అధ్యాయం 6: క్వాంటం యాంత్రిక నమూనా మరియు పరమాణు ఆర్బిటాల్లు (Quantum Mechanical Model and Atomic Orbitals)
ఎలక్ట్రాన్ ఒక తరంగమనీ, దాని కచ్చితమైన మార్గాన్ని తెలుసుకోలేమనీ ఒప్పుకున్న తర్వాత, మనకు కొత్త రకమైన యాంత్రిక శాస్త్రం అవసరం. క్వాంటం యాంత్రిక శాస్త్రం ఎలక్ట్రాన్ను తరంగ ప్రవేశిక ψ తో వర్ణిస్తుంది. ψ నుంచే శక్తి స్థాయిలు, ఆర్బిటాల్లు, కేంద్రకం చుట్టూ ఎక్కడైనా ఎలక్ట్రాన్ కనిపించే అవకాశాలు వస్తాయి.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ఎలక్ట్రాన్లకు సంప్రదాయ యాంత్రిక శాస్త్రం ఎందుకు విఫలమవుతుంది, ష్రోడింగర్ సమీకరణం ఆలోచన.
పరమాణువు క్వాంటం యాంత్రిక నమూనా ముఖ్య లక్షణాలు.
కక్ష్యకూ ఆర్బిటాల్కూ మధ్య తేడా.
ఏక-ఎలక్ట్రాన్ తరంగ ప్రవేశికలుగా పరమాణు ఆర్బిటాల్లు; ψ, ψ² ల అర్థం.
1s, 2s లకు r తో ψ, ψ², వ్యాసార్ధ సంభావ్యత ఎలా మారుతాయి.
వ్యాసార్ధ, కోణీయ నోడ్లు, వాటిని లెక్కించే విధానం.
6.1 సంప్రదాయ యాంత్రిక శాస్త్రం నుంచి క్వాంటం యాంత్రిక శాస్త్రానికి
న్యూటన్ నియమాలు క్రికెట్ బంతులను, గ్రహాలను చక్కగా వర్ణిస్తాయి. ప్రతి క్షణం స్థానం, వేగం కచ్చితంగా తెలుసుకోగలమని అవి ఊహిస్తాయి. ఎలక్ట్రాన్లకు అనిశ్చితత్వ సూత్రం దీన్ని అనుమతించదు; వాటి తరంగ స్వభావాన్ని వదిలేయలేం.
ఈ రెండింటినీ నిర్వహించే సిద్ధాంతమే క్వాంటం యాంత్రిక శాస్త్రం (Quantum mechanics). 1926లో వెర్నర్ హైసెన్బర్గ్, ఎర్విన్ ష్రోడింగర్ వేర్వేరుగా పనిచేసి దీన్ని నిర్మించారు.
తీగ లేదా డ్రమ్ కు వాడే తరంగ సమీకరణం లాగా, కానీ ఎలక్ట్రాన్ శక్తిని కూడా చేర్చి, ష్రోడింగర్ ఎలక్ట్రాన్ తరంగానికి ఒక సమీకరణం రాశాడు.
Ĥ అనేది హామిల్టోనియన్ ఆపరేటర్ (Hamiltonian operator). ఇది మొత్తం శక్తిని సూచిస్తుంది: గతిజ శక్తి భాగం, స్థితిజ శక్తి భాగం (కేంద్రకం వైపు ఆకర్షణ, పెద్ద పరమాణువులలో ఎలక్ట్రాన్ల మధ్య వికర్షణ కూడా).
ψ (సై) అనేది తరంగ ప్రవేశిక (Wave function): ఎలక్ట్రాన్ నిర్దేశాంకాల గణిత ప్రవేశిక.
E అనేది ఎలక్ట్రాన్ మొత్తం శక్తి.
హైడ్రోజన్ పరమాణువుకు ఈ సమీకరణాన్ని కచ్చితంగా సాధించవచ్చు. కొన్ని నిర్దిష్ట శక్తులు మాత్రమే అంగీకారయోగ్యమైన సాధనలు ఇస్తాయి, కాబట్టి శక్తి క్వాంటీకరణం గణితం నుంచి సహజంగానే వస్తుంది. బోర్లా అదనపు ప్రతిపాదన అవసరం లేదు. సాధనలకు n, l, mₗ అనే మూడు క్వాంటం సంఖ్యలతో పేర్లు పెడతారు (అధ్యాయం 7). హైడ్రోజన్కు వచ్చే శక్తులు బోర్ Eₙ = −13.6/n² eV తో సరిపోతాయి.
ఒకటి కంటే ఎక్కువ ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్న పరమాణువులకు ఈ సమీకరణాన్ని కచ్చితంగా సాధించలేం, కాబట్టి మంచి సుమారు విలువలను (approximations) వాడతారు.
6.2 క్వాంటం యాంత్రిక నమూనా ముఖ్య లక్షణాలు
పరమాణువులలోని ఎలక్ట్రాన్ల శక్తి క్వాంటీకరించబడింది: కొన్ని విలువలే అనుమతించబడతాయి.
క్వాంటీకరించిన శక్తి ఎలక్ట్రాన్ల తరంగ స్వభావం ఫలితం; ష్రోడింగర్ సమీకరణం అనుమతించే సాధనలు గిటార్ తీగ అనుమతించే స్వరాలలాంటివి.
ఎలక్ట్రాన్ కచ్చితమైన స్థానం, కచ్చితమైన వేగం రెండూ తెలుసుకోలేం. కాబట్టి దాని మార్గాన్ని తెలుసుకోలేం; ఒక బిందువు వద్ద అది కనిపించే సంభావ్యతను మాత్రమే చెప్పగలం.
పరమాణువులోని ఎలక్ట్రాన్ తరంగ ప్రవేశిక ψ నే పరమాణు ఆర్బిటాల్ (Atomic orbital) అంటారు. ఒక ఆర్బిటాల్ వర్ణించే ఎలక్ట్రాన్ ఆ ఆర్బిటాల్ను ఆక్రమించిందని అంటాం.
అనేక ఆర్బిటాల్లు సాధ్యం. ప్రతిదానికి నిర్దిష్ట శక్తి, ఆకారం ఉంటాయి. ఒక ఆర్బిటాల్ గరిష్ఠంగా రెండు ఎలక్ట్రాన్లను మాత్రమే ఉంచుకోగలదు.
ఎలక్ట్రాన్ గురించిన సమాచారమంతా దాని ψ లోనే ఉంటుంది.
ψ కు నేరుగా భౌతిక అర్థం లేదు. ψ² అనేది సంభావ్యతా సాంద్రత (Probability density) ను ఇస్తుంది: ఒక బిందువు వద్ద ప్రమాణ ఘనపరిమాణానికి ఎలక్ట్రాన్ కనిపించే సంభావ్యత.
6.3 కక్ష్య మరియు ఆర్బిటాల్
| లక్షణం | బోర్ కక్ష్య | క్వాంటం యాంత్రిక ఆర్బిటాల్ |
|---|---|---|
| అర్థం | నిర్దిష్ట వృత్తాకార మార్గం | ψ ఇచ్చే అధిక సంభావ్యత గల త్రిమితీయ ప్రాంతం |
| ఎలక్ట్రాన్ స్థానం | ప్రతి క్షణం కచ్చితంగా తెలుసు | సంభావ్యత మాత్రమే తెలుసు |
| ఆకారం | వృత్తాకారం, చదును | s గోళాకారం, p డంబెల్, d ఎక్కువగా ద్వి-డంబెల్ |
| అనిశ్చితత్వ సూత్రంతో సంగతి | దాన్ని ఉల్లంఘిస్తుంది | దానితో సరిపోతుంది |
| ఉంచుకునే ఎలక్ట్రాన్లు | ఒక కక్ష్య (కర్పరం) కు 2n² | ఒక ఆర్బిటాల్కు గరిష్ఠంగా 2 |
6.4 ఏక-ఎలక్ట్రాన్ తరంగ ప్రవేశికలుగా ఆర్బిటాల్లు
హైడ్రోజన్లో ψ ఆ ఒక్క ఎలక్ట్రాన్ను కచ్చితంగా వర్ణిస్తుంది. పెద్ద పరమాణువులలో ప్రతి ఎలక్ట్రాన్ కేంద్రకం, ఇతర ఎలక్ట్రాన్ల సగటు క్షేత్రంలో కదులుతుందని భావిస్తారు. అప్పుడు దాని తరంగ ప్రవేశిక హైడ్రోజన్ ఆర్బిటాల్లాగే కనిపిస్తుంది. కాబట్టి పరమాణు ఆర్బిటాల్ ఒక ఏక-ఎలక్ట్రాన్ తరంగ ప్రవేశిక (One-electron wave function): అది పరమాణువులోని ఒక ఎలక్ట్రాన్ (లేదా వ్యతిరేక స్పిన్ గల ఒక జత) స్థితిని వర్ణిస్తుంది.
హైడ్రోజన్-వంటి జాతిలో అతి చిన్న రెండు s ఆర్బిటాల్ల తరంగ ప్రవేశికలు (a₀ = 0.529 Å బోర్ వ్యాసార్ధం):
వీటిని కంఠస్థం చేయనవసరం లేదు. వీటి నుంచి ఆకారాలను చదవండి:
ψ₁ₛ కేంద్రకం వద్ద అతి ఎక్కువ, ఆ తర్వాత నెమ్మదిగా తగ్గుతుంది. ఇది ఎప్పుడూ సంజ్ఞ మారదు.
ψ₂ₛ కేంద్రకానికి దగ్గర ధనాత్మకం, 2 − Zr/a₀ = 0 అయినప్పుడు (అంటే r = 2a₀/Z వద్ద) సున్నా, ఆ తర్వాత రుణాత్మకం. దూరం వెళ్లే కొద్దీ అది మళ్లీ సున్నా వైపు పెరుగుతుంది.
6.5 1s, 2s లకు r తో ψ, ψ² మార్పు

రెండు నిలువు వరుసలను పోల్చండి: 1s కేంద్రకం నుంచి నెమ్మదిగా తగ్గుతుంది, 2s మాత్రం 2a₀ వద్ద సున్నాను దాటుతుంది; అదే దాని గోళాకార నోడ్.
గ్రాఫులు చూపించేది:
1s: ψ, ψ² రెండూ r = 0 వద్ద అతి ఎక్కువ, ఆ తర్వాత క్రమంగా తగ్గుతాయి. కాబట్టి సంభావ్యతా సాంద్రత కేంద్రకం వద్దే అతి ఎక్కువ.
2s: r = 2a₀ (H కు 1.058 Å) వద్ద ψ సంజ్ఞ మారుస్తుంది. ψ² కేంద్రకం వద్ద ఎక్కువగా ఉంటుంది, r = 2a₀ వద్ద సున్నాకు పడిపోతుంది, ఆ తర్వాత ఒక చిన్న రెండవ మూపుగా పెరిగి, తర్వాత తగ్గిపోతుంది.
ψ, ψ² సున్నా అయ్యే బిందువు లేదా ఉపరితలాన్ని నోడ్ (Node) అంటారు. 2s నోడ్ అన్ని దిశలలో ఒకే దూరంలో ఉంటుంది కాబట్టి అది గోళాకార ఉపరితలం: ఒక వ్యాసార్ధ నోడ్ (Radial node).
6.6 వ్యాసార్ధ సంభావ్యత
ψ² ప్రమాణ ఘనపరిమాణానికి సంభావ్యతను చెబుతుంది. కానీ మనకు తరచూ కావలసినది: ఏ దిశలోనైనా కేంద్రకం నుంచి r దూరంలో ఎలక్ట్రాన్ ఉండే అవకాశం ఎంత? పరమాణువును ఉల్లిపాయలా ఊహించండి. r వ్యాసార్ధం, dr మందం గల ఒక పలుచటి పొరలో సంభావ్యతను లెక్కించండి.
P(r) = 4πr²ψ² ను వ్యాసార్ధ సంభావ్యతా వితరణ ప్రవేశిక (Radial probability distribution function) అంటారు.

రెండు వక్రాలూ కేంద్రకం వద్ద సున్నా నుంచి మొదలవుతాయి; 1s, a₀ వద్ద గరిష్ఠాన్ని చేరుతుంది, 2s మాత్రం తన నోడ్ (2a₀) వద్ద సున్నాకు పడి, తన పెద్ద గరిష్ఠాన్ని ఇంకా దూరంలో చేరుతుంది.
ముఖ్య లక్షణాలు:
r = 0 వద్ద ప్రతి ఆర్బిటాల్కూ P(r) = 0; ψ² అతి ఎక్కువగా ఉన్నచోట కూడా, ఎందుకంటే పొర ఘనపరిమాణం 4πr²dr సున్నా అవుతుంది.
1s: P(r) పెరిగి, r = a₀ = 0.529 Å (H కు) వద్ద గరిష్ఠాన్ని చేరి, తర్వాత తగ్గుతుంది. అతి సంభావ్య దూరం బోర్ వ్యాసార్ధానికి సమానం, కానీ ఎలక్ట్రాన్ అక్కడే పరిమితమై ఉండదు.
2s: P(r) కు రెండు గరిష్ఠాలు, వాటి మధ్య r = 2a₀ వద్ద సున్నా (నోడ్). బయటి గరిష్ఠం (సుమారు 5.2a₀) పెద్దది, కాబట్టి 2s ఎలక్ట్రాన్ సగటున 1s ఎలక్ట్రాన్ కంటే దూరంగా ఉంటుంది. లోపలి చిన్న మూపు, 2s ఎలక్ట్రాన్ కొంత సమయం కేంద్రకానికి దగ్గరగా గడుపుతుందని చూపిస్తుంది; దీనిని ప్రవేశనం (Penetration) అంటారు.
Z ఆవేశం గల హైడ్రోజన్-వంటి అయాన్లో ప్రతి దూరం Z రెట్లు కుదించుకుపోతుంది: 1s అతి సంభావ్య దూరం = a₀/Z.
6.7 నోడ్లను లెక్కించడం
రెండు రకాల నోడ్లు ఉంటాయి:
వ్యాసార్ధ (గోళాకార) నోడ్లు: సంభావ్యత సున్నా అయ్యే గోళాలు.
కోణీయ (నోడల్) తలాలు లేదా శంకువులు (Angular nodes): కేంద్రకం గుండా వెళ్లే, సంభావ్యత సున్నా అయ్యే చదును లేదా శంకు ఆకార ఉపరితలాలు. ఆకారాన్ని నిర్ణయించేవి ఇవే.
ఇక్కడ s కు l = 0, p కు 1, d కు 2, f కు 3.
| ఆర్బిటాల్ | n | l | వ్యాసార్ధ నోడ్లు | కోణీయ నోడ్లు | మొత్తం |
|---|---|---|---|---|---|
| 1s | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| 2s | 2 | 0 | 1 | 0 | 1 |
| 2p | 2 | 1 | 0 | 1 | 1 |
| 3s | 3 | 0 | 2 | 0 | 2 |
| 3p | 3 | 1 | 1 | 1 | 2 |
| 3d | 3 | 2 | 0 | 2 | 2 |
| 4s | 4 | 0 | 3 | 0 | 3 |
| 4f | 4 | 3 | 0 | 3 | 3 |
సరిహద్దు ఉపరితల చిత్రాలు (Boundary surface diagrams). దూరంలో ψ² ఎప్పుడూ పూర్తిగా సున్నా కాదు కాబట్టి ఆర్బిటాల్కు స్పష్టమైన అంచు ఉండదు. సుమారు 90% సంభావ్యతను ఆవరించే ఉపరితలాన్ని గీస్తాం. s ఆర్బిటాల్లకు ఇది ఒక గోళం. 2s గోళం 1s గోళం కంటే పెద్దది. లోపలి వ్యాసార్ధ నోడ్లు అలాంటి చిత్రాలలో కనిపించవు.
హైడ్రోజన్లో శక్తి. ఒకే ఎలక్ట్రాన్ ఉన్న జాతికి శక్తి n పై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది. కాబట్టి 2s, 2p లకు సమాన శక్తి; 3s, 3p, 3d లకు సమాన శక్తి (వీటిని సమశక్తి (Degenerate) ఆర్బిటాల్లు అంటారు). అనేక ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్న పరమాణువులలో ఇది మారుతుంది (అధ్యాయం 8).
సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 6.1: 3p ఆర్బిటాల్కు ఎన్ని వ్యాసార్ధ, కోణీయ నోడ్లు ఉంటాయి?
సాధన: n = 3, l = 1. వ్యాసార్ధ = 3 − 1 − 1 = 1. కోణీయ = l = 1. మొత్తం = 2 = n − 1.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.2: 4d ఆర్బిటాల్లో నోడ్లను కనుగొనండి.
సాధన: n = 4, l = 2. వ్యాసార్ధ = 4 − 2 − 1 = 1. కోణీయ = 2. మొత్తం = 3.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.3: ఒక ఆర్బిటాల్కు రెండు వ్యాసార్ధ నోడ్లు, ఒక కోణీయ నోడ్ ఉన్నాయి. దాని పేరు చెప్పండి.
సాధన: కోణీయ నోడ్లు = l = 1, కాబట్టి ఇది p ఆర్బిటాల్. వ్యాసార్ధ: n − 1 − 1 = 2, కాబట్టి n = 4. ఇది 4p.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.4: H లో, He⁺ లో 2s ఆర్బిటాల్ వ్యాసార్ధ నోడ్ ఎక్కడ ఉంటుంది?
సాధన: 2 − Zr/a₀ = 0 అయినచోట నోడ్ ఉంటుంది, అంటే r = 2a₀/Z. H: 2 × 0.529 = 1.058 Å. He⁺: 1.058/2 = 0.529 Å.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.5: H లో, Li²⁺ లో 1s ఎలక్ట్రాన్కు కేంద్రకం నుంచి అతి సంభావ్య దూరాన్ని కనుగొనండి.
సాధన: r = a₀/Z. H: 52.9 pm. Li²⁺: 52.9/3 = 17.6 pm.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.6: 1s ఎలక్ట్రాన్కు ψ² కేంద్రకం వద్ద అతి ఎక్కువ, అయినా అక్కడ వ్యాసార్ధ సంభావ్యత సున్నా. వివరించండి.
సాధన: వ్యాసార్ధ సంభావ్యత = 4πr²ψ². r = 0 వద్ద r² కారకం సున్నా: సున్నా వ్యాసార్ధం గల పొరలో ఘనపరిమాణమే ఉండదు. r పెరిగే కొద్దీ ψ² తగ్గుతుంది కానీ పొర ఘనపరిమాణం పెరుగుతుంది. వాటి లబ్ధం r = a₀ వద్ద గరిష్ఠం.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.7: H లో 1s ఎలక్ట్రాన్కు r = a₀ వద్ద సంభావ్యతా సాంద్రతకు, కేంద్రకం వద్ద సాంద్రతకు నిష్పత్తిని కనుగొనండి.
సాధన: ψ² ∝ e^(−2r/a₀). r = 0 వద్ద ఈ కారకం 1; r = a₀ వద్ద e⁻². నిష్పత్తి = e⁻² = 0.135. ఒక బోర్ వ్యాసార్ధం వద్ద సాంద్రత కేంద్రకం వద్ద సాంద్రతలో సుమారు 13.5%.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.8: 5s ఆర్బిటాల్కు ఏ రకమైన నోడ్లు ఎన్ని ఉంటాయి?
సాధన: l = 0, కాబట్టి కోణీయ నోడ్ లేదు. వ్యాసార్ధ = 5 − 0 − 1 = 4. నాలుగూ గోళాకార నోడ్లే.
త్వరిత పునశ్చరణ
Ĥψ = Eψ; క్వాంటీకరణం తరంగ సమీకరణం నుంచే వస్తుంది.
ఆర్బిటాల్ ఒక ఏక-ఎలక్ట్రాన్ తరంగ ప్రవేశిక; అది గరిష్ఠంగా 2 ఎలక్ట్రాన్లను ఉంచుకుంటుంది.
ψ కు భౌతిక అర్థం లేదు; ψ² సంభావ్యతా సాంద్రత; 4πr²ψ² వ్యాసార్ధ సంభావ్యత.
1s: ψ² కేంద్రకం వద్ద అతి ఎక్కువ; వ్యాసార్ధ సంభావ్యత a₀ = 0.529 Å వద్ద గరిష్ఠం (అయాన్లకు a₀/Z).
2s: 2a₀/Z వద్ద ఒక వ్యాసార్ధ నోడ్; వ్యాసార్ధ సంభావ్యతలో రెండు గరిష్ఠాలు, బయటిది పెద్దది.
వ్యాసార్ధ నోడ్లు n − l − 1; కోణీయ నోడ్లు l; మొత్తం n − 1.
H లో శక్తి n పై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
1s ఎలక్ట్రాన్ కేంద్రకం వద్దే ఉండే అవకాశం ఎక్కువ అనడం. అక్కడ సంభావ్యతా సాంద్రత అతి ఎక్కువ, కానీ అతి సంభావ్య దూరం a₀.
ψ కు భౌతిక అర్థం ఇవ్వడం. ψ² కు మాత్రమే అర్థం ఉంది.
కోణీయ నోడ్లను n − 1 గా లెక్కించడం. కోణీయ నోడ్లు = l.
2s నోడ్ గోళం, తలం కాదని మర్చిపోవడం.
"2s, 2p లకు సమాన శక్తి" అనే విషయాన్ని అనేక-ఎలక్ట్రాన్ పరమాణువులకు వర్తింపజేయడం. ఇది ఏక-ఎలక్ట్రాన్ జాతులకు మాత్రమే సత్యం.
సరిహద్దు ఉపరితలాన్ని పరమాణువు అంచుగా భావించడం. అది సుమారు 90% సంభావ్యతను మాత్రమే ఆవరిస్తుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. ష్రోడింగర్ సమీకరణాన్ని సంక్షిప్తంగా ఇలా రాస్తారు (a) Ĥψ = Eψ (b) ψ = E (c) Ĥ = Eψ² (d) E = hν
2. పరమాణువులోని ఎలక్ట్రాన్కు ψ² సూచించేది (a) తరంగ కంపన పరిమాణం (b) శక్తి (c) సంభావ్యతా సాంద్రత (d) ఆవేశం
3. పరమాణు ఆర్బిటాల్ను ఉత్తమంగా వర్ణించేది (a) నిర్దిష్ట వృత్తాకార మార్గం (b) ఎలక్ట్రాన్ కనిపించే అవకాశం గల త్రిమితీయ ప్రాంతం (c) చదునైన ద్విమితీయ వలయం (d) హైడ్రోజన్లో మాత్రమే ఉండే మార్గం
4. 2s ఆర్బిటాల్లో వ్యాసార్ధ నోడ్ల సంఖ్య (a) 0 (b) 2 (c) 3 (d) 1
5. ఒక ఆర్బిటాల్లో కోణీయ నోడ్ల సంఖ్య దీనికి సమానం (a) l (b) n (c) n − 1 (d) n − l − 1
6. ఒక ఆర్బిటాల్లో మొత్తం నోడ్ల సంఖ్య దీనికి సమానం (a) n (b) n − 1 (c) l (d) n + l
7. ఒక ఆర్బిటాల్ ఉంచుకోగల గరిష్ఠ ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 1 (b) 4 (c) 2 (d) 6
8. 1s ఆర్బిటాల్కు ψ (a) కేంద్రకం వద్ద సున్నా (b) కేంద్రకం వద్ద అతి ఎక్కువ, r తో తగ్గుతుంది (c) ఒక నోడ్ ఉంటుంది (d) ఒకసారి సంజ్ఞ మారుస్తుంది
9. సరిహద్దు ఉపరితల చిత్రం సంభావ్యతలో సుమారు ఎంత భాగాన్ని ఆవరిస్తుంది? (a) 50% (b) 100% (c) 75% (d) 90%
10. తరంగ ప్రవేశిక ψ స్వయంగా (a) నేరుగా భౌతిక అర్థం లేనిది (b) సంభావ్యతే (c) శక్తే (d) ఎప్పుడూ ధనాత్మకం
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. 3p ఆర్బిటాల్లో వ్యాసార్ధ నోడ్ల సంఖ్య (a) 0 (b) 1 (c) 2 (d) 3
12. 4d ఆర్బిటాల్లో కోణీయ నోడ్ల సంఖ్య (a) 1 (b) 3 (c) 2 (d) 0
13. రెండు వ్యాసార్ధ నోడ్లు, ఒక కోణీయ నోడ్ ఉన్న ఆర్బిటాల్ (a) 3p (b) 4d (c) 3d (d) 4p
14. H లో 1s ఎలక్ట్రాన్కు కేంద్రకం నుంచి అతి సంభావ్య దూరం (a) 0.529 Å (b) 0 Å (c) 1.058 Å (d) 2.12 Å
15. H లో 2s ఆర్బిటాల్ వ్యాసార్ధ నోడ్ ఉండే దూరం (a) 0.529 Å (b) 1.058 Å (c) 2.116 Å (d) 0.265 Å
16. 5s ఆర్బిటాల్లో మొత్తం నోడ్ల సంఖ్య (a) 5 (b) 3 (c) 4 (d) 0
17. వ్యాసార్ధ సంభావ్యతా వితరణ ప్రవేశిక (a) ψ (b) ψ² (c) 2πrψ (d) 4πr²ψ²
18. వ్యాసార్ధ నోడ్ లేని ఆర్బిటాల్ ఏది? (a) 3d (b) 2s (c) 3p (d) 4s
19. కిందివాటిలో క్వాంటం యాంత్రిక నమూనా లక్షణం కానిది ఏది? (a) ఎలక్ట్రాన్ల శక్తి క్వాంటీకరించబడింది (b) ఎలక్ట్రాన్ కనిపించే సంభావ్యతను మాత్రమే చెప్పగలం (c) ఎలక్ట్రాన్ ఒక స్థిర వృత్తాకార మార్గంలో వెళుతుంది (d) ఒక ఆర్బిటాల్ గరిష్ఠంగా రెండు ఎలక్ట్రాన్లను ఉంచుకుంటుంది
20. 2s ఆర్బిటాల్ వ్యాసార్ధ సంభావ్యత వక్రంలో గరిష్ఠాల సంఖ్య (a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 0
21. 2s ఆర్బిటాల్కు r తో ψ గ్రాఫ్ (a) కేంద్రకానికి దగ్గర రుణాత్మకం (b) కేంద్రకం వద్ద సున్నా (c) అన్నిచోట్లా ధనాత్మకం (d) కేంద్రకానికి దగ్గర ధనాత్మకం, నోడ్ వద్ద సున్నా, ఆ తర్వాత రుణాత్మకం
22. 1s ఎలక్ట్రాన్కు r = 0 వద్ద ψ² అతి ఎక్కువ, కానీ అక్కడ వ్యాసార్ధ సంభావ్యత సున్నా. దీనికి కారణం (a) r = 0 వద్ద పొర ఘనపరిమాణం 4πr²dr సున్నా (b) కేంద్రకం వద్ద ψ సున్నా (c) కేంద్రకం ఎలక్ట్రాన్ను వికర్షిస్తుంది (d) ఆ బిందువును కేంద్రకం ఆక్రమిస్తుంది
స్థాయి 3: సవాలు
23. He⁺ లో 2s ఆర్బిటాల్ వ్యాసార్ధ నోడ్ ఉండే దూరం (a) 1.058 Å (b) 0.529 Å (c) 0.265 Å (d) 2.116 Å
24. Li²⁺ లో 1s ఎలక్ట్రాన్కు కేంద్రకం నుంచి అతి సంభావ్య దూరం సుమారు (a) 52.9 pm (b) 158.7 pm (c) 17.6 pm (d) 26.5 pm
25. H లో 1s ఎలక్ట్రాన్కు r = a₀ వద్ద సంభావ్యతా సాంద్రతకు, r = 0 వద్ద సాంద్రతకు నిష్పత్తి సుమారు (a) 1 (b) 0.368 (c) 0.5 (d) 0.135
26. 4f ఆర్బిటాల్కు (a) 0 వ్యాసార్ధ, 3 కోణీయ నోడ్లు (b) 1 వ్యాసార్ధ, 2 కోణీయ నోడ్లు (c) 3 వ్యాసార్ధ, 0 కోణీయ నోడ్లు (d) 2 వ్యాసార్ధ, 1 కోణీయ నోడ్
27. 5f ఆర్బిటాల్లో వ్యాసార్ధ నోడ్ల సంఖ్య (a) 2 (b) 0 (c) 4 (d) 1
28. హైడ్రోజన్ పరమాణువులో ఆర్బిటాల్ శక్తుల సరైన క్రమం (a) 3s < 3p < 3d (b) 3s = 3p = 3d (c) 3d < 3p < 3s (d) 3s < 3d < 3p
29. ప్రతిపాదన (A): 1s ఎలక్ట్రాన్ వ్యాసార్ధ సంభావ్యత కేంద్రకం వద్ద సున్నా.
కారణం (R): 1s ఎలక్ట్రాన్ తరంగ ప్రవేశిక కేంద్రకం వద్ద సున్నా.
(a) రెండూ సత్యం, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సత్యం, R, A ను వివరించదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం
30. వాక్యం I: హైడ్రోజన్లో 1s ఎలక్ట్రాన్కు కేంద్రకం నుంచి అతి సంభావ్య దూరం బోర్ వ్యాసార్ధానికి సమానం.
వాక్యం II: 2s ఆర్బిటాల్కు ఒక గోళాకార నోడ్ ఉంటుంది.
(a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | a | ψ పై హామిల్టోనియన్ పనిచేస్తే Eψ వస్తుంది. |
| 2 | c | ψ² అంటే ప్రమాణ ఘనపరిమాణానికి సంభావ్యత. |
| 3 | b | ఆర్బిటాల్ = అధిక సంభావ్యత గల ప్రాంతం. |
| 4 | d | 2 − 0 − 1 = 1. |
| 5 | a | కోణీయ నోడ్లు = l. |
| 6 | b | వ్యాసార్ధ + కోణీయ = n − 1. |
| 7 | c | వ్యతిరేక స్పిన్ గల రెండు ఎలక్ట్రాన్లు. |
| 8 | b | e^(−r/a₀) r = 0 వద్ద అతి ఎక్కువ. |
| 9 | d | సాధారణ సంప్రదాయం సుమారు 90%. |
| 10 | a | ψ² కు మాత్రమే భౌతిక అర్థం ఉంది. |
| 11 | b | 3 − 1 − 1 = 1. |
| 12 | c | l = 2. |
| 13 | d | l = 1, n − 2 = 2 నుంచి 4p. |
| 14 | a | వ్యాసార్ధ సంభావ్యత a₀ వద్ద గరిష్ఠం. |
| 15 | b | r = 2a₀ = 1.058 Å. |
| 16 | c | n − 1 = 4. |
| 17 | d | పొర ఘనపరిమాణం × సంభావ్యతా సాంద్రత. |
| 18 | a | 3 − 2 − 1 = 0. |
| 19 | c | స్థిర మార్గాలు బోర్ నమూనాకు చెందినవి. |
| 20 | b | ఒక నోడ్ రెండు గరిష్ఠాలను వేరు చేస్తుంది. |
| 21 | d | (2 − r/a₀) కారకం 2a₀ వద్ద సంజ్ఞ మారుస్తుంది. |
| 22 | a | r = 0 వద్ద r² కారకం సున్నా. |
| 23 | b | 2a₀/Z = 1.058/2 = 0.529 Å. |
| 24 | c | a₀/3 = 17.6 pm. |
| 25 | d | e^(−2) = 0.135. |
| 26 | a | 4 − 3 − 1 = 0 వ్యాసార్ధ; l = 3 కోణీయ. |
| 27 | d | 5 − 3 − 1 = 1. |
| 28 | b | ఒకే ఎలక్ట్రాన్: శక్తి n పై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది. |
| 29 | c | ψ₁ₛ కేంద్రకం వద్ద సున్నా కాదు, అతి ఎక్కువ; r² వల్ల P సున్నా అవుతుంది. |
| 30 | a | రెండూ సరైన వాస్తవాలే. |
అధ్యాయం 6 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
క్వాంటం యాంత్రిక శాస్త్రం ఎలక్ట్రాన్ను తరంగంగా భావిస్తుంది; ష్రోడింగర్ సమీకరణం Ĥψ = Eψ అనుమతించే శక్తులను, తరంగ ప్రవేశికలను ఇస్తుంది.
హైడ్రోజన్కు దీన్ని సాధిస్తే క్వాంటీకరించిన శక్తులు, మూడు క్వాంటం సంఖ్యలు (n, l, mₗ) సహజంగానే వస్తాయి; బోర్ వలె ఊహించాల్సిన అవసరం లేదు.
పరమాణు ఆర్బిటాల్ ఒక ఏక-ఎలక్ట్రాన్ తరంగ ప్రవేశిక ψ; అది స్థిర మార్గం కాదు.
ψ కు నేరుగా భౌతిక అర్థం లేదు, అది ధనాత్మకం లేదా రుణాత్మకం కావచ్చు; ψ² సంభావ్యతా సాంద్రత, అది ఎప్పుడూ రుణాత్మకం కాదు.
వ్యాసార్ధ సంభావ్యత P(r) = 4πr²ψ², r దూరంలోని పలుచటి పొరలో ఎలక్ట్రాన్ కనిపించే అవకాశాన్ని ఇస్తుంది.
1s: ψ, ψ² కేంద్రకం వద్ద అతి ఎక్కువ, క్రమంగా తగ్గుతాయి; P(r) కేంద్రకం వద్ద సున్నా, a₀ = 52.9 pm వద్ద గరిష్ఠం (H-వంటి అయాన్లకు a₀/Z).
2s: ψ ఒకసారి సంజ్ఞ మారుస్తుంది, కాబట్టి ఒక వ్యాసార్ధ నోడ్; P(r) కు రెండు గరిష్ఠాలు, బయటిది పెద్దది.
వ్యాసార్ధ నోడ్లు = n − l − 1; కోణీయ నోడ్లు = l; మొత్తం నోడ్లు = n − 1.
సరిహద్దు ఉపరితల చిత్రం సుమారు 90% సంభావ్యతను ఆవరిస్తుంది; అది ఆర్బిటాల్ ఆకారాన్ని చూపిస్తుంది.
హైడ్రోజన్లో శక్తి n పై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది (3s, 3p, 3d సమశక్తి). అనేక-ఎలక్ట్రాన్ పరమాణువులలో n, l రెండింటిపైనా ఆధారపడుతుంది.
నోడ్ వద్ద సంభావ్యతా సాంద్రత సున్నా అయినా, ఎలక్ట్రాన్ ఆర్బిటాల్లో నోడ్కు రెండు వైపులా ఉంటుంది.
n తో ఆర్బిటాల్ పరిమాణం పెరుగుతుంది: 1s < 2s < 3s.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| ఆర్బిటాల్ | వ్యాసార్ధ నోడ్లు | కోణీయ నోడ్లు | మొత్తం | P(r) లో గరిష్ఠాలు |
|---|---|---|---|---|
| 1s | 0 | 0 | 0 | 1 |
| 2s | 1 | 0 | 1 | 2 |
| 2p | 0 | 1 | 1 | 1 |
| 3s | 2 | 0 | 2 | 3 |
| 3p | 1 | 1 | 2 | 2 |
| 3d | 0 | 2 | 2 | 1 |
| 4f | 0 | 3 | 3 | 1 |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"వలయాలకు n-l-1": వ్యాసార్ధ నోడ్లు గోళాకార వలయాలు, వాటి సంఖ్య n − l − 1.
"తలాలకు l": కోణీయ నోడ్లు తలాలు లేదా శంకువులు, సరిగ్గా l సంఖ్యలో.
"గరిష్ఠాలు = వ్యాసార్ధ నోడ్లు + 1": P(r) లో మూపులను లెక్కించి, ఒకటి తీసివేస్తే వ్యాసార్ధ నోడ్లు వస్తాయి.
"ψ అలిగినా, ψ² ఎప్పుడూ నవ్వుతుంది": ψ రుణాత్మకం కావచ్చు, ψ² ఎప్పుడూ సున్నా కంటే తక్కువ కాదు.
భావనల అనుసంధానం
క్వాంటం సంఖ్యలు, ఆర్బిటాల్ ఆకారాలు ఈ పుస్తకంలోని అధ్యాయం 7 లో నేరుగా కొనసాగుతాయి.
ఆర్బిటాల్ అతివ్యాప్తి, నోడల్ తలాలు బంధక, బంధవిముఖ ఆర్బిటాల్లను నిర్ణయిస్తాయి: రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 3: రసాయన బంధం మరియు అణు నిర్మాణం.
d-ఆర్బిటాల్ సమశక్తి, లిగాండ్ క్షేత్రాలలో దాని విభజన రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 12: సమన్వయ సమ్మేళనాలులో మళ్లీ వస్తాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. జాబితా I (ఆర్బిటాల్) ను జాబితా II (వ్యాసార్ధ నోడ్ల సంఖ్య) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. 3d
B. 4p
C. 5s
D. 4d
జాబితా II:
i. 4
ii. 0
iii. 1
iv. 2
(a) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
32. జాబితా I (పదం) ను జాబితా II (అర్థం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ψ
B. ψ²
C. 4πr²ψ² dr
D. నోడ్
జాబితా II:
i. సంభావ్యతా సాంద్రత
ii. సంభావ్యతా సాంద్రత సున్నా అయ్యే ప్రాంతం
iii. ఎలక్ట్రాన్ తరంగ కంపన పరిమాణం, నేరుగా భౌతిక అర్థం లేనిది
iv. r, r + dr మధ్య పలుచటి పొరలో ఎలక్ట్రాన్ కనిపించే సంభావ్యత
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii
33. జాబితా I (ఆర్బిటాల్) ను జాబితా II (నోడ్లు) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. 2p
B. 3p
C. 3d
D. 4d
జాబితా II:
i. వ్యాసార్ధ 1, కోణీయ 1
ii. వ్యాసార్ధ 0, కోణీయ 1
iii. వ్యాసార్ధ 0, కోణీయ 2
iv. వ్యాసార్ధ 1, కోణీయ 2
(a) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (b) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-ii, B-iii, C-i, D-iv
34. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. హైడ్రోజన్లో ఆర్బిటాల్ శక్తి
B. అనేక-ఎలక్ట్రాన్ పరమాణువులో ఆర్బిటాల్ శక్తి
C. సమాన శక్తి గల ఆర్బిటాల్లు
D. కేంద్రకం వద్ద 1s ఆర్బిటాల్ ψ²
జాబితా II:
i. సమశక్తి
ii. గరిష్ఠం
iii. n పై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది
iv. n, l రెండింటిపై ఆధారపడుతుంది
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. హైడ్రోజన్కు ష్రోడింగర్ సమీకరణాన్ని సాధిస్తే క్వాంటీకరించిన శక్తులు వస్తాయి.
B. తరంగ ప్రవేశిక ψ కు ధన లేదా రుణ విలువలు ఉండవచ్చు.
C. ఒక బిందువు వద్ద ఎలక్ట్రాన్ కనిపించే సంభావ్యతను ψ స్వయంగా ఇస్తుంది.
D. ఆర్బిటాల్ అంటే ఎలక్ట్రాన్ కదిలే స్థిర మార్గం.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
36. హైడ్రోజన్ పరమాణువుకు సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. r పెరిగే కొద్దీ ψ₁ₛ క్రమంగా తగ్గుతుంది.
B. ψ₂ₛ ఒకసారి సంజ్ఞ మారుస్తుంది.
C. 1s ఆర్బిటాల్ వ్యాసార్ధ సంభావ్యత 52.9 pm వద్ద గరిష్ఠం.
D. 2s వ్యాసార్ధ సంభావ్యత వక్రానికి రెండు గరిష్ఠాలు ఉంటాయి.
(a) A మరియు B మాత్రమే (b) A, B మరియు C మాత్రమే (c) C మరియు D మాత్రమే (d) A, B, C మరియు D
37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. హైడ్రోజన్లో 3s, 3p, 3d ఆర్బిటాల్లకు ఒకే శక్తి.
B. పొటాషియంలో 4s ఆర్బిటాల్ శక్తి 3d కంటే తక్కువ.
C. 2s ఆర్బిటాల్కు ఒక కోణీయ నోడ్ ఉంటుంది.
D. 3p ఆర్బిటాల్కు మొత్తం రెండు నోడ్లు ఉంటాయి.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
38. సరిహద్దు ఉపరితల చిత్రాల గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఆ ఉపరితలం ఎలక్ట్రాన్ కనిపించే సంభావ్యతలో సుమారు 90% ను ఆవరిస్తుంది.
B. s ఆర్బిటాల్కు అది ఒక గోళం.
C. 2s ఉపరితలం 1s ఉపరితలం కంటే పెద్దది.
D. p ఆర్బిటాల్కు కేంద్రకం వద్ద అతి ఎక్కువ సంభావ్యతా సాంద్రత ఉంటుంది.
(a) A, B మరియు C మాత్రమే (b) A మరియు D మాత్రమే (c) B మరియు D మాత్రమే (d) A, B, C మరియు D
39. ఒక ఆర్బిటాల్ వ్యాసార్ధ సంభావ్యత వక్రం (4πr²ψ² vs r) సున్నా వద్ద మొదలై, మూడు గరిష్ఠాలను చూపిస్తుంది, వాటి మధ్య రెండుసార్లు సున్నాను తాకుతుంది. ఆ ఆర్బిటాల్ (a) 2s (b) 3p (c) 3s (d) 4d
40. ఒక ఆర్బిటాల్కు r తో ψ గ్రాఫ్ r = 0 వద్ద ఒక పరిమిత ధన విలువతో మొదలై, తగ్గి, ఒకసారి సున్నాను దాటి, సున్నా కిందకు వెళ్లి, ఆ తర్వాత పెద్ద r వద్ద సున్నా వైపు పెరుగుతుంది. ఆ ఆర్బిటాల్ (a) 1s (b) 2p (c) 3s (d) 2s
41. కింది పట్టిక నాలుగు ఆర్బిటాల్ల n, కోణీయ నోడ్ల సంఖ్యను ఇస్తుంది.
| ఆర్బిటాల్ | P | Q | R | S |
|---|---|---|---|---|
| n | 3 | 4 | 5 | 4 |
| కోణీయ నోడ్లు | 1 | 2 | 0 | 3 |
అతి ఎక్కువ వ్యాసార్ధ నోడ్లు ఉన్న ఆర్బిటాల్ ఏది? (a) P (b) R (c) Q (d) S
Q42–Q43 కు పేరా: Z పరమాణు సంఖ్య గల హైడ్రోజన్-వంటి జాతికి 1s తరంగ ప్రవేశిక ψ ∝ e^(−Zr/a₀), a₀ = 52.9 pm. దాని వ్యాసార్ధ సంభావ్యత 4πr²ψ², r = a₀/Z వద్ద అతి ఎక్కువ.
42. He⁺ కు 1s ఎలక్ట్రాన్ కేంద్రకం నుంచి అతి సంభావ్య దూరం (a) 52.9 pm (b) 105.8 pm (c) 26.45 pm (d) 13.2 pm
43. హైడ్రోజన్కు r = a₀ వద్ద ψ² కు, కేంద్రకం వద్ద ψ² కు నిష్పత్తి సుమారు (a) 0.135 (b) 0.368 (c) 0.5 (d) 0.018
44. హైడ్రోజన్-వంటి అయాన్కు ψ₂ₛ ∝ (2 − Zr/a₀) e^(−Zr/2a₀). Li²⁺ లో 2s ఆర్బిటాల్ వ్యాసార్ధ నోడ్ సుమారు ఎక్కడ ఉంటుంది? (a) 105.8 pm (b) 52.9 pm (c) 17.6 pm (d) 35.3 pm
45. ఒక ఆర్బిటాల్కు 3 కోణీయ నోడ్లు, 2 వ్యాసార్ధ నోడ్లు ఉన్నాయి. అది (a) 5f (b) 6f (c) 6d (d) 5g
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | n − l − 1: 3d 0, 4p 2, 5s 4, 4d 1 |
| 32 | d | ψ కంపన పరిమాణం; ψ² సాంద్రత; 4πr²ψ² dr పొర సంభావ్యత; నోడ్ వద్ద సాంద్రత సున్నా |
| 33 | a | 2p (0, 1), 3p (1, 1), 3d (0, 2), 4d (1, 2) |
| 34 | c | H: n మాత్రమే; అనేక-ఎలక్ట్రాన్: n, l; సమాన శక్తి = సమశక్తి; 1s సాంద్రత r = 0 వద్ద అతి ఎక్కువ |
| 35 | b | A, B సత్యం; ψ కాదు, ψ² సంభావ్యతను ఇస్తుంది; ఆర్బిటాల్ మార్గం కాదు |
| 36 | d | హైడ్రోజన్కు నాలుగూ సత్యం |
| 37 | c | A, B, D సత్యం; s ఆర్బిటాల్లకు l = 0, కాబట్టి కోణీయ నోడ్ ఉండదు |
| 38 | a | p ఆర్బిటాల్లకు కేంద్రకం గుండా నోడల్ తలం ఉంటుంది, కాబట్టి అక్కడ సాంద్రత సున్నా |
| 39 | c | మూడు గరిష్ఠాలు అంటే రెండు వ్యాసార్ధ నోడ్లు; ఇచ్చినవాటిలో 3s కు మాత్రమే n − l − 1 = 2 |
| 40 | d | కేంద్రకం వద్ద సున్నా కాకపోవడం అంటే s ఆర్బిటాల్; ఒక సంజ్ఞ మార్పు అంటే ఒక వ్యాసార్ధ నోడ్: 2s |
| 41 | b | వ్యాసార్ధ నోడ్లు: P 1, Q 1, R 4, S 0 |
| 42 | c | a₀/Z = 52.9/2 = 26.45 pm |
| 43 | a | ψ² ∝ e^(−2r/a₀), కాబట్టి నిష్పత్తి e⁻² = 0.135 |
| 44 | d | Zr/a₀ = 2 వద్ద నోడ్, r = 2a₀/3 = 35.3 pm |
| 45 | b | l = 3 (f); n − l − 1 = 2 నుంచి n = 6 |