Chapter 9 of 11 · 32 min read

అధ్యాయం 7: ప్రత్యుత్పత్తి ఆరోగ్యం (Reproductive Health)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • ప్రత్యుత్పత్తి ఆరోగ్యం అంటే ఏమిటి, దాన్ని మెరుగుపరచడానికి భారతదేశం ఏమి చేసింది.

  • జనన నియంత్రణ ఎందుకు అవసరం, ఆదర్శ గర్భనిరోధక లక్షణాలు.

  • NCERT లోని అన్ని గర్భనిరోధక పద్ధతులు, ప్రతి దాని పనితీరు, ఉదాహరణలతో సహా.

  • వైద్య గర్భ విచ్ఛిత్తి (MTP), ఆమ్నియోసెంటెసిస్ దుర్వినియోగం.

  • లైంగికంగా సంక్రమించే వ్యాధులు: పేర్లు, వ్యాప్తి, సమస్యలు, నివారణ.

  • వంధ్యత్వం, సహాయక ప్రత్యుత్పత్తి సాంకేతికతలు: IVF, ZIFT, IUT, GIFT, ICSI, AI.

7.1 ప్రత్యుత్పత్తి ఆరోగ్యం, దాని ప్రాముఖ్యత

ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (WHO) ప్రకారం ప్రత్యుత్పత్తి ఆరోగ్యం (Reproductive health) అంటే ప్రత్యుత్పత్తికి సంబంధించిన అన్ని అంశాలలో – శారీరక, భావోద్వేగ, ప్రవర్తన, సామాజిక – సంపూర్ణ శ్రేయస్సు. ప్రత్యుత్పత్తిపరంగా ఆరోగ్యకరమైన సమాజంలో ప్రజలకు సాధారణంగా పనిచేసే ప్రత్యుత్పత్తి అవయవాలు, లైంగిక విషయాలన్నింటిలో ఆరోగ్యకరమైన భావోద్వేగ, ప్రవర్తన సంబంధాలు ఉంటాయి.

ప్రత్యుత్పత్తి ఆరోగ్యం కోసం జాతీయ కార్యాచరణ ప్రణాళికలు మొదలుపెట్టిన మొదటి దేశాలలో భారతదేశం ఒకటి. కుటుంబ నియంత్రణ కార్యక్రమాలు 1951 లో మొదలయ్యాయి. విస్తృత కార్యక్రమాలు ఇప్పుడు ప్రత్యుత్పత్తి మరియు శిశు ఆరోగ్య సంరక్షణ (RCH) కార్యక్రమాలుగా నడుస్తున్నాయి.

ఈ కార్యక్రమాలు చేసేవి:

  • ప్రభుత్వ, ప్రభుత్వేతర సంస్థల సహాయంతో దృశ్య–శ్రవ్య, ముద్రణ మాధ్యమాల ద్వారా అవగాహన కలిగించడం.

  • యువతకు సరైన సమాచారం అంది, అపోహలు తొలగేలా పాఠశాలల్లో లైంగిక విద్యను ప్రోత్సహించడం.

  • జనన నియంత్రణ, గర్భిణుల సంరక్షణ, ప్రసవానంతర తల్లి–బిడ్డ సంరక్షణ, చనుబాలు ఇవ్వడం గురించి దంపతులకు వివరించడం.

  • అదుపు లేని జనాభా పెరుగుదల సమస్యలు, లైంగిక వేధింపులు, లైంగిక నేరాలపై అవగాహన కలిగించడం.

  • ఆడ భ్రూణహత్యలను అరికట్టడానికి లింగ నిర్ధారణ కోసం ఆమ్నియోసెంటెసిస్‌పై చట్టబద్ధ నిషేధాన్ని అమలు చేయడం; పెద్ద ఎత్తున శిశు టీకాలు వేయడం.

  • కొత్త గర్భనిరోధక పద్ధతులు, మెరుగైన వైద్య సంరక్షణపై పరిశోధనను ప్రోత్సహించడం.

తల్లుల, శిశువుల మరణాలు తగ్గడం, చిన్న కుటుంబాలు, STI లను బాగా గుర్తించి నయం చేయడం, అన్ని లైంగిక సమస్యలకు ఎక్కువ వైద్య సహాయం – ఇవి ప్రత్యుత్పత్తి ఆరోగ్యం మెరుగుపడుతున్నదని చెప్పే సూచనలు.

7.2 జనన నియంత్రణ అవసరం

మెరుగైన ఆరోగ్య సంరక్షణ వల్ల మరణాల రేటు, మాతృ మరణాల రేటు (MMR), శిశు మరణాల రేటు (IMR) వేగంగా తగ్గాయి. ప్రత్యుత్పత్తి వయస్సులో ఉన్నవారి సంఖ్య పెరగడంతో జనాభా వేగంగా పెరిగింది.

సంవత్సరంభారత జనాభా (సుమారు)
1947350 మిలియన్లు (35 కోట్లు)
2000దాదాపు 1 బిలియన్ (100 కోట్లు)
2011 (జనగణన)1.2 బిలియన్లు (120 కోట్లు)

2011 జనగణన ప్రకారం వృద్ధి రేటు 2% కంటే కొంచెం తక్కువ (సంవత్సరానికి 1000 కి సుమారు 20). వృద్ధిని తగ్గించే చర్యలు: గర్భనిరోధకాలతో చిన్న కుటుంబాలను ప్రోత్సహించడం, చట్టబద్ధ వివాహ వయస్సును స్త్రీలకు 18 సంవత్సరాలు, పురుషులకు 21 సంవత్సరాలకు పెంచడం.

ఆదర్శ గర్భనిరోధకం (contraceptive) ఇలా ఉండాలి:

  • వాడకానికి సులభంగా, సులభంగా లభించేలా.

  • ప్రభావవంతంగా, తిరిగి మార్చగలిగేదిగా (reversible), దుష్ప్రభావాలు లేనిది లేదా అతి తక్కువగా ఉండేది.

  • లైంగిక కోరిక, ఆసక్తి లేదా లైంగిక చర్యలో ఏ అడ్డంకి కలిగించనిది.

7.3 గర్భనిరోధక పద్ధతులు

గర్భనిరోధకాలు ఆరు రకాలు: సహజ, అవరోధ, గర్భాశయాంతర సాధనాలు (IUDs), నోటి మాత్రలు, ఇంజెక్షన్లు–ఇంప్లాంట్లు, శస్త్రచికిత్స పద్ధతులు.

సహజ (సాంప్రదాయ) పద్ధతులు అండం, శుక్రకణం కలవకుండా చూస్తాయి.

  • ఆవర్తన సంయమనం (Periodic abstinence): అండోత్సర్గం జరగవచ్చే ఫలవంత కాలంలో, అంటే చక్రంలో 10వ రోజు నుంచి 17వ రోజు వరకు, దంపతులు సంభోగాన్ని మానుకుంటారు.

  • ఉపసంహరణ (Coitus interruptus): స్ఖలనానికి కొద్దిగా ముందు పురుషుడు శిశ్నాన్ని యోని నుంచి బయటకు తీసుకుంటాడు.

  • స్తన్యపాన ఋతురాహిత్యం (Lactational amenorrhea): ప్రసవం తర్వాత ఎక్కువగా చనుబాలు ఇస్తున్న కాలంలో అండోత్సర్గం, ఋతుచక్రం జరగవు. ఇది ప్రసవం తర్వాత గరిష్టంగా ఆరు నెలల వరకు మాత్రమే పనిచేస్తుంది.

సహజ పద్ధతులకు దుష్ప్రభావాలు లేవు, ఔషధాలు అవసరం లేదు; కానీ విఫలమయ్యే రేటు ఎక్కువ.

అవరోధ పద్ధతులు (Barrier methods) అండం, శుక్రకణం కలవకుండా భౌతికంగా అడ్డుకుంటాయి.

  • కాండోమ్‌లు (Condoms): పలుచని రబ్బరు లేదా లాటెక్స్ తొడుగులు. పురుష కాండోమ్‌లు శిశ్నాన్ని, స్త్రీ కాండోమ్‌లు యోని, గర్భాశయ ద్వారాన్ని కప్పుతాయి. భారతదేశంలో ప్రసిద్ధ పురుష కాండోమ్ బ్రాండ్ నిరోధ్ (Nirodh). కాండోమ్‌లు STI ల, AIDS నుంచి కూడా రక్షిస్తాయి. ఇవి ఒకసారి వాడి పారేసేవి, స్వయంగా అమర్చుకోగలిగేవి.

  • డయాఫ్రామ్‌లు, సెర్వికల్ కాప్‌లు, వోల్ట్‌లు: సంభోగ సమయంలో గర్భాశయ ద్వారాన్ని కప్పడానికి స్త్రీ మార్గంలో అమర్చే రబ్బరు అవరోధాలు. వీటిని మళ్లీ వాడవచ్చు.

  • శుక్రకణనాశక క్రీములు, జెల్లీలు, నురుగులు అవరోధాల ప్రభావాన్ని పెంచడానికి వాటితో కలిపి వాడతారు.

గర్భాశయాంతర సాధనాలు (Intra-uterine devices – IUDs) వైద్యులు లేదా శిక్షణ పొందిన నర్సులు యోని ద్వారా గర్భాశయంలో అమరుస్తారు.

IUD రకంఉదాహరణలుఎలా పనిచేస్తుంది
ఔషధరహిత (Non-medicated)Lippes loopగర్భాశయంలో శుక్రకణాల భక్షకకణ చర్య (phagocytosis) పెంచుతుంది
రాగిని విడుదల చేసేవిCuT, Cu7, Multiload 375Cu అయానులు శుక్రకణాల చలనాన్ని, ఫలదీకరణ సామర్థ్యాన్ని అణచివేస్తాయి
హార్మోన్ విడుదల చేసేవిProgestasert, LNG-20గర్భాశయాన్ని ప్రతిస్థాపనకు అనుకూలంగా లేకుండా, గర్భాశయ ద్వారాన్ని శుక్రకణాలకు వ్యతిరేకంగా మారుస్తాయి

గర్భధారణను ఆలస్యం చేయాలనుకునే లేదా పిల్లల మధ్య వ్యవధి కోరే స్త్రీలకు IUD లు సరిపోతాయి. భారతదేశంలో అతివిస్తృతంగా అంగీకరించబడిన గర్భనిరోధక పద్ధతులలో ఇవి ఒకటి.

నోటి మాత్రలలో (Oral pills) ప్రొజెస్టోజన్లు మాత్రమే లేదా ప్రొజెస్టోజన్–ఈస్ట్రోజన్ మిశ్రమాలు ఉంటాయి.

  • వీటిని 21 రోజుల పాటు రోజూ వేసుకోవాలి; చక్రం మొదటి ఐదు రోజుల్లోనే మొదలుపెట్టడం ఉత్తమం.

  • 7 రోజుల విరామం తర్వాత (ఈ సమయంలో ఋతుస్రావం జరుగుతుంది) మళ్లీ కోర్సు మొదలుపెడతారు.

  • ఇవి అండోత్సర్గాన్ని, ప్రతిస్థాపనను అడ్డుకుంటాయి; గర్భాశయ ద్వార శ్లేష్మాన్ని మార్చి శుక్రకణాలను అడ్డుకుంటాయి లేదా నెమ్మదిస్తాయి.

  • స్త్రీల కోసం కొత్త నోటి మాత్ర సహేలి (Saheli) లో స్టిరాయిడేతర (non-steroidal) తయారీ ఉంటుంది. ఇది వారానికి ఒకసారి వేసుకునే మాత్ర; దుష్ప్రభావాలు చాలా తక్కువ, గర్భనిరోధక విలువ ఎక్కువ. దీన్ని లక్నోలోని సెంట్రల్ డ్రగ్ రిసెర్చ్ ఇన్స్టిట్యూట్ (CDRI) అభివృద్ధి చేసింది.

ఇంజెక్షన్లు, ఇంప్లాంట్లు ప్రొజెస్టోజన్లను ఒంటరిగా లేదా ఈస్ట్రోజన్‌తో కలిపి వాడతాయి. వీటిని ఇంజెక్షన్‌గా ఇస్తారు లేదా చర్మం కింద అమరుస్తారు. ఇవి మాత్రలలాగే పనిచేస్తాయి, కానీ ప్రతి మోతాదు చాలా ఎక్కువ కాలం ప్రభావం చూపుతుంది.

అత్యవసర గర్భనిరోధం (Emergency contraception): సంభోగం జరిగిన 72 గంటలలోపు ప్రొజెస్టోజన్లు, ప్రొజెస్టోజన్–ఈస్ట్రోజన్ మిశ్రమాలు లేదా IUD లను వాడతారు. అత్యాచారం లేదా అనుకోకుండా జరిగిన రక్షణ లేని సంభోగం తర్వాత గర్భాన్ని నివారించడంలో ఇవి ప్రభావవంతంగా పనిచేస్తాయి.

శస్త్రచికిత్స పద్ధతులు (వంధ్యీకరణ – Sterilisation) శాశ్వత (terminal) పద్ధతులు; ఇక పిల్లలు వద్దనుకునేవారు వాడతారు.

  • వేసెక్టమీ (Vasectomy – పురుషులకు): ముష్కగోణిపై చిన్న కోత ద్వారా శుక్రవాహికలో చిన్న భాగాన్ని తొలగిస్తారు లేదా కట్టివేస్తారు.

  • ట్యూబెక్టమీ (Tubectomy – స్త్రీలకు): ఉదరంపై చిన్న కోత ద్వారా లేదా యోని ద్వారా ఫెలోపియన్ నాళంలో చిన్న భాగాన్ని తొలగిస్తారు లేదా కట్టివేస్తారు.

ఇవి చాలా ప్రభావవంతమైనవి, కానీ వీటిని తిరిగి మార్చే అవకాశం చాలా తక్కువ.

పద్ధతిఉదాహరణలుప్రధాన పనితీరుతిరిగి మార్చగలమా?
సహజఆవర్తన సంయమనం, ఉపసంహరణ, స్తన్యపాన ఋతురాహిత్యంసంయోగబీజాల కలయికను నివారించడంఅవును
అవరోధకాండోమ్‌లు, డయాఫ్రామ్, సెర్వికల్ కాప్, వోల్ట్శుక్రకణాలకు భౌతిక అడ్డుఅవును
IUDLippes loop, CuT, Cu7, Multiload 375, Progestasert, LNG-20శుక్రకణాల భక్షకకణ చర్య, Cu అయానులు, హార్మోన్లుఅవును
నోటి మాత్రమిశ్రమ మాత్రలు, సహేలిఅండోత్సర్గం, ప్రతిస్థాపనను అడ్డుకోవడం, గర్భాశయ ద్వార శ్లేష్మం చిక్కబడటంఅవును
ఇంజెక్షన్ లేదా ఇంప్లాంట్ఈస్ట్రోజన్‌తో లేదా లేకుండా ప్రొజెస్టోజన్మాత్రలలాగే, ఎక్కువ కాలంఅవును
శస్త్రచికిత్సవేసెక్టమీ, ట్యూబెక్టమీసంయోగబీజాల రవాణాను అడ్డుకోవడంచాలా తక్కువగా

గర్భనిరోధకాలు అవసరం లేకుండా క్రమం తప్పకుండా వాడేవి కావు. వాకికి, కడుపు నొప్పి, మధ్యలో రక్తస్రావం, క్రమం తప్పిన ఋతుస్రావం, రొమ్ము క్యాన్సర్ కూడా దుష్ప్రభావాలుగా రావచ్చు. వీటిని వైద్య సలహాతోనే వాడాలి.

7.4 వైద్య గర్భ విచ్ఛిత్తి (MTP)

పూర్తి కాలం పూర్తికాకముందే ఉద్దేశపూర్వకంగా లేదా స్వచ్ఛందంగా గర్భాన్ని ముగించడాన్ని వైద్య గర్భ విచ్ఛిత్తి (Medical termination of pregnancy – MTP) లేదా ప్రేరిత గర్భస్రావం (induced abortion) అంటారు. ప్రపంచవ్యాప్తంగా సంవత్సరానికి సుమారు 45–50 మిలియన్ల MTP లు జరుగుతాయి; ఇవి మొత్తం గర్భధారణలలో దాదాపు ఐదో వంతు.

ఆడ భ్రూణహత్య వంటి దుర్వినియోగాన్ని అడ్డుకునే కఠిన షరతులతో భారతదేశం 1971 లో MTP ని చట్టబద్ధం చేసింది. అక్రమ గర్భస్రావాలను, వాటి వల్ల వచ్చే తల్లుల మరణాలు, అనారోగ్యాన్ని తగ్గించడానికి తర్వాత ఈ చట్టాన్ని సవరించారు.

NCERT ప్రకారం, నిర్దిష్ట కారణాలపై గర్భాన్ని ముగించవచ్చు: గర్భాన్ని కొనసాగిస్తే స్త్రీ ప్రాణానికి లేదా ఆమె శారీరక, మానసిక ఆరోగ్యానికి ప్రమాదం ఉంటే, లేదా శిశువు తీవ్రమైన శారీరక లేదా మానసిక వైకల్యాలతో పుట్టే గణనీయమైన ప్రమాదం ఉంటే. దీనికి నమోదుచేసిన వైద్యుల అభిప్రాయం అవసరం; గర్భం ముందుకు సాగే కొద్దీ షరతులు కఠినమవుతాయి.

NEET కోసం ముఖ్య వాస్తవాలు:

  • రక్షణ లేని సంభోగం, గర్భనిరోధక వైఫల్యం లేదా అత్యాచారం తర్వాత వచ్చిన అవాంఛిత గర్భాలను ముగించడానికి MTP వాడతారు.

  • గర్భం కొనసాగితే తల్లికి, గర్భస్థ శిశువుకు లేదా ఇద్దరికీ హాని లేదా మరణం సంభవించే సందర్భాల్లో ఇది తప్పనిసరి.

  • మొదటి త్రైమాసికంలో (12 వారాల వరకు) MTP లు సాపేక్షంగా సురక్షితం. రెండో త్రైమాసిక గర్భస్రావాలు చాలా ప్రమాదకరం.

  • చాలా MTP లు అర్హత లేని నకిలీ వైద్యుల ద్వారా అక్రమంగా జరుగుతాయి. ఇవి సురక్షితం కాదు, ప్రాణాంతకం కావచ్చు.

7.5 ఆమ్నియోసెంటెసిస్ (Amniocentesis)

ఆమ్నియోసెంటెసిస్ అనే పరీక్షలో అభివృద్ధి చెందుతున్న గర్భస్థ శిశువు చుట్టూ ఉండే ఉల్బద్రవం (amniotic fluid) నమూనాను తీసుకుంటారు. అందలోని గర్భస్థ శిశు కణాల క్రోమోజోమ్ సరళిని అధ్యయనం చేస్తారు.

  • సరైన ఉపయోగం: డౌన్ సిండ్రోమ్, హిమోఫీలియా, సికిల్-సెల్ అనీమియా వంటి జన్యు వ్యాధులను గుర్తించడానికి, గర్భస్థ శిశువు మనుగడ సాధ్యమేనా అని అంచనా వేయడానికి.

  • దుర్వినియోగం: అదే పరీక్ష గర్భస్థ శిశువు లింగాన్ని వెల్లడిస్తుంది. కొన్ని కుటుంబాలు ఆడ పిండాన్ని గుర్తించి MTP కోసం పట్టుపడతాయి.

  • ఆడ భ్రూణహత్యను చట్టపరంగా అరికట్టడానికి లింగ నిర్ధారణ కోసం ఆమ్నియోసెంటెసిస్‌పై భారతదేశంలో చట్టబద్ధ నిషేధం ఉంది.

7.6 లైంగికంగా సంక్రమించే వ్యాధులు (STIs)

ప్రధానంగా లైంగిక సంపర్కం ద్వారా వ్యాపించే సంక్రమణలను లైంగికంగా సంక్రమించే వ్యాధులు (Sexually transmitted infections – STIs) అంటారు. వీటిని సుఖ వ్యాధులు (venereal diseases – VD) లేదా ప్రత్యుత్పత్తి మార్గ సంక్రమణలు (RTI) అని కూడా అంటారు.

సాధారణ STI లు: గనేరియా (సవాయి), సిఫిలిస్ (కరిపు), జననేంద్రియ హెర్పీస్, క్లమిడియాసిస్, జననేంద్రియ పులిపిరికిలు, ట్రైకోమోనియాసిస్, హెపటైటిస్-B, HIV సంక్రమణ (ఇది AIDS కు దారితీస్తుంది).

అంశంవివరం
హెపటైటిస్-B, HIV కు ఇతర మార్గాలుఇంజెక్షన్ సూదులు లేదా శస్త్రచికిత్స పరికరాలను పంచుకోవడం, రక్త మార్పిడి, సంక్రమిత తల్లి నుంచి గర్భస్థ శిశువుకు
పూర్తిగా నయం కానివిహెపటైటిస్-B, జననేంద్రియ హెర్పీస్, HIV
ముందే చికిత్స చేస్తే పూర్తిగా నయం అయ్యేవిగనేరియా, సిఫిలిస్, క్లమిడియాసిస్, జననేంద్రియ పులిపిరికిలు, ట్రైకోమోనియాసిస్
ప్రాథమిక లక్షణాలుజననేంద్రియ ప్రాంతంలో దురద, ద్రవ స్రావం, స్వల్ప నొప్పి, వాపు
లక్షణాలు బయటపడని సందర్భాలుసంక్రమణ ఉన్న స్త్రీలలో తరచుగా లక్షణాలు కనిపించవు
ఎక్కువగా ప్రభావితమయ్యే వయస్సు15–24 సంవత్సరాలు

సామాజిక కళంకం (stigma), అవగాహన లేకపోవడం వల్ల చాలామంది ముందే పరీక్ష చేయించుకోరు. చికిత్స చేయని STI లు శ్రోణి వాపు వ్యాధులు (PID), గర్భస్రావాలు, మృత శిశు జననాలు, గర్భాశయేతర గర్భాలు (ectopic pregnancies), వంధ్యత్వం, ప్రత్యుత్పత్తి మార్గ క్యాన్సర్‌కు కూడా దారితీయవచ్చు.

నివారణ సులభం, ప్రభావవంతం:

  • తెలియని వ్యక్తులతో లేదా అనేక భాగస్వాములతో లైంగిక సంపర్కం నుంచి దూరంగా ఉండాలి.

  • సంభోగ సమయంలో ఎల్లప్పుడూ కాండోమ్ వాడాలి.

  • సందేహం ఉంటే ముందుగా గుర్తించడానికి, పూర్తి చికిత్స కోసం అర్హత ఉన్న వైద్యుడిని సంప్రదించాలి.

7.7 వంధ్యత్వం (Infertility)

సుదీర్ఘ కాలం (సుమారు రెండు సంవత్సరాలు) రక్షణ లేకుండా కలిసి ఉన్నా కొందరు దంపతులకు పిల్లలు కలగరు. దీన్ని వంధ్యత్వం అంటారు. కారణాలు శారీరక, పుట్టుకతో వచ్చినవి (congenital), ఔషధాల వల్ల, రోగనిరోధక వ్యవస్థ వల్ల లేదా మానసికమైనవి కూడా కావచ్చు.

భారతదేశంలో సంతానం లేని వివాహానికి తరచుగా స్త్రీని నిందిస్తారు. నిజానికి సమస్య అంతే తరచుగా పురుష భాగస్వామిలోనూ ఉండవచ్చు. ప్రత్యేక వంధ్యత్వ క్లినిక్‌లు ఇలాంటి అనేక సందర్భాలను గుర్తించి చికిత్స చేయడానికి సహాయపడతాయి.

7.8 సహాయక ప్రత్యుత్పత్తి సాంకేతికతలు (ARTs)

చికిత్స కారణాన్ని సరిదిద్దలేనప్పుడు సహాయక ప్రత్యుత్పత్తి సాంకేతికతలు (Assisted reproductive technologies – ARTs) అనే ప్రత్యేక పద్ధతులు సహాయపడతాయి.

పిండ మార్పిడి (ET) తో కూడిన పరీక్షానళిక ఫలదీకరణం (In vitro fertilisation – IVF) – దీన్ని సాధారణంగా టెస్ట్ ట్యూబ్ బేబీ కార్యక్రమం అంటారు:

  • భార్య లేదా దాత నుంచి అండాలు, భర్త లేదా దాత నుంచి శుక్రకణాలను సేకరిస్తారు.

  • ప్రయోగశాలలో అనుకరణ పరిస్థితుల్లో వాటిని కలిపి సంయుక్తబీజాన్ని ఏర్పరుస్తారు.

  • సంయుక్తబీజం లేదా ప్రాథమిక పిండాన్ని స్త్రీ శరీరంలోకి మారుస్తారు.

సాంకేతికతఏమి మారుస్తారుఎక్కడ
ZIFT (జైగోట్ ఇంట్రా ఫెలోపియన్ ట్రాన్స్‌ఫర్)సంయుక్తబీజం లేదా 8 వరకు బ్లాస్టోమియర్లు ఉన్న ప్రాథమిక పిండంఫెలోపియన్ నాళం
IUT (ఇంట్రా యూటెరైన్ ట్రాన్స్‌ఫర్)8 కంటే ఎక్కువ బ్లాస్టోమియర్లు ఉన్న పిండంగర్భాశయం
GIFT (గామీట్ ఇంట్రా ఫెలోపియన్ ట్రాన్స్‌ఫర్)దాత నుంచి సేకరించిన అండంఅండాలు తయారుచేయలేకపోయినా ఫలదీకరణం, అభివృద్ధికి తోడ్పడగల స్త్రీ ఫెలోపియన్ నాళం
ICSI (ఇంట్రా సైటోప్లాజ్మిక్ స్పెర్మ్ ఇంజెక్షన్)ప్రయోగశాలలో శుక్రకణాన్ని నేరుగా అండంలోకి ఇంజెక్ట్ చేస్తారుతర్వాత పిండాన్ని మారుస్తారు
AI లేదా IUI (కృత్రిమ / గర్భాశయాంతర వీర్య నిక్షేపణ)భర్త లేదా ఆరోగ్యకరమైన దాత నుంచి వీర్యంయోని లేదా గర్భాశయం; పురుషుడు వీర్య నిక్షేపణ చేయలేనప్పుడు లేదా శుక్రకణాల సంఖ్య చాలా తక్కువగా ఉన్నప్పుడు

స్త్రీ శరీరం లోపల (in vivo) ఫలదీకరణం ద్వారా ఏర్పడిన పిండాలను కూడా సేకరించి, గర్భం ధరించలేని స్త్రీలకు సహాయం చేయడానికి మార్చవచ్చు.

ARTs పరిమితులు: వీటికి నిపుణుల చేతి అత్యంత ఖచ్చితమైన నిర్వహణ, ఖరీదైన పరికరాలు అవసరం; కాబట్టి కొన్ని కేంద్రాలలోనే లభిస్తాయి, ఖరీదైనవి. భావోద్వేగ, మతపరమైన, సామాజిక అంశాలు కూడా ప్రభావం చూపుతాయి. భారత చట్టం చట్టబద్ధ దత్తత (adoption) ను అనుమతిస్తుంది; పిల్లలు కావాలనుకునే దంపతులకు ఇది ఉత్తమ మార్గాలలో ఒకటి.

సాధించిన ఉదాహరణలు

సాధించిన ఉదాహరణ 7.1: ఒక స్త్రీకి క్రమబద్ధమైన 28 రోజుల చక్రం ఉంది. ఆవర్తన సంయమనం పాటించే దంపతులు ఏ రోజుల్లో సంభోగాన్ని మానుకోవాలి?

సాధన: చక్రంలో 10వ రోజు నుంచి 17వ రోజు వరకు. ఈ సమయంలో అండోత్సర్గం జరగవచ్చు, కాబట్టి ఇది ఫలవంత కాలం.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.2: కొత్తగా పెళ్లైన దంపతులు మొదటి బిడ్డను మూడేళ్లు ఆలస్యం చేయాలనుకుంటున్నారు. వారికి ఏ పద్ధతి ఉత్తమం, ఎందుకు?

సాధన: CuT వంటి IUD. ఇది తిరిగి మార్చగలది, దీర్ఘకాలం పనిచేస్తుంది, గర్భాన్ని ఆలస్యం చేయడానికి లేదా వ్యవధి ఇవ్వడానికి భారతదేశంలో ఎక్కువగా అంగీకరించబడిన పద్ధతులలో ఒకటి. శస్త్రచికిత్స పద్ధతులను తిరిగి మార్చడం కష్టం కాబట్టి అవి సరికావు.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.3: ఏ గర్భనిరోధకం STI ల నుంచి కూడా రక్షిస్తుంది? వివరించండి.

సాధన: కాండోమ్. ఇది భౌతిక అవరోధంగా ఉంటుంది; కాబట్టి STI వ్యాధికారకాలు ఉండగల వీర్యం, శరీర ద్రవాలు భాగస్వాముల మధ్య మారవు.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.4: CuT గర్భాన్ని ఎలా నివారిస్తుందో వివరించండి.

సాధన: CuT గర్భాశయంలో రాగి అయానులను విడుదల చేస్తుంది. Cu అయానులు శుక్రకణాల చలనాన్ని, అండాన్ని ఫలదీకరించే సామర్థ్యాన్ని అణచివేస్తాయి. అన్ని IUD ల లాగే ఇది శుక్రకణాల భక్షకకణ చర్యను కూడా పెంచుతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.5: ఒక స్త్రీ 36 గంటల క్రితం రక్షణ లేని సంభోగంలో పాల్గొంది, ఆమెకు గర్భం వద్దు. ఆమెకు ఉన్న మార్గం ఏమిటి?

సాధన: అత్యవసర గర్భనిరోధం. సంభోగం జరిగిన 72 గంటలలోపు ప్రొజెస్టోజన్లు, ప్రొజెస్టోజన్–ఈస్ట్రోజన్ మిశ్రమాలు లేదా IUD వాడితే గర్భాన్ని నివారించవచ్చు. ఆమె ఇంకా ఆ సమయంలోనే ఉంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.6: ఈ జాబితాలో పూర్తిగా నయం కాని STI లు ఏవి: సిఫిలిస్, HIV, గనేరియా, జననేంద్రియ హెర్పీస్, హెపటైటిస్-B, ట్రైకోమోనియాసిస్?

సాధన: HIV, జననేంద్రియ హెర్పీస్, హెపటైటిస్-B. మిగిలినవి ముందే గుర్తించి సరిగా చికిత్స చేస్తే పూర్తిగా నయమవుతాయి.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.7: IVF ప్రయోగశాలలో పిండం A లో 6, పిండం B లో 14 బ్లాస్టోమియర్లు ఉన్నాయి. వీటిని మార్చడానికి ఏ సాంకేతికతలు వాడతారు?

సాధన: పిండం A (8 వరకు బ్లాస్టోమియర్లు) ZIFT ద్వారా ఫెలోపియన్ నాళంలోకి. పిండం B (8 కంటే ఎక్కువ) IUT ద్వారా గర్భాశయంలోకి.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.8: ఒక స్త్రీ స్త్రీబీజకోశాలు అండాలను తయారుచేయవు, కానీ ఆమె అండవాహికలు, గర్భాశయం సాధారణంగా ఉన్నాయి. ఆమెకు ఏ ART సరిపోతుంది?

సాధన: GIFT. దాత నుంచి వచ్చిన అండాన్ని ఆమె ఫెలోపియన్ నాళంలో ఉంచుతారు. ఆమె శరీరం ఫలదీకరణానికి, అభివృద్ధికి తోడ్పడగలదు.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.9: ఆమ్నియోసెంటెసిస్‌ను లింగ నిర్ధారణకు ఎందుకు నిషేధించారు, కొన్ని సందర్భాల్లో ఎందుకు అనుమతిస్తారు?

సాధన: డౌన్ సిండ్రోమ్ లేదా హిమోఫీలియా వంటి జన్యు వ్యాధులను గుర్తించడమే దీని సరైన ఉపయోగం. ఆడ పిండాలను గుర్తించడానికి దుర్వినియోగం చేస్తే ఆడ భ్రూణహత్యలకు దారితీస్తుంది; అందుకే లింగ నిర్ధారణ కోసం దీని వాడకాన్ని చట్టం నిషేధిస్తుంది.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • ప్రత్యుత్పత్తి ఆరోగ్యం = ప్రత్యుత్పత్తిలో శారీరక, భావోద్వేగ, ప్రవర్తన, సామాజిక శ్రేయస్సు. కుటుంబ నియంత్రణ 1951 లో మొదలైంది; ఇప్పుడు RCH.

  • ఆదర్శ గర్భనిరోధకం: వాడకానికి సులభం, లభ్యం, ప్రభావవంతం, తిరిగి మార్చగలది, తక్కువ దుష్ప్రభావాలు, లైంగిక కోరికపై ప్రభావం లేనిది.

  • సహజ: ఆవర్తన సంయమనం (10–17 రోజులు), ఉపసంహరణ, స్తన్యపాన ఋతురాహిత్యం (6 నెలల వరకు).

  • IUD లు: Lippes loop (ఔషధరహితం); CuT, Cu7, Multiload 375 (రాగి); Progestasert, LNG-20 (హార్మోన్).

  • మాత్రలు: 21 రోజులు, మొదటి 5 రోజుల్లో మొదలు, 7 రోజుల విరామం. సహేలి: వారానికి ఒకసారి, స్టిరాయిడేతర, CDRI లక్నో. అత్యవసర: 72 గంటలలోపు.

  • వేసెక్టమీ శుక్రవాహికను, ట్యూబెక్టమీ ఫెలోపియన్ నాళాన్ని కతిరిస్తాయి. తిరిగి మార్చడం కష్టం.

  • MTP మొదటి త్రైమాసికంలో అత్యంత సురక్షితం. లింగ నిర్ధారణ కోసం ఆమ్నియోసెంటెసిస్ నిషేధం.

  • STI లు: హెపటైటిస్-B, జననేంద్రియ హెర్పీస్, HIV పూర్తిగా నయం కావు. ZIFT: 8 వరకు బ్లాస్టోమియర్లు నాళానికి; IUT: 8 కంటే ఎక్కువ గర్భాశయానికి; GIFT: దాత అండం నాళంలోకి.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • స్తన్యపాన ఋతురాహిత్యం ప్రసవం తర్వాత ఆరు నెలల వరకే ప్రభావవంతం; చనుబాలు ఇచ్చే మొత్తం కాలం కాదు.

  • రాగి IUD లు శుక్రకణాలపై, హార్మోన్ IUD లు గర్భాశయం, గర్భాశయ ద్వారంపై పనిచేస్తాయి. వాటి పనితీరును కలపవద్దు.

  • సహేలి స్టిరాయిడేతరం, వారానికి ఒకసారి వేసుకునేది, రోజూ కాదు.

  • GIFT సంయోగబీజాన్ని (అండం) మారుస్తుంది, సంయుక్తబీజాన్ని కాదు. ZIFT సంయుక్తబీజం లేదా ప్రాథమిక పిండాన్ని మారుస్తుంది.

  • 8 కంటే ఎక్కువ బ్లాస్టోమియర్లు ఉన్న పిండాలు గర్భాశయానికి (IUT) వెళతాయి, ఫెలోపియన్ నాళానికి కాదు.

  • హెపటైటిస్-B, HIV లైంగిక సంపర్కం ద్వారా మాత్రమే కాకుండా రక్తం, సూదులు, తల్లి నుంచి గర్భస్థ శిశువుకు కూడా వ్యాపిస్తాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7

స్థాయి 1: భావన పరిశీలన

1. భారతదేశం జాతీయ కుటుంబ నియంత్రణ కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించిన సంవత్సరం (a) 1951 (b) 1971 (c) 1947 (d) 1961

2. స్తన్యపాన ఋతురాహిత్యం గర్భనిరోధకంగా గరిష్టంగా సుమారు ఎంత కాలం పనిచేస్తుంది? (a) ఒక నెల (b) రెండు సంవత్సరాలు (c) ఆరు నెలలు (d) పన్నెండు నెలలు

3. రాగిని విడుదల చేసే IUD ఏది? (a) Lippes loop (b) LNG-20 (c) Progestasert (d) Multiload 375

4. వారానికి ఒకసారి వేసుకునే నోటి మాత్ర సహేలిని అభివృద్ధి చేసిన సంస్థ (a) AIIMS, న్యూఢిల్లీ (b) CDRI, లక్నో (c) NII, న్యూఢిల్లీ (d) NCL, పుణే

5. వేసెక్టమీలో దీని చిన్న భాగాన్ని తొలగిస్తారు లేదా కట్టివేస్తారు (a) ఫెలోపియన్ నాళం (b) శుక్రవాహిక (c) అధిముష్కం (d) ప్రసేకం

6. పూర్తిగా నయం కాని STI ఏది? (a) గనేరియా (b) సిఫిలిస్ (c) జననేంద్రియ హెర్పీస్ (d) ట్రైకోమోనియాసిస్

7. ఆమ్నియోసెంటెసిస్ సరైన వైద్య ఉపయోగం (a) పాల ఉత్పత్తిని పెంచడం (b) గర్భస్థ శిశువులో క్రోమోజోమ్ (జన్యు) వ్యాధులను గుర్తించడం (c) ప్రసవాన్ని ప్రేరేపించడం (d) ప్రతిస్థాపనను నివారించడం

8. అత్యవసర గర్భనిరోధకాలు ప్రభావవంతంగా ఉండాలంటే వాడవలసిన సమయం (a) 24 గంటలలోపే (b) రెండు వారాలలోపు (c) 30 రోజులలోపు (d) సంభోగం తర్వాత 72 గంటలలోపు

9. హార్మోన్ విడుదల చేసే IUD ఏది? (a) CuT (b) Lippes loop (c) Progestasert (d) Cu7

10. MTP లు సాపేక్షంగా సురక్షితమైనవిగా భావించే సమయం (a) మొదటి త్రైమాసికం (b) రెండో త్రైమాసికం (c) మూడో త్రైమాసికం (d) గర్భధారణ మొత్తం సమానంగా

స్థాయి 2: NEET స్థాయి

11. నోటి గర్భనిరోధక మాత్రలను సాధారణంగా ఇలా వేసుకుంటారు (a) విరామం లేకుండా 28 రోజులు (b) చక్రం మొదటి ఐదు రోజుల్లో మొదలుపెట్టి 21 రోజులు రోజూ, తర్వాత 7 రోజుల విరామం (c) 7 రోజులు, తర్వాత 21 రోజుల విరామం (d) 10 నుంచి 17 రోజుల్లో మాత్రమే

12. కాలమ్ I ను కాలమ్ II తో జతపరచండి.
కాలమ్ I: A. Lippes loop B. CuT C. LNG-20 D. సహేలి
కాలమ్ II: i. ఔషధరహిత IUD ii. Cu అయానులు శుక్రకణ చలనాన్ని అణచివేస్తాయి iii. హార్మోన్ విడుదల చేసే IUD iv. వారానికి ఒకసారి వేసుకునే స్టిరాయిడేతర మాత్ర
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (c) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (d) A-iii, B-ii, C-i, D-iv

13. హార్మోన్ విడుదల చేసే IUD లు గర్భాన్ని ప్రధానంగా ఇలా నివారిస్తాయి (a) గర్భాశయాన్ని ప్రతిస్థాపనకు అనుకూలంగా లేకుండా, గర్భాశయ ద్వారాన్ని శుక్రకణాలకు వ్యతిరేకంగా చేసి (b) స్త్రీబీజకోశం లోపలే అండాన్ని చంపి (c) శుక్రవాహికను అడ్డుకుని (d) జోనా పెల్లూసిడాను కరిగించి

14. ZIFT లో జరిగేది (a) దాత అండాన్ని ఫెలోపియన్ నాళంలోకి మార్చడం (b) శుక్రకణాన్ని అండంలోకి ఇంజెక్ట్ చేయడం (c) 8 కంటే ఎక్కువ బ్లాస్టోమియర్లు ఉన్న పిండాలను గర్భాశయంలోకి మార్చడం (d) సంయుక్తబీజం లేదా 8 వరకు బ్లాస్టోమియర్లు ఉన్న ప్రాథమిక పిండాన్ని ఫెలోపియన్ నాళంలోకి మార్చడం

15. GIFT అంటే (a) సంయుక్తబీజాన్ని గర్భాశయంలోకి మార్చడం (b) అండాలు తయారుచేయలేకపోయినా ఫలదీకరణానికి తోడ్పడగల స్త్రీ ఫెలోపియన్ నాళంలోకి దాత అండాన్ని మార్చడం (c) శుక్రకణాన్ని అండంలోకి ఇంజెక్ట్ చేయడం (d) వీర్యాన్ని గర్భాశయంలోకి ప్రవేశపెట్టడం

16. ఆవర్తన సంయమనంలో సంభోగాన్ని మానే రోజులు (a) 1–5 (b) 20–28 (c) 10–17 (d) 5–9

17. STI ల నుంచి కూడా రక్షించే గర్భనిరోధకం ఏది? (a) డయాఫ్రామ్ (b) IUD (c) నోటి మాత్ర (d) కాండోమ్

18. సూదులు పంచుకోవడం, రక్త మార్పిడి, తల్లి నుంచి గర్భస్థ శిశువుకు కూడా వ్యాపించే STI లు ఏవి? (a) హెపటైటిస్-B, HIV (b) గనేరియా, సిఫిలిస్ (c) ట్రైకోమోనియాసిస్, క్లమిడియాసిస్ (d) జననేంద్రియ పులిపిరికిలు, గనేరియా

19. వీటిలో అవరోధ పద్ధతి కానిది ఏది? (a) కాండోమ్ (b) వోల్ట్ (c) Multiload 375 (d) డయాఫ్రామ్

20. ఒక దంపతుల వంధ్యత్వానికి కారణం భర్తలో శుక్రకణాల సంఖ్య చాలా తక్కువగా ఉండటం. తగిన ART (a) GIFT (b) కృత్రిమ వీర్య నిక్షేపణ (IUI) (c) ZIFT (d) ట్యూబెక్టమీ

21. లింగ నిర్ధారణ కోసం ఆమ్నియోసెంటెసిస్‌పై చట్టబద్ధ నిషేధం లక్ష్యం (a) శిశు మరణాలను తగ్గించడం (b) జన్యు వ్యాధులను గుర్తించడం (c) జనన రేటును పెంచడం (d) ఆడ భ్రూణహత్యను చట్టపరంగా అరికట్టడం

22. STI లు ఎక్కువగా కనిపించే వయస్సు (a) 15–24 సంవత్సరాలు (b) 35–44 సంవత్సరాలు (c) 45–60 సంవత్సరాలు (d) 10 సంవత్సరాలలోపు

స్థాయి 3: సవాలు

23. IVF ద్వారా ఏర్పడిన పిండంలో 12 బ్లాస్టోమియర్లు ఉన్నాయి. దీనిని మార్చవలసిన పద్ధతి (a) ZIFT ద్వారా ఫెలోపియన్ నాళంలోకి (b) GIFT ద్వారా ఫెలోపియన్ నాళంలోకి (c) IUT ద్వారా గర్భాశయంలోకి (d) ICSI ద్వారా అండంలోకి

24. తిరిగి మార్చగల అవకాశం అతి తక్కువగా ఉన్న పద్ధతి ఏది? (a) CuT (b) సహేలి (c) డయాఫ్రామ్ (d) ట్యూబెక్టమీ

25. ముందే గుర్తించి సరిగా చికిత్స చేస్తే పూర్తిగా నయమయ్యే STI ల సమూహం ఏది? (a) గనేరియా, సిఫిలిస్, ట్రైకోమోనియాసిస్ (b) HIV, హెపటైటిస్-B, సిఫిలిస్ (c) జననేంద్రియ హెర్పీస్, గనేరియా, HIV (d) హెపటైటిస్-B, క్లమిడియాసిస్, జననేంద్రియ హెర్పీస్

26. స్తన్యపాన ఋతురాహిత్యం గర్భనిరోధకంగా పనిచేయడానికి కారణం (a) ప్రసవం తర్వాత గర్భాశయం తొలగించబడుతుంది (b) ఎక్కువగా చనుబాలు ఇస్తున్న కాలంలో అండోత్సర్గం, ఋతుచక్రం జరగవు (c) పాలు యోనిలోని శుక్రకణాలను చంపుతాయి (d) గర్భాశయ ద్వారం శాశ్వతంగా మూసుకుంటుంది

27. ఆదర్శ గర్భనిరోధక లక్షణం కానిది ఏది? (a) లైంగిక కోరికను శాశ్వతంగా తగ్గించాలి (b) వాడకానికి సులభంగా ఉండాలి (c) తిరిగి మార్చగలిగేదిగా ఉండాలి (d) సులభంగా లభించాలి

28. STI ల గురించి తప్పు వాక్యం ఏది? (a) సంక్రమిత స్త్రీలలో తరచుగా లక్షణాలు కనిపించవు (b) చికిత్స చేయని STI లు PID, గర్భాశయేతర గర్భం, వంధ్యత్వానికి దారితీయవచ్చు (c) కాండోమ్ వాడకం STI ప్రమాదాన్ని తగ్గిస్తుంది (d) హెపటైటిస్-B, జననేంద్రియ హెర్పీస్ ముందస్తు చికిత్సతో పూర్తిగా నయమవుతాయి

29. ప్రతిపాదన (A): రాగిని విడుదల చేసే IUD లు ప్రభావవంతమైన గర్భనిరోధకాలు.
కారణం (R): రాగి అయానులు శుక్రకణాల చలనాన్ని, ఫలదీకరణ సామర్థ్యాన్ని అణచివేస్తాయి.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A ని వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A ని వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: శస్త్రచికిత్స గర్భనిరోధక పద్ధతులను తిరిగి మార్చే అవకాశం చాలా తక్కువ.
వాక్యం II: వేసెక్టమీలో ఫెలోపియన్ నాళాన్ని కతిరించి కట్టివేస్తారు.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1aకుటుంబ నియంత్రణ 1951 లో మొదలైంది
2cప్రసవం తర్వాత ఆరు నెలల వరకు
3dMultiload 375 రాగిని విడుదల చేస్తుంది
4bCDRI లక్నో సహేలిని అభివృద్ధి చేసింది
5bవేసెక్టమీ శుక్రవాహికపై జరుగుతుంది
6cజననేంద్రియ హెర్పీస్ పూర్తిగా నయం కాదు
7bజన్యు వ్యాధులను గుర్తిస్తుంది
8d72 గంటలలోపు
9cProgestasert హార్మోన్‌ను విడుదల చేస్తుంది
10aమొదటి త్రైమాసికం అత్యంత సురక్షితం
11b21 రోజులు వేసుకోవడం, 7 రోజులు విరామం
12cలూప్, రాగి, హార్మోన్, సహేలి
13aహార్మోన్లు గర్భాశయం, గర్భాశయ ద్వారంపై పనిచేస్తాయి
14dసంయుక్తబీజం లేదా ప్రాథమిక పిండం నాళానికి
15bదాత అండం నాళంలో ఉంచబడుతుంది
16cఫలవంత కాలం 10–17 రోజులు
17dకాండోమ్ STI వ్యాప్తిని అడ్డుకుంటుంది
18aరక్తం ద్వారా కూడా వ్యాపిస్తాయి
19cMultiload 375 ఒక IUD
20bతక్కువ శుక్రకణ సంఖ్యకు AI/IUI
21dనిషేధం ఆడ భ్రూణహత్యను అరికడుతుంది
22a15–24 సంవత్సరాలు
23c8 కంటే ఎక్కువ బ్లాస్టోమియర్లు గర్భాశయానికి
24dట్యూబెక్టమీ శాశ్వత పద్ధతి
25aఈ బాక్టీరియల్, ప్రోటోజోవా STI లు నయం అవుతాయి
26bఎక్కువ చనుబాలు ఇస్తున్నప్పుడు అండోత్సర్గం ఉండదు
27aఆదర్శ పద్ధతి లైంగిక కోరికను ప్రభావితం చేయకూడదు
28dహెపటైటిస్-B, హెర్పీస్ పూర్తిగా నయం కావు
29aCu అయానులే దాని ప్రభావాన్ని వివరిస్తాయి
30cవేసెక్టమీ శుక్రవాహికను కతిరిస్తుంది, ఫెలోపియన్ నాళాన్ని కాదు

అధ్యాయం 7 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • ప్రత్యుత్పత్తి ఆరోగ్యం అంటే ప్రత్యుత్పత్తిలోని శారీరక, భావోద్వేగ, ప్రవర్తన, సామాజిక అంశాలలో సంపూర్ణ శ్రేయస్సు (WHO).

  • జాతీయ కుటుంబ నియంత్రణ కార్యక్రమాలను 1951 లో మొదలుపెట్టిన మొదటి దేశాలలో భారతదేశం ఒకటి; ఇవి RCH కార్యక్రమాలుగా విస్తరించాయి.

  • ప్రపంచ జనాభా 1900 లో సుమారు 2 బిలియన్ల నుంచి 2000 నాటికి సుమారు 6 బిలియన్లకు పెరిగింది. స్వాతంత్ర్యం నాటికి భారత జనాభా సుమారు 350 మిలియన్లు; 2000 లో 1 బిలియన్ దాటింది.

  • భారతదేశంలో చట్టబద్ధ వివాహ వయస్సు: స్త్రీలకు 18, పురుషులకు 21 సంవత్సరాలు.

  • ఆదర్శ గర్భనిరోధకం వాడకానికి సులభంగా, లభ్యంగా, ప్రభావవంతంగా, తిరిగి మార్చగలిగేదిగా, తక్కువ లేదా దుష్ప్రభావాలు లేనిదిగా ఉండాలి.

  • సహజ పద్ధతులు: ఆవర్తన సంయమనం (10–17 రోజులు), ఉపసంహరణ, స్తన్యపాన ఋతురాహిత్యం (ప్రసవం తర్వాత 6 నెలల వరకు). విఫలమయ్యే రేటు ఎక్కువ.

  • అవరోధాలు: కాండోమ్‌లు (నిరోధ్), డయాఫ్రామ్‌లు, సెర్వికల్ కాప్‌లు, వోల్ట్‌లు, తరచుగా శుక్రకణనాశకాలతో. కాండోమ్‌లు STI, AIDS నుంచి కూడా రక్షిస్తాయి.

  • IUD లు: ఔషధరహిత (Lippes loop), రాగి (CuT, Cu7, Multiload 375), హార్మోన్ (Progestasert, LNG-20). రాగి అయానులు శుక్రకణ చలనాన్ని, ఫలదీకరణ సామర్థ్యాన్ని అణచివేస్తాయి.

  • నోటి మాత్రలు (ప్రొజెస్టోజన్లు లేదా ప్రొజెస్టోజన్–ఈస్ట్రోజన్) చక్రం మొదటి 5 రోజుల్లో మొదలుపెట్టి 21 రోజులు వేసుకుంటారు; అవి అండోత్సర్గాన్ని, ప్రతిస్థాపనను ఆపి, గర్భాశయ ద్వార శ్లేష్మాన్ని మారుస్తాయి. సహేలి (CDRI, లక్నో) స్టిరాయిడేతరం, వారానికి ఒకసారి.

  • అత్యవసర గర్భనిరోధం: సంభోగం తర్వాత 72 గంటలలోపు ప్రొజెస్టోజన్లు, మిశ్రమాలు లేదా IUD లు.

  • వంధ్యీకరణ: వేసెక్టమీ (శుక్రవాహిక), ట్యూబెక్టమీ (ఫెలోపియన్ నాళం); చాలా ప్రభావవంతం, కానీ తిరిగి మార్చడం కష్టం.

  • MTP మొదటి త్రైమాసికంలో సాపేక్షంగా సురక్షితం. ఆమ్నియోసెంటెసిస్ ఉల్బద్రవంలోని గర్భస్థ శిశు కణాలను జన్యు వ్యాధుల కోసం పరీక్షిస్తుంది; లింగ నిర్ధారణకు దీని వాడకంపై నిషేధం.

  • STI లు: గనేరియా, సిఫిలిస్, జననేంద్రియ హెర్పీస్, క్లమిడియాసిస్, జననేంద్రియ పులిపిరికిలు, ట్రైకోమోనియాసిస్, హెపటైటిస్ B, HIV. హెపటైటిస్ B, జననేంద్రియ హెర్పీస్, HIV పూర్తిగా నయం కావు. 15–24 వయస్సులో ఎక్కువ.

  • చికిత్స చేయని STI లు శ్రోణి వాపు వ్యాధి, గర్భస్రావాలు, మృత శిశు జననాలు, గర్భాశయేతర గర్భం, వంధ్యత్వం, ప్రత్యుత్పత్తి మార్గ క్యాన్సర్‌కు కూడా దారితీయవచ్చు.

  • ART: పిండ మార్పిడితో IVF (ZIFT – 8 వరకు బ్లాస్టోమియర్లు నాళంలోకి; IUT – 8 కంటే ఎక్కువ గర్భాశయంలోకి), GIFT (దాత అండం నాళంలోకి), ICSI (శుక్రకణం అండంలోకి ఇంజెక్షన్), AI లేదా IUI (వీర్యం యోని లేదా గర్భాశయంలోకి).

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

పద్ధతి లేదా పదంఉదాహరణఎలా పనిచేస్తుంది
ఆవర్తన సంయమనం10–17 రోజులుఅండోత్సర్గం సమయంలో సంభోగాన్ని మానడం
స్తన్యపాన ఋతురాహిత్యంప్రసవం తర్వాత 6 నెలల వరకుఎక్కువగా చనుబాలు ఇస్తున్నప్పుడు అండోత్సర్గం ఉండదు
ఔషధరహిత IUDLippes loopగర్భాశయంలో శుక్రకణాల భక్షకకణ చర్య పెరుగుతుంది
రాగి IUDCuT, Cu7, Multiload 375Cu అయానులు శుక్రకణ చలనం, ఫలదీకరణ సామర్థ్యాన్ని అణచివేస్తాయి
హార్మోన్ IUDProgestasert, LNG-20గర్భాశయం ప్రతిస్థాపనకు అనుకూలంగా ఉండదు; గర్భాశయ ద్వారం శుక్రకణాలకు వ్యతిరేకం
వారపు మాత్రసహేలిస్టిరాయిడేతరం; CDRI, లక్నో నుంచి
అత్యవసర గర్భనిరోధంమాత్రలు లేదా IUDసంభోగం తర్వాత 72 గంటలలోపు
వేసెక్టమీ / ట్యూబెక్టమీపురుషులు / స్త్రీలుశుక్రవాహిక / ఫెలోపియన్ నాళం కతిరించడం లేదా కట్టడం
ZIFT8 వరకు బ్లాస్టోమియర్లుఫెలోపియన్ నాళంలోకి
IUT8 కంటే ఎక్కువ బ్లాస్టోమియర్లుగర్భాశయంలోకి
GIFTదాత అండంఅండాలు తయారుచేయలేని స్త్రీ ఫెలోపియన్ నాళంలోకి
ICSIఒక్క శుక్రకణంప్రయోగశాలలో అండంలోకి ఇంజెక్ట్ చేస్తారు

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "Lippes Loose, Copper Can, Hormones Hold": Lippes loop – ఔషధరహిత IUD; Copper – రాగి IUD; Hormones – హార్మోన్ IUD.

  • "10 నుంచి 17 రోజులు – దూరంగా ఉండు" (Days 10 to 17, keep it clean): ఆవర్తన సంయమన కాలం.

  • "72 గంటలు = 3 రోజులు": అత్యవసర గర్భనిరోధ కాలపరిమితి.

  • "The 3 H's stay" (మూడు H లు వదలవు): Hepatitis B (హెపటైటిస్ B), Herpes (జననేంద్రియ హెర్పీస్), HIV – పూర్తిగా నయం కావు.

  • "Z goes to the Tube, IU goes to the Uterus, G Gifts an egg": ZIFT – 8 వరకు కణాలు నాళంలోకి; IUT – 8 కంటే ఎక్కువ గర్భాశయంలోకి; GIFT – దాత అండం (egg) నాళంలోకి.

భావనల అనుసంధానం

  • HIV, AIDS, ఇతర సంక్రమణలు – పుస్తకం 8 (జీవశాస్త్రం మరియు మానవ సంక్షేమం) లోని మానవ ఆరోగ్యం, వ్యాధులతో ముడిపడి ఉన్నాయి.

  • జనాభా వృద్ధి, జనన రేటు, వృద్ధి వక్రాలు – పుస్తకం 10 (జీవావరణ శాస్త్రం) లో వస్తాయి.

  • ఆమ్నియోసెంటెసిస్ డౌన్ సిండ్రోమ్ వంటి క్రోమోజోమ్ వ్యాధులను గుర్తిస్తుంది – పుస్తకం 7 (జన్యుశాస్త్రం మరియు పరిణామం) లో చదువుతారు.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)

31. జాబితా I (గర్భనిరోధక రకం) ను జాబితా II (ఉదాహరణ) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. ఔషధరహిత IUD B. రాగి IUD C. హార్మోన్ IUD D. వారపు స్టిరాయిడేతర మాత్ర
జాబితా II: i. LNG-20 ii. సహేలి iii. Lippes loop iv. Multiload 375
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

32. జాబితా I (ART) ను జాబితా II (ప్రక్రియ) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. ZIFT B. IUT C. GIFT D. ICSI
జాబితా II: i. దాత అండం ఫెలోపియన్ నాళంలోకి ii. 8 కంటే ఎక్కువ బ్లాస్టోమియర్లు ఉన్న పిండం గర్భాశయంలోకి iii. శుక్రకణాన్ని నేరుగా అండంలోకి ఇంజెక్ట్ చేయడం iv. సంయుక్తబీజం లేదా 8 వరకు బ్లాస్టోమియర్లు ఉన్న పిండం ఫెలోపియన్ నాళంలోకి
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-i, B-ii, C-iv, D-iii

33. జాబితా I (పద్ధతి) ను జాబితా II (ఆధారం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. ఆవర్తన సంయమనం B. స్తన్యపాన ఋతురాహిత్యం C. వేసెక్టమీ D. రాగి IUD
జాబితా II: i. ఎక్కువగా చనుబాలు ఇస్తున్నప్పుడు ఋతుస్రావం, అండోత్సర్గం ఉండవు ii. శుక్రవాహికలో చిన్న భాగాన్ని తొలగించడం లేదా కట్టడం iii. చక్రంలో 10వ రోజు నుంచి 17వ రోజు వరకు సంభోగాన్ని మానడం iv. రాగి అయానులు శుక్రకణ చలనాన్ని అణచివేస్తాయి
(a) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (b) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (c) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii

34. జాబితా I (పదం) ను జాబితా II (అర్థం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. ఆమ్నియోసెంటెసిస్ B. MTP C. వంధ్యత్వం D. ట్యూబెక్టమీ
జాబితా II: i. రక్షణ లేకుండా కలిసి ఉన్నా పిల్లలు కలగని దంపతులు ii. ఫెలోపియన్ నాళంలో చిన్న భాగాన్ని తొలగించడం లేదా కట్టడం iii. ఉల్బద్రవంలోని గర్భస్థ శిశు కణాల పరీక్ష iv. పూర్తి కాలానికి ముందే ఉద్దేశపూర్వకంగా గర్భాన్ని ముగించడం
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii

35. STI ల గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. హెపటైటిస్ B, జననేంద్రియ హెర్పీస్, HIV పూర్తిగా నయం కావు.
B. HIV, హెపటైటిస్ B సూదులు పంచుకోవడం, రక్త మార్పిడి ద్వారా కూడా వ్యాపిస్తాయి.
C. STI లు 15–24 వయస్సులో ఎక్కువ.
D. ప్రాథమిక లక్షణాలు తరచుగా చిన్నవి – జననేంద్రియ ప్రాంతంలో దురద, స్రావం, స్వల్ప నొప్పి లేదా వాపు.
E. చికిత్స చేయని STI లు ఎప్పుడూ వంధ్యత్వానికి దారితీయవు.
(a) మూడు (b) ఐదు (c) నాలుగు (d) రెండు

36. నోటి గర్భనిరోధక మాత్రల గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. వీటిలో ప్రొజెస్టోజన్లు లేదా ప్రొజెస్టోజన్–ఈస్ట్రోజన్ మిశ్రమాలు ఉంటాయి.
B. చక్రం మొదటి ఐదు రోజుల్లో మొదలుపెట్టి 21 రోజులు రోజూ వేసుకుంటారు.
C. ఇవి అండోత్సర్గాన్ని, ప్రతిస్థాపనను అడ్డుకుని, గర్భాశయ ద్వార శ్లేష్మాన్ని మారుస్తాయి.
D. సహేలి రోజూ వేసుకునే స్టిరాయిడ్ మాత్ర.
(a) A, D మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D

37. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. మొదటి త్రైమాసికంలో MTP లు సాపేక్షంగా సురక్షితం.
B. ఆడ భ్రూణహత్యకు దారితీసినందున లింగ నిర్ధారణ కోసం ఆమ్నియోసెంటెసిస్ వాడకాన్ని నిషేధించారు.
C. జనన నియంత్రణకు ప్రధాన పద్ధతిగా గర్భనిరోధకాల స్థానంలో MTP ని వాడాలి.
D. అర్హత లేని నకిలీ వైద్యులు చేసే అక్రమ MTP లు సురక్షితం కాదు, ప్రాణాంతకం కావచ్చు.
(a) A, C మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, B, C మాత్రమే (d) A, B, D మాత్రమే

38. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. భారతదేశం 1951 లో జాతీయ కుటుంబ నియంత్రణ కార్యక్రమాలను ప్రారంభించింది.
B. చట్టబద్ధ వివాహ వయస్సు స్త్రీలకు 18, పురుషులకు 21 సంవత్సరాలు.
C. అవరోధ పద్ధతుల్లో కాండోమ్‌లు, డయాఫ్రామ్‌లు, సెర్వికల్ కాప్‌లు, వోల్ట్‌లు ఉంటాయి.
D. కాండోమ్‌లు STI, AIDS నుంచి కూడా రక్షిస్తాయి.
E. శస్త్రచికిత్స గర్భనిరోధక పద్ధతులను సులభంగా తిరిగి మార్చవచ్చు.
(a) నాలుగు (b) మూడు (c) ఐదు (d) రెండు

39. ఒక క్లినిక్ పట్టికలో నలుగురు స్త్రీలు, రక్షణ లేని సంభోగం తర్వాత గడిచిన సమయం ఉన్నాయి: W = 24 h, X = 60 h, Y = 96 h, Z = 120 h. అత్యవసర గర్భనిరోధానికి 72 గంటల నియమం ప్రకారం ఎవరు కాలపరిమితిలో ఉన్నారు? (a) W మాత్రమే (b) W, X మాత్రమే (c) W, X, Y మాత్రమే (d) నలుగురూ

40. ఒక బార్ చార్ట్ ప్రపంచ జనాభాను 1900 లో సుమారు 2 బిలియన్లుగా, 2000 లో సుమారు 6 బిలియన్లుగా చూపిస్తుంది. ఆ శతాబ్దంలో అది ఎన్ని రెట్లు పెరిగింది? (a) 2 (b) 6 (c) 3 (d) 4

41. ఒక చిత్రంలో కాడపై రాగి తీగ చుట్టిన చిన్న T-ఆకార ప్లాస్టిక్ సాధనం గర్భాశయం లోపల ఉంది. ఇది ఏమి చేస్తుంది? (a) ఇది ఔషధరహిత సాధనం (b) ఇది ప్రొజెస్టోజన్‌ను విడుదల చేస్తుంది (c) ఇది ఫెలోపియన్ నాళాన్ని అడ్డుకుంటుంది (d) ఇది శుక్రకణ చలనాన్ని, ఫలదీకరణ సామర్థ్యాన్ని అణచివేసే రాగి అయానులను విడుదల చేస్తుంది

Q42–43 కోసం సందర్భం: ఒక దంపతులు మూడేళ్లుగా బిడ్డ కోసం ప్రయత్నిస్తున్నారు. పరీక్షల ప్రకారం భార్య అండాలను తయారుచేయలేదు, కానీ ఆమె అండవాహికలు, గర్భాశయం ఆరోగ్యంగా ఉన్నాయి. రెండో దంపతులలో భర్తలో శుక్రకణాల సంఖ్య చాలా తక్కువ, కానీ కొన్ని ఆరోగ్యకరమైన శుక్రకణాలు ఉన్నాయి.

42. మొదటి స్త్రీకి అత్యంత సరిపోయే సాంకేతికత ఏది? (a) GIFT (b) ఆమె స్వంత అండంతో ZIFT (c) కృత్రిమ వీర్య నిక్షేపణ (d) స్తన్యపాన ఋతురాహిత్యం

43. రెండో దంపతులకు, వీర్యాన్ని సేకరించి స్త్రీ యోని లేదా గర్భాశయంలోకి ప్రవేశపెట్టే సాంకేతికత ఏది? (a) ICSI (b) IUT (c) కృత్రిమ వీర్య నిక్షేపణ (IUI) (d) ఆమ్నియోసెంటెసిస్

44. సరైన వాక్యం ఏది? (a) స్తన్యపాన ఋతురాహిత్యం ప్రసవం తర్వాత రెండేళ్ల వరకు పనిచేస్తుంది. (b) హార్మోన్ IUD లు గర్భాశయాన్ని ప్రతిస్థాపనకు అనుకూలంగా లేకుండా, గర్భాశయ ద్వారాన్ని శుక్రకణాలకు వ్యతిరేకంగా చేస్తాయి. (c) వేసెక్టమీలో ఫెలోపియన్ నాళాలను కతిరిస్తారు. (d) ఉపసంహరణ పద్ధతి ఎప్పుడూ విఫలం కాదు.

45. IVF ద్వారా ఏర్పడిన పిండంలో 12 బ్లాస్టోమియర్లు ఉన్నాయి. దీన్ని ఎక్కడ ఉంచాలి, ఆ సాంకేతికత పేరు ఏమిటి? (a) ఫెలోపియన్ నాళం, ZIFT (b) ఫెలోపియన్ నాళం, GIFT (c) గర్భాశయం, ZIFT (d) గర్భాశయం, IUT

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31dLippes loop ఔషధరహితం; Multiload 375 రాగి; LNG-20 హార్మోన్; సహేలి వారపు స్టిరాయిడేతర మాత్ర.
32bZIFT 8 వరకు కణాలు నాళంలోకి; IUT 8 కంటే ఎక్కువ గర్భాశయంలోకి; GIFT దాత అండం; ICSI శుక్రకణ ఇంజెక్షన్.
33aసంయమనం 10–17 రోజులు; ఋతురాహిత్యం చనుబాలు సమయంలో; వేసెక్టమీ శుక్రవాహికపై; రాగి అయానులు శుక్రకణాలపై.
34cఆమ్నియోసెంటెసిస్ గర్భస్థ శిశు కణాల పరీక్ష; MTP గర్భాన్ని ముగిస్తుంది; వంధ్యత్వం గర్భం ధరించలేకపోవడం; ట్యూబెక్టమీ నాళంపై.
35cA నుంచి D సరైనవి; చికిత్స చేయని STI లు వంధ్యత్వానికి దారితీయవచ్చు.
36bసహేలి స్టిరాయిడేతరం, వారానికి ఒకసారి.
37dMTP గర్భనిరోధకానికి ప్రత్యామ్నాయం కాదు.
38aA నుంచి D సరైనవి; శస్త్రచికిత్స పద్ధతులను తిరిగి మార్చడం చాలా కష్టం.
39b24 h, 60 h మాత్రమే 72 గంటలలోపు.
40c6 ÷ 2 = 3 రెట్లు.
41dఇది CuT వంటి రాగి IUD.
42aఅండాలు తయారుచేయలేకపోయినా గర్భాన్ని మోయగల స్త్రీ నాళంలో GIFT దాత అండాన్ని ఉంచుతుంది.
43cAI లేదా IUI తక్కువ శుక్రకణ సంఖ్యను లేదా వీర్య నిక్షేపణ అసమర్థతను సరిదిద్దుతుంది.
44bఋతురాహిత్యం సుమారు 6 నెలల వరకే; వేసెక్టమీ శుక్రవాహికపై; ఉపసంహరణ విఫలమవ్వచ్చు.
45d8 కంటే ఎక్కువ బ్లాస్టోమియర్లు IUT ద్వారా గర్భాశయంలోకి.
32 min left
‹
›