0.55 V, 1.2 A). వీటిలో అతిపెద్ద సామర్థ్యం (a) 1.12 W (b) 1.10 W (c) 0.66 W (d) 1.17 W

26. ఎరుపు LED కి E_g = 1.9 eV, నీలి LED కి E_g = 2.8 eV. ఎరుపు తరంగదైర్ఘ్యానికి, నీలి తరంగదైర్ఘ్యానికి నిష్పత్తి సుమారు (a) 0.68 (b) 1.47 (c) 2.17 (d) 1.00

27. సౌర ఘటంలో పై పొరను చాలా పలుచగా చేసేది ఎందుకంటే (a) ఘటం తేలికగా ఉండాలి (b) శక్తి అంతరం తగ్గాలి (c) కాంతి క్షీణత పొరను చేరి అక్కడ జతలను సృష్టించాలి (d) తిరో విద్యుత్ ప్రవాహం తగ్గాలి

28. GaAs (E_g ≈ 1.4 eV) తో చేసిన LED వెలువరించే వికిరణం తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు (a) 886 nm, పరారుణంలో (b) 620 nm, ఎరుపు (c) 443 nm, నీలం (d) 1771 nm, దూర పరారుణం

29. ప్రతిపాదన (A): కాంతిని గుర్తించడానికి ఫోటోడయోడ్‌ను పురో బయాస్‌లో వాడతారు. కారణం (R): చీకటి విద్యుత్ ప్రవాహం చాలా చిన్నదిగా ఉన్నప్పుడే ఫోటో విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని సులభంగా గుర్తించవచ్చు. (a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: కాంతి తీవ్రత పెరిగే కొద్దీ సౌర ఘటం లఘు వలయ విద్యుత్ ప్రవాహం పెరుగుతుంది. వాక్యం II: తెల్లని LED సాధారణంగా పసుపు ఫాస్ఫర్ పూత పూసిన నీలి LED. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1bపురో బయాస్ పునఃసంయోగాన్ని నడిపిస్తుంది, అది ఫోటాన్‌లను ఇస్తుంది.
2dతిరో బయాస్ చీకటి విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని చాలా చిన్నదిగా ఉంచుతుంది.
3aఘటమే మూలం.
4cఫోటాన్ శక్తి సుమారు E_g.
5bధన V వద్ద ఘటం డయోడ్ పురో విద్యుత్ ప్రవాహానికి వ్యతిరేక దిశలో ప్రవాహాన్ని నడిపిస్తుంది.
6dSi అంతరం 1.1 eV (పరారుణం); పునఃసంయోగం ఎక్కువగా కాంతి లేనిది (వేడి).
7aఎక్కువ ఫోటాన్‌లు, ఎక్కువ జతలు, ఎక్కువ ఫోటో విద్యుత్ ప్రవాహం.
8cసౌర ఘటం ఒక కాంతివోల్టా మూలం (photovoltaic source).
9bఫోటాన్‌ల సంఖ్యకు అనులోమానుపాతంలో I_sc పెరుగుతుంది.
10dసూర్యుని వర్ణపటం శిఖరం సుమారు 1.5 eV దగ్గర.
11a1240/2.0 = 620 nm.
12c1240/540 ≈ 2.30 eV.
13dఅవధి 1240/2.8 ≈ 443 nm; 400 nm మాత్రమే దీనికంటే తక్కువ.
14b0.8 × 0.55 × 2 = 0.88 W.
15aఇన్‌పుట్ 800 × 0.02 = 16 W; 2/16 = 12.5%.
16cE = 2.5 eV = 4 × 10⁻¹⁹ J; 4 × 10⁻³/4 × 10⁻¹⁹ = 10¹⁶.
17dఫోటో విద్యుత్ ప్రవాహం తీవ్రతకు అనులోమానుపాతం: 15 × 5/2 = 37.5 μA.
18bR = (9 − 2)/0.02 = 350 Ω.
19aచిన్న చీకటి విద్యుత్ ప్రవాహం వల్ల కాంతి తెచ్చే మార్పు స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
20cV_oc వద్ద I = 0, కాబట్టి P = 0.
21d18/0.6 = 30.
22bదృశ్య పరిధి 400 నుంచి 700 nm అంటే సుమారు 3.1 నుంచి 1.8 eV.
23c0.4 × 0.025/e = 6.25 × 10¹⁶ ఫోటాన్‌లు/s × 2.10 eV ≈ 21 mW.
24aE_g = 1240/1000 = 1.24 eV.
25d0.45 × 2.6 = 1.17 W అతిపెద్ద లబ్ధం.
26bλ, E_g కి విలోమానుపాతం: 2.8/1.9 ≈ 1.47.
27cజతలను వేరుచేయాలంటే కాంతి సంధి క్షేత్రాన్ని చేరాలి.
28a1240/1.4 ≈ 886 nm, పరారుణం.
29dఫోటోడయోడ్‌లు తిరో బయాస్‌లో పనిచేస్తాయి; R సరైన వాస్తవం.
30aరెండూ సరైన వాస్తవాలే.

అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • మూడు పరికరాలూ ఒకే నియమంపై ఆధారపడతాయి: hν కనీసం E_g ఉంటేనే ఫోటాన్ ఎలక్ట్రాన్-కోటరం జతను సృష్టిస్తుంది (లేదా ఆ జత నుంచి పుట్టుతుంది).

  • λ (nm) ≈ 1240/E (eV); శక్తి అంతరం ఎక్కువైతే తరంగదైర్ఘ్యం తక్కువ.

  • ఫోటోడయోడ్: తిరో బయాస్‌లో ఉంటుంది; కాంతి క్షీణత పొరలో జతలను సృష్టిస్తుంది, క్షేత్రం వాటిని ఫోటో విద్యుత్ ప్రవాహంగా బయటకు నెడుతుంది.

  • ఫోటో విద్యుత్ ప్రవాహం దాదాపు కాంతి తీవ్రతకు అనులోమానుపాతం, తిరో వోల్టేజ్‌పై దాదాపు ఆధారపడదు; I-V వక్రాలు మూడో పాదంలో ఉంటాయి.

  • చిన్న తిరో విద్యుత్ ప్రవాహంలో కాంతి పెద్ద సాపేక్ష మార్పును తెస్తుంది; అందుకే తిరో బయాస్ వాడతారు.

  • ఫోటోడయోడ్‌ల ఉపయోగాలు: కాంతిని గుర్తించడం, రిమోట్ కంట్రోల్ గ్రాహకాలు, దృశ్య సమాచార వ్యవస్థ (optical communication).

  • LED: పురో బయాస్‌లో ఉంటుంది; సంధి వద్ద ఎలక్ట్రాన్‌లు, కోటరాలు పునఃసంయోగం చెంది సుమారు E_g శక్తి గల ఫోటాన్‌లను ఇస్తాయి.

  • LED I-V సాధారణ డయోడ్‌లాగే ఉంటుంది, కానీ మోకాలి ఎక్కువ (ఎరుపుకు సుమారు 1.8 V, నీలానికి సుమారు 3 V).

  • దృశ్య LED లకు E_g సుమారు 1.8 eV నుంచి 3.1 eV కావాలి; అందుకే Si, Ge కాకుండా GaAsP, GaN లాంటి సంయోగాలను వాడతారు.

  • LED లు: తక్కువ వోల్టేజ్, దీర్ఘ ఆయువు, వేగవంతమైన స్విచింగ్, తక్కువ వేడి; కాంతి దాదాపు ఒకే రంగు, కానీ సామాన్య కాంతి (coherent) కాదు.

  • సౌర ఘటం: బాహ్య బయాస్ లేదు; వాహకాల ఉత్పత్తి, వేరుచేయడం, సేకరణ అనే మూడు దశలు.

  • సౌర ఘట I-V నాలుగో పాదంలో ఉంటుంది; ముఖ్య బిందువులు V_oc (విద్యుత్ ప్రవాహం లేదు), I_sc (లఘు వలయం).

  • P_max = V_m I_m; పూరణ గుణకం FF = V_m I_m/(V_oc I_sc); దక్షత η = P_max/P_in.

  • సౌర ఘటానికి ఉత్తమ అంతరం సుమారు 1.5 eV; Si (1.1 eV), GaAs (1.4 eV) సాధారణం.

  • శ్రేణిలోని ఘటాలు వోల్టేజ్‌ను, సమాంతరంగా ఉన్న ఘటాలు విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని కలుపుతాయి.

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

పరికరంబయాస్I-V పాదంముఖ్య సూత్రం లేదా విలువ
ఫోటోడయోడ్తిరోమూడోI_photo తీవ్రతకు అనులోమానుపాతం; hν ≥ E_g అవసరం
LEDపురోమొదటిλ (nm) = 1240/E_g (eV)
సౌర ఘటంలేదునాలుగోFF = V_m I_m/(V_oc I_sc); η = P_max/P_in
ఫోటాన్‌ల సంఖ్య——సెకనుకు N = P/E
ఎరుపు, ఆకుపచ్చ, నీలం అంతరాలు——సుమారు 1.9, 2.3, 2.7 eV (సుమారు 650, 540, 460 nm)
ఆదర్శ సౌర అంతరం——సుమారు 1.5 eV

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "LED పురోగామి, ఫోటోడయోడ్ తిరోగామి, సౌర ఘటం స్వయం సమృద్ధం" (LED Lights Forward, Photodiode Prefers Reverse, Solar Supplies itself): ప్రతి పరికరం బయాస్.

  • "1-3-4": LED వక్రం 1వ పాదంలో, ఫోటోడయోడ్ 3వ పాదంలో, సౌర ఘటం 4వ పాదంలో.

  • "అంతరం పెరిగితే రంగు నీలం వైపు" (Gap up, colour Blue): పెద్ద శక్తి అంతరం రంగును ఎరుపు నుంచి నీలం వైపు నెడుతుంది.

  • "ఉ-వే-సే" (GSC): ఉత్పత్తి (Generation), వేరుచేయడం (Separation), సేకరణ (Collection) — సౌర ఘటం లోపలి మూడు దశలు.

  • "1240 ఉంటే అంతా సులభం" (1240 makes it simple): nm కావాలంటే 1240 ని eV తో, eV కావాలంటే nm తో భాగించండి.

భావనల అనుసంధానం

  • ఫోటాన్ శక్తి, ఫోటాన్ ప్రవాహం (flux), ఆరంభ శక్తి (threshold) భావన భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 17: ద్రవ్యం, వికిరణాల ద్వంద్వ స్వభావం నుంచి వస్తాయి.

  • దృశ్య కాంతి రంగులు, తరంగదైర్ఘ్యాలు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 15: విద్యుదయస్కాంత తరంగాలతో అనుసంధానమవుతాయి.

  • మొక్కలు కూడా కిరణజన్య సంయోగక్రియలో కాంతిని వాడుకోదగిన శక్తిగా మారుస్తాయి; ఇది జీవశాస్త్రం పుస్తకం 4: మొక్కల శరీరధర్మ శాస్త్రంలో ఉంది.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET నమూనా)

31. జాబితా I (పరికరం) ను జాబితా II (దానిని నడిపే విధానం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. ఫోటోడయోడ్ · B. LED · C. సౌర ఘటం · D. జెనర్ నియంత్రకం
జాబితా II: i. పురో బయాస్ · ii. బాహ్య బయాస్ లేదు, I-V నాలుగో పాదంలో · iii. భంజనంలో తిరో బయాస్ · iv. భంజనం కంటే తక్కువ వద్ద తిరో బయాస్
(a) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (b) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (c) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv

32. LED శక్తి అంతరాన్ని (జాబితా I) వెలువడించే తరంగదైర్ఘ్యంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I: A. 1.9 eV · B. 2.3 eV · C. 2.7 eV · D. 1.4 eV
జాబితా II: i. సుమారు 460 nm (నీలం) · ii. సుమారు 890 nm (పరారుణం) · iii. సుమారు 650 nm (ఎరుపు) · iv. సుమారు 540 nm (ఆకుపచ్చ)
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii

33. జాబితా I (సౌర ఘట పదం) ను జాబితా II (అర్థం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. తెరిచిన వలయ వోల్టేజ్ · B. లఘు వలయ విద్యుత్ ప్రవాహం · C. పూరణ గుణకం · D. దక్షత
జాబితా II: i. P_max/(V_oc I_sc) · ii. విద్యుత్ ప్రవాహం తీసుకోనప్పుడు వోల్టేజ్ · iii. P_max ను పతన కాంతి సామర్థ్యంతో భాగించగా వచ్చేది · iv. టెర్మినల్‌లను తీగతో కలిపినప్పుడు విద్యుత్ ప్రవాహం
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii

34. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి (hc = 1240 eV nm, 1 eV = 1.6 × 10⁻¹⁹ J).
జాబితా I: A. 620 nm ఫోటాన్ శక్తి · B. 620 nm గల 2 mW కిరణ పుంజంలో సెకనుకు ఫోటాన్‌లు · C. 2.48 eV ఫోటాన్ తరంగదైర్ఘ్యం · D. 1240 nm ఫోటాన్ శక్తి
జాబితా II: i. 6.25 × 10¹⁵ s⁻¹ · ii. 2.0 eV · iii. 1.0 eV · iv. 500 nm
(a) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (b) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. LED అనేది పురో బయాస్‌లో ఉన్న p-n సంధి.
B. ఫోటోడయోడ్ ఫోటో విద్యుత్ ప్రవాహం దాదాపు కాంతి తీవ్రతకు అనులోమానుపాతం.
C. సౌర ఘటం పనిచేయడానికి బాహ్య బ్యాటరీ అవసరం.
D. దృశ్య LED లను సాధారణంగా సిలికాన్‌తో తయారు చేస్తారు.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు

36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. కాంతి తిరో విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని చాలా ఎక్కువ సాపేక్ష భాగంగా మారుస్తుంది కాబట్టి ఫోటోడయోడ్‌ను తిరో బయాస్‌లో నడుపుతారు.
B. సౌర ఘటం I-V వక్రాన్ని నాలుగో పాదంలో గీస్తారు.
C. LED కాంతి లేజర్ కిరణంలాగా సామాన్య (coherent) కాంతి.
D. సౌర ఘటానికి కాంతి వైపు ఉన్న సంధి వైశాల్యం పెద్దది.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, C మాత్రమే

37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. దృశ్య LED లకు సుమారు 1.8 eV నుంచి 3.1 eV శక్తి అంతరం కావాలి.
B. దృశ్య LED కి సిలికాన్ ఆదర్శ పదార్థం.
C. సౌర ఘటానికి ఆదర్శ శక్తి అంతరం సుమారు 1.5 eV.
D. తన శక్తి అంతరం కంటే తక్కువ శక్తి గల ఫోటాన్‌లను ఫోటోడయోడ్ గుర్తించలేదు.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు

38. ఫోటోడయోడ్ గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. చీకటిలో దాని తిరో విద్యుత్ ప్రవాహం చిన్న క్షరణ (leakage) విద్యుత్ ప్రవాహం.
B. దానిపై కాంతి పడితే తిరో విద్యుత్ ప్రవాహం పెరుగుతుంది.
C. అది పురో విద్యుత్ ప్రవాహంలోని మార్పుల ద్వారా కాంతిని గుర్తిస్తుంది.
D. స్థిర కాంతి తీవ్రత వద్ద తిరో వోల్టేజ్ పెంచితే ఫోటో విద్యుత్ ప్రవాహం చాలా పెరుగుతుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) C, D మాత్రమే

39. ఒక గ్రాఫ్ మూడు కాంతి తీవ్రతలు I₁, I₂, I₃ లకు ఫోటోడయోడ్ తిరో బయాస్ I-V వక్రాలను చూపిస్తుంది. ప్రతి వక్రం మూడో పాదంలో దాదాపు సమాంతర సరళ రేఖ, వరుసగా −10 µA, −20 µA, −30 µA వద్ద ఉంది. I₃ : I₁ నిష్పత్తి సుమారు
(a) 1 : 3 (b) 9 : 1 (c) √3 : 1 (d) 3 : 1

40. ఒక సౌర ఘటం I-V వక్రం నుంచి V_oc = 0.6 V, I_sc = 3.0 A. గరిష్ఠ సామర్థ్య బిందువు 0.48 V, 2.5 A వద్ద ఉంది. పూరణ గుణకం సుమారు
(a) 0.80 (b) 0.67 (c) 0.50 (d) 1.5

41. నాలుగు LED ల ఆన్ వోల్టేజ్‌లు ఇవ్వబడ్డాయి.

LEDఎరుపుఆకుపచ్చనీలంపరారుణం
వోల్టేజ్ (V)1.82.23.01.2

వాటిలో ఒకటి, 160 Ω తో శ్రేణిలో 5 V సరఫరాకు కలిపితే 20 mA మోస్తుంది. అది
(a) ఎరుపు LED (b) ఆకుపచ్చ LED (c) నీలి LED (d) పరారుణ LED

Q42–43 కోసం సన్నివేశం. జైపూర్‌లోని ఒక ఇంటి పైకప్పు ప్యానెల్‌లో శ్రేణిలో 36 ఒకేలాంటి ఘటాలు ఉన్నాయి, ప్రతి ఘటానికి V_oc = 0.6 V. ప్యానెల్ వైశాల్యం 0.5 m². మధ్యాహ్నం సూర్యకాంతి 1000 W m⁻² తెస్తుంది, ప్యానెల్ గరిష్ఠ అవుట్‌పుట్ 75 W.

42. ప్యానెల్ తెరిచిన వలయ వోల్టేజ్
(a) 0.6 V (b) 18 V (c) 60 V (d) 21.6 V

43. ప్యానెల్ దక్షత
(a) 7.5% (b) 75% (c) 15% (d) 30%

44. ఒక ఎరుపు LED 2.0 eV శక్తి గల ఫోటాన్‌లను వెలువరిస్తుంది. దాని గుండా 10 mA ప్రవహిస్తుంది; సంధిని దాటే ఎలక్ట్రాన్‌లలో 25% మాత్రమే ఫోటాన్‌ను ఇస్తాయి. వెలువడించే కాంతి సామర్థ్యం
(a) 20 mW (b) 5 mW (c) 2.5 mW (d) 10 mW

45. ఒక సిలికాన్ ఫోటోడయోడ్ (E_g = 1.1 eV) పై వరుసగా 650 nm, 1000 nm, 1300 nm మూలాల కాంతిని పడనిస్తారు. ఫోటో విద్యుత్ ప్రవాహం వచ్చేది
(a) 650 nm, 1000 nm కు మాత్రమే (b) 650 nm కు మాత్రమే (c) మూడింటికీ (d) 1300 nm కు మాత్రమే

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31aఫోటోడయోడ్ తిరో (భంజనం లేదు), LED పురో, సౌర ఘటం బయాస్ లేకుండా నాలుగో పాదంలో, జెనర్ భంజనంలో
32c1240/1.9 ≈ 653 nm, 1240/2.3 ≈ 539 nm, 1240/2.7 ≈ 459 nm, 1240/1.4 ≈ 886 nm
33dసున్నా విద్యుత్ ప్రవాహం వద్ద V_oc, సున్నా వోల్టేజ్ వద్ద I_sc; FF, η నిర్వచనం ప్రకారం
34b1240/620 = 2.0 eV; 2 × 10⁻³/(3.2 × 10⁻¹⁹) = 6.25 × 10¹⁵; 1240/2.48 = 500 nm; 1240/1240 = 1.0 eV
35bA, B సరైనవి; సౌర ఘటం తన emf ను తానే ఇస్తుంది (C తప్పు); దృశ్య కాంతికి Si అంతరం మరీ చిన్నది (D తప్పు)
36cLED కాంతి సామాన్య కాంతి కాదు (C తప్పు)
37cA, C, D సరైనవి; దృశ్య LED లకు Si వాడరు (B తప్పు)
38aగుర్తింపు తిరో విద్యుత్ ప్రవాహంతో జరుగుతుంది (C తప్పు); ఫోటో విద్యుత్ ప్రవాహం తిరో వోల్టేజ్‌పై దాదాపు ఆధారపడదు (D తప్పు)
39dఫోటో విద్యుత్ ప్రవాహం తీవ్రతకు అనులోమానుపాతం: 30/10 = 3
40bFF = (0.48 × 2.5)/(0.6 × 3.0) = 1.2/1.8 ≈ 0.67
41aLED వోల్టేజ్ = 5 − 0.020 × 160 = 5 − 3.2 = 1.8 V, ఎరుపు LED
42dశ్రేణిలోని ఘటాలు కలుస్తాయి: 36 × 0.6 = 21.6 V
43cP_in = 1000 × 0.5 = 500 W; η = 75/500 = 15%
44bఫోటాన్‌లు/s = 0.25 × I/e; సామర్థ్యం = 0.25 × 0.010 A × 2.0 V = 5 mW
45aఫోటాన్ శక్తులు 1.91, 1.24, 0.95 eV; మొదటి రెండే 1.1 eV కంటే ఎక్కువ
30 min left
‹
›