Chapter 6 of 12 · 28 min read

అధ్యాయం 4: హైడ్రోజన్ పరమాణువుకు బోర్ నమూనా (Bohr Model of the Hydrogen Atom)

1913లో నీల్స్ బోర్ రూథర్‌ఫర్డ్ కేంద్రకాన్ని అలాగే ఉంచి, ఒక ధైర్యమైన నియమాన్ని జోడించాడు: ఎలక్ట్రాన్‌లు కొన్ని నిర్దిష్ట కక్ష్యల్లో మాత్రమే ఉండగలవు, ప్రతి కక్ష్యకు స్థిరమైన శక్తి ఉంటుంది. ఆ ఒక్క నియమమే హైడ్రోజన్ పరమాణువు పరిమాణాన్ని, దాని శక్తి స్థాయిలను, అధ్యాయం 3 లోని రిడ్‌బర్గ్ సూత్రాన్ని కచ్చితంగా ఇస్తుంది.

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • బోర్ ప్రతిపాదనలు.

  • n-వ కక్ష్యలో ఎలక్ట్రాన్ వ్యాసార్ధం, వేగం, శక్తి ఉత్పాదన.

  • బోర్ శక్తి స్థాయిల నుంచి రిడ్‌బర్గ్ సూత్రం ఎలా వస్తుంది.

  • హైడ్రోజన్, హైడ్రోజన్-వంటి అయాన్‌ల అయనీకరణ, ఉత్తేజన శక్తులు.

  • గతిజ, స్థితిజ, మొత్తం శక్తి మధ్య సంబంధాలు.

  • బోర్ నమూనా పరిమితులు.

4.1 బోర్ ప్రతిపాదనలు

  1. స్థిర కక్ష్యలు (Stationary orbits). ఎలక్ట్రాన్ కేంద్రకం చుట్టూ కొన్ని స్థిరమైన వృత్తాకార మార్గాల్లో తిరుగుతుంది; వాటిని కక్ష్యలు, స్థిర స్థితులు లేదా శక్తి స్థాయిలు అంటారు. ఈ కక్ష్యల్లో ఒకదానిలో ఉన్నంత కాలం అది శక్తిని వికిరణం చెందదు. కక్ష్యలకు n = 1, 2, 3, … అని సంఖ్యలు ఇస్తారు (వీటిని K, L, M, … కర్పరాలు అని కూడా అంటారు).

  2. శక్తి దూకుడుల ద్వారా మాత్రమే మారుతుంది. ఎలక్ట్రాన్ కక్ష్యల మధ్య దూకినప్పుడే శక్తిని శోషిస్తుంది లేదా వెలువరిస్తుంది. ఫోటాన్ శక్తి రెండు స్థాయిల మధ్య అంతరానికి సమానం.

  3. క్వాంటీకరించిన కోణీయ ద్రవ్యవేగం (Quantised angular momentum). ఎలక్ట్రాన్ కోణీయ ద్రవ్యవేగం h/2π కు పూర్ణసంఖ్య గుణిజంగా ఉండే కక్ష్యలే అనుమతించబడతాయి.

ΔE=E2−E1=hνν=ΔEh\Delta E = E_2 - E_1 = h\nu \qquad \nu = \frac{\Delta E}{h}
mevr=nh2πn=1,2,3,…m_e v r = \frac{nh}{2\pi} \qquad n = 1, 2, 3, \ldots

ప్రతిపాదన 3 ఒక భవనం అంతస్తులలాంటిది: మీరు 2వ అంతస్తులో లేదా 3వ అంతస్తులో నిలబడవచ్చు, కానీ 2.4వ అంతస్తులో ఎప్పటికీ కాదు. మెట్లు (దూకుడులు) మాత్రమే ఒక అంతస్తు నుంచి మరో అంతస్తుకు తీసుకెళతాయి.

చిత్రం 4.1 · హైడ్రోజన్ బోర్ కక్ష్యలు, ఒక శోషణ దూకుడు, ఒక ఉద్గార దూకుడుతో
చిత్రం 4.1 · హైడ్రోజన్ బోర్ కక్ష్యలు, ఒక శోషణ దూకుడు, ఒక ఉద్గార దూకుడుతో

n² తో కక్ష్యల మధ్య దూరం పెరుగుతుంది, కానీ శక్తి అంతరాలు తగ్గుతాయి; ఎలక్ట్రాన్ బయటికి వెళ్లినప్పుడు ఫోటాన్ శోషించబడుతుంది, తిరిగి దిగినప్పుడు వెలువడుతుంది.

4.2 n-వ కక్ష్య వ్యాసార్ధం

ఒక హైడ్రోజన్-వంటి జాతిని తీసుకోండి: కేంద్రక ఆవేశం +Ze, ఒక ఎలక్ట్రాన్ (ఆవేశం −e, ద్రవ్యరాశి m) r వ్యాసార్ధం గల కక్ష్యలో v వేగంతో తిరుగుతుంది.

దశ 1. బలాల సమతుల్యత. స్థిర విద్యుత్ ఆకర్షణే అభికేంద్ర బలాన్ని అందిస్తుంది.

14πε0Ze2r2=mv2r⇒mv2=Ze24πε0r\frac{1}{4\pi\varepsilon_0}\frac{Ze^2}{r^2} = \frac{mv^2}{r} \quad\Rightarrow\quad mv^2 = \frac{Ze^2}{4\pi\varepsilon_0 r}

దశ 2. క్వాంటీకరణం. mvr = nh/2π నుంచి:

v=nh2πmrv = \frac{nh}{2\pi m r}

దశ 3. v ని దశ 1 లో ప్రతిక్షేపించండి.

m(nh2πmr)2=Ze24πε0r⇒n2h24π2mr2=Ze24πε0rm\left(\frac{nh}{2\pi m r}\right)^2 = \frac{Ze^2}{4\pi\varepsilon_0 r} \quad\Rightarrow\quad \frac{n^2h^2}{4\pi^2 m r^2} = \frac{Ze^2}{4\pi\varepsilon_0 r}
rn=ε0n2h2πmZe2=0.529 n2Z A˚=52.9 n2Z pmr_n = \frac{\varepsilon_0 n^2 h^2}{\pi m Z e^2} = 0.529\,\frac{n^2}{Z}\ \text{\AA} = 52.9\,\frac{n^2}{Z}\ \text{pm}

హైడ్రోజన్‌కు n = 1 అయితే a₀ = 0.529 Å; ఇదే బోర్ వ్యాసార్ధం (Bohr radius). వ్యాసార్ధం n² తో పెరుగుతుంది: n = 1, 2, 3, 4 కక్ష్యల వ్యాసార్ధాల నిష్పత్తి 1 : 4 : 9 : 16.

4.3 ఎలక్ట్రాన్ వేగం

r_n ను తిరిగి v = nh/(2πmr) లో ఉంచండి:

vn=Ze22ε0nh=2.18×106 Zn m s−1v_n = \frac{Ze^2}{2\varepsilon_0 n h} = 2.18 \times 10^{6}\,\frac{Z}{n}\ \mathrm{m\,s^{-1}}

ఎలక్ట్రాన్ మొదటి కక్ష్యలో అతి వేగంగా ఉంటుంది, బయటి కక్ష్యల్లో నెమ్మదిస్తుంది.

4.4 ఎలక్ట్రాన్ శక్తి

గతిజ శక్తి (Kinetic energy). దశ 1 నుంచి:

KE=12mv2=Ze28πε0rKE = \frac{1}{2}mv^2 = \frac{Ze^2}{8\pi\varepsilon_0 r}

స్థితిజ శక్తి (Potential energy). r దూరంలో +Ze, −e మధ్య ఆకర్షణకు (అనంత దూరం వద్ద సున్నా):

PE=−Ze24πε0rPE = -\frac{Ze^2}{4\pi\varepsilon_0 r}

మొత్తం శక్తి.

E=KE+PE=−Ze28πε0rE = KE + PE = -\frac{Ze^2}{8\pi\varepsilon_0 r}

ఇప్పుడు r_n ను ఉంచండి:

En=−mZ2e48ε02n2h2=−2.18×10−18 Z2n2 J=−13.6 Z2n2 eVE_n = -\frac{m Z^2 e^4}{8\varepsilon_0^2 n^2 h^2} = -2.18 \times 10^{-18}\,\frac{Z^2}{n^2}\ \mathrm{J} = -13.6\,\frac{Z^2}{n^2}\ \mathrm{eV}

మోలుకు ఇది −1312 Z²/n² kJ mol⁻¹.

గుర్తుంచుకోవలసిన మూడు సంబంధాలు:

KE=−EPE=2EPE=−2 KEKE = -E \qquad PE = 2E \qquad PE = -2\,KE

శక్తి ఎందుకు రుణాత్మకం? కేంద్రకానికి అనంత దూరంలో నిశ్చలంగా ఉన్న ఎలక్ట్రాన్ శక్తిని సున్నాగా తీసుకుంటాం. బంధిత ఎలక్ట్రాన్‌కు అంతకంటే తక్కువ శక్తి ఉంటుంది, కాబట్టి అది రుణాత్మకం. ఎంత ఎక్కువ రుణాత్మకమైతే అంత గట్టిగా పట్టుకొనబడి ఉంటుంది. n పెరిగే కొద్దీ E సున్నా వైపు పెరుగుతుంది.

nకర్పరంH లో వ్యాసార్ధం (Å)H లో శక్తి (eV)
1K0.529−13.6
2L2.12−3.40
3M4.76−1.51
4N8.46−0.85
∞∞0

n పెరిగే కొద్దీ స్థాయిలు దగ్గరవుతాయని గమనించండి; శ్రేణి అవధి దగ్గర వర్ణపట రేఖలు కుప్పగా చేరినట్లే.

4.5 బోర్ నమూనా హైడ్రోజన్ వర్ణపటాన్ని వివరిస్తుంది

ఎలక్ట్రాన్ n₂ స్థాయి నుంచి n₁ కు (n₂ > n₁) దిగినప్పుడు ఫోటాన్ శక్తి ఆ అంతరానికి సమానం.

ΔE=En2−En1=2.18×10−18(1n12−1n22) J\Delta E = E_{n_2} - E_{n_1} = 2.18 \times 10^{-18}\left(\frac{1}{n_1^2} - \frac{1}{n_2^2}\right)\ \mathrm{J}

ν̄ = ΔE/hc తో తరంగసంఖ్యకు మార్చండి:

νˉ=2.18×10−18(6.626×10−34)(3.0×108)(1n12−1n22)=1.097×107(1n12−1n22) m−1\bar{\nu} = \frac{2.18 \times 10^{-18}}{(6.626 \times 10^{-34})(3.0 \times 10^{8})}\left(\frac{1}{n_1^2} - \frac{1}{n_2^2}\right) = 1.097 \times 10^{7}\left(\frac{1}{n_1^2} - \frac{1}{n_2^2}\right)\ \mathrm{m^{-1}}

ఈ స్థిరాంకం ప్రయోగంలో కనుగొన్న రిడ్‌బర్గ్ స్థిరాంకం R_H కు కచ్చితంగా సమానం. ఈ సరిపోలికే బోర్ గొప్ప విజయం. శోషణంలో ఎలక్ట్రాన్ n₁ నుంచి n₂ కు పైకి వెళ్లి అదే శక్తిని తీసుకుంటుంది.

4.6 అయనీకరణ మరియు ఉత్తేజన శక్తి

  • n స్థాయి నుంచి అయనీకరణ శక్తి (Ionisation energy): ఎలక్ట్రాన్‌ను n నుంచి అనంతానికి తీసుకెళ్లడానికి కావలసిన శక్తి, 13.6 Z²/n² eV. భూస్థాయి నుంచి H కు: 13.6 eV (1312 kJ mol⁻¹).

  • ఉత్తేజన శక్తి (Excitation energy): ఎలక్ట్రాన్‌ను భూస్థాయి నుంచి ఎక్కువ స్థాయికి పెంచడానికి కావలసిన శక్తి. H మొదటి ఉత్తేజన (1 → 2): 13.6 − 3.4 = 10.2 eV.

  • ఉత్తేజన పొటెన్షియల్ / అయనీకరణ పొటెన్షియల్: వోల్టులలో అవే సంఖ్యలు (H కు 10.2 V, 13.6 V).

జాతిZr₁ (Å)E₁ (eV)n = 1 నుంచి అయనీకరణ శక్తి (eV)
H10.529−13.613.6
He⁺20.265−54.454.4
Li²⁺30.176−122.4122.4
Be³⁺40.132−217.6217.6

ఇతర ఉపయోగకర సంబంధాలు: ఒక పరిభ్రమణానికి పట్టే సమయం n³/Z² కు అనులోమానుపాతం; సెకనుకు పరిభ్రమణాల సంఖ్య Z²/n³ కు అనులోమానుపాతం.

4.7 బోర్ నమూనా పరిమితులు

  1. ఇది ఒకే ఎలక్ట్రాన్ ఉన్న జాతులకు (H, He⁺, Li²⁺) మాత్రమే పనిచేస్తుంది. హీలియంతో సహా అనేక ఎలక్ట్రాన్‌లు ఉన్న పరమాణువుల వర్ణపటాలలో విఫలమవుతుంది.

  2. అధిక విభేదన స్పెక్ట్రోస్కోప్‌లు అనేక హైడ్రోజన్ రేఖలు నిజానికి దగ్గరదగ్గరగా ఉన్న జంట రేఖలని (సూక్ష్మ నిర్మాణం, fine structure) చూపిస్తాయి. బోర్ నమూనా వాటిని వివరించలేదు.

  3. అయస్కాంత క్షేత్రంలో (జీమాన్ ఫలితం, Zeeman effect) లేదా విద్యుత్ క్షేత్రంలో (స్టార్క్ ఫలితం, Stark effect) వర్ణపట రేఖలు విడిపోవడాన్ని ఇది వివరించలేదు.

  4. ఇది ఎలక్ట్రాన్‌ను నిర్దిష్ట స్థానం, నిర్దిష్ట వేగంతో ఒక నిర్దిష్ట మార్గంలో ఉన్న కణంగా భావిస్తుంది. ఇది ద్రవ్యం ద్వంద్వ స్వభావానికి, అనిశ్చితత్వ సూత్రానికి (అధ్యాయం 5) వ్యతిరేకం.

  5. పరమాణువులు కలిసి అణువులుగా ఎలా ఏర్పడతాయో, అంటే రసాయన బంధాన్ని, ఇది వివరించలేదు.

  6. ఇది చదునైన వృత్తాకార కక్ష్యలను ఊహిస్తుంది, కానీ పరమాణువు త్రిమితీయం.

సాధించిన ఉదాహరణలు

సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: హైడ్రోజన్ మూడవ కక్ష్య, He⁺ రెండవ కక్ష్య వ్యాసార్ధాలను కనుగొనండి.

సాధన: r = 0.529 n²/Z Å. H, n = 3: 0.529 × 9 = 4.76 Å. He⁺, n = 2: 0.529 × 4/2 = 1.058 Å.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: Li²⁺ మూడవ కక్ష్యలో ఎలక్ట్రాన్ శక్తిని కనుగొనండి.

సాధన: E = −13.6 × Z²/n² = −13.6 × 9/9 = −13.6 eV. ఇది హైడ్రోజన్ భూస్థాయి శక్తికి సమానం.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: H మొదటి కక్ష్యలో, He⁺ మూడవ కక్ష్యలో ఎలక్ట్రాన్ వేగాన్ని కనుగొనండి.

సాధన: v = 2.18 × 10⁶ Z/n m s⁻¹. H, n = 1: 2.18 × 10⁶ m s⁻¹. He⁺, n = 3: 2.18 × 10⁶ × 2/3 = 1.45 × 10⁶ m s⁻¹.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: n = 2 లో ఉన్న హైడ్రోజన్‌కు KE, PE, మొత్తం శక్తిని కనుగొనండి.

సాధన: E = −13.6/4 = −3.4 eV. KE = −E = +3.4 eV. PE = 2E = −6.8 eV.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.5: బోర్ శక్తులను వాడి, H లో ఎలక్ట్రాన్ n = 4 నుంచి n = 2 కు దిగినప్పుడు వెలువడే తరంగదైర్ఘ్యాన్ని కనుగొనండి.

సాధన: ΔE = 2.18 × 10⁻¹⁸ × (1/4 − 1/16) = 2.18 × 10⁻¹⁸ × 3/16 = 4.09 × 10⁻¹⁹ J. λ = hc/ΔE = (6.626 × 10⁻³⁴ × 3.0 × 10⁸)/4.09 × 10⁻¹⁹ = 4.86 × 10⁻⁷ m = 486 nm, అంటే Hβ రేఖ.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: ఇప్పటికే n = 2 లో ఉన్న హైడ్రోజన్ పరమాణువును అయనీకరించగల కనిష్ఠ శక్తి, గరిష్ఠ తరంగదైర్ఘ్యాలను కనుగొనండి.

సాధన: శక్తి = 0 − (−3.4) = 3.4 eV. λ = 1240/3.4 = 365 nm. ఊహించినట్లే, ఇది బామర్ శ్రేణి అవధి.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.7: He⁺ అయనీకరణ శక్తిని kJ mol⁻¹ లలో కనుగొనండి.

సాధన: ఒక అయాన్‌కు: 2.18 × 10⁻¹⁸ × Z² = 2.18 × 10⁻¹⁸ × 4 = 8.72 × 10⁻¹⁸ J. మోలుకు: 8.72 × 10⁻¹⁸ × 6.022 × 10²³ = 5.25 × 10⁶ J = 5250 kJ mol⁻¹ (1312 కు నాలుగు రెట్లు).

సాధించిన ఉదాహరణ 4.8: Be³⁺ లో ఏ కక్ష్య వ్యాసార్ధం హైడ్రోజన్ మొదటి బోర్ కక్ష్య వ్యాసార్ధానికి సమానం? రెండింటిలో ఎలక్ట్రాన్ శక్తి, వేగాలను పోల్చండి.

సాధన: Z = 4 తో n²/Z = 1 కావాలి, కాబట్టి n = 2. Be³⁺ లో శక్తి: −13.6 × 16/4 = −54.4 eV, హైడ్రోజన్ −13.6 eV కు నాలుగు రెట్లు. వేగాల నిష్పత్తి: (Z/n) = 4/2 = 2, కాబట్టి Be³⁺ ఎలక్ట్రాన్ రెట్టింపు వేగంగా ఉంటుంది. వ్యాసార్ధం సమానమైనంత మాత్రాన శక్తి సమానం కాదు.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.9: మూడవ బోర్ కక్ష్యలో ఎలక్ట్రాన్ కోణీయ ద్రవ్యవేగాన్ని కనుగొనండి.

సాధన: mvr = 3h/2π = 3 × 6.626 × 10⁻³⁴/(2 × 3.1416) = 3.16 × 10⁻³⁴ J s. ఇది Z పై ఆధారపడదు.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • ప్రతిపాదనలు: స్థిర కక్ష్యలు, ΔE = hν, mvr = nh/2π.

  • r = 0.529 n²/Z Å; v = 2.18 × 10⁶ Z/n m s⁻¹; E = −13.6 Z²/n² eV = −2.18 × 10⁻¹⁸ Z²/n² J.

  • KE = −E, PE = 2E; అనంత దూరంలో శక్తి సున్నా, బంధితమైతే రుణాత్మకం.

  • H అయనీకరణ శక్తి = 13.6 eV = 1312 kJ mol⁻¹; మొదటి ఉత్తేజన = 10.2 eV.

  • బోర్ శక్తులు R_H = 1.097 × 10⁷ m⁻¹ ను కచ్చితంగా ఇస్తాయి.

  • అనేక ఎలక్ట్రాన్ పరమాణువులు, సూక్ష్మ నిర్మాణం, జీమాన్, స్టార్క్ ఫలితాలు, బంధం విషయంలో విఫలమవుతుంది; అనిశ్చితత్వ సూత్రాన్ని ఉల్లంఘిస్తుంది.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • n తో శక్తి పరిమాణం పెరుగుతుందని అనుకోవడం. పరిమాణం తగ్గుతుంది; విలువ సున్నా వైపు పెరుగుతుంది.

  • r ను n² కాకుండా n కు అనులోమానుపాతంగా తీసుకోవడం, లేదా 1/Z ను మర్చిపోవడం.

  • He లేదా Li⁺ కు బోర్‌ను వాడటం. వాటిలో రెండు ఎలక్ట్రాన్‌లు; బోర్ వర్తించదు.

  • KE ను రుణాత్మకంగా రాయడం. KE ఎప్పుడూ ధనాత్మకం; PE రుణాత్మకం.

  • వేర్వేరు జాతుల్లో ఒకే వ్యాసార్ధం అంటే ఒకే శక్తి అని అనుకోవడం.

  • కోణీయ ద్రవ్యవేగం Z పై ఆధారపడుతుందనడం. అన్ని జాతులకూ అది nh/2π.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4

స్థాయి 1: భావన పరిశీలన

1. బోర్ ప్రకారం n-వ కక్ష్యలో ఎలక్ట్రాన్ కోణీయ ద్రవ్యవేగం (a) nh (b) h/2πn (c) nh/2π (d) 2πnh

2. హైడ్రోజన్ మొదటి బోర్ కక్ష్య వ్యాసార్ధం (a) 0.529 Å (b) 0.529 nm (c) 5.29 Å (d) 0.053 Å

3. హైడ్రోజన్ భూస్థితిలో ఎలక్ట్రాన్ శక్తి (a) +13.6 eV (b) −3.4 eV (c) 0 eV (d) −13.6 eV

4. బోర్ కక్ష్య వ్యాసార్ధం దేనికి అనులోమానుపాతం? (a) n (b) n² (c) 1/n (d) 1/n²

5. కేంద్రకానికి అనంత దూరంలో నిశ్చలంగా ఉన్న ఎలక్ట్రాన్ శక్తిని ఇలా తీసుకుంటారు (a) −13.6 eV (b) +అనంతం (c) సున్నా (d) −అనంతం

6. బోర్ కక్ష్యలో ఎలక్ట్రాన్ వేగం దేనికి అనులోమానుపాతం? (a) n/Z (b) Z/n (c) Z²/n² (d) n²/Z

7. బోర్ నమూనా దేని వర్ణపటాన్ని వివరించగలదు? (a) He పరమాణువు (b) Li⁺ అయాన్ (c) He⁺ అయాన్ (d) H₂ అణువు

8. స్థిర స్థితిలో ఉన్న ఎలక్ట్రాన్ (a) నిరంతరంగా శక్తిని వెలువరిస్తుంది (b) శక్తిని వెలువరించదు, శోషించదు (c) నిరంతరంగా శక్తిని శోషిస్తుంది (d) నెమ్మదిగా సుడిలా కేంద్రకంలోకి పడుతుంది

9. ఎలక్ట్రాన్ పై కక్ష్య నుంచి కింది కక్ష్యకు దూకినప్పుడు అది (a) శక్తిని వెలువరిస్తుంది (b) శక్తిని శోషిస్తుంది (c) వెలువరించదు, శోషించదు (d) పరమాణువును వదిలి వెళ్తుంది

10. బోర్ నమూనా వివరించలేకపోయినది (a) హైడ్రోజన్ రేఖా వర్ణపటం (b) హైడ్రోజన్ పరమాణు స్థిరత్వం (c) జీమాన్ ఫలితం (d) హైడ్రోజన్ అయనీకరణ శక్తి

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. He⁺ రెండవ కక్ష్య వ్యాసార్ధం (a) 0.529 Å (b) 1.058 Å (c) 2.116 Å (d) 0.265 Å

12. Li²⁺ మూడవ కక్ష్యలో ఎలక్ట్రాన్ శక్తి (a) −1.51 eV (b) −4.53 eV (c) −13.6 eV (d) −122.4 eV

13. హైడ్రోజన్ మొదటి, మూడవ బోర్ కక్ష్యల వ్యాసార్ధాల నిష్పత్తి (a) 1 : 3 (b) 3 : 1 (c) 9 : 1 (d) 1 : 9

14. హైడ్రోజన్ n = 2 స్థాయి నుంచి ఎలక్ట్రాన్‌ను తొలగించడానికి కావలసిన శక్తి (a) 3.4 eV (b) 10.2 eV (c) 13.6 eV (d) 1.51 eV

15. ఒక బోర్ కక్ష్యలో ఎలక్ట్రాన్ మొత్తం శక్తి −3.4 eV. దాని గతిజ శక్తి (a) −3.4 eV (b) +6.8 eV (c) +3.4 eV (d) −6.8 eV

16. హైడ్రోజన్ అయనీకరణ శక్తి 13.6 eV. He⁺ ది (a) 27.2 eV (b) 54.4 eV (c) 13.6 eV (d) 122.4 eV

17. He⁺ మూడవ కక్ష్యలో ఎలక్ట్రాన్ వేగం సుమారు (a) 2.18 × 10⁶ m s⁻¹ (b) 4.36 × 10⁶ m s⁻¹ (c) 7.27 × 10⁵ m s⁻¹ (d) 1.45 × 10⁶ m s⁻¹

18. హైడ్రోజన్ మొదటి ఉత్తేజన శక్తి (a) 10.2 eV (b) 13.6 eV (c) 3.4 eV (d) 12.1 eV

19. బోర్ కక్ష్యలో PE : KE నిష్పత్తి (a) 1 : 1 (b) −2 : 1 (c) 2 : 1 (d) −1 : 2

20. హైడ్రోజన్ మూడవ కక్ష్యలో ఎలక్ట్రాన్ కోణీయ ద్రవ్యవేగం (a) 3h/π (b) h/3π (c) 3h/2π (d) 2h/3π

21. హైడ్రోజన్ 4 → 2 పరివర్తనంలో వెలువడే ఫోటాన్ శక్తి (a) 2.55 eV (b) 3.4 eV (c) 0.85 eV (d) 12.75 eV

22. హైడ్రోజన్‌లో ఏ పరివర్తనం అతి ఎక్కువ శక్తి గల ఫోటాన్‌ను వెలువరిస్తుంది? (a) 5 → 4 (b) 4 → 2 (c) 3 → 2 (d) 2 → 1

స్థాయి 3: సవాలు

23. Be³⁺ లో ఏ కక్ష్య వ్యాసార్ధం హైడ్రోజన్ మొదటి బోర్ కక్ష్య వ్యాసార్ధానికి సమానం? (a) 1 (b) 2 (c) 4 (d) 16

24. He⁺ అయనీకరణ శక్తి సుమారు (a) 1312 kJ mol⁻¹ (b) 2625 kJ mol⁻¹ (c) 5250 kJ mol⁻¹ (d) 11810 kJ mol⁻¹

25. n = 2 లో ఉన్న హైడ్రోజన్ పరమాణువును అయనీకరించగల కాంతి గరిష్ఠ తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు (a) 91.2 nm (b) 121.6 nm (c) 656 nm (d) 365 nm

26. హైడ్రోజన్ మొదటి కక్ష్యలో ఎలక్ట్రాన్ శక్తి −2.18 × 10⁻¹⁸ J. He⁺ రెండవ కక్ష్యలో అది (a) −8.72 × 10⁻¹⁸ J (b) −2.18 × 10⁻¹⁸ J (c) −5.45 × 10⁻¹⁹ J (d) −4.36 × 10⁻¹⁸ J

27. హైడ్రోజన్ మొదటి, రెండవ కక్ష్యల్లో ఎలక్ట్రాన్ సెకనుకు చేసే పరిభ్రమణాల నిష్పత్తి (a) 8 : 1 (b) 4 : 1 (c) 2 : 1 (d) 1 : 8

28. హైడ్రోజన్ పరమాణువులో ఎలక్ట్రాన్ మొత్తం శక్తి −0.85 eV. దాని కక్ష్య సంఖ్య, కక్ష్య వ్యాసార్ధం (a) n = 3, 4.76 Å (b) n = 4, 2.12 Å (c) n = 2, 2.12 Å (d) n = 4, 8.46 Å

29. ప్రతిపాదన (A): బోర్ నమూనా హీలియం పరమాణు వర్ణపటాన్ని వివరించలేదు.
కారణం (R): బోర్ నమూనా ఎలక్ట్రాన్‌ల మధ్య వికర్షణను పరిగణనలోకి తీసుకోదు.
(a) రెండూ సత్యం, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సత్యం, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం

30. వాక్యం I: బోర్ నమూనాలో n పెరిగే కొద్దీ ఎలక్ట్రాన్ గతిజ శక్తి తగ్గుతుంది.
వాక్యం II: n పెరిగే కొద్దీ ఎలక్ట్రాన్ మొత్తం శక్తి ఇంకా ఎక్కువ రుణాత్మకమవుతుంది.
(a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1cమూడవ ప్రతిపాదన: mvr = nh/2π.
2aa₀ = 0.529 Å = 52.9 pm.
3dE₁ = −13.6 eV.
4br = 0.529 n²/Z Å.
5cఅనంత దూరం వద్ద శక్తిని సున్నాగా తీసుకుంటాం.
6bv = 2.18 × 10⁶ Z/n.
7cHe⁺ లో ఒకే ఎలక్ట్రాన్.
8bస్థిర కక్ష్యలు వికిరణం చెందవు.
9aకింది కక్ష్యకు తక్కువ శక్తి; తేడా వెలువడుతుంది.
10cఅయస్కాంత క్షేత్రంలో రేఖల విభజన బోర్‌కు అందదు.
11b0.529 × 4/2 = 1.058 Å.
12c−13.6 × 9/9 = −13.6 eV.
13d1² : 3² = 1 : 9.
14a13.6/4 = 3.4 eV.
15cKE = −E.
16b13.6 × 2² = 54.4 eV.
17d2.18 × 10⁶ × 2/3 = 1.45 × 10⁶.
18a13.6 − 3.4 = 10.2 eV.
19bPE = −2 KE.
20cn = 3 వల్ల 3h/2π.
21a3.40 − 0.85 = 2.55 eV.
22dఇచ్చినవాటిలో 2 → 1 అతి పెద్ద అంతరం (10.2 eV).
23bn²/4 = 1 నుంచి n = 2.
24c1312 × 4 = 5248, సుమారు 5250 kJ mol⁻¹.
25d1240/3.4 = 365 nm.
26bZ²/n² = 4/4 = 1, H భూస్థితికి సమానం.
27aసెకనుకు పరిభ్రమణాలు 1/n³ తో మారుతాయి: 1 : 1/8.
28d13.6/n² = 0.85 నుంచి n = 4; r = 0.529 × 16 = 8.46 Å.
29aఎలక్ట్రాన్–ఎలక్ట్రాన్ వికర్షణ వల్లే He కు బోర్ విఫలమవుతుంది.
30cKE = 13.6/n² తగ్గుతుంది; E సున్నా వైపు పెరుగుతుంది.

అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • ప్రతిపాదన 1: ఎలక్ట్రాన్ స్థిర వృత్తాకార కక్ష్యల్లో (స్థిర స్థితులు) శక్తిని వికిరణం చెందకుండా తిరుగుతుంది.

  • ప్రతిపాదన 2: ఎలక్ట్రాన్ కక్ష్యల మధ్య దూకినప్పుడే ఫోటాన్ శోషణం లేదా ఉద్గారం జరుగుతుంది; ΔE = E₂ − E₁ = hν.

  • ప్రతిపాదన 3: కోణీయ ద్రవ్యవేగం క్వాంటీకరించబడింది, mvr = nh/2π, n = 1, 2, 3, …

  • కూలుంబ్ బలం అభికేంద్ర బలాన్ని అందిస్తుంది; దీనిని mvr = nh/2π తో కలిపితే ప్రతి n కి r, v, E వస్తాయి.

  • వ్యాసార్ధం: rₙ = 52.9 n²/Z pm (a₀ = 52.9 pm బోర్ వ్యాసార్ధం).

  • వేగం: vₙ = 2.18 × 10⁶ Z/n m s⁻¹.

  • శక్తి: Eₙ = −13.6 Z²/n² eV = −2.18 × 10⁻¹⁸ Z²/n² J.

  • KE = −E, PE = 2E, కాబట్టి PE = −2KE. n = ∞ వద్ద స్వేచ్ఛా ఎలక్ట్రాన్ శక్తిని సున్నాగా తీసుకున్నందున శక్తి రుణాత్మకం.

  • n పెరిగే కొద్దీ స్థాయిలు దగ్గరవుతాయి; 1 నుంచి 2 అంతరం అతి పెద్దది.

  • భూస్థితి నుంచి అయనీకరణ శక్తి = 13.6 Z² eV: H 13.6, He⁺ 54.4, Li²⁺ 122.4 eV. H కు 1312 kJ mol⁻¹.

  • బోర్ నమూనా రిడ్‌బర్గ్ సూత్రాన్ని పునరుత్పాదిస్తుంది, ప్రాథమిక స్థిరాంకాల నుంచి R_H ని ఇస్తుంది.

  • పరిమితులు: ఒకే ఎలక్ట్రాన్ జాతులకు మాత్రమే పనిచేస్తుంది; సూక్ష్మ నిర్మాణం, జీమాన్, స్టార్క్ విభజనలు, రసాయన బంధం వివరించలేదు; డి బ్రోగ్లీ తరంగాలు, హైసెన్‌బర్గ్ సూత్రంతో విరుద్ధం.

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

రాశిసూత్రంఆధారంH, n = 1
వ్యాసార్ధం52.9 n²/Z pmn²/Z52.9 pm
వేగం2.18 × 10⁶ Z/n m s⁻¹Z/n2.18 × 10⁶ m s⁻¹
మొత్తం శక్తి−13.6 Z²/n² eVZ²/n²−13.6 eV
గతిజ శక్తి+13.6 Z²/n² eVZ²/n²+13.6 eV
స్థితిజ శక్తి−27.2 Z²/n² eVZ²/n²−27.2 eV
కోణీయ ద్రవ్యవేగంnh/2πnh/2π
ఆవర్తన కాలం2πr/vn³/Z²1.52 × 10⁻¹⁶ s
సెకనుకు పరిభ్రమణాలుv/2πrZ²/n³6.6 × 10¹⁵ s⁻¹

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "వ్యాసార్ధం పరుగెత్తుతుంది, వేగం మునుగుతుంది" (Radius Runs, Speed Sinks): కక్ష్యలు ఎక్కే కొద్దీ వ్యాసార్ధం n² తో పెరుగుతుంది, వేగం 1/n తో తగ్గుతుంది.

  • "K ధనం, P రెట్టింపు, E మధ్యలో": H భూస్థితికి KE = +13.6, E = −13.6, PE = −27.2 eV.

  • "13.6 గుణించి Z వర్గం": Z = 1, 2, 3, 4 కు అయనీకరణ శక్తులు 13.6, 54.4, 122.4, 217.6 eV.

  • "మెట్లు దగ్గరయ్యే నిచ్చెన": పైకి వెళ్లే కొద్దీ మెట్ల మధ్య దూరం తగ్గే నిచ్చెనలా, శక్తి స్థాయిలు దగ్గరవుతాయి.

భావనల అనుసంధానం

  • బోర్ నమూనా, దాని శక్తి స్థాయిలు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 18: పరమాణువులు మరియు కేంద్రకాలులో మళ్ళీ వస్తాయి.

  • అయనీకరణ ఎంథాల్పీ ధోరణులు 13.6 Z² eV భావనలపై ఆధారపడతాయి; రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 9: మూలకాల వర్గీకరణ మరియు ధర్మాలలో ఆవర్తనత చూడండి.

  • అభికేంద్ర బలం, కోణీయ ద్రవ్యవేగం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 5: భ్రమణ చలనం నుంచి వస్తాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)

31. ఒక జాతి బోర్ కక్ష్యకు, జాబితా I (రాశి) ను జాబితా II (n పై ఆధారం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. వ్యాసార్ధం
B. వేగం
C. మొత్తం శక్తి
D. కోణీయ ద్రవ్యవేగం
జాబితా II:
i. n
ii. n²
iii. 1/n²
iv. 1/n
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii

32. జాబితా I (భూస్థితిలో H రాశి) ను జాబితా II (విలువ) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. కక్ష్య వ్యాసార్ధం
B. ఎలక్ట్రాన్ వేగం
C. మొత్తం శక్తి
D. స్థితిజ శక్తి
జాబితా II:
i. −27.2 eV
ii. 2.18 × 10⁶ m s⁻¹
iii. −13.6 eV
iv. 52.9 pm
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i

33. జాబితా I (జాతి) ను జాబితా II (భూస్థితి నుంచి అయనీకరణ శక్తి) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. H
B. He⁺
C. Li²⁺
D. Be³⁺
జాబితా II:
i. 122.4 eV
ii. 217.6 eV
iii. 13.6 eV
iv. 54.4 eV
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

34. జాబితా I (బోర్ సిద్ధాంత లక్షణం) ను జాబితా II (వివరణ) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. స్థిర కక్ష్య
B. క్వాంటీకరణ నియమం
C. నమూనా విఫలత
D. తర్వాతి సూత్రంతో వైరుధ్యం
జాబితా II:
i. కచ్చితమైన స్థానం, వేగంతో స్థిర కక్ష్య అనిశ్చితత్వ సూత్రాన్ని ఉల్లంఘిస్తుంది
ii. mvr = nh/2π
iii. అనుమతించిన కక్ష్యలో ఉన్నప్పుడు ఎలక్ట్రాన్ వికిరణం చెందదు
iv. అయస్కాంత క్షేత్రంలో రేఖల విభజన వివరించబడదు
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (c) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i

35. హైడ్రోజన్ పరమాణువు గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. n పెరిగే కొద్దీ వరుస స్థాయిల మధ్య శక్తి అంతరం తగ్గుతుంది.
B. ఏ కక్ష్యలోనైనా KE మొత్తం శక్తి పరిమాణానికి సమానం.
C. ఏ కక్ష్యలోనైనా PE = −2 × KE.
D. అదే నమూనా హీలియం పరమాణు కచ్చితమైన వర్ణపటాన్ని ఇస్తుంది.
(a) A మరియు D మాత్రమే (b) A, B మరియు C మాత్రమే (c) B మరియు C మాత్రమే (d) A, B, C మరియు D

36. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. He⁺ మొదటి కక్ష్యలో వేగం H మొదటి కక్ష్యలోని వేగానికి రెట్టింపు.
B. Li²⁺ మొదటి కక్ష్య వ్యాసార్ధం H దానిలో మూడో వంతు.
C. He⁺ లో n = 2 శక్తి H లో n = 1 శక్తికి సమానం.
D. పరిభ్రమణ ఆవర్తన కాలం n³/Z² కు అనులోమానుపాతం.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు

37. H పరమాణువులో ఒక ఎలక్ట్రాన్ n = 3 నుంచి n = 1 కు దిగుతుంది. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. దాని గతిజ శక్తి పెరుగుతుంది.
B. దాని స్థితిజ శక్తి తగ్గుతుంది.
C. దాని మొత్తం శక్తి పెరుగుతుంది.
D. దాని కోణీయ ద్రవ్యవేగం h/π తగ్గుతుంది.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు

38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. H కు బోర్ శక్తి సుమారు 1312 kJ mol⁻¹ అయనీకరణ శక్తిని ఇస్తుంది.
B. H ను n = 1 నుంచి n = 2 కు ఉత్తేజితం చేయడానికి 10.2 eV కావాలి.
C. H ను n = 2 నుంచి n = 3 కు ఉత్తేజితం చేయడానికి n = 1 నుంచి n = 2 కంటే ఎక్కువ శక్తి కావాలి.
D. n = ∞ వద్ద ఎలక్ట్రాన్ శక్తిని సున్నాగా తీసుకుంటారు.
(a) A, B మరియు D మాత్రమే (b) B మరియు C మాత్రమే (c) A మరియు C మాత్రమే (d) D మాత్రమే

39. హైడ్రోజన్‌కు y-అక్షంపై log rₙ, x-అక్షంపై log n తీసుకుని గ్రాఫ్ గీసారు. సరళ రేఖ వాలు (a) 1 (b) 2 (c) −2 (d) 1/2

40. హైడ్రోజన్‌కు y-అక్షంపై Eₙ (eV లలో), x-అక్షంపై 1/n² తీసుకుని గ్రాఫ్ గీసారు. గ్రాఫ్ (a) కిందకి తెరుచుకున్న పరావలయం (b) +13.6 eV వాలు గల సరళ రేఖ (c) లంబకోణ అతిపరావలయం (d) మూలబిందువు గుండా వెళ్లే, వాలు −13.6 eV గల సరళ రేఖ

41. ఒక హైడ్రోజన్-వంటి జాతి బోర్ కక్ష్య వ్యాసార్ధాల పట్టిక:

n123
వ్యాసార్ధం (pm)17.670.5158.7

n = 1 లో దాని ఎలక్ట్రాన్ శక్తి (a) −122.4 eV (b) −40.8 eV (c) −54.4 eV (d) −13.6 eV

Q42–Q43 కోసం పేరా: హీలియంతో నింపిన వాయు-ఉత్సర్గ దీపంలో కొన్ని He⁺ అయాన్‌ల ఎలక్ట్రాన్ n = 3 లో ఉంది. అలాంటి ఎలక్ట్రాన్ నేరుగా n = 1 కు దిగి ఒక ఫోటాన్‌ను వెలువరిస్తుంది. hc = 1240 eV nm వాడండి.

42. వెలువడిన ఫోటాన్ శక్తి సుమారు (a) 12.1 eV (b) 54.4 eV (c) 48.4 eV (d) 40.8 eV

43. దాని తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు (a) 102.6 nm (b) 25.6 nm (c) 30.4 nm (d) 22.8 nm

44. He⁺ లో n = 2 వద్ద ఎలక్ట్రాన్ వేగానికి, Li²⁺ లో n = 3 వద్ద వేగానికి నిష్పత్తి (a) 1 : 1 (b) 2 : 3 (c) 4 : 9 (d) 3 : 2

45. హైడ్రోజన్ మొదటి బోర్ కక్ష్యలో ఎలక్ట్రాన్ సెకనుకు చేసే పరిభ్రమణాల సంఖ్య సుమారు (a) 2.2 × 10⁶ (b) 1.1 × 10¹⁶ (c) 3.3 × 10¹⁵ (d) 6.6 × 10¹⁵

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31cr ∝ n², v ∝ 1/n, E ∝ 1/n², L ∝ n
32a52.9 pm, 2.18 × 10⁶ m s⁻¹, −13.6 eV, PE = 2E = −27.2 eV
33d13.6 Z²: 13.6, 54.4, 122.4, 217.6 eV
34bస్థిర కక్ష్య అంటే వికిరణం లేదు; mvr = nh/2π; జీమాన్ విభజన వివరించబడదు; కచ్చిత కక్ష్య అనిశ్చితత్వాన్ని ఉల్లంఘిస్తుంది
35bA, B, C సత్యం; ఒకటి కంటే ఎక్కువ ఎలక్ట్రాన్‌లున్న ఏ పరమాణువుకైనా బోర్ నమూనా విఫలమవుతుంది
36dv ∝ Z; r ∝ 1/Z; −13.6 × 4/4 = −13.6 eV; T = 2πr/v ∝ (n²/Z)/(Z/n)
37cKE పెరుగుతుంది, PE తగ్గుతుంది, E తగ్గుతుంది (ఇంకా రుణాత్మకం); L 3h/2π నుంచి h/2π కి, అంటే h/π తగ్గుతుంది
38a13.6 × 96.485 = 1312 kJ mol⁻¹; 13.6 × 3/4 = 10.2 eV; 2 → 3 కు కేవలం 1.89 eV సరిపోతుంది
39br = a₀n², కాబట్టి log r = log a₀ + 2 log n
40dEₙ = −13.6 × (1/n²)
41a52.9/17.6 = 3, కాబట్టి Z = 3; E₁ = −13.6 × 9 = −122.4 eV
42c54.4 × (1 − 1/9) = 48.4 eV
43b1240/48.36 = 25.6 nm
44av ∝ Z/n: 2/2 = 1, 3/3 = 1
45dv/(2πr) = 2.18 × 10⁶ / (2π × 0.529 × 10⁻¹⁰) = 6.56 × 10¹⁵ s⁻¹
28 min left
‹
›