అధ్యాయం 7: జన్యు నియంత్రణ, మానవ జీనోమ్ ప్రాజెక్టు మరియు DNA వేలిముద్రణ (Gene Regulation, Human Genome Project and DNA Fingerprinting)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
కణాలు జన్యువులను ఎందుకు ఆన్, ఆఫ్ చేస్తాయి, ఏ స్థాయిల్లో
E. coli లోని lac ఒపెరాన్: దాని భాగాలు, లాక్టోజ్ దాన్ని ఎలా ఆన్ చేస్తుంది
మానవ జీనోమ్ ప్రాజెక్టు లక్ష్యాలు, పద్ధతులు, ముఖ్య ఫలితాలు
పునరావృత DNA, ఉపగ్రహ DNA, VNTR లు, బహురూపత్వం
DNA వేలిముద్రణ దశలు, ఉపయోగాలు
7.1 జన్యువులను ఎందుకు నియంత్రించాలి?
కణానికి అన్ని ప్రోటీన్లు అన్ని వేళలా అవసరం లేదు. అవసరం లేని ఎంజైమ్లను తయారుచేస్తే శక్తి, ముడి పదార్థాలు వృథా అవుతాయి. అందుకే ఉత్పన్నం అవసరమైనప్పుడు జన్యువు ఆన్ అవుతుంది, అవసరం లేనప్పుడు ఆఫ్ అవుతుంది. సీలింగ్ ఫ్యాన్ మే నెలలో తిరుగుతుంది, జనవరిలో ఆఫ్లో ఉంటుంది; కానీ వైరింగ్ ఎప్పుడూ ఉంటుంది.
నిజకేంద్రక జీవుల్లో జన్యు వ్యక్తీకరణ (Gene expression) నాలుగు స్థాయిల్లో నియంత్రించబడవచ్చు:
అనులేఖన స్థాయి, ప్రాథమిక అనులేఖనం (primary transcript) ఏర్పడేటప్పుడు
సంస్కరణ స్థాయి, RNA స్ప్లైసింగ్ జరిగేటప్పుడు
కేంద్రకం నుండి కణద్రవ్యానికి mRNA రవాణా
అనువాద స్థాయి
కేంద్రకపూర్వ జీవుల్లో ముఖ్య నియంత్రణ అనులేఖనం మొదలయ్యే రేటుపై ఉంటుంది. RNA పాలిమరేజ్ ప్రోమోటర్ను చేరగలదా లేదా అనేది సహాయక ప్రోటీన్లు నిర్ణయిస్తాయి. ఉత్తేజకాలు (Activators) సహాయపడతాయి; నిరోధకాలు (Repressors) అడ్డుకుంటాయి. నిరోధకం ప్రోమోటర్ పక్కనే ఉన్న ఒక DNA స్థానానికి అతుక్కుంటుంది; దానిని ఆపరేటర్ (Operator) అంటారు.
E. coli లోని β-గెలాక్టోసిడేజ్ ఎంజైమ్ దీనికి మంచి ఉదాహరణ. ఇది లాక్టోజ్ను గ్లూకోజ్, గెలాక్టోజ్లుగా విడగొడుతుంది. చుట్టూ లాక్టోజ్ లేని బాక్టీరియాకు దీని అవసరం లేదు, కాబట్టి అది దాదాపు తయారుచేయదు.
7.2 lac ఒపెరాన్
బాక్టీరియాల్లో ఒకే జీవక్రియా మార్గానికి సంబంధించిన జన్యువులు తరచుగా ఒక చోట సమూహంగా ఉండి, ఒకే ప్రోమోటర్, ఒకే నియంత్రణ జన్యువుల సమితి ద్వారా కలిసి నియంత్రించబడతాయి. అలాంటి ప్రమాణమే ఒపెరాన్ (Operon). ఉదాహరణలు: lac, trp, ara, his, val ఒపెరాన్లు. అనులేఖన స్థాయిలో నియంత్రించబడే వ్యవస్థను మొదటిసారి వివరించినవారు ఫ్రాంకోయిస్ జాకోబ్, జాక్వెస్ మోనోడ్: అదే lac ఒపెరాన్ (lac అంటే lactose).
lac ఒపెరాన్ భాగాలు:
| భాగం | ఉత్పన్నం లేదా పాత్ర |
|---|---|
| i జన్యువు (నియంత్రణ) | నిరోధక ప్రోటీన్ను తయారుచేస్తుంది; ఇది ఎప్పుడూ వ్యక్తమవుతుంది (constitutive). i అంటే inhibitor (నిరోధి). |
| ప్రోమోటర్ (p) | RNA పాలిమరేజ్ అతుక్కునే స్థానం |
| ఆపరేటర్ (o) | నిరోధకం అతుక్కునే స్థానం |
| z జన్యువు | β-గెలాక్టోసిడేజ్: లాక్టోజ్ను గెలాక్టోజ్, గ్లూకోజ్లుగా జలవిశ్లేషణం చేస్తుంది |
| y జన్యువు | పర్మియేజ్: β-గెలాక్టోసైడ్లకు కణ పారగమ్యతను పెంచుతుంది |
| a జన్యువు | ట్రాన్స్ఎసిటిలేజ్ |
z, y, a జన్యువులు ఒకే బహుసిస్ట్రానిక ప్రమాణంగా ఉండి, కలిసి ఒకే mRNA గా అనులేఖనం అవుతాయి.
స్విచ్. లాక్టోజ్ β-గెలాక్టోసిడేజ్కు అధిష్ఠానం; అదే సమయంలో ప్రేరకం (Inducer) గా కూడా పనిచేస్తుంది.
లాక్టోజ్ లేనప్పుడు: నిరోధకం ఆపరేటర్కు అతుక్కుంటుంది. RNA పాలిమరేజ్ z, y, a లను అనులేఖనం చేయలేదు. ఒపెరాన్ ఆఫ్లో ఉంటుంది.
లాక్టోజ్ ఉన్నప్పుడు: లాక్టోజ్ (ప్రేరకం) నిరోధకానికి అతుక్కుని దాని ఆకారాన్ని మారుస్తుంది. నిష్క్రియ నిరోధకం ఆపరేటర్కు అతుక్కోలేదు. RNA పాలిమరేజ్ ఒపెరాన్ను అనులేఖనం చేస్తుంది, ఎంజైమ్లు తయారవుతాయి. ఒపెరాన్ ఆన్ అవుతుంది.
లాక్టోజ్ వినియోగించబడిన తర్వాత: నిరోధకం మళ్ళీ స్వేచ్ఛగా మారి ఆపరేటర్కు అతుక్కుంటుంది, ఒపెరాన్ ఆఫ్ అవుతుంది.

రెండు స్థితుల్లోనూ i జన్యువు నిరోధకాన్ని తయారుచేస్తుంది; ఆ నిరోధకం ఆపరేటర్పై కూర్చగలదా లేదా అనేది లాక్టోజ్ మాత్రమే నిర్ణయిస్తుంది.
lac ఒపెరాన్ వ్యక్తీకరణ చాలా తక్కువ స్థాయిలో ఎప్పుడూ ఉంటుంది. కొంచెం పర్మియేజ్ లేకపోతే లాక్టోజ్ అసలు కణంలోకి ప్రవేశించి ప్రేరకంగా పనిచేయలేదు.
నిరోధకం ఒపెరాన్ను ఆఫ్ చేస్తుంది కాబట్టి దీన్ని ఋణాత్మక నియంత్రణ (Negative regulation) అంటారు. ఒక పదార్థం (లాక్టోజ్) దాన్ని ఆన్ చేస్తుంది కాబట్టి lac ఒపెరాన్ ఒక ప్రేరేపిత ఒపెరాన్ (Inducible operon).
7.3 జీనోమ్ మరియు మానవ జీనోమ్ ప్రాజెక్టు
జీనోమ్ (Genome) అంటే ఒక జీవి ఒక క్రోమోజోమ్ సమితిలోని మొత్తం DNA. మానవ జీనోమ్లోని ప్రతి క్షారాన్ని చదవడమే మానవ జీనోమ్ ప్రాజెక్టు (Human Genome Project, HGP) లక్ష్యం.
HGP 1990 లో ప్రారంభమై 2003 లో పూర్తయింది; ఇది 13 సంవత్సరాల ప్రాజెక్టు. దీనిని U.S. ఇంధన శాఖ (Department of Energy), నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్స్ ఆఫ్ హెల్త్ సమన్వయపరిచాయి. UK కి చెందిన వెల్కమ్ ట్రస్ట్ ముఖ్య భాగస్వామి. జపాన్, ఫ్రాన్స్, జర్మనీ, చైనా వంటి ఇతర దేశాలూ సహకరించాయి. చివరగా పూర్తయినది క్రోమోజోమ్ 1, మే 2006 లో.
ప్రాజెక్టు పరిమాణం చాలా పెద్దది. ఒక క్షార జతకు సుమారు US $3 చొప్పున 3 × 10⁹ bp కు సుమారు 9 బిలియన్ డాలర్లు అవుతాయి. పేజీకి 1000 అక్షరాలు, పుస్తకానికి 1000 పేజీల చొప్పున ముద్రిస్తే, ఒక ఏకస్థితిక జీనోమ్ వరుస సుమారు 3300 పుస్తకాలు నిండుతుంది. ఇంత దత్తాంశాన్ని నిల్వ చేయడానికి, విశ్లేషించడానికి శక్తివంతమైన కంప్యూటర్లు అవసరమయ్యాయి. దీని నుండే బయోఇన్ఫర్మేటిక్స్ (Bioinformatics) పుట్టింది.
HGP లక్ష్యాలు:
సుమారు 20,000 నుండి 25,000 వరకు ఉన్న అన్ని మానవ జన్యువులను గుర్తించడం
3 బిలియన్ క్షార జతల వరుసను నిర్ధారించడం
ఈ సమాచారాన్ని డేటాబేస్లలో నిల్వ చేయడం
దత్తాంశ విశ్లేషణ సాధనాలను మెరుగుపరచడం
సంబంధిత సాంకేతికతలను పరిశ్రమలకు అందించడం
తలెత్తే నైతిక, చట్టపరమైన, సామాజిక అంశాలను (ELSI) పరిష్కరించడం
HGP బాక్టీరియా, ఈస్ట్, Caenorhabditis elegans (స్వేచ్ఛాజీవి నెమటోడ్), Drosophila, మొక్కలు (వరి, Arabidopsis) వంటి ఇతర జీవుల జీనోమ్ల వరుసలను కూడా కనుగొంది.
పద్ధతులు. రెండు విధానాలు వాడారు.
వ్యక్తీకృత వరుస ట్యాగులు (Expressed Sequence Tags, ESTs): RNA గా వ్యక్తమయ్యే అన్ని జన్యువులను గుర్తించడం.
వరుస వ్యాఖ్యానం (Sequence annotation): సంకేతించే, సంకేతించని భాగాలతో సహా మొత్తం జీనోమ్ వరుసను కనుగొని, తర్వాత దాని ప్రాంతాలకు విధులను కేటాయించడం.
పని దశలు:
కణం నుండి మొత్తం DNA ను వేరుచేసి యాదృచ్ఛికమైన చిన్న ఖండాలుగా విరగ్గొట్టడం.
ప్రత్యేక వాహకాల (vectors) సహాయంతో ఆ ఖండాలను ఆతిథేయిలో క్లోనింగ్ చేయడం. ఆతిథేయిలు బాక్టీరియా, ఈస్ట్; వాహకాలు BAC (బాక్టీరియల్ కృత్రిమ క్రోమోజోమ్లు), YAC (ఈస్ట్ కృత్రిమ క్రోమోజోమ్లు). క్లోనింగ్ ప్రతి ముక్కను విస్తరింపజేస్తుంది.
ఫ్రెడరిక్ సాంగర్ అభివృద్ధి చేసిన పద్ధతిపై ఆధారపడిన స్వయంచాలక DNA సీక్వెన్సర్లతో ఖండాల వరుసను కనుగొనడం.
ప్రత్యేక కంప్యూటర్ ప్రోగ్రాముల సహాయంతో, అతివ్యాప్తి చెందే ప్రాంతాల ఆధారంగా వరుసలను క్రమపద్ధతిలో అమర్చడం.
వరుసలకు వ్యాఖ్యానం చేసి వాటిని క్రోమోజోమ్లకు కేటాయించడం.
రెస్ట్రిక్షన్ ఎండోన్యూక్లియేజ్ స్థానాలు, మైక్రోసాటిలైట్లను వాడి జన్యు, భౌతిక పటాలను (genetic and physical maps) తయారుచేయడం.
మానవ జీనోమ్ ముఖ్య లక్షణాలు:
| లక్షణం | కనుగొన్నది |
|---|---|
| మొత్తం క్షారాలు | 3164.7 మిలియన్లు |
| సగటు జన్యు పరిమాణం | 3000 క్షారాలు |
| తెలిసిన అతిపెద్ద జన్యువు | డిస్ట్రోఫిన్, 2.4 మిలియన్ క్షారాలు |
| మొత్తం జన్యువులు (అంచనా) | సుమారు 30,000; ముందు అనుకున్న 80,000–1,40,000 కంటే చాలా తక్కువ |
| వ్యక్తుల మధ్య సామ్యత | 99.9 శాతం క్షారాలు ఒకేలా ఉంటాయి |
| విధి తెలియని జన్యువులు | కనుగొన్నవాటిలో 50 శాతానికి పైగా |
| ప్రోటీన్ సంకేత భాగం | జీనోమ్లో 2 శాతం కంటే తక్కువ |
| పునరావృత వరుసలు | చాలా పెద్ద భాగం; నేరుగా సంకేత పాత్ర లేదు, కానీ క్రోమోజోమ్ నిర్మాణం, గతిశీలత, పరిణామంపై వెలుగు ప్రసరిస్తాయి |
| అతిఎక్కువ జన్యువులు | క్రోమోజోమ్ 1 (2968 జన్యువులు) |
| అతితక్కువ జన్యువులు | Y క్రోమోజోమ్ (231 జన్యువులు) |
| SNP లు | ఒకే క్షార తేడా ఉన్న సుమారు 1.4 మిలియన్ స్థానాలు |
ఏక న్యూక్లియోటైడ్ బహురూపతలు (Single nucleotide polymorphisms, SNPs, "స్నిప్స్" అని ఉచ్చరిస్తారు) వ్యాధులతో సంబంధమున్న వరుసలను కనుగొనడానికి, మానవ చరిత్రను అనుసరించడానికి సహాయపడవచ్చు.
7.4 DNA వేలిముద్రణ
మనుషులందరి DNA లో 99.9 శాతం ఒకేలా ఉంటుంది. మిగిలిన 0.1 శాతం తేడాయే ప్రతి వ్యక్తిని ప్రత్యేకంగా చేస్తుంది. ఇద్దరి మొత్తం జీనోమ్లను వరుసగా చదివి పోల్చడానికి చాలా సమయం పడుతుంది. అందుకే DNA వేలిముద్రణ (DNA fingerprinting) కొన్ని అతివైవిధ్య ప్రాంతాలను, అంటే పునరావృత DNA ను మాత్రమే పోలుస్తుంది.
పునరావృత, ఉపగ్రహ DNA (Repetitive and satellite DNA). DNA ను సాంద్రత వాలులో అపకేంద్రణం చేసినప్పుడు చాలా భాగం ఒక పెద్ద శిఖరంగా (బల్క్ DNA) ఏర్పడుతుంది. కొద్ది భాగాలు చిన్న శిఖరాలుగా ఏర్పడతాయి. వీటినే ఉపగ్రహ DNA (Satellite DNA) అంటారు. ఇవి వరుసగా (tandem) అనేకసార్లు పునరావృతమయ్యే చిన్న వరుసలు. క్షార కూర్పు, ఖండం పొడవు, పునరావృతాల సంఖ్య ఆధారంగా వీటిని మైక్రో-సాటిలైట్లు, మినీ-సాటిలైట్లు వంటి పేర్లతో పిలుస్తారు. ఉపగ్రహ DNA ప్రోటీన్లను సంకేతించదు.
బహురూపత్వం (Polymorphism). ఒక జనాభాలో ఎక్కువ పౌనఃపున్యంతో కనిపించే అనువంశిక ఉత్పరివర్తనాన్ని DNA బహురూపత్వం అంటారు. సంకేతించని DNA లోని ఉత్పరివర్తనాలు వెంటనే మనుగుదల సామర్థ్యంపై ప్రభావం చూపవు; అందుకే తరతరాలుగా పోగపడతాయి. ఉపగ్రహ DNA అత్యధిక బహురూపత్వం చూపుతుంది.
VNTR లు. అలెక్ జెఫ్రీస్ DNA వేలిముద్రణను అభివృద్ధి చేశాడు. అతను ఒక ఉపగ్రహ DNA వరుసను ప్రోబ్ (Probe) గా వాడాడు. ఈ వరుస ఒక వేరియబుల్ నంబర్ ఆఫ్ టాండమ్ రిపీట్స్ (Variable Number of Tandem Repeats, VNTR), అంటే ఒక మినీ-సాటిలైట్. VNTR ప్రతుల సంఖ్య వ్యక్తి నుండి వ్యక్తికి మారుతుంది, కాబట్టి దాని పరిమాణం సుమారు 0.1 నుండి 20 kb వరకు ఉంటుంది. ఏ యుగ్మవికల్పం లాగానే VNTR లు తల్లిదండ్రుల నుండి వారసత్వంగా వస్తాయి.
DNA వేలిముద్రణ దశలు (సదర్న్ బ్లాట్ సంకరీకరణం, Southern blot hybridisation):
DNA ను వేరుచేయడం.
రెస్ట్రిక్షన్ ఎండోన్యూక్లియేజ్లతో DNA ను జీర్ణం (ఖండనం) చేయడం.
జెల్ ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్ ద్వారా ఖండాలను వేరుచేయడం.
ఖండాలను నైట్రోసెల్యులోజ్ లేదా నైలాన్ వంటి కృత్రిమ పొరపైకి బదిలీ చేయడం (బ్లాటింగ్).
గుర్తించిన VNTR ప్రోబ్తో సంకరీకరణం (hybridisation) చేయడం.
ఆటోరేడియోగ్రఫీ ద్వారా సంకరీకరించిన ఖండాలను గుర్తించడం.
ఫలితం వేర్వేరు పరిమాణాల ముదురు పట్టీల సరళి. సర్వసమ కవలలు (ఏకయుగ్మజ, monozygotic) తప్ప, ప్రతి వ్యక్తికి ప్రత్యేకమైన సరళి ఉంటుంది. పిల్ల ప్రతి పట్టీ తల్లి నుండి గానీ తండ్రి నుండి గానీ వస్తుంది. చాలా చిన్న నమూనాలను పాలిమరేజ్ గొలుసు చర్య (PCR) ద్వారా విస్తరింపజేయవచ్చు; అందుకే ఒక్క వెంట్రుక కుదురు లేదా ఒక్క రక్తపు చుక్కను కూడా పరీక్షించవచ్చు.
ఉపయోగాలు:
నేర విజ్ఞానం (Forensic science): నేర స్థలంలోని రక్తం, వీర్యం లేదా వెంట్రుకతో అనుమానితులను సరిపోల్చడం
పితృత్వ, మాతృత్వ వివాదాలను పరిష్కరించడం
జనాభాలలో జన్యు వైవిధ్యాన్ని అధ్యయనం చేయడం
మానవ పరిణామం, వలసలను అనుసరించడం
సాధించిన ఉదాహరణ 7.1: లాక్టోజ్ లేని యానకంలో E. coli ని పెంచితే lac ఒపెరాన్కు ఏమవుతుంది?
సాధన: i జన్యువు నిరోధకాన్ని తయారుచేస్తూనే ఉంటుంది. దాన్ని అడ్డుకునే ప్రేరకం లేనందున నిరోధకం ఆపరేటర్కు అతుక్కుంటుంది. RNA పాలిమరేజ్ z, y, a లను అనులేఖనం చేయలేదు, కాబట్టి β-గెలాక్టోసిడేజ్ దాదాపు తయారవదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.2: ఒక ఉత్పరివర్తనం ఆపరేటర్ను మార్చి, నిరోధకం దానికి అతుక్కోలేనిదిగా చేసింది. ఫలితాన్ని ఊహించండి.
సాధన: ఇప్పుడు RNA పాలిమరేజ్ను ఏదీ అడ్డుకోదు. లాక్టోజ్ ఉన్నా లేకపోయినా నిర్మాణాత్మక జన్యువులు ఎప్పుడూ అనులేఖనం అవుతాయి. వ్యక్తీకరణ స్థిరం (constitutive) అవుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.3: ఒక ఉత్పరివర్తిత నిరోధకం ఆపరేటర్కు సాధారణంగా అతుక్కుంటుంది, కానీ లాక్టోజ్తో అతుక్కోలేదు. ఫలితాన్ని ఊహించండి.
సాధన: లాక్టోజ్ ఈ నిరోధకాన్ని తొలగించలేదు. అది ఆపరేటర్పైనే ఉంటుంది, లాక్టోజ్ ఉన్నప్పుడు కూడా ఒపెరాన్ ఆఫ్లోనే ఉంటుంది. కణం లాక్టోజ్ను వాడుకోలేదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.4: bp కు US $3 చొప్పున 3 × 10⁹ bp వరుస కనుగొనడానికి అయ్యే ఖర్చును అంచనా వేయండి.
సాధన: 3 × 10⁹ × 3 = 9 × 10⁹ డాలర్లు, అంటే సుమారు 9 బిలియన్ US డాలర్లు.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.5: ఏకస్థితిక జీనోమ్లో సుమారు 3.3 × 10⁹ క్షారాలు ఉన్నాయి. పేజీకి 1000 అక్షరాలు ఉన్న 1000 పేజీల పుస్తకాలు ఎన్ని నిండుతాయి?
సాధన: ఒక పుస్తకంలో అక్షరాలు = 1000 × 1000 = 10⁶. పుస్తకాలు = 3.3 × 10⁹ / 10⁶ = 3300.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.6: 3164.7 మిలియన్ క్షారాలలో 2 శాతం కంటే తక్కువ మాత్రమే ప్రోటీన్లను సంకేతిస్తే, గరిష్టంగా సుమారు ఎన్ని క్షారాలు ప్రోటీన్ సంకేతాలు?
సాధన: 3164.7 మిలియన్లో 2 శాతం సుమారు 63 మిలియన్. కాబట్టి సుమారు 63 మిలియన్ కంటే తక్కువ క్షారాలే ప్రోటీన్లను సంకేతిస్తాయి. మిగతాది సంకేతించనిది; అందులో చాలా భాగం పునరావృతమైనది.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.7: ఒక పితృత్వ కేసులో పిల్ల DNA వేలిముద్రలో పది పట్టీలు ఉన్నాయి. వాటిలో ఐదు తల్లితో సరిపోతాయి. ఒక వ్యక్తి తండ్రి అవునో కాదో ఎలా పరీక్షిస్తారు?
సాధన: పిల్ల ప్రతి పట్టీ ఒక తల్లిదండ్రి నుండి వస్తుంది. తల్లితో సరిపోని ఐదు పట్టీలు నిజమైన తండ్రిలో తప్పక ఉండాలి. ఆ పట్టీలలో ఏ ఒక్కటి లేకపోయినా ఆ వ్యక్తి తండ్రి కాదని తేలుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.8 (NEET-కఠినం): ఒక విద్యార్థి DNA వేలిముద్రణ దశలను ఇలా రాశాడు: సంకరీకరణం, ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్, ఖండనం, బ్లాటింగ్, ఆటోరేడియోగ్రఫీ, వేరుచేయడం. వాటిని సరైన క్రమంలో అమర్చి, బ్లాటింగ్కు కారణం చెప్పండి.
సాధన: వేరుచేయడం → ఖండనం → ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్ → బ్లాటింగ్ → సంకరీకరణం → ఆటోరేడియోగ్రఫీ. జెల్ బలహీనమైనది, ప్రోబ్ దానిలోని DNA ని సులభంగా చేరలేదు. బ్లాటింగ్ వేరుచేసిన ఖండాలను వాటి స్థానాలు మారకుండా దృఢమైన పొరపైకి బదిలీ చేస్తుంది; అప్పుడు ప్రోబ్ వాటికి అతుక్కగలదు.
త్వరిత పునశ్చరణ
కేంద్రకపూర్వ జీవులు ప్రధానంగా అనులేఖన ప్రారంభం వద్ద నియంత్రిస్తాయి; నిజకేంద్రక జీవులు నాలుగు స్థాయిల్లో.
ఒపెరాన్: జాకోబ్, మోనోడ్; lac ఒపెరాన్ = i, p, o, z, y, a.
z: β-గెలాక్టోసిడేజ్; y: పర్మియేజ్; a: ట్రాన్స్ఎసిటిలేజ్; i: నిరోధకం (ఎప్పుడూ తయారవుతుంది).
లాక్టోజ్ ప్రేరకం; నిరోధకంతో నియంత్రణ = ఋణాత్మక నియంత్రణ.
HGP: 1990–2003; 3164.7 మిలియన్ క్షారాలు; సుమారు 30,000 జన్యువులు; డిస్ట్రోఫిన్ అతిపెద్దది; 2 శాతం కంటే తక్కువ ప్రోటీన్ సంకేతం; క్రోమోజోమ్ 1 లో అతిఎక్కువ, Y లో అతితక్కువ జన్యువులు; 1.4 మిలియన్ SNP లు.
పద్ధతులు: ESTs, వరుస వ్యాఖ్యానం; BAC, YAC వాహకాలు; సాంగర్ వరుస పద్ధతి.
DNA వేలిముద్రణ: అలెక్ జెఫ్రీస్; VNTR ప్రోబ్; వేరుచేయడం, ఖండనం, ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్, బ్లాటింగ్, సంకరీకరణం, ఆటోరేడియోగ్రఫీ.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
i జన్యువును లాక్టోజ్ ఆన్ చేస్తుందని అనుకోవడం. అది ఎప్పుడూ వ్యక్తమవుతూనే ఉంటుంది.
లాక్టోజ్ ఆపరేటర్కు అతుక్కుంటుందని చెప్పడం. అది నిరోధకానికి అతుక్కుంటుంది.
లాక్టోజ్ను విడగొట్టే ఎంజైమ్ పర్మియేజ్ అనడం. అది β-గెలాక్టోసిడేజ్ (z).
HGP పూర్తయిన సంవత్సరం 2006 అని రాయడం. అది 2003 లో పూర్తయింది; క్రోమోజోమ్ 1 మాత్రం 2006 లో పూర్తయింది.
VNTR లు ప్రోటీన్లను సంకేతిస్తాయని చెప్పడం. అవి సంకేతించని ఉపగ్రహ DNA.
వేలిముద్రణ దశల్లో ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్ను రెస్ట్రిక్షన్ ఖండనం కంటే ముందు ఉంచడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. ఒపెరాన్ భావనను ఇచ్చినవారు (a) వాట్సన్, క్రిక్ (b) బీడిల్, టాటమ్ (c) జాకోబ్, మోనోడ్ (d) మెసెల్సన్, స్టాల్
2. lac ఒపెరాన్ ప్రేరకం (a) లాక్టోజ్ (b) గ్లూకోజ్ (c) గెలాక్టోజ్ (d) ట్రిప్టోఫాన్
3. lac ఒపెరాన్లోని z జన్యువు దీనిని సంకేతిస్తుంది (a) పర్మియేజ్ (b) ట్రాన్స్ఎసిటిలేజ్ (c) నిరోధకం (d) β-గెలాక్టోసిడేజ్
4. lac నిరోధకాన్ని సంకేతించేది (a) z జన్యువు (b) i జన్యువు (c) y జన్యువు (d) a జన్యువు
5. మానవ జీనోమ్ ప్రాజెక్టు పూర్తయిన సంవత్సరం (a) 1990 (b) 1997 (c) 2006 (d) 2003
6. DNA వేలిముద్రణను అభివృద్ధి చేసినవారు (a) అలెక్ జెఫ్రీస్ (b) ఫ్రెడరిక్ సాంగర్ (c) కేరీ ముల్లిస్ (d) ఫ్రాన్సిస్ కోలిన్స్
7. జెఫ్రీస్ DNA వేలిముద్రణలో వాడిన ప్రోబ్ (a) mRNA (b) BAC (c) VNTR (d) rRNA
8. తెలిసిన అతిపెద్ద మానవ జన్యువు (a) ఇన్సులిన్ (b) డిస్ట్రోఫిన్ (c) HBB (d) β-గెలాక్టోసిడేజ్
9. HGP లో DNA ఖండాలను క్లోనింగ్ చేయడానికి సాధారణంగా వాడిన ఆతిథేయిలు (a) మనుషులు, ఎలుకలు (b) Drosophila, బఠానీ (c) వైరస్లు మాత్రమే (d) బాక్టీరియా, ఈస్ట్
10. నిరోధకం ద్వారా lac ఒపెరాన్ నియంత్రణ దీనికి ఉదాహరణ (a) ఋణాత్మక నియంత్రణ (b) ధనాత్మక నియంత్రణ (c) అనువాద నియంత్రణ (d) అనువాదానంతర నియంత్రణ
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. లాక్టోజ్ లేనప్పుడు lac ఒపెరాన్ గురించి సరైనది ఏది? (a) z, y, a ఎక్కువ రేటుతో అనులేఖనం అవుతాయి (b) నిరోధకం ఆపరేటర్కు అతుక్కుని అనులేఖనాన్ని అడ్డుకుంటుంది (c) నిరోధకం తయారవదు (d) లాక్టోజ్ ఆపరేటర్కు అతుక్కుంటుంది
12. y జన్యువు ఉత్పన్నం (a) లాక్టోజ్ను విడగొడుతుంది (b) నిరోధకంగా పనిచేస్తుంది (c) గెలాక్టోసైడ్లను ఎసిటిలేట్ చేస్తుంది (d) β-గెలాక్టోసైడ్లకు కణ పారగమ్యతను పెంచుతుంది
13. మానవ జీనోమ్లో ప్రోటీన్లను సంకేతించే భాగం (a) సుమారు 50 శాతం (b) సుమారు 25 శాతం (c) 2 శాతం కంటే తక్కువ (d) సుమారు 99.9 శాతం
14. కాలమ్ I ని కాలమ్ II తో జతపరచండి.
కాలమ్ I:
A. వ్యక్తీకృత వరుస ట్యాగులు
B. వరుస వ్యాఖ్యానం
C. BAC, YAC
D. ఫ్రెడరిక్ సాంగర్
కాలమ్ II:
i. మొత్తం జీనోమ్ వరుసను కనుగొని తర్వాత విధులను కేటాయించడం
ii. స్వయంచాలక DNA సీక్వెన్సర్ల వెనుక సూత్రం
iii. RNA గా వ్యక్తమయ్యే జన్యువులను గుర్తించడం
iv. DNA ఖండాలను క్లోనింగ్ చేసే వాహకాలు
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
15. అతిఎక్కువ జన్యువులు ఉన్న మానవ క్రోమోజోమ్ (a) Y (b) X (c) క్రోమోజోమ్ 1 (d) క్రోమోజోమ్ 21
16. మానవ జీనోమ్లో గుర్తించిన SNP స్థానాల సంఖ్య సుమారు (a) 1.4 బిలియన్ (b) 1.4 మిలియన్ (c) 30,000 (d) 3164.7 మిలియన్
17. DNA వేలిముద్రణ దశల సరైన క్రమం (a) ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్ → ఖండనం → బ్లాటింగ్ → సంకరీకరణం (b) బ్లాటింగ్ → ఖండనం → ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్ → ఆటోరేడియోగ్రఫీ (c) సంకరీకరణం → బ్లాటింగ్ → ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్ → ఖండనం (d) ఖండనం → ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్ → బ్లాటింగ్ → సంకరీకరణం → ఆటోరేడియోగ్రఫీ
18. VNTR లు దీనికి చెందుతాయి (a) ఉపగ్రహ (మినీ-సాటిలైట్) DNA (b) mRNA (c) సంకేతించే ఎక్సాన్లు (d) rRNA జన్యువులు
19. ఒకేలాంటి DNA వేలిముద్రలు వీరిలో కనిపిస్తాయి (a) తోబుట్టువులు (b) ఏకయుగ్మజ (monozygotic) కవలలు (c) తల్లి/తండ్రి, పిల్ల (d) ద్వియుగ్మజ (dizygotic) కవలలు
20. కిందివాటిలో మానవ జీనోమ్ ప్రాజెక్టు లక్ష్యం కానిది ఏది? (a) అన్ని మానవ జన్యువులను గుర్తించడం (b) వరుస దత్తాంశాన్ని డేటాబేస్లలో నిల్వ చేయడం (c) మార్పిడి కోసం కృత్రిమ మానవ జీనోమ్లను నిర్మించడం (d) నైతిక, చట్టపరమైన, సామాజిక అంశాలను పరిష్కరించడం
21. యానకంలో లాక్టోజ్ ఉన్నప్పుడు (a) లాక్టోజ్ ఆపరేటర్కు అతుక్కుంటుంది (b) నిరోధకం ఆపరేటర్కు ఇంకా గట్టిగా అతుక్కుంటుంది (c) i జన్యువు వ్యక్తీకరణ ఆగిపోతుంది (d) లాక్టోజ్ నిరోధకానికి అతుక్కుని దాన్ని నిష్క్రియం చేస్తుంది
22. DNA వేలిముద్రణలో వేరుచేసిన ఖండాలను దీనిపైకి బ్లాట్ చేస్తారు (a) నైట్రోసెల్యులోజ్ లేదా నైలాన్ పొరలు (b) అగరోజ్ జెల్ (c) గాజు స్లైడ్లు (d) ప్రోబ్లో నానబెట్టిన వడపోత కాగితం
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఆపరేటర్లోని ఒక ఉత్పరివర్తనం నిరోధకం దానికి అతుక్కోకుండా చేస్తుంది. అప్పుడు lac ఒపెరాన్ (a) ఎప్పుడూ వ్యక్తమవదు (b) లాక్టోజ్ లేకపోయినా వ్యక్తమవుతుంది (c) గ్లూకోజ్ ఉన్నప్పుడే వ్యక్తమవుతుంది (d) z కి మాత్రమే వ్యక్తమవుతుంది
24. ఒక ఉత్పరివర్తిత నిరోధకం ఆపరేటర్కు అతుక్కుంటుంది కానీ లాక్టోజ్తో అతుక్కోలేదు. అప్పుడు lac ఒపెరాన్ (a) ఎల్లప్పుడూ వ్యక్తమవుతుంది (b) లాక్టోజ్ ఉన్నప్పుడే వ్యక్తమవుతుంది (c) లాక్టోజ్ ఉన్నా ఆఫ్లోనే ఉంటుంది (d) లాక్టోజ్ లేనప్పుడే వ్యక్తమవుతుంది
25. క్షార జతకు US $3 చొప్పున 3 × 10⁹ bp వరుస కనుగొనడానికి సుమారు అయ్యే ఖర్చు (a) 9 బిలియన్ US డాలర్లు (b) 3 బిలియన్ US డాలర్లు (c) 1 బిలియన్ US డాలర్లు (d) 90 బిలియన్ US డాలర్లు
26. 3.3 × 10⁹ క్షారాల ఏకస్థితిక మానవ జీనోమ్ను పేజీకి 1000 అక్షరాలు, పుస్తకానికి 1000 పేజీల చొప్పున ముద్రిస్తే అవసరమయ్యే పుస్తకాలు సుమారు (a) 330 (b) 3300 (c) 33,000 (d) 3.3 మిలియన్
27. పితృత్వ పరీక్షలో పిల్ల DNA వేలిముద్రలోని ప్రతి పట్టీ దీనిలో ఉండాలి (a) తల్లిలో మాత్రమే (b) తండ్రిలో మాత్రమే (c) ఇద్దరిలోనూ ఉండకూడదు (d) తల్లిలో గానీ నిజమైన తండ్రిలో గానీ
28. DNA వేలిముద్రణకు VNTR లు మంచి గుర్తులు కావడానికి కారణం (a) అవి ప్రోటీన్లను సంకేతిస్తాయి (b) అవి అందరిలో ఒకేలా ఉంటాయి (c) వాటి ప్రతుల సంఖ్య వ్యక్తుల మధ్య చాలా మారుతుంది (d) అవి మైటోకాండ్రియాలో మాత్రమే ఉంటాయి
29. ప్రతిపాదన (A): లాక్టోజ్ లేకపోయినా E. coli లో lac ఒపెరాన్ వ్యక్తీకరణ చాలా తక్కువ స్థాయిలో ఉంటుంది.
కారణం (R): లాక్టోజ్ కణంలోకి ప్రవేశించాలంటే కొంచెం పర్మియేజ్ అవసరం.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: అన్ని మనుషులలో సుమారు 99.9 శాతం న్యూక్లియోటైడ్ క్షారాలు ఒకేలా ఉంటాయి.
వాక్యం II: కనుగొన్న అన్ని మానవ జన్యువుల విధులూ తెలుసు.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | జాకోబ్, మోనోడ్ lac ఒపెరాన్ను వివరించారు |
| 2 | a | లాక్టోజ్ ఒపెరాన్ను ప్రేరేపిస్తుంది |
| 3 | d | z β-గెలాక్టోసిడేజ్ను తయారుచేస్తుంది |
| 4 | b | i = నిరోధి (inhibitor) జన్యువు |
| 5 | d | 1990 నుండి 2003 వరకు |
| 6 | a | అలెక్ జెఫ్రీస్ |
| 7 | c | ఉపగ్రహ DNA VNTR ప్రోబ్ |
| 8 | b | డిస్ట్రోఫిన్, 2.4 మిలియన్ క్షారాలు |
| 9 | d | BAC, YAC లతో బాక్టీరియా, ఈస్ట్ |
| 10 | a | నిరోధకం ఒపెరాన్ను ఆఫ్ చేస్తుంది |
| 11 | b | స్వేచ్ఛా నిరోధకం ఆపరేటర్పై కూర్చుంటుంది |
| 12 | d | పర్మియేజ్ β-గెలాక్టోసైడ్లను లోపలికి రానిస్తుంది |
| 13 | c | 2 శాతం కంటే తక్కువే సంకేత భాగం |
| 14 | a | ESTs, వ్యాఖ్యానం, వాహకాలు, సాంగర్ |
| 15 | c | క్రోమోజోమ్ 1 పై 2968 జన్యువులు |
| 16 | b | సుమారు 1.4 మిలియన్ SNP లు |
| 17 | d | ఖండించు, వేరుచేయి, బ్లాట్, ప్రోబ్, గుర్తించు |
| 18 | a | VNTR లు మినీ-సాటిలైట్లు |
| 19 | b | సర్వసమ కవలల్లో ఒకే జీనోమ్ |
| 20 | c | అలాంటి లక్ష్యం లేదు |
| 21 | d | ప్రేరకం నిరోధకాన్ని నిష్క్రియం చేస్తుంది |
| 22 | a | నైట్రోసెల్యులోజ్ లేదా నైలాన్ |
| 23 | b | RNA పాలిమరేజ్ను ఏదీ అడ్డుకోదు |
| 24 | c | నిరోధకాన్ని తొలగించలేము |
| 25 | a | 3 × 10⁹ × 3 = 9 × 10⁹ |
| 26 | b | 3.3 × 10⁹ ÷ 10⁶ |
| 27 | d | పట్టీలు తల్లిదండ్రుల నుండి వారసత్వంగా వస్తాయి |
| 28 | c | ప్రతుల సంఖ్యలో అధిక బహురూపత |
| 29 | a | లాక్టోజ్ ప్రవేశానికి పర్మియేజ్ అవసరం |
| 30 | c | సగానికి పైగా జన్యువుల విధి తెలియదు |
అధ్యాయం 7 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
కణానికి అవసరమైనప్పుడే ప్రోటీన్ తయారయ్యేలా జన్యు వ్యక్తీకరణ నియంత్రించబడుతుంది. నిజకేంద్రక జీవుల్లో ఇది అనులేఖనం, సంస్కరణ (స్ప్లైసింగ్), కేంద్రకం నుండి mRNA రవాణా, అనువాదం వద్ద జరగవచ్చు.
బాక్టీరియాలో అనులేఖన ప్రారంభ రేటు నియంత్రణే ముఖ్య దశ. ఒపెరాన్ = ఒకే ప్రమోటర్, ఆపరేటర్ ద్వారా కలిసి నియంత్రించబడే జన్యువుల సమితి.
lac ఒపెరాన్ (జాకోబ్, మోనోడ్): నియంత్రణ జన్యువు i, తర్వాత నిర్మాణాత్మక జన్యువులు z, y, a, వాటితో ప్రమోటర్, ఆపరేటర్.
i ఎప్పుడూ నిరోధకాన్ని తయారుచేస్తుంది (constitutive). z → β-గెలాక్టోసిడేజ్ (లాక్టోజ్ → గ్లూకోజ్ + గెలాక్టోజ్), y → పర్మియేజ్ (లాక్టోజ్ ప్రవేశం), a → ట్రాన్స్ఎసిటిలేజ్.
లాక్టోజ్ లేనప్పుడు: నిరోధకం ఆపరేటర్పై ఉంటుంది, RNA పాలిమరేజ్ z, y, a లను అనులేఖనం చేయలేదు.
లాక్టోజ్ ఉన్నప్పుడు: ప్రేరకం (లాక్టోజ్ లేదా అల్లోలాక్టోజ్) నిరోధకానికి అతుక్కుంటుంది, అది ఆపరేటర్ను వదిలేస్తుంది; జన్యువులు అనులేఖనం అవుతాయి. ఇది ఋణాత్మక నియంత్రణ.
మానవ జీనోమ్ ప్రాజెక్టు (HGP): 1990 నుండి 2003 వరకు, US ఇంధన శాఖ, నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్స్ ఆఫ్ హెల్త్ సమన్వయంతో; వెల్కమ్ ట్రస్ట్ (UK) చేరింది, జపాన్, ఫ్రాన్స్, జర్మనీ, చైనా తదితర దేశాలు సహకరించాయి.
పద్ధతులు: ESTs (వ్యక్తమయ్యే జన్యువులపై దృష్టి), వరుస వ్యాఖ్యానం (అంతా వరుస కనుగొని తర్వాత విధి కేటాయింపు). DNA ను BAC, YAC వాహకాల్లో క్లోనింగ్ చేసి సాంగర్ పద్ధతిలో వరుస కనుగొన్నారు.
HGP వాస్తవాలు: 3164.7 మిలియన్ bp; సుమారు 30,000 జన్యువులు (ఆనాటి అంచనా); సగటు జన్యువు 3000 క్షారాలు; డిస్ట్రోఫిన్ అతిపెద్దది, 2.4 మిలియన్ క్షారాలు; అందరిలో 99.9% క్షారాలు ఒకేలా ఉంటాయి.
కనుగొన్న జన్యువుల్లో 50% కు పైగా విధి తెలియదు; 2% కంటే తక్కువ జీనోమ్ ప్రోటీన్లను సంకేతిస్తుంది; క్రోమోజోమ్ 1 లో అతిఎక్కువ (2968), Y లో అతితక్కువ (231) జన్యువులు; సుమారు 1.4 మిలియన్ SNP స్థానాలు గుర్తించబడ్డాయి.
DNA వేలిముద్రణ (అలెక్ జెఫ్రీస్) పునరావృత DNA ను పోలుస్తుంది. సాంద్రత వాలు అపకేంద్రణంలో ఉపగ్రహ DNA చిన్న శిఖరాలుగా కనిపిస్తుంది. VNTR లు (మినీ-సాటిలైట్లు) వ్యక్తుల మధ్య ప్రతుల సంఖ్యలో మారతాయి; వాటి పరిమాణం సుమారు 0.1 నుండి 20 kb.
దశలు: DNA వేరుచేయడం → రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్లతో ఖండనం → జెల్ ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్ → పొరపైకి సదర్న్ బ్లాట్ → గుర్తించిన VNTR ప్రోబ్తో సంకరీకరణం → ఆటోరేడియోగ్రఫీ.
ఉపయోగాలు: నేర విజ్ఞానం, పితృత్వ వివాదాలు, జనాభా, పరిణామ అధ్యయనాలు. పిల్ల పట్టీల్లో సగం తల్లి నుండి, సగం తండ్రి నుండి వస్తాయి.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| పదం | ఉదాహరణ లేదా విలువ | పని |
|---|---|---|
| i జన్యువు | lac నిరోధకం | లాక్టోజ్ లేనప్పుడు ఆపరేటర్ను అడ్డుకుంటుంది |
| z జన్యువు | β-గెలాక్టోసిడేజ్ | లాక్టోజ్ను విడగొడుతుంది |
| y జన్యువు | పర్మియేజ్ | లాక్టోజ్ను కణంలోకి రానిస్తుంది |
| a జన్యువు | ట్రాన్స్ఎసిటిలేజ్ | మూడవ నిర్మాణాత్మక జన్యువు |
| HGP కాలం | 1990–2003 | మానవ జీనోమ్ వరుసను కనుగొంది |
| అతిపెద్ద మానవ జన్యువు | డిస్ట్రోఫిన్, 2.4 మిలియన్ క్షారాలు | HGP వాస్తవం |
| అతిఎక్కువ / అతితక్కువ జన్యువులు | క్రోమోజోమ్ 1 (2968) / Y (231) | HGP వాస్తవం |
| VNTR | మినీ-సాటిలైట్, 0.1–20 kb | DNA వేలిముద్రణలో ప్రోబ్ |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"I Zip Your Archive": lac జన్యువుల క్రమం: i (నిరోధకం), z (β-గెలాక్టోసిడేజ్), y (పర్మియేజ్), a (ట్రాన్స్ఎసిటిలేజ్).
"లాక్టోజ్ తాళం తీస్తుంది" (Lactose Lifts the Lock): ప్రేరకం నిరోధకాన్ని ఆపరేటర్ నుండి లాగేస్తుంది.
"1 కి ఎక్కువ, Y కి తక్కువ": క్రోమోజోమ్ 1 పై అతిఎక్కువ జన్యువులు; Y పై అతితక్కువ.
"I CuSt BAR" వేలిముద్రణ దశలకు: Isolate (వేరుచేయి), Cut (ఖండించు), Separate (వేరుపరచు), transfer (బ్లాట్), Bind probe (ప్రోబ్ అతికించు), AutoRadiograph (ఆటోరేడియోగ్రఫీ).
"99.9 ఒకటే, 0.1 ప్రత్యేకం": 0.1% తేడానే ప్రతి వేలిముద్రను ప్రత్యేకంగా చేస్తుంది.
భావనల అనుసంధానం
రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్లు, జెల్ ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్, BAC, YAC వంటి వాహకాలు NEET జీవశాస్త్రం పుస్తకం 9: జీవసాంకేతికత మరియు దాని అనువర్తనాలు లో ఉన్నాయి.
lac నిరోధకం అడ్డుకునే అనులేఖన యంత్రాంగం ఈ పుస్తకం అధ్యాయం 6 లో ఉంది.
వ్యక్తుల మధ్య DNA వైవిధ్యం (బహురూపత) అధ్యాయం 8 లోని పరిణామానికి ముడిసరుకు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. lac ఒపెరాన్ జన్యువును (జాబితా I) దాని ఉత్పన్నంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. i
B. z
C. y
D. a
జాబితా II:
i. పర్మియేజ్
ii. ట్రాన్స్ఎసిటిలేజ్
iii. నిరోధకం
iv. β-గెలాక్టోసిడేజ్
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii
32. HGP అంశాన్ని (జాబితా I) దాని విలువతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. మానవ జీనోమ్లో మొత్తం క్షారాలు
B. సగటు జన్యు పరిమాణం
C. తెలిసిన అతిపెద్ద మానవ జన్యువు
D. అతిఎక్కువ జన్యువులు ఉన్న క్రోమోజోమ్
జాబితా II:
i. క్రోమోజోమ్ 1
ii. 2.4 మిలియన్ క్షారాలు
iii. 3000 క్షారాలు
iv. 3164.7 మిలియన్ bp
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv
33. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. VNTR
B. సదర్న్ బ్లాటింగ్
C. ఆటోరేడియోగ్రఫీ
D. అలెక్ జెఫ్రీస్
జాబితా II:
i. DNA వేలిముద్రణను అభివృద్ధి చేశాడు
ii. అతుక్కున్న గుర్తించిన ప్రోబ్ను X-కిరణ ఫిల్మ్పై గుర్తించడం
iii. వేరుచేసిన DNA ను పొరపైకి బదిలీ చేయడం
iv. వ్యక్తుల మధ్య ప్రతుల సంఖ్య మారే పునరావృతం
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv
34. HGP పదాన్ని (జాబితా I) దాని అర్థంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ESTs
B. వరుస వ్యాఖ్యానం
C. BAC, YAC
D. SNP లు
జాబితా II:
i. పెద్ద DNA ముక్కలను క్లోనింగ్ చేసే వాహకాలు
ii. వ్యక్తుల మధ్య ఒకే క్షార తేడాలు
iii. RNA గా వ్యక్తమయ్యే జన్యువులపై దృష్టి
iv. మొత్తం జీనోమ్ వరుస కనుగొని, తర్వాత విధులను కేటాయించడం
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
35. lac ఒపెరాన్ గురించి ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. లాక్టోజ్ లేదా అల్లోలాక్టోజ్ ప్రేరకంగా పనిచేస్తుంది.
B. నిరోధకం ఆపరేటర్కు అతుక్కుంటుంది.
C. లాక్టోజ్ ఉన్నప్పుడే i జన్యువు అనులేఖనం అవుతుంది.
D. lac ఒపెరాన్ ఋణాత్మక నియంత్రణను చూపుతుంది.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
36. మానవ జీనోమ్ ప్రాజెక్టు గురించి సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. జీనోమ్లో 2% కంటే తక్కువ భాగం ప్రోటీన్లను సంకేతిస్తుంది.
B. Y క్రోమోజోమ్లో అతితక్కువ జన్యువులు ఉన్నాయి.
C. అందరిలో 99.9% క్షారాలు ఒకేలా ఉంటాయి.
D. కనుగొన్న జన్యువుల్లో 90% కు పైగా విధులు తెలుసు.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) A, D మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. DNA వేలిముద్రణ గురించి ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. ఇది పునరావృత DNA పై ఆధారపడి ఉంటుంది.
B. సాంద్రత వాలు అపకేంద్రణంలో ఉపగ్రహ DNA చిన్న శిఖరాలుగా కనిపిస్తుంది.
C. VNTR పరిమాణం సుమారు 0.1 నుండి 20 kb.
D. సర్వసమ కవలలు తప్ప, ప్రతి వ్యక్తికి ప్రత్యేక సరళి ఉంటుంది.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
38. నిజకేంద్రక జీవుల్లో జన్యు వ్యక్తీకరణ ఏ స్థాయిల్లో నియంత్రించబడవచ్చు?
A. అనులేఖనం
B. ప్రాథమిక అనులేఖన సంస్కరణ
C. కేంద్రకం నుండి కణద్రవ్యానికి mRNA రవాణా
D. అనులేఖనంలో మాత్రమే, మరెక్కడా కాదు
(a) A మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) A, D మాత్రమే (d) B, C, D మాత్రమే
39. ఒక పట్టిక lac ఒపెరాన్ను రెండు స్థితుల్లో వివరిస్తుంది. ఏ వరుస సరైనది? (a) లాక్టోజ్ ఉంది – నిరోధకం ఆపరేటర్కు అతుక్కుంది – నిర్మాణాత్మక జన్యువులు ఆఫ్ (b) లాక్టోజ్ లేదు – నిరోధకం కణద్రవ్యంలో స్వేచ్ఛగా – నిర్మాణాత్మక జన్యువులు ఆన్ (c) లాక్టోజ్ ఉంది – ప్రేరకం నిరోధకానికి అతుక్కుంది – నిరోధకం ఆపరేటర్పైనే ఉంటుంది (d) లాక్టోజ్ లేదు – నిరోధకం ఆపరేటర్కు అతుక్కుంది – నిర్మాణాత్మక జన్యువులు ఆఫ్
40. ఒక DNA వేలిముద్ర జెల్ పట్టీలు (kb లో):
పిల్ల: 3, 5, 7, 9
తల్లి: 3, 6, 7, 10
వ్యక్తి F1: 2, 5, 8, 9
వ్యక్తి F2: 4, 5, 6, 11
వ్యక్తి F3: 1, 3, 7, 10
జీవశాస్త్రపరమైన తండ్రి అయ్యే అవకాశం ఎక్కువగా ఉన్నది ఎవరికి? (a) F2 (b) F3 (c) F1 (d) ఎవరూ కాదు
41. ఒక HGP దత్తాంశ పట్టికలో క్రోమోజోమ్ 1 కు 2968 జన్యువులు, Y క్రోమోజోమ్కు 231 జన్యువులు ఉన్నాయి. క్రోమోజోమ్ 1 లో Y కంటే సుమారు ఎన్ని రెట్లు జన్యువులు ఉన్నాయి? (a) సుమారు 3 (b) సుమారు 13 (c) సుమారు 30 (d) సుమారు 130
Q42–43 కోసం సన్నివేశం. ఒక ఫోరెన్సిక్ ప్రయోగశాలకు నేర స్థలం నుండి ఎండిన రక్తపు మరక, ముగ్గురు అనుమానితుల రక్త నమూనాలు అందాయి. నాలుగు నమూనాల VNTR సరళులను పోల్చాలని బృందం భావిస్తుంది.
42. దశల సరైన క్రమం: (a) ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్ → రెస్ట్రిక్షన్ ఖండనం → DNA వేరుచేయడం → బ్లాటింగ్ → సంకరీకరణం → ఆటోరేడియోగ్రఫీ (b) DNA వేరుచేయడం → బ్లాటింగ్ → రెస్ట్రిక్షన్ ఖండనం → ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్ → ఆటోరేడియోగ్రఫీ → సంకరీకరణం (c) DNA వేరుచేయడం → సంకరీకరణం → రెస్ట్రిక్షన్ ఖండనం → ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్ → బ్లాటింగ్ → ఆటోరేడియోగ్రఫీ (d) DNA వేరుచేయడం → రెస్ట్రిక్షన్ ఖండనం → ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్ → బ్లాటింగ్ → సంకరీకరణం → ఆటోరేడియోగ్రఫీ
43. పట్టీలను గుర్తించడానికి వాడే ప్రోబ్: (a) DNA కి అతుక్కునే గుర్తించని ప్రోటీన్ (b) ఒక రెస్ట్రిక్షన్ ఎంజైమ్ (c) గుర్తించిన VNTR DNA వరుస (d) హిస్టోన్లకు వ్యతిరేకంగా గుర్తించిన ప్రతిరక్షకం
44. ఒక E. coli ఉత్పరివర్తితం ఆపరేటర్కు అతుక్కోలేని నిరోధకాన్ని తయారుచేస్తుంది. దాని lac నిర్మాణాత్మక జన్యువులు: (a) ఎప్పుడూ వ్యక్తమవవు (b) లాక్టోజ్ ఉన్నప్పుడే వ్యక్తమవుతాయి (c) లాక్టోజ్ ఉన్నా లేకపోయినా వ్యక్తమవుతాయి (d) గ్లూకోజ్ ఉన్నప్పుడే వ్యక్తమవుతాయి
45. 3.0 × 10⁹ bp జీనోమ్లో 1.5% ప్రోటీన్లను సంకేతిస్తే, ప్రోటీన్ సంకేత క్షార జతల సంఖ్య: (a) 4.5 × 10⁷ (b) 4.5 × 10⁸ (c) 4.5 × 10⁶ (d) 1.5 × 10⁷
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | i నిరోధకం, z β-గెలాక్టోసిడేజ్, y పర్మియేజ్, a ట్రాన్స్ఎసిటిలేజ్ |
| 32 | b | 3164.7 మిలియన్ bp, 3000 క్షారాలు, డిస్ట్రోఫిన్ 2.4 మిలియన్, క్రోమోజోమ్ 1 |
| 33 | a | VNTR పునరావృతం, సదర్న్ బదిలీ, ఆటోరేడియోగ్రఫీ ప్రోబ్ను గుర్తిస్తుంది, జెఫ్రీస్ అభివృద్ధి చేశాడు |
| 34 | d | ESTs = వ్యక్తమయ్యే జన్యువులు, వ్యాఖ్యానం = అంతా వరుస కనుగొని తర్వాత విధి, BAC/YAC వాహకాలు, SNP లు ఒకే క్షార తేడాలు |
| 35 | c | A, B, D సరైనవి; i జన్యువు ఎప్పుడూ వ్యక్తమవుతుంది |
| 36 | a | కనుగొన్న జన్యువుల్లో 50% కు పైగా విధులు తెలియవు |
| 37 | d | నాలుగూ సరైనవే |
| 38 | b | నిజకేంద్రక జీవులు అనులేఖనం, సంస్కరణ, రవాణా, అనువాదం వద్ద నియంత్రిస్తాయి |
| 39 | d | ప్రేరకం లేకపోతే నిరోధకం ఆపరేటర్ను అడ్డుకుంటుంది |
| 40 | c | తల్లివి కాని పట్టీలు 5, 9 రెండూ F1 తో సరిపోతాయి |
| 41 | b | 2968/231 సుమారు 12.8, అంటే సుమారు 13 |
| 42 | d | వేరుచేయి, ఖండించు, వేరుపరచు, బ్లాట్, సంకరీకరించు, ఆటోరేడియోగ్రఫీ |
| 43 | c | రేడియోధార్మిక లేదా గుర్తించిన VNTR వరుస సరిపోయే ఖండాలను కనుగొంటుంది |
| 44 | c | ఆపరేటర్ ఎప్పుడూ అడ్డుకోబడదు, కాబట్టి వ్యక్తీకరణ స్థిరం |
| 45 | a | 0.015 × 3.0 × 10⁹ = 4.5 × 10⁷ |