అంగన్వాడీ సూపర్వైజర్ పేపర్-2: శిశు వికాసం, విస్తరణ మరియు సామాజిక సేవ · Chapter 1

పెరుగుదల, వికాసం, ప్రసవపూర్వ మరియు ప్రసవానంతర సంరక్షణ

గుర్తుంచుకోవలసినవి

పెరుగుదల అంటే పరిమాణంలో పెరుగుదల (బరువు, ఎత్తు వంటి కొలవదగినది); వికాసం అంటే నైపుణ్యం, పనితీరులో పెరుగుదల (నడవడం, మాట్లాడటం వంటివి). పెరుగుదల పరిమాణాత్మకం; వికాసం పరిమాణాత్మకం, గుణాత్మకం రెండూ.
వికాసం నిర్దిష్ట నమూనాలను అనుసరిస్తుంది: తల నుంచి పాదాల వైపు (సెఫాలోకాడల్), కేంద్రం నుంచి బయటి భాగాల వైపు (ప్రాక్సిమోడిస్టల్), సాధారణం నుంచి నిర్దిష్టం వైపు. ప్రతి శిశువు ఇదే క్రమాన్ని అనుసరిస్తుంది, కానీ తనదైన వేగంతో.
ఆరోగ్యకరమైన శిశువు పుట్టుకకు ముందు (ప్రసవపూర్వ), పుట్టే సమయంలో, పుట్టిన తర్వాత (ప్రసవానంతర) మంచి సంరక్షణపై ఆధారపడి ఉంటుంది. క్రమం తప్పని గర్భిణి పరీక్షలు, ఇనుము, ఫోలిక్ ఆమ్లం మాత్రలు, ధనుర్వాత రక్షణ, సురక్షిత ప్రసవం, తొలి తల్లిపాలు, నవజాత శిశు సంరక్షణ తల్లుల, శిశువుల ప్రాణాలను కాపాడతాయి.

పెరుగుదల, వికాసం: అర్థం, తేడా

పెరుగుదల అంటే శరీరం లేదా దాని భాగాల పరిమాణంలో భౌతిక పెరుగుదల. దీనిని కిలోగ్రాములు, సెంటీమీటర్లలో కొలవవచ్చు. వ్యక్తి పరిపక్వతకు చేరగానే ఇది ఆగుతుంది.

వికాసం అంటే నిర్మాణం, పనితీరులో క్రమబద్ధమైన మార్పులు, ఇవి మెరుగైన నైపుణ్యం, సామర్థ్యానికి దారితీస్తాయి: శారీరక, చలన, భాష, సామాజిక, భావోద్వేగ, ఆలోచనా (జ్ఞానాత్మక). ఇది గర్భధారణ నుంచి మరణం వరకు కొనసాగుతుంది.

పరిపక్వత (మెచ్యూరేషన్) అంటే వారసత్వం నియంత్రించే జన్మసిద్ధ నమూనాలు విప్పారడం. అభ్యసనం అంటే అనుభవం, సాధన ద్వారా వచ్చే మార్పు. రెండూ అవసరం: కండరాలు, నరాలు పరిపక్వం కానంతవరకు శిశువు నడవలేడు, కానీ సాధన నైపుణ్యాన్ని మెరుగుపరుస్తుంది.

లక్షణం	పెరుగుదల	వికాసం
అర్థం	పరిమాణంలో పెరుగుదల	నైపుణ్యం, పనితీరులో పెరుగుదల
స్వభావం	పరిమాణాత్మకం	పరిమాణాత్మకం, గుణాత్మకం
కొలత	సులభంగా కొలవవచ్చు	పరిశీలిస్తారు, కొలవడం కష్టం
కాలం	పరిపక్వత వద్ద ఆగుతుంది	జీవితాంతం
ఉదాహరణ	ఎత్తు పెరగడం	మాట్లాడటం నేర్చుకోవడం

వికాస సూత్రాలు

1. వికాసం నిరంతరం: వేగం మారినా ఎప్పుడూ ఆగదు.
2. ఇది క్రమానుగతం: శిశువు నిలబడే ముందు కూర్చుంటాడు, పదాల ముందు కూతలు పెడతాడు.
3. సెఫాలోకాడల్: నియంత్రణ తల వద్ద మొదలై కిందకు వెళ్తుంది (తల నియంత్రణ, తర్వాత కూర్చోవడం, తర్వాత నడవడం).
4. ప్రాక్సిమోడిస్టల్: నియంత్రణ శరీర అక్షం దగ్గర మొదలై బయటకు వెళ్తుంది (వేళ్ల నియంత్రణకు ముందు భుజం నియంత్రణ).
5. ఇది సాధారణం నుంచి నిర్దిష్టం వైపు సాగుతుంది: చిన్న వస్తువును వేలు, బొటనవేలుతో పట్టుకునే ముందు శిశువు చేయి మొత్తాన్ని ఊపుతాడు (సామూహికం నుంచి నిర్దిష్టం).
6. వేగంలో వ్యక్తిగత తేడాలు ఉంటాయి; కానీ క్రమం ఒకటే.
7. వేర్వేరు భాగాలు వేర్వేరు వేగంతో పెరుగుతాయి: మెదడు తొలి సంవత్సరాల్లో అత్యంత వేగంగా పెరుగుతుంది; పునరుత్పత్తి వ్యవస్థ ప్రధానంగా కౌమారంలో పెరుగుతుంది.
8. తొలి వికాసం పునాది; తొలి సంవత్సరాలు కీలకం.
9. వారసత్వం, పర్యావరణం కలిసి పనిచేస్తాయి, వాటిని వేరు చేయలేము.
10. వికాసం సాధారణ దిశలో ఊహించదగినది.

పెరుగుదల, వికాసాన్ని ప్రభావితం చేసే అంశాలు

వారసత్వం: ఇద్దరు తల్లిదండ్రుల జన్యువులు సంభావ్య ఎత్తు, శరీర నిర్మాణం, చర్మపు రంగు, కొన్ని వ్యాధులను నిర్ణయిస్తాయి.
పర్యావరణం: ఇల్లు, కుటుంబం, ప్రేరణ, బడి, సమాజం.
పోషణ: మెదడు, శరీరానికి పుట్టుకకు ముందు, తర్వాత మంచి పోషణ చాలా అవసరం. పోషకాహార లోపం పొట్టితనాన్ని, బలహీన అభ్యసనాన్ని కలిగిస్తుంది.
ఆరోగ్యం, వ్యాధి: పదేపదే వచ్చే ఇన్ఫెక్షన్లు పెరుగుదలను నెమ్మదింపజేస్తాయి.
హార్మోన్లు: వృద్ధి హార్మోన్, థైరాక్సిన్, లైంగిక హార్మోన్లు (బాల్యంలో థైరాయిడ్ లోపం నెమ్మది పెరుగుదల, మానసిక మందగమనాన్ని కలిగిస్తుంది).
లింగం, జన్మక్రమం, కుటుంబ పరిమాణం.
సామాజిక-ఆర్థిక స్థితి, తల్లిదండ్రుల విద్య, ప్రేమ, సంరక్షణ, ప్రేరణ.
ప్రసవపూర్వ అంశాలు: తల్లి ఆరోగ్యం, ఆహారం, అలవాట్లు.

జీవిత కాల దశలు (శిశువుకు సంబంధించినవి)

దశ	కాలం
ప్రసవపూర్వ	గర్భధారణ నుంచి పుట్టుక వరకు (సుమారు 40 వారాలు, లేదా సుమారు 9 నెలలు)
నవజాత (నియోనేటల్)	పుట్టుక నుంచి 28 రోజులు
శైశవం	పుట్టుక నుంచి 1 సంవత్సరం (కొన్ని పుస్తకాల్లో: 2 సంవత్సరాల వరకు)
తొలి బాల్యం (పసిపిల్ల, ప్రీ-స్కూల్)	1 నుంచి 6 సంవత్సరాలు
మధ్య బాల్యం	6 నుంచి 12 సంవత్సరాలు
కౌమారం	సుమారు 10 నుంచి 19 సంవత్సరాలు

కొన్ని వికాస మైలురాళ్లు (సుమారు వయస్సులు)

వయస్సు	మైలురాయి
సుమారు 6 నుంచి 8 వారాలు	సామాజిక చిరునవ్వు
సుమారు 3 నెలలు	తలను స్థిరంగా ఉంచుతాడు
సుమారు 6 నెలలు	దొర్లుతాడు; ఆసరాతో కూర్చుంటాడు; మొదటి పాల పన్ను రావచ్చు
సుమారు 8 నుంచి 9 నెలలు	ఒంటరిగా కూర్చుంటాడు, పాకుతాడు
సుమారు 12 నెలలు	సహాయంతో నిలబడతాడు; మొదటి పదాలు పలుకుతాడు; ఫర్నిచర్ పట్టుకుని నడుస్తాడు
సుమారు 12 నుంచి 15 నెలలు	ఒంటరిగా నడుస్తాడు
సుమారు 2 సంవత్సరాలు	రెండు పదాల వాక్యాలు; పరుగెత్తుతాడు
సుమారు 3 సంవత్సరాలు	ట్రైసైకిల్ తొక్కుతాడు; చిన్న వాక్యాలు

అన్ని పాల పళ్లు (20) సాధారణంగా సుమారు రెండున్నర నుంచి మూడు సంవత్సరాల్లో వస్తాయి. మైలురాళ్లను స్పష్టమైన తేడాతో చేరుకోలేని పిల్లలకు వికాస స్క్రీనింగ్, రిఫరల్ అవసరం. ఇవి పరిధులు, కచ్చితమైన తేదీలు కావని గుర్తుంచుకోండి.

ప్రసవపూర్వ వికాసం

తండ్రి నుంచి శుక్రకణం, తల్లి నుంచి అండం కలిసి జైగోట్ ఏర్పడే గర్భధారణ వద్ద జీవితం మొదలవుతుంది. ప్రతి మానవ కణంలో 23 జతలుగా 46 క్రోమోజోములు ఉంటాయి. శుక్రకణం, అండం ఒక్కొక్కటి 23 మోస్తాయి. శిశువు లింగాన్ని తండ్రి శుక్రకణం నిర్ణయిస్తుంది: X మోసే శుక్రకణం ఆడపిల్లను (XX), Y మోసే శుక్రకణం మగపిల్లవాడిని (XY) ఇస్తుంది.

ప్రసవపూర్వ వికాస దశలు:

దశ	కాలం	ప్రధాన సంఘటనలు
జెర్మినల్ (అండ దశ)	గర్భధారణ నుంచి సుమారు 2 వారాలు	కణ విభజన, ఫాలోపియన్ నాళం వెంట ప్రయాణం, గర్భాశయంలో అంటుకోవడం
ఎంబ్రియోనిక్ (పిండ దశ)	సుమారు 2 నుంచి 8 వారాలు	అవయవాలు ఏర్పడతాయి; గుండె కొట్టుకోవడం మొదలవుతుంది; పుట్టుక లోపాలకు అత్యంత సున్నితమైన కాలం
ఫీటల్ (భ్రూణ దశ)	సుమారు 9 వారాల నుంచి పుట్టుక వరకు	అవయవాల పెరుగుదల, పరిపక్వత; గర్భం మధ్యలో తల్లికి కదలికలు తెలుస్తాయి (క్విక్కెనింగ్)

మాయ (ప్లసెంటా) శిశువుకు ఆక్సిజన్, పోషకాలను అందించి వ్యర్థాలను తొలగిస్తుంది. బొడ్డు తాడు భ్రూణాన్ని మాయతో కలుపుతుంది. ఉమ్మనీరు శిశువును రక్షిస్తుంది. మొదటి మూడు నెలలు (మొదటి త్రైమాసికం) వైకల్యాల ప్రమాదం అత్యధికం.

జన్యు, క్రోమోజోమ్ పరిస్థితులు: డౌన్ సిండ్రోమ్ అదనపు క్రోమోజోమ్ 21 వల్ల (ట్రైసోమీ 21); టర్నర్ సిండ్రోమ్ అంటే ఒకే X ఉన్న స్త్రీ (45, X); క్లైన్‌ఫెల్టర్ సిండ్రోమ్ అంటే అదనపు X ఉన్న పురుషుడు (47, XXY). హిమోఫీలియా, వర్ణాంధత్వం X-సంబంధితాలు.

టెరాటోజెన్లు (భ్రూణానికి హాని చేసే కారకాలు):

రుబెల్లా (జర్మన్ మీజిల్స్) వంటి ఇన్ఫెక్షన్లు, ముఖ్యంగా గర్భం తొలి దశలో: గుండె లోపాలు, చెవుడు, కంటి శుక్లం. అలాగే సిఫిలిస్, టోక్సోప్లాస్మోసిస్, HIV, జికా
ఆల్కహాల్: ఫీటల్ ఆల్కహాల్ సిండ్రోమ్
పొగాకు: తక్కువ జనన బరువు, నెలలు నిండకముందే ప్రసవం
థాలిడోమైడ్ వంటి మందులు (అవయవ లోపాలు), సురక్షితం కాని స్వీయ మందులు
రేడియేషన్ (X-కిరణాలు)
పోషకాహార లోపం, ఫోలిక్ ఆమ్లం, అయోడిన్, ఇతర పోషకాల కొరత
తల్లి వయస్సు (చాలా చిన్న లేదా పెద్ద), మధుమేహం, Rh అసమానత (Rh-నెగటివ్ తల్లి, Rh-పాజిటివ్ శిశువు)

ప్రసవపూర్వ (గర్భిణి) సంరక్షణ

గర్భిణి సంరక్షణ (ANC) అంటే గర్భిణిని, శిశువును ఆరోగ్యంగా ఉంచడానికి, సమస్యలను ముందుగా గుర్తించడానికి చేసే సంరక్షణ. ఆదర్శంగా మొదటి మూడు నెలల్లోనే నమోదు చేయించుకోవాలి, కనీసం నాలుగు పరీక్షలు చేయించుకోవాలి; అధిక ప్రమాద మహిళలకు అదనపు సందర్శనలు ఉంటాయి. ప్రధానమంత్రి సురక్షిత మాతృత్వ అభియాన్ (PMSMA) ప్రతి నెలా నిర్ణీత రోజున వైద్యులతో ఉచిత పరీక్షలు అందిస్తుంది.

ANC భాగాలు:

1. నమోదు, చరిత్ర; గర్భధారణ నిర్ధారణ; అంచనా ప్రసవ తేదీ.
2. పరీక్ష: బరువు, ఎత్తు, రక్తపోటు, హిమోగ్లోబిన్, మూత్రం (చక్కెర, అల్బుమిన్), రక్త వర్గం, Rh, పొట్ట పరీక్ష, భ్రూణ గుండె చప్పుడు. సలహా ఇస్తే అల్ట్రాసౌండ్.
3. ధనుర్వాత రక్షణ (Td టీకా; రికార్డుల ప్రకారం రెండు మోతాదులు లేదా బూస్టర్).
4. సలహా ప్రకారం ఇనుము, ఫోలిక్ ఆమ్లం మాత్రలు, కాల్షియం.
5. పోషణ, విశ్రాంతి సలహా.
6. ప్రసవ ప్రణాళిక: ప్రసవ స్థలం, రవాణా, డబ్బు, రక్త దాత.
7. ప్రమాద సంకేతాల విద్య: రక్తస్రావం, తీవ్ర తలనొప్పి, మసక చూపు, ముఖం, చేతుల వాపు, ఫిట్స్, అధిక జ్వరం, శిశువు కదలికలు తగ్గడం, ద్రవం కారడం, తీవ్ర బలహీనత లేదా ఊపిరి ఆడకపోవడం.
8. తల్లిపాలు, కుటుంబ నియంత్రణ, నవజాత శిశు సంరక్షణపై కౌన్సెలింగ్.
9. అవసరమైనచోట HIV, సిఫిలిస్, మలేరియా, రక్తహీనతకు పరీక్ష, చికిత్స.

ప్రమాదంతో కూడిన గర్భాలు (అధిక ప్రమాద గర్భం): టీనేజ్ లేదా పెద్ద వయస్సు, చాలా తక్కువ ఎత్తు, తీవ్ర రక్తహీనత, అధిక రక్తపోటు, మధుమేహం, గతంలో సిజేరియన్ లేదా మృత ప్రసవం, కవలలు, రక్తస్రావం. వీరిని సదుపాయాలున్న ఆసుపత్రికి రిఫర్ చేయాలి. సురక్షిత ప్రసవానికి నగదు ప్రోత్సాహక పథకమైన జననీ సురక్ష యోజన (JSY) కింద ఆసుపత్రి ప్రసవాన్ని ప్రోత్సహిస్తారు.

ప్రసవానంతర సంరక్షణ

ప్రసవానంతర కాలం (ప్యూర్పెరియం) అంటే ప్రసవం తర్వాత ఆరు వారాలు, ఈ సమయంలో తల్లి శరీరం గర్భం లేని స్థితికి తిరిగి వస్తుంది. ప్రసవానంతర సంరక్షణలో తల్లి, శిశువు ఇద్దరి పరీక్ష ఉంటుంది; ఆదర్శంగా 24 గంటల్లో, తర్వాత 3, 7, 42వ రోజుల్లో (ఇంటి వద్ద నవజాత శిశు సంరక్షణలో భాగంగా ఆశా ఇంటి సందర్శనలు ఉంటాయి).

తల్లి సంరక్షణ: విశ్రాంతి, పోషకాహారం, ద్రవాలు, ప్రసవ మార్గం, రొమ్ముల పరిశుభ్రత, కొంతకాలం ఇనుము, ఫోలిక్ ఆమ్లం, కాల్షియం, తల్లిపాలకు మద్దతు, ప్రసవాల మధ్య వ్యవధి కోసం కుటుంబ నియంత్రణ కౌన్సెలింగ్, ప్రమాద సంకేతాల పరిశీలన: అధిక రక్తస్రావం, దుర్వాసన స్రావం, జ్వరం, తీవ్ర నొప్పి, రొమ్ము సమస్యలు, మానసిక కుంగుబాటు లేదా డిప్రెషన్ (తొలి రోజుల్లో ప్రసవానంతర బ్లూస్ సాధారణం; కొనసాగే లేదా తీవ్ర కుంగుబాటు ప్రసవానంతర డిప్రెషన్, దీనికి వైద్య సహాయం అవసరం).

నవజాత శిశు సంరక్షణ:

శిశువును తుడిచి, చుట్టి, వెచ్చగా ఉంచాలి (చర్మానికి చర్మ స్పర్శ). మొదటి స్నానాన్ని కనీసం 24 గంటలు ఆలస్యం చేయాలి (లేదా స్థానిక మార్గదర్శకం ప్రకారం).
ఒక గంటలోపు తల్లిపాలు ఇవ్వాలి. ముర్రుపాలు (కొలొస్ట్రమ్) ఇవ్వాలి. తల్లిపాలకు ముందు ఇతర ఆహారాలు (ప్రీ-లాక్టియల్) ఇవ్వకూడదు.
బొడ్డు తాడు శుభ్రత: తాడును శుభ్రంగా, పొడిగా ఉంచాలి; ఏమీ పూయకూడదు (ప్రస్తుత మార్గదర్శకం ప్రకారం).
పుట్టినప్పుడు టీకాలు: BCG, జీరో డోస్ నోటి పోలియో, మొదటి హెపటైటిస్ B మోతాదు.
తక్కువ జనన బరువు శిశువులకు కంగారూ మదర్ కేర్: తల్లి ఛాతీపై చర్మానికి చర్మ స్పర్శ, కేవలం తల్లిపాలతో.
ప్రమాద సంకేతాలను గమనించాలి: సరిగా తాగకపోవడం, వేగవంతమైన శ్వాస, జ్వరం లేదా శరీర ఉష్ణోగ్రత తక్కువగా ఉండటం, ఫిట్స్, పసుపు రంగు అరచేతులు, అరికాళ్లు, బొడ్డు తాడుపై చీము.
శిశువును తూచి, జననాన్ని నమోదు చేయాలి.

అప్గార్ స్కోర్: పుట్టిన ఒకటి, ఐదు నిమిషాల తర్వాత నవజాత శిశువును ఐదు అంశాలపై అంచనా వేస్తారు; ప్రతిదానికి 0, 1 లేదా 2 స్కోర్ (మొత్తం 10): రూపం (రంగు), నాడి (గుండె వేగం), ముఖ చేష్ట (ప్రతిచర్య), కదలిక (కండర స్థితి), శ్వాస (Appearance, Pulse, Grimace, Activity, Respiration). ఏడు నుంచి పది స్కోర్ సాధారణం; ఏడు కన్నా తక్కువ ఉంటే సహాయం అవసరం.

నవజాత ప్రతీకార చర్యలు: రూటింగ్ (చెంపపై స్పర్శ వైపు తిరగడం), చప్పరించడం, మింగడం, పట్టు (అరచేతి), మోరో (ఉలికిపాటు: చేతులు విప్పి తిరిగి ముడుచుకోవడం), బాబిన్‌స్కీ (అరికాలు రాస్తే కాలివేళ్లు విచ్చుకోవడం), స్టెప్పింగ్ (నడక ప్రతీకారం), టానిక్ నెక్. చాలావరకు తొలి నెలల్లో అదృశ్యమవుతాయి; పుట్టినప్పుడు లేకపోయినా లేదా సాధారణ వయస్సు దాటి కొనసాగినా పరీక్షించాలి.

పరీక్షలో పొరపాట్లు

పెరుగుదల భౌతిక పెరుగుదల; వికాసంలో నైపుణ్యం, భాష, భావోద్వేగం, ఆలోచన ఉంటాయి.
శిశువు లింగాన్ని తండ్రి క్రోమోజోమ్ నిర్ణయిస్తుంది, తల్లిది కాదు.
సెఫాలోకాడల్ అంటే తల నుంచి పాదాలు; ప్రాక్సిమోడిస్టల్ అంటే కేంద్రం నుంచి బయటి భాగాలు.
వైకల్యాలకు అత్యంత సున్నితమైనది ఎంబ్రియోనిక్ దశ (ఫీటల్ కాదు).
డౌన్ సిండ్రోమ్ ట్రైసోమీ 21; టర్నర్ 45, X; క్లైన్‌ఫెల్టర్ 47, XXY.
అప్గార్ 10కి స్కోర్ చేస్తారు; దానికి ఐదు సంకేతాలు, ప్రతిదానికి 0 నుంచి 2.
నవజాత కాలం మొదటి 28 రోజులు; తల్లి ప్రసవానంతర కాలం ఆరు వారాలు.
ముర్రుపాలు ఇవ్వాలి, పారబోయకూడదు; తేనె, నీరు వంటి ప్రీ-లాక్టియల్ ఆహారాలను నివారించాలి.

ఒక్క వాక్యంలో

1. పెరుగుదల అంటే పరిమాణంలో కొలవదగిన పెరుగుదల.
2. వికాసం అంటే పనితీరు, నైపుణ్యంలో క్రమబద్ధ మార్పు.
3. సెఫాలోకాడల్ వికాసం తల నుంచి కాలి వరకు సాగుతుంది.
4. మానవ కణంలో 46 క్రోమోజోములు ఉంటాయి.
5. శిశువు లింగాన్ని తండ్రి నిర్ణయిస్తాడు.
6. తొలి గర్భంలో రుబెల్లా గుండె లోపాలను, చెవుడును కలిగించవచ్చు.
7. డౌన్ సిండ్రోమ్ అదనపు క్రోమోజోమ్ 21 వల్ల వస్తుంది.
8. ఫోలిక్ ఆమ్లం నాడీ నాళ లోపాలను నివారిస్తుంది.
9. అప్గార్ స్కోర్‌ను ఒకటి, ఐదు నిమిషాల వద్ద తీసుకుంటారు.
10. కంగారూ మదర్ కేర్ తక్కువ జనన బరువు శిశువులకు సహాయపడుతుంది.
11. నవజాత కాలం మొదటి 28 రోజులు.
12. పుట్టిన ఒక గంటలోపు తల్లిపాలు మొదలుపెట్టాలి.

సాధన ప్రశ్నలు

వృద్ధి (Growth) అంటే
1. నైపుణ్యం మరియు పనితీరులో మెరుగుదల
2. వైఖరిలో మార్పు
3. శరీరం లేదా దాని భాగాల పరిమాణంలో పెరుగుదల
4. అభ్యాసం ద్వారా నేర్చుకోవడం
సమాధానం
C. శరీరం లేదా దాని భాగాల పరిమాణంలో పెరుగుదల
Growth refers to
1. improvement in skill and function
2. change in attitude
3. increase in size of the body or its parts
4. learning through practice
వికాసం (Development) అంటే
1. కేవలం బరువు పెరుగుదల
2. కేవలం ఎత్తు పెరుగుదల
3. పనితీరు కోల్పోవడం
4. నిర్మాణం మరియు పనితీరులో క్రమబద్ధమైన మార్పులు
సమాధానం
D. నిర్మాణం మరియు పనితీరులో క్రమబద్ధమైన మార్పులు
Development refers to
1. only increase in weight
2. only increase in height
3. loss of function
4. orderly changes in structure and function
తల నుండి పాదాల వైపు జరిగే వికాసాన్ని ఏమంటారు?
1. శీర్షపాద క్రమం (సెఫాలోకాడల్)
2. సాధారణం నుండి నిర్దిష్టం వైపు
3. సమూహం నుండి నిర్దిష్టం వైపు
4. కేంద్రం నుండి చివరల వైపు (ప్రాక్సిమోడిస్టల్)
సమాధానం
A. శీర్షపాద క్రమం (సెఫాలోకాడల్)
Development proceeding from head to foot is called
1. cephalocaudal
2. general to specific
3. mass to specific
4. proximodistal
శరీర కేంద్రం నుండి బయటి భాగాల వైపు జరిగే వికాసాన్ని ఏమంటారు?
1. క్రమానుగత వికాసం
2. కేంద్రం నుండి చివరల వైపు (ప్రాక్సిమోడిస్టల్)
3. శీర్షపాద క్రమం (సెఫాలోకాడల్)
4. పరిపక్వత
సమాధానం
B. కేంద్రం నుండి చివరల వైపు (ప్రాక్సిమోడిస్టల్)
Development proceeding from the centre of the body to the outer parts is called
1. sequential
2. proximodistal
3. cephalocaudal
4. maturation
పిల్లల లింగాన్ని నిర్ణయించే క్రోమోజోమ్‌ను అందించేది
1. అమ్మమ్మ
2. తల్లి
3. వైద్యుడు
4. తండ్రి
సమాధానం
D. తండ్రి
The sex of a child is decided by the chromosome contributed by the
1. grandmother
2. mother
3. doctor
4. father
సాధారణ మానవ శరీర కణంలో క్రోమోజోమ్‌ల సంఖ్య
1. 44
2. 46
3. 48
4. 23
సమాధానం
B. 46
The number of chromosomes in a normal human body cell is
1. 44
2. 46
3. 48
4. 23
డౌన్ సిండ్రోమ్‌కు కారణం
1. అదనపు 21వ క్రోమోజోమ్
2. రుబెల్లా ఇన్ఫెక్షన్
3. X క్రోమోజోమ్ లేకపోవడం
4. అదనపు Y క్రోమోజోమ్
సమాధానం
A. అదనపు 21వ క్రోమోజోమ్
Down syndrome is caused by
1. an extra chromosome 21
2. rubella infection
3. a missing X chromosome
4. an extra Y chromosome
టర్నర్ సిండ్రోమ్ లక్షణం
1. అదనపు 21వ క్రోమోజోమ్
2. పురుషునిలో అదనపు X
3. స్త్రీలో ఒకే X క్రోమోజోమ్
4. పురుషునిలో అదనపు Y
సమాధానం
C. స్త్రీలో ఒకే X క్రోమోజోమ్
Turner syndrome is characterised by
1. an extra chromosome 21
2. an extra X in a male
3. a single X chromosome in a female
4. extra Y in a male
క్లైన్‌ఫెల్టర్ సిండ్రోమ్ అంటే
1. స్త్రీలో 45, X
2. పురుషునిలో XX
3. పురుషునిలో 47, XXY
4. ట్రైసోమీ 21
సమాధానం
C. పురుషునిలో 47, XXY
Klinefelter syndrome is
1. 45, X in a female
2. XX in a male
3. 47, XXY in a male
4. trisomy 21
అవయవాలు ఏర్పడే మరియు వైకల్యాలు ఎక్కువగా వచ్చే జనన పూర్వ వికాస దశ
1. పిండ దశ (ఎంబ్రియోనిక్)
2. జెర్మినల్ దశ
3. చివరి గర్భస్థ శిశు దశ
4. నవజాత దశ
సమాధానం
A. పిండ దశ (ఎంబ్రియోనిక్)
The stage of prenatal development when organs form and malformations are most likely is the
1. embryonic stage
2. germinal stage
3. late foetal stage
4. neonatal stage
గర్భాశయంలో సంయుక్త బీజకణం (జైగోట్) అతుక్కునే ప్రక్రియ ఏ దశలో జరుగుతుంది?
1. గర్భస్థ శిశు దశ (ఫీటల్)
2. కేవలం పిండ దశ
3. జెర్మినల్ దశ
4. జనన అనంతర దశ
సమాధానం
C. జెర్మినల్ దశ
Implantation of the zygote in the uterus occurs in the
1. foetal stage
2. embryonic stage only
3. germinal stage
4. postnatal stage
తల్లి నుండి గర్భస్థ శిశువుకు ఆక్సిజన్ మరియు పోషకాలను చేరవేసే నిర్మాణం
1. ఫెలోపియన్ నాళం
2. జరాయువు (ప్లాసెంటా)
3. అండాశయం
4. ఉల్బణం (ఆమ్నియాన్)
సమాధానం
B. జరాయువు (ప్లాసెంటా)
The structure that passes oxygen and nutrients from mother to foetus is the
1. fallopian tube
2. placenta
3. ovary
4. amnion
గర్భధారణ తొలి దశలో వచ్చి శిశువులో గుండె లోపాలు, శుక్లం మరియు చెవుడు కలిగించే ఇన్ఫెక్షన్
1. టైఫాయిడ్
2. డెంగ్యూ
3. సాధారణ జలుబు
4. రుబెల్లా
సమాధానం
D. రుబెల్లా
Infection in early pregnancy that causes heart defects, cataract and deafness in the baby is
1. typhoid
2. dengue
3. common cold
4. rubella
ఫీటల్ ఆల్కహాల్ సిండ్రోమ్‌కు కారణం
1. అయోడిన్ తీసుకోవడం
2. వ్యాయామం
3. సూర్యరశ్మి
4. గర్భధారణ సమయంలో మద్యం సేవించడం
సమాధానం
D. గర్భధారణ సమయంలో మద్యం సేవించడం
Foetal alcohol syndrome is caused by
1. iodine intake
2. exercise
3. sunlight
4. alcohol intake in pregnancy
న్యూరల్ ట్యూబ్ లోపాలను నివారించేది తగినంత
1. ఫోలిక్ ఆమ్లం
2. విటమిన్ K
3. విటమిన్ C
4. సోడియం
సమాధానం
A. ఫోలిక్ ఆమ్లం
Neural tube defects are prevented by adequate
1. folic acid
2. vitamin K
3. vitamin C
4. sodium
సూచించిన కనీస గర్భిణీ పరీక్షల (యాంటెనేటల్ చెక్-అప్‌ల) సంఖ్య
1. పది
2. నాలుగు
3. ఒకటి
4. రెండు
సమాధానం
B. నాలుగు
The minimum number of antenatal check-ups advised is
1. ten
2. four
3. one
4. two
తల్లి మరియు నవజాత శిశువును ధనుర్వాతం నుండి రక్షించడానికి గర్భిణీ స్త్రీలకు ఇచ్చే టీకా
1. BCG
2. రేబిస్
3. Td (ధనుర్వాతం మరియు డిఫ్తీరియా)
4. తట్టు (మీజిల్స్)
సమాధానం
C. Td (ధనుర్వాతం మరియు డిఫ్తీరియా)
The vaccine given to pregnant women to protect mother and newborn from tetanus is
1. BCG
2. rabies
3. Td (tetanus and diphtheria)
4. measles
ఆసుపత్రి ప్రసవానికి నగదు ప్రోత్సాహక పథకం
1. జననీ సురక్ష యోజన
2. మిషన్ ఇంద్రధనుష్
3. PM POSHAN
4. పోషణ్ అభియాన్
సమాధానం
A. జననీ సురక్ష యోజన
The cash incentive scheme for institutional delivery is
1. Janani Suraksha Yojana
2. Mission Indradhanush
3. PM POSHAN
4. Poshan Abhiyaan
నవజాత కాలం అంటే పుట్టిన తర్వాత మొదటి
1. ఆరు నెలలు
2. 7 రోజులు
3. ఒక సంవత్సరం
4. 28 రోజులు
సమాధానం
D. 28 రోజులు
The neonatal period is the first
1. six months after birth
2. 7 days after birth
3. one year after birth
4. 28 days after birth
తల్లికి ప్రసవానంతర కాలం (ప్యూర్పిరియం) సుమారుగా
1. ఒక సంవత్సరం
2. ఆరు వారాలు
3. ఆరు నెలలు
4. ఆరు రోజులు
సమాధానం
B. ఆరు వారాలు
The postnatal period (puerperium) for the mother is about
1. one year
2. six weeks
3. six months
4. six days
అప్గార్ స్కోరును ఎప్పుడు అంచనా వేస్తారు?
1. పుట్టిన ఒక నిమిషం మరియు ఐదు నిమిషాల తర్వాత
2. ఒక గంట మరియు ఆరు గంటల తర్వాత
3. ఒక నెల మరియు ఒక సంవత్సరం తర్వాత
4. ఒక రోజు మరియు ఒక వారం తర్వాత
సమాధానం
A. పుట్టిన ఒక నిమిషం మరియు ఐదు నిమిషాల తర్వాత
The Apgar score is assessed at
1. one and five minutes after birth
2. one hour and six hours
3. one month and one year
4. one day and one week
అప్గార్ స్కోరు గరిష్ఠ మొత్తం
1. 5
2. 20
3. 7
4. 10
సమాధానం
D. 10
The maximum total Apgar score is
1. 5
2. 20
3. 7
4. 10
అప్గార్ స్కోరులో భాగం కానిది ఏది?
1. శ్వాసక్రియ
2. నాడి
3. జనన బరువు
4. కండరాల స్థితి
సమాధానం
C. జనన బరువు
Which is NOT a component of the Apgar score?
1. respiration
2. pulse
3. birth weight
4. muscle tone
నవజాత శిశువు ఉలిక్కిపడినప్పుడు చేతులను చాపే ప్రతిచర్య
1. రూటింగ్ ప్రతిచర్య
2. మోరో ప్రతిచర్య
3. స్టెప్పింగ్ ప్రతిచర్య
4. పట్టుకునే ప్రతిచర్య
సమాధానం
B. మోరో ప్రతిచర్య
The reflex in which a newborn spreads arms when startled is the
1. rooting reflex
2. Moro reflex
3. stepping reflex
4. grasp reflex
చెంపపై తాకినప్పుడు శిశువు ఆ వైపు తల తిప్పే ప్రతిచర్య
1. మింగడం
2. మోరో
3. బాబిన్స్కీ
4. రూటింగ్
సమాధానం
D. రూటింగ్
The reflex in which the baby turns towards a touch on the cheek is
1. swallowing
2. Moro
3. Babinski
4. rooting
తక్కువ జనన బరువు శిశువుకు చర్మం-చర్మం స్పర్శ మరియు కేవలం తల్లిపాలు ఇచ్చే పద్ధతిని ఏమంటారు?
1. ప్రీ-లాక్టియల్ ఫీడింగ్
2. కంగారూ మదర్ కేర్
3. స్వాడ్లింగ్ (గుడ్డలో చుట్టడం)
4. ఫోటోథెరపీ
సమాధానం
B. కంగారూ మదర్ కేర్
Skin-to-skin contact and exclusive breastfeeding for a low birth weight baby is called
1. pre-lacteal feeding
2. kangaroo mother care
3. swaddling
4. phototherapy
నవజాత శిశువులో ప్రమాద సంకేతం ఏది?
1. రోజంతా ఎక్కువగా నిద్రపోవడం
2. ఎక్కిళ్లు
3. పాలు సరిగా తాగకపోవడం మరియు వేగంగా శ్వాస తీసుకోవడం
4. అప్పుడప్పుడు తుమ్ములు
సమాధానం
C. పాలు సరిగా తాగకపోవడం మరియు వేగంగా శ్వాస తీసుకోవడం
Which is a danger sign in a newborn?
1. sleeping most of the day
2. hiccups
3. poor feeding with fast breathing
4. occasional sneezing
పిల్లవాడు ఆధారం లేకుండా కూర్చోవడం ఎప్పుడు ప్రారంభిస్తాడు?
1. సుమారు 8 నుండి 9 నెలలకు
2. 1 నెలకు
3. 3 సంవత్సరాలకు
4. 2 నెలలకు
సమాధానం
A. సుమారు 8 నుండి 9 నెలలకు
A child begins to sit without support at about
1. 8 to 9 months
2. 1 month
3. 3 years
4. 2 months
పిల్లవాడు సాధారణంగా ఒంటరిగా నడవడం ఎప్పుడు ప్రారంభిస్తాడు?
1. సుమారు 4 సంవత్సరాలకు
2. సుమారు 12 నుండి 15 నెలలకు
3. 3 నెలలకు
4. 6 నెలలకు
సమాధానం
B. సుమారు 12 నుండి 15 నెలలకు
A child usually walks alone at about
1. 4 years
2. 12 to 15 months
3. 3 months
4. 6 months
తన 2 ఏళ్ల బిడ్డ అసలు మాటలే మాట్లాడటం లేదని మరియు శబ్దానికి స్పందించడం లేదని తల్లి చెబుతోంది. ఉత్తమ చర్య
1. ఎక్కువ స్వీట్లు ఇవ్వడం
2. పది సంవత్సరాల వరకు వేచి ఉండటం
3. వినికిడి మరియు వికాస పరీక్షల కోసం రిఫర్ చేయడం
4. పిల్లవాడిని తిట్టడం
సమాధానం
C. వినికిడి మరియు వికాస పరీక్షల కోసం రిఫర్ చేయడం
A mother says her 2-year-old child speaks no words at all and does not respond to sound. The best step is
1. give more sweets
2. wait until age ten
3. refer for hearing and developmental screening
4. scold the child
రెండవ త్రైమాసికంలో ఉన్న గర్భిణీ స్త్రీ తీవ్రమైన తలనొప్పి, చూపు మసకబారడం మరియు ముఖం వాపు ఉన్నాయని చెబుతోంది. ఇది
1. గర్భధారణలో సాధారణం
2. మంచి ఆరోగ్య సంకేతం
3. అత్యవసర రిఫరల్ అవసరమైన ప్రమాద సంకేతం
4. ఇంట్లో విశ్రాంతితో మాత్రమే చికిత్స చేయదగినది
సమాధానం
C. అత్యవసర రిఫరల్ అవసరమైన ప్రమాద సంకేతం
A pregnant woman in the second trimester reports severe headache, blurred vision and swelling of the face. This is
1. normal in pregnancy
2. a sign of good health
3. a danger sign needing urgent referral
4. treated only with rest at home
వంశపారంపర్యత మరియు పర్యావరణం గురించి సరైన ప్రకటన ఏది?
1. కేవలం వంశపారంపర్యతే ముఖ్యం
2. వికాసంలో రెండూ కలిసి పనిచేస్తాయి
3. కేవలం పర్యావరణమే ముఖ్యం
4. పుట్టిన తర్వాత ఏదీ ముఖ్యం కాదు
సమాధానం
B. వికాసంలో రెండూ కలిసి పనిచేస్తాయి
Which is a correct statement about heredity and environment?
1. only heredity matters
2. both act together in development
3. only environment matters
4. neither matters after birth
పరిగణించండి: 1. వృద్ధి పరిమాణాత్మకమైనది. 2. వికాసం పరిమాణాత్మకమైనది మరియు గుణాత్మకమైనది. ఏది/ఏవి సరైనవి?
1. 1 మాత్రమే
2. 2 మాత్రమే
3. 1 మరియు 2 రెండూ
4. 1 లేదా 2 కాదు
సమాధానం
C. 1 మరియు 2 రెండూ
Consider: 1. Growth is quantitative. 2. Development is quantitative and qualitative. Which is/are correct?
1. 1 only
2. 2 only
3. Both 1 and 2
4. Neither 1 nor 2
పరిగణించండి: 1. వృద్ధి జీవితాంతం కొనసాగుతుంది. 2. వికాసం జీవితాంతం కొనసాగుతుంది. ఏది/ఏవి సరైనవి?
1. 1 మాత్రమే
2. 2 మాత్రమే
3. 1 మరియు 2 రెండూ
4. 1 లేదా 2 కాదు
సమాధానం
B. 2 మాత్రమే
Consider: 1. Growth continues throughout life. 2. Development continues throughout life. Which is/are correct?
1. 1 only
2. 2 only
3. Both 1 and 2
4. Neither 1 nor 2
పరిగణించండి: 1. తల్లి అండం శిశువు లింగాన్ని నిర్ణయిస్తుంది. 2. తండ్రి శుక్రకణం శిశువు లింగాన్ని నిర్ణయిస్తుంది. ఏది/ఏవి సరైనవి?
1. 1 మాత్రమే
2. 2 మాత్రమే
3. 1 మరియు 2 రెండూ
4. 1 లేదా 2 కాదు
సమాధానం
B. 2 మాత్రమే
Consider: 1. The mother's ovum decides the sex of the baby. 2. The father's sperm decides the sex of the baby. Which is/are correct?
1. 1 only
2. 2 only
3. Both 1 and 2
4. Neither 1 nor 2
పరిగణించండి: 1. మొదటి త్రైమాసికంలో వైకల్యాల ప్రమాదం అత్యధికం. 2. టెరాటోజెన్‌లు ఎనిమిదో నెల తర్వాత మాత్రమే హాని చేస్తాయి. ఏది/ఏవి సరైనవి?
1. 1 మాత్రమే
2. 2 మాత్రమే
3. 1 మరియు 2 రెండూ
4. 1 లేదా 2 కాదు
సమాధానం
A. 1 మాత్రమే
Consider: 1. The first trimester carries the greatest risk of malformations. 2. Teratogens harm only after the eighth month. Which is/are correct?
1. 1 only
2. 2 only
3. Both 1 and 2
4. Neither 1 nor 2
పరిగణించండి: 1. తేనె మరియు నీటిని ప్రీ-లాక్టియల్ ఆహారంగా ఇవ్వాలి. 2. నవజాత శిశువుకు ముర్రుపాలు ఇవ్వాలి. ఏది/ఏవి సరైనవి?
1. 1 మాత్రమే
2. 2 మాత్రమే
3. 1 మరియు 2 రెండూ
4. 1 లేదా 2 కాదు
సమాధానం
B. 2 మాత్రమే
Consider: 1. Honey and water should be given as pre-lacteal feeds. 2. Colostrum should be given to a newborn. Which is/are correct?
1. 1 only
2. 2 only
3. Both 1 and 2
4. Neither 1 nor 2
పరిగణించండి: 1. పుట్టినప్పుడు ఇచ్చే టీకాలలో BCG ఉంటుంది. 2. పుట్టినప్పుడు ఇచ్చే టీకాలలో నోటి పోలియో సున్నా డోసు మరియు హెపటైటిస్ B ఉంటాయి. ఏది/ఏవి సరైనవి?
1. 1 మాత్రమే
2. 2 మాత్రమే
3. 1 మరియు 2 రెండూ
4. 1 లేదా 2 కాదు
సమాధానం
C. 1 మరియు 2 రెండూ
Consider: 1. Immunisation at birth includes BCG. 2. Immunisation at birth includes the oral polio zero dose and hepatitis B. Which is/are correct?
1. 1 only
2. 2 only
3. Both 1 and 2
4. Neither 1 nor 2
పరిగణించండి: 1. Rh-పాజిటివ్ తల్లి మరియు Rh-నెగెటివ్ శిశువు విషయంలో Rh అసంగతత్వం శిశువుకు హాని చేయవచ్చు. 2. Rh-నెగెటివ్ తల్లి Rh-పాజిటివ్ శిశువును మోసినప్పుడు ప్రమాదం తలెత్తుతుంది. ఏది/ఏవి సరైనవి?
1. 1 మాత్రమే
2. 2 మాత్రమే
3. 1 మరియు 2 రెండూ
4. 1 లేదా 2 కాదు
సమాధానం
B. 2 మాత్రమే
Consider: 1. Rh incompatibility can harm a baby of an Rh-positive mother and Rh-negative baby. 2. The risk arises when an Rh-negative mother carries an Rh-positive baby. Which is/are correct?
1. 1 only
2. 2 only
3. Both 1 and 2
4. Neither 1 nor 2
పరిస్థితి (I) ని దాని కారణం (II) తో జతపరచండి. I: a. డౌన్ సిండ్రోమ్ b. టర్నర్ సిండ్రోమ్ c. క్లైన్‌ఫెల్టర్ సిండ్రోమ్ d. న్యూరల్ ట్యూబ్ లోపం. II: 1. 47, XXY 2. ట్రైసోమీ 21 3. ఫోలిక్ ఆమ్ల లోపం 4. 45, X.
1. a-2, b-1, c-4, d-3
2. a-4, b-2, c-1, d-3
3. a-3, b-4, c-1, d-2
4. a-2, b-4, c-1, d-3
సమాధానం
D. a-2, b-4, c-1, d-3
Match the condition (I) with its cause (II). I: a. Down syndrome b. Turner syndrome c. Klinefelter syndrome d. Neural tube defect. II: 1. 47, XXY 2. Trisomy 21 3. Folic acid deficiency 4. 45, X.
1. a-2, b-1, c-4, d-3
2. a-4, b-2, c-1, d-3
3. a-3, b-4, c-1, d-2
4. a-2, b-4, c-1, d-3
దశ (I) ని దాని కాలం (II) తో జతపరచండి. I: a. జెర్మినల్ b. ఎంబ్రియోనిక్ c. ఫీటల్ d. నియోనేటల్. II: 1. 9 వారాల నుండి పుట్టే వరకు 2. గర్భధారణ నుండి సుమారు 2 వారాల వరకు 3. పుట్టిన తర్వాత మొదటి 28 రోజులు 4. సుమారు 2 నుండి 8 వారాలు.
1. a-1, b-4, c-2, d-3
2. a-4, b-2, c-1, d-3
3. a-2, b-1, c-4, d-3
4. a-2, b-4, c-1, d-3
సమాధానం
D. a-2, b-4, c-1, d-3
Match the stage (I) with its period (II). I: a. Germinal b. Embryonic c. Foetal d. Neonatal. II: 1. 9 weeks to birth 2. Conception to about 2 weeks 3. First 28 days after birth 4. About 2 to 8 weeks.
1. a-1, b-4, c-2, d-3
2. a-4, b-2, c-1, d-3
3. a-2, b-1, c-4, d-3
4. a-2, b-4, c-1, d-3
మైలురాయి (I) ని సుమారు వయస్సు (II) తో జతపరచండి. I: a. సామాజిక చిరునవ్వు b. తల నిలపడం c. ఒంటరిగా నడవడం d. రెండు పదాల వాక్యాలు. II: 1. 12 నుండి 15 నెలలు 2. 2 సంవత్సరాలు 3. 6 నుండి 8 వారాలు 4. 3 నెలలు.
1. a-3, b-4, c-1, d-2
2. a-3, b-4, c-2, d-1
3. a-1, b-4, c-3, d-2
4. a-4, b-3, c-1, d-2
సమాధానం
A. a-3, b-4, c-1, d-2
Match the milestone (I) with the approximate age (II). I: a. Social smile b. Head control c. Walks alone d. Two-word sentences. II: 1. 12 to 15 months 2. 2 years 3. 6 to 8 weeks 4. 3 months.
1. a-3, b-4, c-1, d-2
2. a-3, b-4, c-2, d-1
3. a-1, b-4, c-3, d-2
4. a-4, b-3, c-1, d-2
గర్భిణీ స్త్రీలు తీసుకున్నప్పుడు శిశువులలో అవయవ లోపాలతో సంబంధం ఉన్న పదార్థం ఏది?
1. థాలిడోమైడ్
2. ఫోలిక్ ఆమ్లం
3. సరైన మోతాదులో పారాసిటమాల్
4. ఐరన్ మాత్రలు
సమాధానం
A. థాలిడోమైడ్
Which agent was linked to limb defects in babies when taken by pregnant women?
1. thalidomide
2. folic acid
3. paracetamol in correct dose
4. iron tablets
మొదటి పాల పళ్లు సాధారణంగా ఎప్పుడు వస్తాయి?
1. సుమారు 3 సంవత్సరాలకు
2. 1 నెలకు
3. 10 సంవత్సరాలకు
4. 6 నెలలకు
సమాధానం
D. 6 నెలలకు
First milk teeth usually appear at about
1. 3 years
2. 1 month
3. 10 years
4. 6 months
ప్రధానమంత్రి సురక్షిత్ మాతృత్వ అభియాన్ అందించేది
1. ప్రతి నెలా నిర్ణీత రోజున వైద్యులచే ఉచిత గర్భిణీ పరీక్షలు
2. ఉచిత విద్యుత్
3. మహిళలకు ఉచిత ఇల్లు
4. ఉచిత పాఠశాల భోజనాలు
సమాధానం
A. ప్రతి నెలా నిర్ణీత రోజున వైద్యులచే ఉచిత గర్భిణీ పరీక్షలు
The Pradhan Mantri Surakshit Matritva Abhiyan provides
1. free antenatal check-ups by doctors on a fixed day each month
2. free electricity
3. free house to women
4. free school meals

Page 1 of 1

Finished reading?

Test yourself in 10 minutes

A free 10-question mini-mock on your exam's real pattern, with negative marking and an instant score. अपनी तैयारी 10 मिनट में जाँचें।

Take a free mini-mock →Topic-wise practice