అంగన్వాడీ సూపర్వైజర్ పేపర్-2: శిశు వికాసం, విస్తరణ మరియు సామాజిక సేవ · Chapter 6

జనాభా విద్య మరియు కుటుంబ సంక్షేమం

గుర్తుంచుకోవలసినవి

జనాభా విద్య (Population education) జనాభా పరిమాణం, పెరుగుదల, నిర్మాణం ఎందుకు ముఖ్యమో ప్రజలకు నేర్పి, చిన్న, ఆరోగ్యకరమైన కుటుంబాన్ని ఎంచుకునేలా చేస్తుంది; ఆ ఎంపికను సాధ్యం చేయడానికి కుటుంబ సంక్షేమ కార్యక్రమం సేవలను (గర్భనిరోధకం, సురక్షిత మాతృత్వం, శిశు ఆరోగ్యం) అందిస్తుంది.
భారతదేశం 1952లో ప్రపంచంలో మొదటి అధికారిక కుటుంబ నియంత్రణ కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది; ప్రతిక్షేపణ స్థాయి సంతానోత్పత్తి (replacement-level fertility) అంటే మొత్తం సంతానోత్పత్తి రేటు (TFR) సుమారు 2.1.
జీవన గణాంకాల నిర్వచనాలు (జననాల రేటు, మరణాల రేటు, IMR, MMR, TFR, లింగ నిష్పత్తి) మరియు ప్రధాన గర్భనిరోధక పద్ధతులు తెలుసుకోండి: అంతరం పాటించే పద్ధతులు, శాశ్వత (terminal) పద్ధతులు.

ప్రాథమిక జనాభా భావనలు

జనాభా శాస్త్రం (Demography) అంటే జనాభా అధ్యయనం: దాని పరిమాణం, పెరుగుదల, సాంద్రత, కూర్పు, పంపిణీ.

జనాభా లెక్కలు (Census): మొత్తం జనాభా లెక్కింపు; భారతదేశంలో పదేళ్లకు ఒకసారి జరుగుతుంది. రిజిస్ట్రార్ జనరల్ మరియు సెన్సస్ కమిషనర్ దీన్ని నిర్వహిస్తారు. మొదటి సంపూర్ణ (ఏకకాల) జనాభా లెక్కలు 1881లో జరిగాయి; స్వాతంత్ర్యం తర్వాత మొదటిది 1951లో.
జనాభా పెరుగుదల జననాలు, మరణాలు, వలసలపై ఆధారపడుతుంది. సహజ పెరుగుదల = జననాలు మైనస్ మరణాలు.
జనాభా సాంద్రత: ఒక చదరపు కిలోమీటరుకు వ్యక్తుల సంఖ్య.
వయో నిర్మాణం: పిల్లలు (0 నుంచి 14), పని వయసు వారు (15 నుంచి 59 లేదా 64), వృద్ధుల నిష్పత్తి. ఆధార నిష్పత్తి (dependency ratio) ఆధారపడేవారిని (పిల్లలు, వృద్ధులు) పని వయసు వర్గంతో పోలుస్తుంది.
లింగ నిష్పత్తి: భారతదేశంలో 1,000 మంది పురుషులకు స్త్రీల సంఖ్య.
అక్షరాస్యత: అర్థం చేసుకుని చదవడం, రాయడం చేయగల సామర్థ్యం.

జీవన గణాంకాలు (ప్రామాణిక నిర్వచనాలు)

పదం	అర్థం
స్థూల జననాల రేటు	ఒక సంవత్సరంలో ప్రతి 1,000 జనాభాకు సజీవ జననాలు
స్థూల మరణాల రేటు	ఒక సంవత్సరంలో ప్రతి 1,000 జనాభాకు మరణాలు
శిశు మరణాల రేటు (IMR)	ప్రతి 1,000 సజీవ జననాలకు ఒక ఏడాది లోపు శిశు మరణాలు
నవజాత శిశు మరణాల రేటు	ప్రతి 1,000 సజీవ జననాలకు మొదటి 28 రోజుల్లో మరణాలు
ప్రసూతి మరణాల నిష్పత్తి (MMR)	ప్రతి 1,00,000 సజీవ జననాలకు ప్రసూతి మరణాలు
మొత్తం సంతానోత్పత్తి రేటు (TFR)	ఒక స్త్రీ తన ప్రత్యుత్పత్తి వయసులో కనే సగటు పిల్లల సంఖ్య
ప్రతిక్షేపణ స్థాయి సంతానోత్పత్తి	సుమారు 2.1 TFR; ఈ స్థాయిలో జనాభా తనను తాను భర్తీ చేసుకుంటుంది
దంపతుల రక్షణ రేటు	సమర్థవంతమైన కుటుంబ నియంత్రణ పద్ధతిని వాడే అర్హ దంపతుల శాతం
అర్హ దంపతులు (Eligible couple)	భార్య ప్రత్యుత్పత్తి వయసులో (సుమారు 15 నుంచి 49 ఏళ్లు) ఉన్న వివాహిత దంపతులు

జనాభా పరివర్తన (Demographic transition): జనాభాలు అధిక జననాల, అధిక మరణాల రేట్ల నుంచి (దశ 1), తగ్గుతున్న మరణాల రేటుతో అధిక జననాల రేటు (వేగవంతమైన పెరుగుదల, దశ 2), తర్వాత తగ్గుతున్న జననాల రేటు (దశ 3), ఆ తర్వాత తక్కువ జననాలు, మరణాల రేట్లు (దశ 4)కు మారుతాయి. థామస్ మాల్థస్ (Thomas Malthus) (1798) జనాభా గుణోత్తర శ్రేణిలో పెరుగుతుందని, ఆహారం అంకశ్రేణిలో పెరుగుతుందని, దీనివల్ల కరవు, వ్యాధులు వంటి నియంత్రణలు వస్తాయని వాదించారు. జనాభా ఊపు (Population momentum) అంటే సంతానోత్పత్తి తగ్గిన తర్వాత కూడా, ప్రత్యుత్పత్తి వయసులోకి వచ్చే యువత చాలా మంది ఉండడం వల్ల పెరుగుదల కొన్నేళ్లు కొనసాగడం.

వేగవంతమైన జనాభా పెరుగుదల కారణాలు, ప్రభావాలు

కారణాలు: అధిక జననాల రేటు, మెరుగైన ఆరోగ్య సంరక్షణ వల్ల మరణాల రేటు తగ్గడం, చిన్న వయసులో వివాహం, నిరక్షరాస్యత, పేదరికం, కొడుకులకు ప్రాధాన్యం, గర్భనిరోధక వినియోగం తక్కువ కావడం, మహిళా సాధికారత లేకపోవడం.

ప్రభావాలు: ఆహారం, నీరు, భూమి, గృహాలు, ఆరోగ్యం, పాఠశాలలపై ఒత్తిడి; నిరుద్యోగం; పేదరికం; కాలుష్యం, అడవుల నష్టం; మురికివాడలు; పేలవమైన పోషణ; తక్కువ జీవన నాణ్యత.

చిన్న కుటుంబాల ప్రయోజనాలు: ఆరోగ్యవంతులైన తల్లులు, పిల్లలు, మెరుగైన విద్య, పొదుపు, మహిళలకు అధిక హోదా. "హమ్ దో, హమారే దో" (మేమిద్దరం, మాకిద్దరు) నినాదం చిన్న కుటుంబ ప్రమాణాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది.

జనాభా విద్య

జనాభా విద్య అనేది జనాభా ప్రక్రియలను, జనాభా మార్పు కుటుంబం, సమాజం, పర్యావరణం, ఆర్థిక వ్యవస్థపై చూపే ప్రభావాలను ప్రజలు అర్థం చేసుకుని బాధ్యతాయుతమైన ఎంపికలు చేసుకునేలా సహాయపడే విద్యా కార్యక్రమం.

ఇది లైంగిక విద్య మాత్రమే కాదు, కుటుంబ నియంత్రణ ప్రచారం మాత్రమే కాదు. ఇది జనాభా పెరుగుదల, కుటుంబ పరిమాణం, ఆరోగ్యం, పోషణ, పర్యావరణం, మహిళల హోదా, జీవన నాణ్యతను కలుపుకుంటుంది.
లక్ష్యాలు: జనాభా గురించి జ్ఞానం, చిన్న కుటుంబం పట్ల సానుకూల దృక్పథం, ఆలస్యంగా వివాహం, బాధ్యతాయుతమైన తల్లిదండ్రుల పాత్ర, బాలికల పట్ల గౌరవం, పర్యావరణం పట్ల శ్రద్ధ.
ఎక్కడ ఇస్తారు: పాఠశాల పాఠ్యప్రణాళికలు (భారతదేశంలో 1980ల ప్రారంభంలో UNESCO, UNFPA మద్దతుతో NCERT నేతృత్వంలో ప్రాజెక్ట్ మొదలైంది), వయోజన మరియు అనధికారిక విద్య, అంగన్వాడీ కౌన్సెలింగ్, ప్రసార మాధ్యమాలు, జానపద మాధ్యమాలు, సమాజ సమూహాలు.
పద్ధతులు: చర్చ, పాత్రాభినయం, పోస్టర్లు, పాటలు, నాటకం, కేస్ స్టడీలు, గ్రామ సర్వే, గ్రామ పెరుగుదల చార్టులు.
కౌమార విద్యా కార్యక్రమం (Adolescence Education Programme): పాఠశాలల్లో కౌమారులకు జీవన నైపుణ్యాలు, ప్రత్యుత్పత్తి ఆరోగ్య విద్య.

భారతదేశంలో కుటుంబ సంక్షేమ కార్యక్రమం

1952: భారతదేశం జాతీయ కుటుంబ నియంత్రణ కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది; ప్రపంచంలో ఇదే మొదటిది.
1977: కుటుంబ సంక్షేమ కార్యక్రమంగా పేరు మార్చారు; ఇది జనన నియంత్రణ మాత్రమే కాక కుటుంబం మొత్తం ఆరోగ్యాన్ని కలుపుకుంటుందని చూపడానికి.
ప్రత్యుత్పత్తి మరియు శిశు ఆరోగ్య (RCH) కార్యక్రమం 1997లో, RCH-II 2005లో ప్రారంభమయ్యాయి; జాతీయ గ్రామీణ ఆరోగ్య మిషన్ 2005లో ప్రారంభమై ఇప్పుడు జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్‌లో భాగం.
జాతీయ జనాభా విధానం 2000: తక్షణ లక్ష్యం గర్భనిరోధకం కోసం తీరని అవసరాన్ని తీర్చడం, ఆరోగ్య సేవలను బలోపేతం చేయడం; మధ్యకాలిక లక్ష్యం TFRను ప్రతిక్షేపణ స్థాయికి తీసుకురావడం; దీర్ఘకాలిక లక్ష్యం సుస్థిర అభివృద్ధికి అనుగుణంగా శతాబ్దం మధ్యలో జనాభాను స్థిరీకరించడం.
జననీ సురక్షా యోజన (2005): పేద మహిళలకు ఆసుపత్రి ప్రసవాన్ని ప్రోత్సహించడానికి నగదు సహాయం. జననీ శిశు సురక్షా కార్యక్రమం (2011): ఉచిత ప్రసవం, మందులు, ఆహారం, రవాణా, అనారోగ్య నవజాత శిశువుకు సంరక్షణ.
మిషన్ పరివార్ వికాస్ (2016): అధిక సంతానోత్పత్తి ఉన్న జిల్లాల్లో తీవ్రమైన కుటుంబ నియంత్రణ. కుటుంబ నియంత్రణ సరఫరా నిర్వహణ (Family Planning Logistics Management) గర్భనిరోధకాల సరఫరాను నిర్ధారిస్తుంది.
బేటీ బచావో బేటీ పఢావో (2015): లింగ నిష్పత్తిని, బాలికల విద్యను మెరుగుపరచడానికి.
PCPNDT చట్టం 1994 (2003లో సవరించినది) పుట్టుకకు ముందు లింగ నిర్ధారణను నిషేధిస్తుంది.
ప్రపంచ జనాభా దినోత్సవం: జూలై 11.

కుటుంబ నియంత్రణ పద్ధతులు

రకం	పద్ధతి	ముఖ్యాంశాలు
సహజ	రిథమ్ (సురక్షిత కాలం), విత్‌డ్రాయల్, ప్రసవానంతర ఋతుస్రావ రాహిత్యం (lactational amenorrhoea)	నమ్మకత్వం తక్కువ, ఖర్చు లేదు; LAM ఆరు నెలలు మాత్రమే, కేవలం తల్లిపాలు ఇస్తూ, ఋతుస్రావం లేనప్పుడు పనిచేస్తుంది
అడ్డు (Barrier)	కండోమ్ (పురుష, స్త్రీ), డయాఫ్రమ్	HIV సహా లైంగికంగా సంక్రమించే ఇన్ఫెక్షన్ల నుంచి కూడా కండోమ్ రక్షిస్తుంది
అంతరం: IUCD	కాపర్-T 380A (సుమారు పది సంవత్సరాలు పనిచేస్తుంది), కాపర్-T 375 (సుమారు ఐదు సంవత్సరాలు)	శిక్షణ పొందిన వారు అమర్చుతారు; తిరిగి మార్చుకోదగినది; ప్రసవానంతర IUCDగా కూడా వాడతారు
అంతరం: నోటి ద్వారా	మిశ్రమ మాత్రలు (మాలా-N, మాలా-D) రోజూ తీసుకోవాలి; ఛాయా (సెంట్‌క్రోమన్) మొదటి మూడు నెలలు వారానికి రెండుసార్లు, తర్వాత వారానికి ఒకసారి	క్రమం తప్పకుండా వాడాలి
అంతరం: ఇంజెక్షన్	DMPA (అంతరా) ప్రతి మూడు నెలలకు	తిరిగి మార్చుకోదగినది; క్రమం లేని రక్తస్రావం కలగవచ్చు
అత్యవసర	లెవోనోర్జెస్ట్రెల్ మాత్ర; రక్షణ లేని సంభోగం తర్వాత 72 గంటల లోపు తీసుకోవాలి (ముందుగా తీసుకుంటే మంచిది)	క్రమం తప్పకుండా వాడడానికి కాదు
శాశ్వత (Terminal)	పురుషులకు వాసెక్టమీ (నో-స్కాల్పెల్ వాసెక్టమీతో సహా); స్త్రీలకు ట్యూబెక్టమీ (మినీలాపరోటమీ లేదా లాపరోస్కోపిక్)	శాశ్వతం; వాసెక్టమీ సరళమైనది, సురక్షితమైనది, ఆసుపత్రిలో ఉండనవసరం లేదు

దంపతులకు కౌన్సెలింగ్ అంశాలు: భార్యకు కనీసం 18, భర్తకు కనీసం 21 ఏళ్లు వచ్చే వరకు వివాహం ఆపాలి; మొదటి బిడ్డను సుమారు 21 ఏళ్ల తర్వాత కనాలి, తర్వాత పిల్లల మధ్య మూడేళ్లు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ అంతరం ఉంచాలి; ఇద్దరు పిల్లల తర్వాత ఆపాలి; ప్రసవానంతర కాలంలో గర్భనిరోధకం వాడాలి; ఆరు నెలల తర్వాత లేదా ఋతుస్రావం తిరిగి వచ్చినప్పుడు తల్లిపాలు మాత్రమే సరిపోవు.

గర్భ విచ్ఛిత్తి వైద్య చట్టం (MTP Act), 1971: నమోదిత వైద్యులు ఆమోదిత కేంద్రాల్లో నిర్దిష్ట షరతులతో గర్భస్రావం చేయడానికి అనుమతిస్తుంది. 2021 సవరణ ఒక వైద్యుడి అభిప్రాయంతో 20 వారాల వరకు, నిర్దిష్ట వర్గాల మహిళలకు 24 వారాల వరకు గర్భ విచ్ఛిత్తికి అనుమతిస్తుంది; గర్భస్థ శిశువులో గణనీయమైన అసాధారణత ఉన్న సందర్భాల్లో వైద్య బోర్డు సలహాతో తర్వాత కూడా అనుమతిస్తుంది.

అంగన్వాడీ కార్యకర్త పాత్ర

అర్హ దంపతులు మరియు గర్భిణుల రిజిస్టర్ నిర్వహించడం; చిన్న కుటుంబం, ఆలస్యంగా వివాహం, పిల్లల మధ్య అంతరం, గర్భనిరోధక ఎంపికపై కౌన్సెలింగ్ ఇవ్వడం.
సేవల కోసం దంపతులను ప్రేరేపించి వారిని ANM మరియు ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రానికి అనుసంధానించడం.
ఆసుపత్రి ప్రసవం, గర్భిణీ తనిఖీలు, తల్లిపాలు, టీకాలు, బాలికకు సమాన పోషణను ప్రోత్సహించడం.
అనుమతి ఉన్న చోట కండోమ్‌లు, మాత్రలు పంపిణీ చేయడం; IUCD, ఇంజెక్షన్, శస్త్రచికిత్స కోసం రిఫర్ చేయడం.
జనాభా విద్య ఇవ్వడానికి గ్రామ సమావేశాలు, తల్లుల సమూహాలు, గ్రామ ఆరోగ్య మరియు పోషణ దినోత్సవాలను ఉపయోగించుకోవడం.

జనాభా మరియు అభివృద్ధి సంక్షిప్తంగా

చిన్న, ఆరోగ్యకరమైన జనాభా ఉంటే, దేశం ప్రతి బిడ్డ విద్య, ఆరోగ్యం, పోషణపై ఎక్కువ పెట్టుబడి పెట్టగలదు. మహిళల విద్య, ఉపాధి, తక్కువ శిశు మరణాల రేటు, కుటుంబ నియంత్రణ సేవలు సులభంగా అందుబాటులో ఉండడం ఇవన్నీ సంతానోత్పత్తిని తగ్గించడంలో సహాయపడతాయి. తమ పిల్లలు బతుకుతారనే నమ్మకం తల్లిదండ్రులకు ఉన్నప్పుడు వారు చిన్న కుటుంబాన్ని ఎంచుకోవడానికి ఎక్కువ సిద్ధపడతారు. అందువల్ల శిశు మనుగడ కార్యక్రమాలు, టీకాలు, తల్లిపాలు జనాభా స్థిరీకరణతో దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంటాయి. మహిళల మెరుగైన హోదా, ఆలస్య వివాహం, బాలికల పట్ల గౌరవం కూడా జననాల రేటుపై బలమైన ప్రభావం చూపుతాయి. జనాభా విద్య వలసలు, పట్టణీకరణ, జనాభా వృద్ధాప్యం వంటి కొత్త అంశాల పట్ల కూడా అవగాహన కల్పిస్తుంది.

పరీక్షలో పొరపాట్లు

కుటుంబ నియంత్రణ కార్యక్రమం 1952లో ప్రారంభమైంది; 1977లో కుటుంబ సంక్షేమంగా పేరు మార్చారు.
IMR ప్రతి 1,000 సజీవ జననాలకు; MMR ప్రతి 1,00,000 సజీవ జననాలకు.
ప్రతిక్షేపణ స్థాయి TFR సుమారు 2.1, 2.0 లేదా 3.0 కాదు.
కండోమ్‌లు STIల నుంచి రక్షిస్తాయి; మాత్రలు, IUCD రక్షించవు.
వాసెక్టమీ ట్యూబెక్టమీ కంటే సరళమైనది మరియు అది కాస్ట్రేషన్ (వృషణాలు తొలగించడం) కాదు.
అత్యవసర మాత్ర క్రమం తప్పని గర్భనిరోధకం కాదు.
మాల్థస్: జనాభా గుణోత్తర శ్రేణిలో, ఆహారం అంకశ్రేణిలో.
కాపర్-T 380A కాపర్-T 375 కంటే ఎక్కువ కాలం పనిచేస్తుంది.
జననీ సురక్షా యోజన ఆసుపత్రి ప్రసవం గురించి, శస్త్రచికిత్స గురించి కాదు.
భారతదేశంలో లింగ నిష్పత్తి 1,000 మంది పురుషులకు స్త్రీల సంఖ్యగా లెక్కిస్తారు.

ఒక్క వాక్య సారాంశాలు

1. భారతదేశం 1952లో మొదటి జాతీయ కుటుంబ నియంత్రణ కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది.
2. కుటుంబ నియంత్రణ 1977లో కుటుంబ సంక్షేమంగా పేరు మారింది.
3. ప్రతిక్షేపణ స్థాయి సంతానోత్పత్తి సుమారు 2.1.
4. MMR ప్రతి 1,00,000 సజీవ జననాలకు.
5. జనాభా లెక్కలు పదేళ్లకు ఒకసారి జరుగుతాయి.
6. జాతీయ జనాభా విధానం 2000లో ప్రకటించబడింది.
7. జననీ సురక్షా యోజన 2005లో ప్రారంభమైంది.
8. ప్రపంచ జనాభా దినోత్సవం జూలై 11.
9. కాపర్-T 380A సుమారు పదేళ్లు పనిచేస్తుంది.
10. అత్యవసర మాత్రను 72 గంటల లోపు తీసుకోవాలి.
11. అంతరా అనేది ప్రతి మూడు నెలలకు ఇచ్చే ఇంజెక్షన్ గర్భనిరోధకం.
12. జనాభా విద్య కుటుంబ నియంత్రణ కంటే ఎక్కువ విషయాలను కలుపుకుంటుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రపంచంలో మొదటి జాతీయ కుటుంబ నియంత్రణ కార్యక్రమాన్ని భారతదేశం ఎప్పుడు ప్రారంభించింది?
1. 1947
2. 1977
3. 2000
4. 1952
సమాధానం
D. 1952
India launched the world's first national family planning programme in
1. 1947
2. 1977
3. 2000
4. 1952
భారతదేశంలో జనగణన ఎన్ని సంవత్సరాలకు ఒకసారి నిర్వహిస్తారు?
1. 10 సంవత్సరాలు
2. 8 సంవత్సరాలు
3. 12 సంవత్సరాలు
4. 5 సంవత్సరాలు
సమాధానం
A. 10 సంవత్సరాలు
The census in India is conducted once in every
1. 10 years
2. 8 years
3. 12 years
4. 5 years
శిశు మరణాల రేటును దేనిపై వ్యక్తపరుస్తారు?
1. 100,000 సజీవ జననాలకు
2. 1,000 సజీవ జననాలకు
3. 10,000 జనాభాకు
4. 100 సజీవ జననాలకు
సమాధానం
B. 1,000 సజీవ జననాలకు
The infant mortality rate is expressed per
1. 100,000 live births
2. 1,000 live births
3. 10,000 population
4. 100 live births
పునఃస్థాపన స్థాయి సంతానోత్పత్తి (TFR) సుమారుగా
1. 3.0
2. 2.1
3. 1.5
4. 1.0
సమాధానం
B. 2.1
Replacement-level fertility (TFR) is about
1. 3.0
2. 2.1
3. 1.5
4. 1.0
ప్రపంచ జనాభా దినోత్సవం జరుపుకునే తేదీ
1. 11 జూలై
2. 5 జూన్
3. 8 మార్చి
4. 1 ఆగస్టు
సమాధానం
A. 11 జూలై
World Population Day is observed on
1. 11 July
2. 5 June
3. 8 March
4. 1 August
మాతృ మరణాల నిష్పత్తిని దేనిపై వ్యక్తపరుస్తారు?
1. 10,000 సజీవ జననాలకు
2. 1,000 సజీవ జననాలకు
3. 1,000,000 సజీవ జననాలకు
4. 100,000 సజీవ జననాలకు
సమాధానం
D. 100,000 సజీవ జననాలకు
The maternal mortality ratio is expressed per
1. 10,000 live births
2. 1,000 live births
3. 1,000,000 live births
4. 100,000 live births
కుటుంబ నియంత్రణ కార్యక్రమం కుటుంబ సంక్షేమ కార్యక్రమంగా ఏ సంవత్సరంలో పేరు మార్చబడింది?
1. 2005
2. 1952
3. 1977
4. 1985
సమాధానం
C. 1977
The Family Planning Programme was renamed the Family Welfare Programme in
1. 2005
2. 1952
3. 1977
4. 1985
మాల్థస్ వాదన ప్రకారం జనాభా ఏ నిష్పత్తిలో పెరుగుతుంది?
1. అంకశ్రేణి నిష్పత్తిలో, ఆహారం గుణశ్రేణిలో పెరుగుతుంది
2. గుణశ్రేణి నిష్పత్తిలో, ఆహారం అంకశ్రేణిలో పెరుగుతుంది
3. తగ్గుతున్న నిష్పత్తిలో
4. స్థిరమైన మొత్తంలో
సమాధానం
B. గుణశ్రేణి నిష్పత్తిలో, ఆహారం అంకశ్రేణిలో పెరుగుతుంది
Malthus argued that population grows in
1. Arithmetic ratio while food grows geometrically
2. Geometric ratio while food grows arithmetically
3. A declining ratio
4. A constant amount
HIV మరియు ఇతర లైంగిక సంక్రమణ వ్యాధుల (STI) నుండి కూడా రక్షణ ఇచ్చే కుటుంబ నియంత్రణ పద్ధతి ఏది?
1. కండోమ్
2. నోటి మాత్రలు
3. ఇంజెక్షన్ DMPA
4. కాపర్-T
సమాధానం
A. కండోమ్
Which family planning method also protects against HIV and other STIs?
1. Condom
2. Oral pills
3. Injectable DMPA
4. Copper-T
అత్యవసర గర్భనిరోధక మాత్రను ఎంతలోపు తీసుకోవాలి?
1. 1 వారం
2. 12 గంటలు
3. 1 నెల
4. 72 గంటలు
సమాధానం
D. 72 గంటలు
The emergency contraceptive pill should be taken within
1. 1 week
2. 12 hours
3. 1 month
4. 72 hours
పురుషులకు శాశ్వత కుటుంబ నియంత్రణ పద్ధతి
1. కాపర్-T
2. నోటి మాత్ర
3. వేసెక్టమీ
4. కండోమ్
సమాధానం
C. వేసెక్టమీ
A permanent family planning method for men is
1. Copper-T
2. Oral pill
3. Vasectomy
4. Condom
కాపర్-T 380A సుమారు ఎన్ని సంవత్సరాలు ప్రభావవంతంగా ఉంటుంది?
1. 30 సంవత్సరాలు
2. 10 సంవత్సరాలు
3. 1 సంవత్సరం
4. 2 నెలలు
సమాధానం
B. 10 సంవత్సరాలు
Copper-T 380A remains effective for about
1. 30 years
2. 10 years
3. 1 year
4. 2 months
జననీ సురక్ష యోజన దేనిని ప్రోత్సహిస్తుంది?
1. ఆసుపత్రి ప్రసవం
2. పూర్వ ప్రాథమిక విద్య
3. దత్తత
4. పురుషుల స్టెరిలైజేషన్
సమాధానం
A. ఆసుపత్రి ప్రసవం
The Janani Suraksha Yojana encourages
1. Institutional delivery
2. Pre-school education
3. Adoption
4. Sterilisation of men
గర్భనిరోధక ఇంజెక్షన్ అంతర (Antara) ను ఎంత వ్యవధికి ఒకసారి ఇస్తారు?
1. సంవత్సరం
2. నెల
3. మూడు నెలలు
4. వారం
సమాధానం
C. మూడు నెలలు
The injectable contraceptive Antara is given every
1. Year
2. Month
3. Three months
4. Week
ఛాయా (సెంట్‌క్రోమాన్) అనేది ఎలా తీసుకునే నోటి గర్భనిరోధకం?
1. ఏటా
2. నెలకు ఒకసారి
3. ప్రతిరోజూ
4. వారానికి ఒకసారి
సమాధానం
D. వారానికి ఒకసారి
Chhaya (centchroman) is an oral contraceptive taken
1. Yearly
2. Monthly
3. Daily
4. Weekly
భారతదేశంలో లింగ నిష్పత్తిని ఎలా వ్యక్తపరుస్తారు?
1. 1,000 స్త్రీలకు పురుషులు
2. 100,000 స్త్రీలకు పురుషులు
3. 100 పురుషులకు స్త్రీలు
4. 1,000 పురుషులకు స్త్రీలు
సమాధానం
D. 1,000 పురుషులకు స్త్రీలు
In India the sex ratio is expressed as
1. Males per 1,000 females
2. Males per 100,000 females
3. Females per 100 males
4. Females per 1,000 males
అర్హత గల జంట (eligible couple) అంటే భార్య వయస్సు సుమారుగా ఎంత ఉన్న జంట?
1. 5 నుండి 15 సంవత్సరాలు
2. 15 నుండి 49 సంవత్సరాలు
3. 50 నుండి 70 సంవత్సరాలు
4. 10 సంవత్సరాల లోపు
సమాధానం
B. 15 నుండి 49 సంవత్సరాలు
An eligible couple is one in which the wife is aged about
1. 5 to 15 years
2. 15 to 49 years
3. 50 to 70 years
4. Below 10 years
జనాభా వేగం (Population momentum) అంటే
1. చాలా మంది యువత ప్రత్యుత్పత్తి వయస్సులోకి వస్తున్నందున సంవత్సరాల పాటు జనాభా పెరుగుతూనే ఉంటుంది
2. సంతానోత్పత్తి తగ్గగానే జనాభా వెంటనే తగ్గుతుంది
3. వలసలు ఆగిపోతాయి
4. మరణ రేటు సున్నా అవుతుంది
సమాధానం
A. చాలా మంది యువత ప్రత్యుత్పత్తి వయస్సులోకి వస్తున్నందున సంవత్సరాల పాటు జనాభా పెరుగుతూనే ఉంటుంది
Population momentum means that
1. Population keeps growing for years because many young people are entering the reproductive age
2. Population falls immediately when fertility falls
3. Migration stops
4. Death rate becomes zero
జనాభా పరివర్తనలో 2వ దశ లక్షణం
1. తక్కువ జనన మరియు తక్కువ మరణ రేట్లు
2. జనన రేటు మరియు మరణ రేటు సమానంగా తగ్గడం
3. అధిక జనన రేటుతో పాటు తగ్గుతున్న మరణ రేటు, దీనివల్ల వేగవంతమైన పెరుగుదల
4. అధిక జనన మరియు అధిక మరణ రేట్లు
సమాధానం
C. అధిక జనన రేటుతో పాటు తగ్గుతున్న మరణ రేటు, దీనివల్ల వేగవంతమైన పెరుగుదల
Stage 2 of the demographic transition is characterised by
1. Low birth and low death rates
2. Falling birth rate and falling death rate equally
3. Falling death rate with high birth rate, causing rapid growth
4. High birth and high death rates
1994 నాటి PCPNDT చట్టం దేనిని నిషేధిస్తుంది?
1. పుట్టక ముందే లింగ నిర్ధారణ
2. బాల కార్మికత
3. IUCD వాడకం
4. బాల్య వివాహం
సమాధానం
A. పుట్టక ముందే లింగ నిర్ధారణ
The PCPNDT Act of 1994 prohibits
1. Sex determination before birth
2. Child labour
3. Use of IUCD
4. Early marriage
హమ్ దో, హమారే దో అనే నినాదం దేనిని ప్రోత్సహిస్తుంది?
1. ఉమ్మడి కుటుంబాలు
2. చిన్న కుటుంబ ప్రమాణం
3. బాల్య వివాహం
4. పెద్ద కుటుంబాలు
సమాధానం
B. చిన్న కుటుంబ ప్రమాణం
The slogan Hum do, hamare do promotes
1. Joint families
2. The small family norm
3. Early marriage
4. Large families
పాలిచ్చే కాలంలో రుతుస్రావం ఆగిపోయే పద్ధతి (లాక్టేషనల్ అమెనోరియా మెథడ్) ఎప్పుడు మాత్రమే రక్షణ ఇస్తుంది?
1. శిశువుకు రెండేళ్లు ఉన్నప్పుడు
2. తల్లి ఐరన్ మాత్రలు తీసుకుంటే
3. శిశువుకు సీసా పాలు ఇస్తే
4. శిశువు వయస్సు ఆరు నెలల లోపు ఉండి, కేవలం తల్లిపాలే తాగుతూ, రుతుస్రావం తిరిగి రాకపోతే
సమాధానం
D. శిశువు వయస్సు ఆరు నెలల లోపు ఉండి, కేవలం తల్లిపాలే తాగుతూ, రుతుస్రావం తిరిగి రాకపోతే
The lactational amenorrhoea method gives protection only when
1. The baby is two years old
2. The mother takes iron tablets
3. The baby is bottle fed
4. The baby is under six months, exclusively breastfed and periods have not returned
100,000 జనాభాలో ఒక సంవత్సరంలో 3,000 సజీవ జననాలు జరిగాయి. ముడి జనన రేటు
1. 3
2. 30
3. 300
4. 0.3
సమాధానం
B. 30
In a population of 100,000 there were 3,000 live births in a year. The crude birth rate is
1. 3
2. 30
3. 300
4. 0.3
ఒక సంవత్సరంలో 2,000 సజీవ జననాలు మరియు 40 శిశు మరణాలు జరిగాయి. శిశు మరణాల రేటు
1. 2
2. 4
3. 20
4. 40
సమాధానం
C. 20
In a year there were 2,000 live births and 40 infant deaths. The infant mortality rate is
1. 2
2. 4
3. 20
4. 40
ఒక గ్రామంలో 4,800 స్త్రీలు మరియు 5,000 పురుషులు ఉన్నారు. లింగ నిష్పత్తి
1. 960
2. 1,000
3. 480
4. 1,042
సమాధానం
A. 960
A village has 4,800 females and 5,000 males. The sex ratio is
1. 960
2. 1,000
3. 480
4. 1,042
ఒక సమూహంలో 300 మంది ఆధారపడినవారు (పిల్లలు మరియు వృద్ధులు) మరియు 600 మంది పని వయస్సు వ్యక్తులు ఉన్నారు. ఆధారిత నిష్పత్తి
1. 100కు 200
2. 100కు 150
3. 100కు 50
4. 100కు 20
సమాధానం
C. 100కు 50
A group has 300 dependants (children and elderly) and 600 persons of working age. The dependency ratio is
1. 200 per 100
2. 150 per 100
3. 50 per 100
4. 20 per 100
జనన రేటు 1,000కు 25 మరియు మరణ రేటు 1,000కు 7 అయితే, సహజ వృద్ధి రేటు
1. 1,000కు 25
2. 1,000కు 7
3. 1,000కు 32
4. 1,000కు 18
సమాధానం
D. 1,000కు 18
If the birth rate is 25 per 1,000 and the death rate is 7 per 1,000, the natural increase rate is
1. 25 per 1,000
2. 7 per 1,000
3. 32 per 1,000
4. 18 per 1,000
రోజువారీ చర్య అవసరం లేకుండా సుమారు పది సంవత్సరాలు పనిచేసే తిరిగి మార్చుకోగల పద్ధతిని ఒక యువతి కోరుకుంటోంది. ఉత్తమ ఎంపిక
1. నోటి మాత్రలు
2. కాపర్-T 380A
3. కండోమ్‌లు
4. వేసెక్టమీ
సమాధానం
B. కాపర్-T 380A
A young woman wants a reversible method that works for about ten years without daily action. The best choice is
1. Oral pills
2. Copper-T 380A
3. Condoms
4. Vasectomy
మిషన్ పరివార్ వికాస్ ఎందుకు ప్రారంభించబడింది?
1. క్షయవ్యాధిని నియంత్రించడానికి
2. పూర్వ ప్రాథమిక విద్యను అందించడానికి
3. అధిక సంతానోత్పత్తి ఉన్న జిల్లాలలో కుటుంబ నియంత్రణ సేవలను తీవ్రతరం చేయడానికి
4. ఉచిత పాఠశాల భోజనాలు ఇవ్వడానికి
సమాధానం
C. అధిక సంతానోత్పత్తి ఉన్న జిల్లాలలో కుటుంబ నియంత్రణ సేవలను తీవ్రతరం చేయడానికి
Mission Parivar Vikas was started to
1. Control tuberculosis
2. Provide pre-school education
3. Intensify family planning services in districts with high fertility
4. Give free school meals
2021లో సవరించిన MTP చట్టం ఎవరికి 24 వారాల వరకు గర్భస్రావాన్ని అనుమతిస్తుంది?
1. ఏ కారణమూ లేకుండా మహిళలందరికీ
2. కేవలం 40 ఏళ్లు పైబడిన మహిళలకు
3. కేవలం వివాహిత మహిళలకు
4. నిర్దిష్ట వర్గాల మహిళలకు
సమాధానం
D. నిర్దిష్ట వర్గాల మహిళలకు
The MTP Act as amended in 2021 allows termination up to 24 weeks for
1. All women without any reason
2. Only women above 40 years
3. Only married women
4. Specified categories of women
జనాభా విద్య కుటుంబ నియంత్రణ ప్రచారం కంటే భిన్నమైనది ఎందుకంటే అది
1. కేవలం గర్భనిరోధకాలను సరఫరా చేస్తుంది
2. కేవలం గర్భనిరోధకం గురించే కాకుండా జనాభా ప్రక్రియలు మరియు వాటి ప్రభావాల గురించి బోధిస్తుంది
3. కేవలం వైద్యుల కోసమే
4. కేవలం వృద్ధుల కోసమే
సమాధానం
B. కేవలం గర్భనిరోధకం గురించే కాకుండా జనాభా ప్రక్రియలు మరియు వాటి ప్రభావాల గురించి బోధిస్తుంది
Population education differs from family planning propaganda because it
1. Only supplies contraceptives
2. Teaches about population processes and their effects, not only contraception
3. Is only for doctors
4. Is only for old people
కింది ప్రకటనలను పరిగణించండి. 1. భారతదేశం కుటుంబ నియంత్రణ కార్యక్రమాన్ని 1952లో ప్రారంభించింది. 2. 1977లో దీనిని కుటుంబ సంక్షేమంగా పేరు మార్చారు. ఏది/ఏవి సరైనవి?
1. 1 మాత్రమే
2. 2 మాత్రమే
3. 1 మరియు 2 రెండూ
4. 1 లేదా 2 కాదు
సమాధానం
C. 1 మరియు 2 రెండూ
Consider the statements. 1. India began its family planning programme in 1952. 2. It was renamed Family Welfare in 1977. Which is/are correct?
1. 1 only
2. 2 only
3. Both 1 and 2
4. Neither 1 nor 2
కింది ప్రకటనలను పరిగణించండి. 1. కండోమ్ లైంగిక సంక్రమణ ఇన్ఫెక్షన్ల నుండి రక్షిస్తుంది. 2. నోటి మాత్రలు HIV నుండి రక్షిస్తాయి. ఏది/ఏవి సరైనవి?
1. 1 మాత్రమే
2. 2 మాత్రమే
3. 1 మరియు 2 రెండూ
4. 1 లేదా 2 కాదు
సమాధానం
A. 1 మాత్రమే
Consider the statements. 1. A condom protects against sexually transmitted infections. 2. Oral pills protect against HIV. Which is/are correct?
1. 1 only
2. 2 only
3. Both 1 and 2
4. Neither 1 nor 2
కింది ప్రకటనలను పరిగణించండి. 1. పునఃస్థాపన స్థాయి TFR 4.0. 2. పునఃస్థాపన స్థాయి TFR సుమారు 2.1. ఏది/ఏవి సరైనవి?
1. 1 మాత్రమే
2. 2 మాత్రమే
3. 1 మరియు 2 రెండూ
4. 1 లేదా 2 కాదు
సమాధానం
B. 2 మాత్రమే
Consider the statements. 1. Replacement-level TFR is 4.0. 2. Replacement-level TFR is about 2.1. Which is/are correct?
1. 1 only
2. 2 only
3. Both 1 and 2
4. Neither 1 nor 2
కింది ప్రకటనలను పరిగణించండి. 1. MMR ను 1,000 సజీవ జననాలకు వ్యక్తపరుస్తారు. 2. IMR ను 100,000 సజీవ జననాలకు వ్యక్తపరుస్తారు. ఏది/ఏవి సరైనవి?
1. 1 మాత్రమే
2. 2 మాత్రమే
3. 1 మరియు 2 రెండూ
4. 1 లేదా 2 కాదు
సమాధానం
D. 1 లేదా 2 కాదు
Consider the statements. 1. MMR is expressed per 1,000 live births. 2. IMR is expressed per 100,000 live births. Which is/are correct?
1. 1 only
2. 2 only
3. Both 1 and 2
4. Neither 1 nor 2
కింది ప్రకటనలను పరిగణించండి. 1. స్త్రీ స్టెరిలైజేషన్ కంటే వేసెక్టమీ సులభమైనది. 2. వేసెక్టమీకి ఎక్కువ కాలం ఆసుపత్రిలో ఉండాలి. ఏది/ఏవి సరైనవి?
1. 1 మాత్రమే
2. 2 మాత్రమే
3. 1 మరియు 2 రెండూ
4. 1 లేదా 2 కాదు
సమాధానం
A. 1 మాత్రమే
Consider the statements. 1. Vasectomy is simpler than female sterilisation. 2. Vasectomy needs a long hospital stay. Which is/are correct?
1. 1 only
2. 2 only
3. Both 1 and 2
4. Neither 1 nor 2
కింది ప్రకటనలను పరిగణించండి. 1. కాపర్-T 380A దీర్ఘకాలం పనిచేసే పద్ధతి. 2. IUCD తిరిగి మార్చుకోగల పద్ధతి. ఏది/ఏవి సరైనవి?
1. 1 మాత్రమే
2. 2 మాత్రమే
3. 1 మరియు 2 రెండూ
4. 1 లేదా 2 కాదు
సమాధానం
C. 1 మరియు 2 రెండూ
Consider the statements. 1. Copper-T 380A is a long-acting method. 2. IUCD is a reversible method. Which is/are correct?
1. 1 only
2. 2 only
3. Both 1 and 2
4. Neither 1 nor 2
కింది ప్రకటనలను పరిగణించండి. 1. అత్యవసర మాత్ర క్రమం తప్పకుండా వాడటానికి ఉద్దేశించింది. 2. రక్షణ లేని లైంగిక సంపర్కం తర్వాత 72 గంటలలోపు దీనిని తీసుకోవాలి. ఏది/ఏవి సరైనవి?
1. 1 మాత్రమే
2. 2 మాత్రమే
3. 1 మరియు 2 రెండూ
4. 1 లేదా 2 కాదు
సమాధానం
B. 2 మాత్రమే
Consider the statements. 1. The emergency pill is meant for regular use. 2. It should be taken within 72 hours of unprotected sex. Which is/are correct?
1. 1 only
2. 2 only
3. Both 1 and 2
4. Neither 1 nor 2
కింది ప్రకటనలను పరిగణించండి. 1. ఆహారం గుణశ్రేణిలో పెరుగుతుందని మాల్థస్ చెప్పాడు. 2. జనాభా అంకశ్రేణిలో పెరుగుతుందని మాల్థస్ చెప్పాడు. ఏది/ఏవి సరైనవి?
1. 1 మాత్రమే
2. 2 మాత్రమే
3. 1 మరియు 2 రెండూ
4. 1 లేదా 2 కాదు
సమాధానం
D. 1 లేదా 2 కాదు
Consider the statements. 1. Malthus said food grows geometrically. 2. Malthus said population grows arithmetically. Which is/are correct?
1. 1 only
2. 2 only
3. Both 1 and 2
4. Neither 1 nor 2
కింది ప్రకటనలను పరిగణించండి. 1. జననీ సురక్ష యోజన ఆసుపత్రి ప్రసవాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది. 2. జననీ సురక్ష యోజన ఒక స్టెరిలైజేషన్ పథకం. ఏది/ఏవి సరైనవి?
1. 1 మాత్రమే
2. 2 మాత్రమే
3. 1 మరియు 2 రెండూ
4. 1 లేదా 2 కాదు
సమాధానం
A. 1 మాత్రమే
Consider the statements. 1. Janani Suraksha Yojana encourages institutional delivery. 2. Janani Suraksha Yojana is a sterilisation scheme. Which is/are correct?
1. 1 only
2. 2 only
3. Both 1 and 2
4. Neither 1 nor 2
కింది ప్రకటనలను పరిగణించండి. 1. జనాభా విద్యలో పర్యావరణం పట్ల శ్రద్ధ ఉంటుంది. 2. జనాభా విద్యలో బాలికల పట్ల గౌరవం ఉంటుంది. ఏది/ఏవి సరైనవి?
1. 1 మాత్రమే
2. 2 మాత్రమే
3. 1 మరియు 2 రెండూ
4. 1 లేదా 2 కాదు
సమాధానం
C. 1 మరియు 2 రెండూ
Consider the statements. 1. Population education includes concern for the environment. 2. Population education includes respect for the girl child. Which is/are correct?
1. 1 only
2. 2 only
3. Both 1 and 2
4. Neither 1 nor 2
కింది ప్రకటనలను పరిగణించండి. 1. భారతదేశంలో జనగణన ప్రతి ఐదు సంవత్సరాలకు ఒకసారి నిర్వహిస్తారు. 2. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత మొదటి జనగణన 1951లో జరిగింది. ఏది/ఏవి సరైనవి?
1. 1 మాత్రమే
2. 2 మాత్రమే
3. 1 మరియు 2 రెండూ
4. 1 లేదా 2 కాదు
సమాధానం
B. 2 మాత్రమే
Consider the statements. 1. The census is held every five years in India. 2. The first census after independence was held in 1951. Which is/are correct?
1. 1 only
2. 2 only
3. Both 1 and 2
4. Neither 1 nor 2
కింది ప్రకటనలను పరిగణించండి. 1. ఆరు నెలల తర్వాత పాలిచ్చే కాలంలో రుతుస్రావం ఆగిపోయే పద్ధతి ఎల్లప్పుడూ నమ్మదగినది. 2. రిథమ్ పద్ధతి అత్యంత నమ్మదగిన కుటుంబ నియంత్రణ పద్ధతి. ఏది/ఏవి సరైనవి?
1. 1 మాత్రమే
2. 2 మాత్రమే
3. 1 మరియు 2 రెండూ
4. 1 లేదా 2 కాదు
సమాధానం
D. 1 లేదా 2 కాదు
Consider the statements. 1. The lactational amenorrhoea method is always reliable after six months. 2. The rhythm method is the most reliable family planning method. Which is/are correct?
1. 1 only
2. 2 only
3. Both 1 and 2
4. Neither 1 nor 2
కింది ప్రకటనలను పరిగణించండి. 1. అంతర DMPA ఉన్న గర్భనిరోధక ఇంజెక్షన్. 2. ఛాయా ఒక IUCD. ఏది/ఏవి సరైనవి?
1. 1 మాత్రమే
2. 2 మాత్రమే
3. 1 మరియు 2 రెండూ
4. 1 లేదా 2 కాదు
సమాధానం
A. 1 మాత్రమే
Consider the statements. 1. Antara is an injectable contraceptive containing DMPA. 2. Chhaya is an IUCD. Which is/are correct?
1. 1 only
2. 2 only
3. Both 1 and 2
4. Neither 1 nor 2
కింది ప్రకటనలను పరిగణించండి. 1. అంగన్‌వాడీ కార్యకర్త అర్హత గల జంటల రిజిస్టర్‌ను నిర్వహిస్తుంది. 2. ఆమె IUCD మరియు స్టెరిలైజేషన్ కోసం జంటలను ఆరోగ్య కేంద్రానికి రిఫర్ చేస్తుంది. ఏది/ఏవి సరైనవి?
1. 1 మాత్రమే
2. 2 మాత్రమే
3. 1 మరియు 2 రెండూ
4. 1 లేదా 2 కాదు
సమాధానం
C. 1 మరియు 2 రెండూ
Consider the statements. 1. An Anganwadi worker maintains a register of eligible couples. 2. She refers couples for IUCD and sterilisation to the health centre. Which is/are correct?
1. 1 only
2. 2 only
3. Both 1 and 2
4. Neither 1 nor 2

Page 1 of 1

Finished reading?

Test yourself in 10 minutes

A free 10-question mini-mock on your exam's real pattern, with negative marking and an instant score. अपनी तैयारी 10 मिनट में जाँचें।

Take a free mini-mock →Topic-wise practice