అధ్యాయం 3: హైడ్రోజన్ వర్ణపటం (Hydrogen Spectrum)
వేడి హైడ్రోజన్ వాయువు అన్ని రంగులలో మెరవదు. అది కొన్ని స్పష్టమైన రేఖలను మాత్రమే ఇస్తుంది; వాటి తరంగదైర్ఘ్యాలు ఒకే సరళమైన సూత్రాన్ని పాటిస్తాయి. పరమాణువులో ఎలక్ట్రాన్ శక్తులు స్థిరమైనవనే సూచన ఆ సూత్రమే ఇచ్చింది; దాన్ని బోర్ అధ్యాయం 4లో వివరించాడు.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
నిరంతర, రేఖా వర్ణపటాలు; ఉద్గార, శోషణ వర్ణపటాలు.
హైడ్రోజన్ వర్ణపటంలోని ఐదు శ్రేణులు, వాటి ప్రాంతాలు.
రిడ్బర్గ్ సూత్రం, ఏ రేఖకైనా దాన్ని ఎలా వాడాలి.
ఒక శ్రేణిలో మొదటి రేఖ, శ్రేణి అవధి, రేఖల మధ్య దూరం.
ఇచ్చిన స్థాయి నుంచి వర్ణపట రేఖలను ఎలా లెక్కించాలి.
హైడ్రోజన్-వంటి అయాన్లకు (He⁺, Li²⁺) రిడ్బర్గ్ సూత్రం.
3.1 వర్ణపటాల రకాలు
సూర్యకాంతిని లేదా బల్బు ఫిలమెంట్ కాంతిని పట్టకం గుండా పంపండి. ఇంద్రధనుస్సులా ప్రతి రంగు తర్వాతి రంగులో కలిసిపోతుంది. ఇది నిరంతర వర్ణపటం (Continuous spectrum).
ఇప్పుడు వేరువేరు పరమాణువులున్న వాయువును వేడి చేయండి, లేదా గ్యాస్ జ్వాలలో చిటికెడు ఉప్పు వేయండి. పట్టకం గుండా చూస్తే చీకటి నేపథ్యంపై కొన్ని ప్రకాశవంతమైన రేఖలే కనిపిస్తాయి. ఇది రేఖా వర్ణపటం (Line spectrum), దీనిని పరమాణు వర్ణపటం (Atomic spectrum) అని కూడా అంటారు. సోడియం వీధి దీపం ప్రకాశవంతమైన పసుపు రంగు అలాంటి ఒక రేఖా జత.
| వర్ణపట రకం | ఎలా ఏర్పడుతుంది | ఎలా కనిపిస్తుంది |
|---|---|---|
| నిరంతర | వేడి ఘనపదార్థాలు లేదా సాంద్ర జనకాలు (సూర్యుడి ఉపరితలం, ఫిలమెంట్) | విరామం లేని రంగుల పట్టీ |
| ఉద్గార రేఖా | వాయువులోని ఉత్తేజిత పరమాణువులు తక్కువ స్థాయిలకు దిగి కాంతిని వెలువరిస్తాయి | చీకటి నేపథ్యంపై ప్రకాశవంతమైన రంగు రేఖలు |
| శోషణ రేఖా | తెల్లని కాంతి చల్లని వాయువు గుండా వెళుతుంది; పరమాణువులు కొన్ని తరంగదైర్ఘ్యాలను శోషిస్తాయి | నిరంతర ప్రకాశవంతమైన నేపథ్యంపై చీకటి రేఖలు |
ఒక మూలకానికి, దాని శోషణ వర్ణపటంలోని చీకటి రేఖలు ఉద్గార వర్ణపటంలోని ప్రకాశవంతమైన రేఖల సరిగ్గా అవే తరంగదైర్ఘ్యాల వద్ద ఉంటాయి.
ప్రతి మూలకం తనదైన ప్రత్యేక రేఖా నమూనాను ఇస్తుంది. కాబట్టి రేఖా వర్ణపటాలు పరమాణువుల వేలిముద్రలు (Fingerprints of atoms) లాంటివి. హీలియం భూమిపై కనుగొనక ముందే సూర్యుడి వర్ణపటంలో కనిపించింది. రుబిడియం, సీసియం కూడా వాటి వర్ణపటాల ద్వారా కనుగొనబడ్డాయి.
3.2 హైడ్రోజన్ వర్ణపటం మరియు రిడ్బర్గ్ సూత్రం
తక్కువ పీడనం వద్ద హైడ్రోజన్ వాయువు గుండా విద్యుత్ ఉత్సర్గం పంపితే, H₂ అణువులు విడిపోయి ఉత్తేజిత H పరమాణువులు కాంతిని వెలువరిస్తాయి. రేఖలు శ్రేణులు (Series) అనే సమూహాలుగా ఉంటాయి; ప్రతి శ్రేణికీ దాన్ని కనుగొన్న శాస్త్రవేత్త పేరు పెట్టారు.
1885లో బామర్ దృగ్గోచర రేఖలకు ఒక సూత్రాన్ని కనుగొన్నాడు. తర్వాత రిడ్బర్గ్ అన్ని హైడ్రోజన్ రేఖలూ ఒకే సూత్రానికి సరిపోతాయని చూపించాడు.
ఇక్కడ R_H = 109,677 cm⁻¹ (= 1.097 × 10⁷ m⁻¹) రిడ్బర్గ్ స్థిరాంకం (Rydberg constant). n₁, n₂ పూర్ణసంఖ్యలు. n₁ యొక్క ప్రతి విలువ ఒక శ్రేణిని ఇస్తుంది.
| శ్రేణి | n₁ | n₂ | ప్రాంతం |
|---|---|---|---|
| లైమాన్ (Lyman) | 1 | 2, 3, 4, … | అతినీలలోహిత |
| బామర్ (Balmer) | 2 | 3, 4, 5, … | దృగ్గోచర (అవధి సమీప UV లో) |
| పాషెన్ (Paschen) | 3 | 4, 5, 6, … | పరారుణ |
| బ్రాకెట్ (Brackett) | 4 | 5, 6, 7, … | పరారుణ |
| ఫండ్ (Pfund) | 5 | 6, 7, 8, … | పరారుణ |
జ్ఞాపక వాక్యం (ఇంగ్లీషులో): Little Boys Play Bat and Pad — L = లైమాన్, B = బామర్, P = పాషెన్, B = బ్రాకెట్, P = ఫండ్ (Pfund); ఇది n₁ = 1 నుంచి 5 వరకు ఉన్న క్రమం.
దీని అర్థాన్ని అధ్యాయం 4 చూపిస్తుంది: n₁, n₂ అనేవి ఎలక్ట్రాన్ దూకే రెండు శక్తి స్థాయిలు. ఉద్గారంలో అది n₂ నుంచి n₁ కు దిగుతుంది.

ఒకే రంగులోని ప్రతి బాణం ఒకే స్థాయి n₁ పై ముగుస్తుంది; ప్రతి కుటుంబంలో అతి పొడవైన బాణం (n = ∞ నుంచి) శ్రేణి అవధి.
3.3 ఒక శ్రేణిలోని రేఖలు
దృగ్గోచర బామర్ రేఖలకు ప్రత్యేక పేర్లు ఉన్నాయి.
| రేఖ | పరివర్తనం | తరంగదైర్ఘ్యం (nm) | రంగు |
|---|---|---|---|
| Hα | 3 → 2 | 656 | ఎరుపు |
| Hβ | 4 → 2 | 486 | నీలి-ఆకుపచ్చ |
| Hγ | 5 → 2 | 434 | ఊదా |
| Hδ | 6 → 2 | 410 | ఊదా |
ప్రతి శ్రేణిలోనూ వర్తించే నమూనాలు:
మొదటి రేఖ (First line) (n₂ = n₁ + 1): అతి తక్కువ తరంగసంఖ్య, అంటే అతి ఎక్కువ తరంగదైర్ఘ్యం.
శ్రేణి అవధి (Series limit) (n₂ = ∞): అతి ఎక్కువ తరంగసంఖ్య, అంటే అతి తక్కువ తరంగదైర్ఘ్యం. ఇక్కడ ν̄ = R_H/n₁².
n₂ పెరిగే కొద్దీ రేఖలు దగ్గరదగ్గరగా చేరి శ్రేణి అవధి వద్ద కుప్పగా పోగవుతాయి.
3.4 వర్ణపట రేఖలను లెక్కించడం
అనేక హైడ్రోజన్ పరమాణువులు n స్థాయికి ఉత్తేజితమయ్యాయని అనుకోండి. అవి కిందకి దిగేటప్పుడు వేర్వేరు పరమాణువులు వేర్వేరు దారులు తీసుకుంటాయి. ప్రతి జత స్థాయిలూ ఒక రేఖను ఇస్తాయి.
అవి n₂ నుంచి n₁ వరకు మాత్రమే దిగితే, Δn = n₂ − n₁ అని తీసుకోండి.
ఒకే పరమాణువు n నుంచి 1 కి దిగే దారిలో (ఒక్కో స్థాయి చొప్పున) గరిష్టంగా (n − 1) దూకుడులు మాత్రమే చేయగలదు; కాబట్టి అది గరిష్టంగా (n − 1) రేఖలను మాత్రమే వెలువరిస్తుంది.
3.5 హైడ్రోజన్-వంటి అయాన్లు
He⁺ (Z = 2), Li²⁺ (Z = 3), Be³⁺ (Z = 4) వంటి ఒకే ఒక ఎలక్ట్రాన్ ఉన్న అయాన్లు హైడ్రోజన్ వంటి వర్ణపటాలను ఇస్తాయి. కేంద్రక ఆవేశం ఎక్కువగా ఆకర్షిస్తుంది, కాబట్టి ప్రతి తరంగసంఖ్య Z² తో గుణించబడుతుంది.
కాబట్టి He⁺ రేఖ తరంగసంఖ్య సంబంధిత హైడ్రోజన్ రేఖ తరంగసంఖ్యకు నాలుగు రెట్లు (తరంగదైర్ఘ్యం నాలుగో వంతు).
సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 3.1: బామర్ శ్రేణిలో మొదటి రేఖ తరంగసంఖ్య, తరంగదైర్ఘ్యాలను కనుగొనండి.
సాధన: n₁ = 2, n₂ = 3. ν̄ = 109677 × (1/4 − 1/9) = 109677 × 5/36 = 15233 cm⁻¹. λ = 1/15233 cm = 6.565 × 10⁻⁵ cm = 656 nm (ఎరుపు, Hα).
సాధించిన ఉదాహరణ 3.2: లైమాన్ శ్రేణిలో అతి తక్కువ తరంగదైర్ఘ్యాన్ని కనుగొనండి.
సాధన: శ్రేణి అవధి: n₁ = 1, n₂ = ∞. ν̄ = R_H = 109677 cm⁻¹. λ = 1/109677 cm = 9.12 × 10⁻⁶ cm = 91.2 nm.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.3: పాషెన్ శ్రేణిలో అతి ఎక్కువ తరంగదైర్ఘ్యాన్ని కనుగొనండి.
సాధన: మొదటి రేఖ: n₁ = 3, n₂ = 4. ν̄ = 109677 × (1/9 − 1/16) = 109677 × 7/144 = 5332 cm⁻¹. λ = 1.875 × 10⁻⁴ cm = 1875 nm, పరారుణ ప్రాంతంలో.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.4: హైడ్రోజన్ పరమాణువుల నమూనాలో ఎలక్ట్రాన్లు n = 5 కు ఉత్తేజితమయ్యాయి. నమూనా మొత్తం ఎన్ని రేఖలను వెలువరించగలదు, వాటిలో ఎన్ని బామర్ రేఖలు?
సాధన: మొత్తం = 5 × 4/2 = 10. బామర్ రేఖలు n = 2 పై ముగుస్తాయి: 5, 4, 3 నుంచి, కాబట్టి 3 రేఖలు.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.5: లైమాన్ శ్రేణి అతి తక్కువ తరంగదైర్ఘ్యానికి, బామర్ శ్రేణి అతి తక్కువ తరంగదైర్ఘ్యానికి నిష్పత్తి కనుగొనండి.
సాధన: λ_min = n₁²/R_H. లైమాన్: 1/R_H. బామర్: 4/R_H. నిష్పత్తి = 1 : 4.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.6: ఒక హైడ్రోజన్ రేఖ తరంగదైర్ఘ్యం 486 nm. పరివర్తనాన్ని గుర్తించండి.
సాధన: ν̄ = 1/(486 × 10⁻⁷ cm) = 20576 cm⁻¹. R_H తో భాగించండి: 20576/109677 = 0.1876. దృగ్గోచరం కాబట్టి n₁ = 2 తో ప్రయత్నించండి: 1/4 − 1/n₂² = 0.1876, అంటే 1/n₂² = 0.0624, n₂ = 4. పరివర్తనం 4 → 2 (Hβ).
సాధించిన ఉదాహరణ 3.7: హైడ్రోజన్ 3 → 2 రేఖకు సమానమైన తరంగదైర్ఘ్యాన్ని He⁺ లో ఏ పరివర్తనం ఇస్తుంది?
సాధన: Z²(1/n₁² − 1/n₂²) = 1/4 − 1/9 = 5/36 కావాలి. Z = 2 తో: 1/n₁² − 1/n₂² = 5/144. రెండు హైడ్రోజన్ స్థాయిలనూ రెట్టింపు చేస్తే ఇది వస్తుంది: 1/16 − 1/36 = 5/144. కాబట్టి He⁺: n = 6 → n = 4.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.8: Li²⁺ మొదటి లైమాన్ రేఖ తరంగదైర్ఘ్యాన్ని కనుగొనండి.
సాధన: ν̄ = 109677 × 9 × (1 − 1/4) = 740320 cm⁻¹. λ = 1.35 × 10⁻⁶ cm = 13.5 nm. Z² = 9 అంచనా వేసినట్లుగా, ఇది హైడ్రోజన్ 121.6 nm లో తొమ్మిదో వంతు.
త్వరిత పునశ్చరణ
రేఖా వర్ణపటాలు మూలకాల వేలిముద్రలు; శోషణ రేఖలు ఉద్గార రేఖలు ఉన్న చోటే ఉంటాయి.
ν̄ = R_H Z² (1/n₁² − 1/n₂²), R_H = 109677 cm⁻¹.
n₁ = 1, 2, 3, 4, 5: లైమాన్ (UV), బామర్ (దృగ్గోచర), పాషెన్, బ్రాకెట్, ఫండ్ (IR).
మొదటి రేఖ = అతి ఎక్కువ λ (n₂ = n₁ + 1); శ్రేణి అవధి = అతి తక్కువ λ (n₂ = ∞), ν̄ = R_H/n₁².
n స్థాయి నుంచి భూస్థాయికి రేఖలు, అనేక పరమాణువులు: n(n − 1)/2. ఒకే పరమాణువు: గరిష్టంగా n − 1.
బామర్: Hα 656 nm, Hβ 486 nm, Hγ 434 nm, Hδ 410 nm.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
శ్రేణి అవధిని అతి ఎక్కువ తరంగదైర్ఘ్యం అనడం. అది అతి తక్కువ.
ఒకే పరమాణువుకు n(n − 1)/2 వాడటం. ఒక పరమాణువు గరిష్టంగా n − 1 రేఖలనే ఇస్తుంది.
He⁺, Li²⁺ లకు Z² ను మర్చిపోవడం.
R_H కు cm⁻¹, m⁻¹ లను కలపడం. 1/ν̄ తీసుకునే ముందు మార్చండి.
ప్రతి బామర్ రేఖ దృగ్గోచరమే అనుకోవడం. శ్రేణి అవధి 365 nm సమీప UV లో ఉంటుంది.
n₁, n₂ లను తారుమారు చేయడం: n₁ కింది స్థాయి, అదే శ్రేణిని నిర్ణయిస్తుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. హైడ్రోజన్ లైమాన్ శ్రేణి ఉండే ప్రాంతం (a) అతినీలలోహిత (b) దృగ్గోచర (c) పరారుణ (d) మైక్రోవేవ్
2. హైడ్రోజన్ బామర్ శ్రేణి ప్రధానంగా ఉండే ప్రాంతం (a) పరారుణ (b) అతినీలలోహిత (c) దృగ్గోచర (d) మైక్రోవేవ్
3. పాషెన్ శ్రేణికి n₁ విలువ (a) 1 (b) 2 (c) 4 (d) 3
4. హైడ్రోజన్ పరమాణువుల ఉద్గార వర్ణపటం (a) నిరంతర వర్ణపటం (b) రేఖా వర్ణపటం (c) పట్టీ వర్ణపటం (d) ఖాళీ వర్ణపటం
5. రిడ్బర్గ్ స్థిరాంకం విలువ (a) 109677 m⁻¹ (b) 109677 cm⁻¹ (c) 1.097 × 10⁷ cm⁻¹ (d) 13.6 cm⁻¹
6. ఎలక్ట్రాన్లు n = 4 కు దిగినప్పుడు వచ్చే రేఖలు చెందిన శ్రేణి (a) బ్రాకెట్ (b) ఫండ్ (c) పాషెన్ (d) లైమాన్
7. శోషణ వర్ణపటం ఇలా కనిపిస్తుంది (a) చీకటి నేపథ్యంపై ప్రకాశవంతమైన రేఖలు (b) కేవలం నిరంతర ఇంద్రధనుస్సు (c) ప్రకాశవంతమైన నిరంతర నేపథ్యంపై చీకటి రేఖలు (d) కేవలం వెడల్పైన పట్టీలు
8. Hα, Hβ, Hγ, Hδ లలో అతి ఎక్కువ తరంగదైర్ఘ్యం గల రేఖ (a) Hδ (b) Hγ (c) Hβ (d) Hα
9. సూర్యుడి వర్ణపటంలో మొదట గుర్తించబడిన మూలకం ఏది? (a) హైడ్రోజన్ (b) హీలియం (c) నియాన్ (d) ఆర్గాన్
10. రేఖా వర్ణపటాలను పరమాణువుల వేలిముద్రలు అనడానికి కారణం (a) ప్రతి మూలకం తనదైన ప్రత్యేక రేఖల సమూహాన్ని ఇస్తుంది (b) అన్ని మూలకాలు ఒకే రేఖలను ఇస్తాయి (c) లోహాలకు మాత్రమే రేఖలు వస్తాయి (d) రేఖలు నమూనా ఆకారంపై ఆధారపడతాయి
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. బామర్ శ్రేణి మొదటి రేఖ తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు (a) 486 nm (b) 656 nm (c) 434 nm (d) 122 nm
12. లైమాన్ శ్రేణిలో అతి తక్కువ తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు (a) 121.6 nm (b) 656 nm (c) 91.2 nm (d) 364.7 nm
13. హైడ్రోజన్ నమూనాలో ఎలక్ట్రాన్లు n = 6 నుంచి భూస్థాయికి దిగుతాయి. గరిష్ఠ వర్ణపట రేఖల సంఖ్య (a) 5 (b) 6 (c) 21 (d) 15
14. Q13 లో దృగ్గోచర ప్రాంతంలో ఉండే రేఖల సంఖ్య (a) 4 (b) 3 (c) 5 (d) 2
15. లైమాన్ శ్రేణి అతి ఎక్కువ తరంగదైర్ఘ్యానికి, బామర్ శ్రేణి అతి ఎక్కువ తరంగదైర్ఘ్యానికి నిష్పత్తి (a) 27 : 5 (b) 5 : 27 (c) 4 : 9 (d) 1 : 4
16. 486 nm తరంగదైర్ఘ్యం గల హైడ్రోజన్ రేఖ వచ్చే పరివర్తనం (a) 3 → 2 (b) 5 → 2 (c) 4 → 2 (d) 4 → 3
17. బామర్ శ్రేణి అవధి తరంగసంఖ్య సుమారు (a) 27419 cm⁻¹ (b) 109677 cm⁻¹ (c) 12186 cm⁻¹ (d) 15233 cm⁻¹
18. ఒకే జత స్థాయిలకు, He⁺ రేఖ తరంగసంఖ్య హైడ్రోజన్ దానికి ఎన్ని రెట్లు? (a) 2 (b) 4 (c) 1/4 (d) 16
19. ఒక హైడ్రోజన్ పరమాణువు ఎలక్ట్రాన్ n = 5 లో ఉంది. భూస్థాయికి తిరిగి వచ్చేటప్పుడు అది వెలువరించగల గరిష్ఠ ఫోటాన్ల సంఖ్య (a) 10 (b) 5 (c) 6 (d) 4
20. అనేక హైడ్రోజన్ పరమాణువులు n = 5 నుంచి n = 2 కు (అంతకంటే కిందకి కాదు) దిగుతాయి. గరిష్ఠ రేఖల సంఖ్య (a) 3 (b) 6 (c) 10 (d) 4
21. పరారుణ ప్రాంతంలో రేఖను ఇచ్చే పరివర్తనం ఏది? (a) 2 → 1 (b) 3 → 2 (c) 4 → 3 (d) 6 → 2
22. లైమాన్ శ్రేణి అవధి వద్ద ఫోటాన్ శక్తి (a) 3.4 eV (b) 10.2 eV (c) 1.51 eV (d) 13.6 eV
స్థాయి 3: సవాలు
23. హైడ్రోజన్ Hα (3 → 2) కు సమానమైన తరంగదైర్ఘ్యాన్ని He⁺ లో ఇచ్చే పరివర్తనం (a) 4 → 2 (b) 6 → 4 (c) 3 → 2 (d) 6 → 3
24. Li²⁺ మొదటి లైమాన్ రేఖ తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు (a) 13.5 nm (b) 40.5 nm (c) 121.6 nm (d) 30.4 nm
25. రెండవ లైమాన్ రేఖ తరంగసంఖ్య నుంచి మొదటి లైమాన్ రేఖ తరంగసంఖ్యను తీసివేస్తే వచ్చేది దేని తరంగసంఖ్యకు సమానం? (a) బామర్ శ్రేణి అవధి (b) మొదటి పాషెన్ రేఖ (c) మొదటి బామర్ రేఖ (d) రెండవ బామర్ రేఖ
26. ఒక హైడ్రోజన్ రేఖ తరంగసంఖ్య 97491 cm⁻¹. అది వచ్చే పరివర్తనం (a) 2 → 1 (b) 4 → 1 (c) 3 → 2 (d) 3 → 1
27. హైడ్రోజన్ లైమాన్ శ్రేణి అతి తక్కువ తరంగదైర్ఘ్యం x అయితే, He⁺ బామర్ శ్రేణి అతి ఎక్కువ తరంగదైర్ఘ్యం (a) 9x/5 (b) 36x/5 (c) 5x/9 (d) 4x
28. హైడ్రోజన్ పరమాణువులు n = 4 కు ఉత్తేజితమయ్యాయి. అవి వెలువరించగల అన్ని రేఖలలో ఎన్ని పరారుణంలో ఉంటాయి? (a) 3 (b) 1 (c) 2 (d) 6
29. ప్రతిపాదన (A): బామర్ శ్రేణిలోని ప్రతి రేఖ దృగ్గోచర ప్రాంతంలోనే ఉంటుంది.
కారణం (R): అన్ని బామర్ రేఖలూ n = 2 వద్ద ముగిసే పరివర్తనాల నుంచి వస్తాయి.
(a) రెండూ సత్యం, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సత్యం, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం
30. వాక్యం I: ఒక శ్రేణిలో తరంగదైర్ఘ్యం తగ్గే కొద్దీ రేఖలు దగ్గరవుతాయి.
వాక్యం II: లైమాన్ రేఖల తరంగదైర్ఘ్యాలు పాషెన్ రేఖల కంటే ఎక్కువ.
(a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | a | n₁ = 1 వల్ల పెద్ద శక్తి అంతరాలు, UV. |
| 2 | c | n₁ = 2 రేఖలు ఎక్కువగా దృగ్గోచరం. |
| 3 | d | పాషెన్ n = 3 వద్ద ముగుస్తుంది. |
| 4 | b | వేరుగా ఉన్న పరమాణువులు స్పష్టమైన రేఖలను ఇస్తాయి. |
| 5 | b | R_H = 109677 cm⁻¹ = 1.097 × 10⁷ m⁻¹. |
| 6 | a | n₁ = 4 అంటే బ్రాకెట్. |
| 7 | c | వాయువు తెల్లని కాంతి నుంచి తన తరంగదైర్ఘ్యాలను తీసివేస్తుంది. |
| 8 | d | Hα (3 → 2) కు అతి చిన్న అంతరం, 656 nm. |
| 9 | b | హీలియం మొదట సూర్య వర్ణపటంలో కనిపించింది. |
| 10 | a | ప్రతి మూలకం స్థాయిలు ప్రత్యేకమైనవి. |
| 11 | b | R_H × 5/36 నుంచి 656 nm. |
| 12 | c | 1/R_H = 91.2 nm. |
| 13 | d | 6 × 5/2 = 15. |
| 14 | a | 6, 5, 4, 3 → 2 అన్నీ దృగ్గోచరం (410 నుంచి 656 nm). |
| 15 | b | λ నిష్పత్తి = (5/36)/(3/4) = 5/27. |
| 16 | c | 1/4 − 1/16 అనేది 486 nm (Hβ) కు సరిపోతుంది. |
| 17 | a | R_H/4 = 27419 cm⁻¹. |
| 18 | b | తరంగసంఖ్య Z² = 4 తో మారుతుంది. |
| 19 | d | ఒక్కో స్థాయి చొప్పున: 5→4→3→2→1. |
| 20 | b | Δn = 3: 3 × 4/2 = 6. |
| 21 | c | 4 → 3 పాషెన్, పరారుణం. |
| 22 | d | n = 1 నుంచి అయనీకరణకు 13.6 eV కావాలి. |
| 23 | b | 4(1/16 − 1/36) = 1/4 − 1/9. |
| 24 | a | 121.6 nm / 9 = 13.5 nm. |
| 25 | c | (1 − 1/9) − (1 − 1/4) = 1/4 − 1/9. |
| 26 | d | 109677 × 8/9 = 97491 cm⁻¹. |
| 27 | a | ν̄ = 4R × 5/36 = 5R/9, కాబట్టి λ = 9/(5R) = 9x/5. |
| 28 | b | 4 → 3 (పాషెన్) మాత్రమే IR. |
| 29 | d | బామర్ అవధి (365 nm), దాని దగ్గరి రేఖలు UV లో ఉంటాయి. |
| 30 | c | రేఖలు అవధి వద్ద కుప్పగా చేరతాయి; లైమాన్ UV, పాషెన్ కంటే తక్కువ λ. |
అధ్యాయం 3 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
నిరంతర వర్ణపటంలో అన్ని రంగులు ఉంటాయి; రేఖా (పరమాణు) వర్ణపటంలో స్థిర తరంగదైర్ఘ్యాల వద్ద స్పష్టమైన రేఖలు ఉంటాయి.
ఉద్గార వర్ణపటం: చీకటి నేపథ్యంపై ప్రకాశవంతమైన రేఖలు. శోషణ వర్ణపటం: ప్రకాశవంతమైన నేపథ్యంపై అవే స్థానాల్లో చీకటి రేఖలు.
ప్రతి మూలకానికీ తనదైన రేఖా నమూనా ఉంటుంది, అదే దాని "వేలిముద్ర"; హీలియం ఇలాగే మొదట సూర్యుడిలో కనిపించింది.
హైడ్రోజన్కు రిడ్బర్గ్ సూత్రం: ν̄ = R_H(1/n₁² − 1/n₂²), R_H = 109677 cm⁻¹, n₂ > n₁.
హైడ్రోజన్-వంటి అయాన్లకు (He⁺, Li²⁺, Be³⁺): Z² తో గుణించండి.
కింది స్థాయి n₁ ప్రకారం శ్రేణులు: లైమాన్ 1 (UV), బామర్ 2 (దృగ్గోచర), పాషెన్ 3, బ్రాకెట్ 4, ఫండ్ 5 (అన్నీ పరారుణం).
ప్రతి శ్రేణిలో మొదటి రేఖ (n₂ = n₁ + 1) అతి ఎక్కువ తరంగదైర్ఘ్యం; శ్రేణి అవధి (n₂ = ∞) అతి తక్కువ.
శ్రేణి అవధికి దగ్గరపడే కొద్దీ రేఖలు కుప్పగా చేరతాయి.
దృగ్గోచర బామర్ రేఖలు: Hα 656 nm (ఎరుపు), Hβ 486 nm, Hγ 434 nm, Hδ 410 nm.
n స్థాయి నుంచి భూస్థాయికి దిగే అనేక పరమాణువుల రేఖలు: n(n − 1)/2.
n₂, n₁ స్థాయిల మధ్య రేఖలు (అనేక పరమాణువులు): Δn(Δn + 1)/2, ఇక్కడ Δn = n₂ − n₁.
n స్థాయి నుంచి ఒకే పరమాణువు గరిష్టంగా n − 1 రేఖలను ఇవ్వగలదు.
గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద H పరమాణువులు n = 1 లో ఉంటాయి, కాబట్టి శోషణ వర్ణపటంలో ప్రధానంగా లైమాన్ రేఖలే కనిపిస్తాయి.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| శ్రేణి | n₁ | n₂ | ప్రాంతం | అతి ఎక్కువ λ (H) | శ్రేణి అవధి (H) |
|---|---|---|---|---|---|
| లైమాన్ | 1 | 2, 3, … | అతినీలలోహిత | 121.6 nm | 91.2 nm |
| బామర్ | 2 | 3, 4, … | దృగ్గోచర (అవధి సమీప UV లో) | 656 nm | 364.7 nm |
| పాషెన్ | 3 | 4, 5, … | పరారుణ | 1875 nm | 820 nm |
| బ్రాకెట్ | 4 | 5, 6, … | పరారుణ | 4050 nm | 1459 nm |
| ఫండ్ | 5 | 6, 7, … | పరారుణ | 7460 nm | 2279 nm |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Lazy Bunnies Prefer Big Pillows" (ఇంగ్లీషు అక్షరాలు): L = లైమాన్, B = బామర్, P = పాషెన్, B = బ్రాకెట్, P = ఫండ్; n₁ = 1, 2, 3, 4, 5 క్రమంలో.
"U-V-I": లైమాన్ U (అతినీలలోహితం), బామర్ V (దృగ్గోచరం), ఆ తర్వాత అన్నీ I (పరారుణం).
"మొదటిది పొడవు, అవధి పొట్టి": ఏ శ్రేణిలోనైనా మొదటి రేఖ నుంచి అవధి వరకు తరంగదైర్ఘ్యం తగ్గుతుంది.
"కరచాలనాల లెక్క": n మంది ప్రతి ఒక్కరూ మిగతావారితో ఒక్కసారి కరచాలనం చేసినట్లు, n స్థాయిలు n(n − 1)/2 జతలను ఇస్తాయి.
భావనల అనుసంధానం
రిడ్బర్గ్ సూత్రాన్ని ఈ పుస్తకంలోని అధ్యాయం 4లో శక్తి స్థాయిల నుంచి ఉత్పాదిస్తాం; భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 18: పరమాణువులు మరియు కేంద్రకాలులో మళ్ళీ వాడతాం.
అధ్యాయం 2 లోని ఫోటాన్ శక్తి E = hc/λ ప్రతి రేఖను ఒక శక్తి అంతరంగా మారుస్తుంది.
వర్ణపట వేలిముద్రలే రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 20: ప్రాక్టికల్ రసాయన శాస్త్రానికి సంబంధించిన సూత్రాలలోని జ్వాలా పరీక్షలకు ఆధారం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. జాబితా I (హైడ్రోజన్ శ్రేణి) ను జాబితా II (కింది స్థాయి, ప్రాంతం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. లైమాన్
B. బామర్
C. పాషెన్
D. బ్రాకెట్
జాబితా II:
i. n₁ = 3, పరారుణం
ii. n₁ = 1, అతినీలలోహితం
iii. n₁ = 4, పరారుణం
iv. n₁ = 2, దృగ్గోచరం
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii
32. జాబితా I (H లో పరివర్తనం) ను జాబితా II (రేఖ పేరు) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. 3 → 2
B. 4 → 2
C. 2 → 1
D. ∞ → 1
జాబితా II:
i. లైమాన్ శ్రేణి అవధి
ii. Hβ
iii. లైమాన్ శ్రేణి మొదటి రేఖ
iv. Hα
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-iii, B-ii, C-iv, D-i
33. అనేక H పరమాణువులు ఒక స్థాయికి ఉత్తేజితమై n = 1 కి తిరిగి దిగుతాయి. జాబితా I (ప్రారంభ స్థాయి) ను జాబితా II (గరిష్ఠ వర్ణపట రేఖల సంఖ్య) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. n = 3
B. n = 4
C. n = 5
D. n = 6
జాబితా II:
i. 10
ii. 15
iii. 3
iv. 6
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii
34. Hα రేఖ (H లో 3 → 2) తరంగసంఖ్య x. జాబితా I (పరివర్తనం) ను జాబితా II (తరంగసంఖ్య) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. H, 6 → 4
B. He⁺, 6 → 4
C. He⁺, 3 → 2
D. Li²⁺, 3 → 2
జాబితా II:
i. 9x
ii. x/4
iii. 4x
iv. x
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-ii, B-iii, C-iv, D-i
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఒక మూలకం రేఖా వర్ణపటం దాని వేలిముద్రలా పనిచేస్తుంది.
B. గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద హైడ్రోజన్ వాయువు శోషణ వర్ణపటం ప్రధానంగా లైమాన్ రేఖలను చూపిస్తుంది.
C. ఒక శ్రేణి రేఖల తరంగసంఖ్య పెరిగే కొద్దీ అవి దగ్గరవుతాయి.
D. బామర్ శ్రేణిలోని ప్రతి రేఖ దృగ్గోచర ప్రాంతంలోనే ఉంటుంది.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
36. హైడ్రోజన్కు సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. శ్రేణి అవధి ఆ శ్రేణిలో అతి తక్కువ తరంగదైర్ఘ్య రేఖ.
B. అతి ఎక్కువ తరంగదైర్ఘ్య లైమాన్ రేఖ సుమారు 121.6 nm వద్ద ఉంటుంది.
C. బామర్ శ్రేణి అవధి సుమారు 365 nm వద్ద ఉంటుంది.
D. పాషెన్ రేఖలు అతినీలలోహిత ప్రాంతంలో ఉంటాయి.
(a) A మరియు D మాత్రమే (b) B మరియు D మాత్రమే (c) C మాత్రమే (d) A, B మరియు C మాత్రమే
37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. n = 5 లో ఉన్న ఒకే H పరమాణువు n = 1 కి తిరిగి వచ్చేటప్పుడు గరిష్టంగా 4 రేఖలను ఇవ్వగలదు.
B. n = 5 లో ఉన్న అనేక H పరమాణువులు n = 1 కి తిరిగి వచ్చేటప్పుడు కలిసి 10 రేఖలను ఇవ్వగలవు.
C. 5 → 3 రేఖ బ్రాకెట్ శ్రేణికి చెందుతుంది.
D. 5 → 4 రేఖ తరంగసంఖ్య 2 → 1 రేఖ కంటే ఎక్కువ.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఒకే జత స్థాయిలకు He⁺ రేఖ తరంగసంఖ్య H రేఖ తరంగసంఖ్యకు 4 రెట్లు.
B. He⁺ లో 4 → 2 రేఖ తరంగసంఖ్య H లో 2 → 1 రేఖ తరంగసంఖ్యకు సమానం.
C. Li²⁺ ఒక హైడ్రోజన్-వంటి జాతి.
D. Z² తో రిడ్బర్గ్ సూత్రం తటస్థ హీలియం పరమాణువు కచ్చితమైన వర్ణపటాన్ని ఇస్తుంది.
(a) A, B మరియు C మాత్రమే (b) A మరియు D మాత్రమే (c) B మరియు D మాత్రమే (d) A, B, C మరియు D
39. ఒక విద్యార్థి ఒకే హైడ్రోజన్ శ్రేణిలోని నాలుగు రేఖలను నమోదు చేశాడు:
| రేఖ | 1 | 2 | 3 | 4 |
|---|---|---|---|---|
| తరంగదైర్ఘ్యం (nm) | 656 | 486 | 434 | 410 |
శ్రేణి, 434 nm రేఖకు పై స్థాయి n₂ (a) లైమాన్, n₂ = 4 (b) బామర్, n₂ = 4 (c) బామర్, n₂ = 5 (d) పాషెన్, n₂ = 5
40. హైడ్రోజన్ లైమాన్ శ్రేణికి y-అక్షంపై ν̄, x-అక్షంపై 1/n₂² తీసుకుని గ్రాఫ్ గీసారు. గ్రాఫ్ సరళ రేఖ; దానికి (a) వాలు +R_H, అంతర ఖండం 0 (b) వాలు −R_H, అంతర ఖండం R_H (c) వాలు −R_H, అంతర ఖండం 0 (d) వాలు R_H/4, అంతర ఖండం R_H
41. హైడ్రోజన్ శక్తి స్థాయి చిత్రంలో n = 1 (−13.6 eV), n = 2 (−3.4 eV), n = 3 (−1.51 eV), n = 4 (−0.85 eV) ఉన్నాయి. నాలుగు కిందివైపు బాణాలు గీశారు: P (4 → 2), Q (3 → 1), R (2 → 1), S (4 → 3). వెలువడే తరంగదైర్ఘ్యం పెరిగే క్రమంలో అమర్చండి. (a) S < P < R < Q (b) R < Q < P < S (c) Q < P < R < S (d) Q < R < P < S
Q42–Q43 కోసం పేరా: ఒక ఉత్సర్గ నాళంలో అనేక హైడ్రోజన్ పరమాణువులు ఉన్నాయి. ఒక విద్యుత్ స్పార్క్ వాటిలో చాలావాటిని n = 4 కు (అంతకంటే పైకి కాదు) పెంచుతుంది. తర్వాత పరమాణువులు సాధ్యమైన అన్ని దారుల్లో భూస్థాయికి తిరిగి వస్తాయి; స్పెక్ట్రోమీటర్ అన్ని రేఖలను నమోదు చేస్తుంది. R_H = 109677 cm⁻¹ తీసుకోండి.
42. నమోదైన రేఖలలో ఎన్ని బామర్ శ్రేణిలో ఉంటాయి? (a) 2 (b) 3 (c) 1 (d) 6
43. నమోదైన అతి తక్కువ తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు (a) 121.6 nm (b) 102.6 nm (c) 97.3 nm (d) 91.2 nm
44. హైడ్రోజన్కు లైమాన్ శ్రేణి అతి ఎక్కువ తరంగదైర్ఘ్యానికి, బామర్ శ్రేణి అతి ఎక్కువ తరంగదైర్ఘ్యానికి నిష్పత్తి (a) 27 : 5 (b) 5 : 27 (c) 3 : 4 (d) 1 : 4
45. H లైమాన్ శ్రేణి అతి ఎక్కువ తరంగదైర్ఘ్య రేఖ λ అయితే, H పాషెన్ శ్రేణి అతి తక్కువ తరంగదైర్ఘ్య రేఖ (a) 27λ/4 (b) 9λ (c) 4λ/27 (d) 3λ
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | d | లైమాన్ 1 UV, బామర్ 2 దృగ్గోచరం, పాషెన్ 3 IR, బ్రాకెట్ 4 IR |
| 32 | b | Hα అంటే 3 → 2, Hβ అంటే 4 → 2, 2 → 1 మొదటి లైమాన్ రేఖ, ∞ → 1 లైమాన్ అవధి |
| 33 | a | n(n − 1)/2 = 3, 6, 10, 15 |
| 34 | c | x = 5R/36; H 6 → 4 వల్ల 5R/144 = x/4; He⁺ 6 → 4 వల్ల 4 × 5R/144 = x; He⁺ 3 → 2 వల్ల 4x; Li²⁺ వల్ల 9x |
| 35 | c | A, B, C సత్యం; అవధి (364.7 nm) దగ్గరి బామర్ రేఖలు UV లో ఉంటాయి |
| 36 | d | 1/(109677 × 3/4) cm = 121.6 nm; 4/109677 cm = 364.7 nm; పాషెన్ పరారుణం |
| 37 | b | A, B సత్యం; 5 → 3 పాషెన్; 5 → 4 అంతరం 2 → 1 కంటే చాలా చిన్నది |
| 38 | a | Z² = 4; 4(1/4 − 1/16) = 3/4 = (1 − 1/4); తటస్థ He లో రెండు ఎలక్ట్రాన్లు, కాబట్టి సూత్రం విఫలమవుతుంది |
| 39 | c | 656 nm బామర్ Hα; మూడవ రేఖ (434 nm) n₂ = 5 నుంచి |
| 40 | b | ν̄ = R_H − R_H(1/n₂²) |
| 41 | d | శక్తులు: Q 12.09, R 10.2, P 2.55, S 0.66 eV; ఎక్కువ శక్తి అంటే తక్కువ λ |
| 42 | a | n = 2 వద్ద ముగిసే రేఖలు: 4 → 2, 3 → 2 |
| 43 | c | 4 → 1: ν̄ = 109677 × 15/16 cm⁻¹, λ = 97.3 nm |
| 44 | b | ν̄ నిష్పత్తి (3/4) : (5/36), కాబట్టి λ నిష్పత్తి (5/36) : (3/4) = 5 : 27 |
| 45 | a | λ = 4/(3R), పాషెన్ అవధి = 9/R = 9 × 3λ/4 = 27λ/4 |