అధ్యాయం 5: ద్రవ్యం ద్వంద్వ స్వభావం మరియు అనిశ్చితత్వ సూత్రం (Dual Nature of Matter and the Uncertainty Principle)
తరంగమైన కాంతి కణాల్లా ప్రవర్తించగలిగితే, కణాలు తరంగాల్లా ప్రవర్తించగలవా? 1924లో డి బ్రోగ్లీ "అవును" అన్నాడు. మూడేళ్ల తర్వాత, ఈ తరంగ స్వభావం వల్ల ఎలక్ట్రాన్ స్థానాన్ని, వేగాన్ని ఎంత కచ్చితంగా తెలుసుకోగలమో దానికి ఒక కఠినమైన హద్దు ఉందని హైసెన్బర్గ్ చూపించాడు. ఈ రెండు భావనలు కలిసి స్థిరమైన బోర్ కక్ష్యల ఆలోచనకు ముగింపు పలుకుతాయి.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
డి బ్రోగ్లీ సంబంధం λ = h/mv, అది ఎలా వస్తుంది.
తరంగ స్వభావం ఎలక్ట్రాన్లలో కనిపిస్తుంది కానీ క్రికెట్ బంతుల్లో ఎందుకు కనిపించదు.
గతిజ శక్తి, త్వరణ వోల్టేజ్ల రూపంలో డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం.
డి బ్రోగ్లీ తరంగాలు బోర్ క్వాంటీకరణ నియమాన్ని ఎలా వివరిస్తాయి.
హైసెన్బర్గ్ అనిశ్చితత్వ సూత్రం, లెక్కల్లో దాని ఉపయోగం.
అనిశ్చితత్వ సూత్రం నిర్దిష్ట ఎలక్ట్రాన్ కక్ష్యలను ఎందుకు తోసిపుచ్చుతుంది.
5.1 డి బ్రోగ్లీ సంబంధం
ప్రకృతి సౌష్ఠవాన్ని (symmetry) ఇష్టపడుతుందని లూయీ డి బ్రోగ్లీ వాదించాడు. వికిరణానికి తరంగ, కణ లక్షణాలు రెండూ ఉన్నాయి కాబట్టి ద్రవ్యానికి కూడా ఉండాలి. కదిలే ప్రతి కణానికీ ఒక తరంగం అనుబంధంగా ఉంటుంది.
అతని సూత్రానికి ఒక సులభమైన దారి: ఫోటాన్కు ఐన్స్టీన్ E = mc², ప్లాంక్ E = hν = hc/λ ఒకే శక్తిని ఇవ్వాలి.
v వేగంతో కదిలే m ద్రవ్యరాశి గల పదార్థ కణానికి c బదులు v, mc బదులు ద్రవ్యవేగం (Momentum) p = mv ఉంచండి.
తరంగదైర్ఘ్యం ద్రవ్యవేగానికి విలోమానుపాతంలో ఉంటుంది. ఎక్కువ బరువు లేదా ఎక్కువ వేగం అంటే తక్కువ తరంగదైర్ఘ్యం.
రుజువు. 1927లో డేవిసన్, జెర్మర్ నికెల్ స్ఫటికంపై ఎలక్ట్రాన్లను ప్రయోగించి, X-కిరణాలు ఇచ్చినట్లే ఒక వివర్తన (Diffraction) నమూనాను చూశారు. వివర్తనం తరంగ లక్షణం, కాబట్టి ఎలక్ట్రాన్లు తరంగాల్లా ప్రవర్తిస్తాయి. ఎలక్ట్రాన్ సూక్ష్మదర్శిని (Electron microscope) దీనినే ఉపయోగిస్తుంది. ఎలక్ట్రాన్ తరంగదైర్ఘ్యాలు దృశ్య కాంతి తరంగదైర్ఘ్యాల కంటే వేల రెట్లు చిన్నవి, కాబట్టి ఇది చాలా సూక్ష్మమైన వివరాలను చూపిస్తుంది (సుమారు 1.5 కోట్ల రెట్ల ఆవర్ధనం).
5.2 క్రికెట్ బంతి వివర్తనం చెందడం మనకు ఎందుకు కనిపించదు
క్రికెట్ బంతి ద్రవ్యరాశి ఎక్కువ, కాబట్టి దాని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం ఊహించలేనంత చిన్నది (సుమారు 10⁻³⁴ m, సాధించిన ఉదాహరణ 5.2). దాన్ని వివర్తనం చేయగలిగేంత చిన్న సందు ఉన్న వస్తువు ఏదీ లేదు. కాబట్టి రోజువారీ వస్తువుల తరంగ ప్రవర్తన నిజమే, కానీ దాన్ని గుర్తించలేం. ఇది ఎలక్ట్రాన్లు, ప్రోటాన్లు, న్యూట్రాన్ల వంటి అతి చిన్న కణాలకు మాత్రమే ముఖ్యం.
5.3 గతిజ శక్తి లేదా వోల్టేజ్ నుంచి తరంగదైర్ఘ్యం
గతిజ శక్తి KE = p²/2m, కాబట్టి p = √(2m·KE).
q ఆవేశం గల కణాన్ని నిశ్చల స్థితి నుంచి V పొటెన్షియల్ భేదం ద్వారా త్వరణం చేస్తే అది KE = qV పొందుతుంది.
ఎలక్ట్రాన్కు (mₑ, e విలువలు ఉంచితే):
ఉపయోగకరమైన ఫలితాలు:
ఒకే వేగం: λ ∝ 1/m, కాబట్టి అతి తేలికైన కణానికి అతి పెద్ద తరంగదైర్ఘ్యం.
ఒకే ద్రవ్యవేగం: ద్రవ్యరాశి ఏదైనా తరంగదైర్ఘ్యం ఒకటే.
ఒకే KE: λ ∝ 1/√m.
ఒకే త్వరణ వోల్టేజ్: λ ∝ 1/√(mq).
5.4 డి బ్రోగ్లీ తరంగాలు బోర్ నియమాన్ని వివరిస్తాయి
ఎలక్ట్రాన్ తరంగం ఒక బోర్ కక్ష్య చుట్టూ చుట్టుకుని ఉందని ఊహించండి. ఒక చుట్టు తర్వాత తరంగం తనతో తాను సరిగ్గా కలవకపోతే, అది తనను తానే రద్దు చేసుకుంటుంది. పరిధిలో పూర్ణసంఖ్య తరంగదైర్ఘ్యాలు పట్టే కక్ష్యలు మాత్రమే స్థావర తరంగాలు (Standing waves) గా నిలుస్తాయి. కొన్ని నిర్దిష్ట స్వరాల్లో మాత్రమే కంపించే గిటార్ తీగ కూడా ఇలాగే పనిచేస్తుంది.
ఇది సరిగ్గా బోర్ మూడవ ప్రతిపాదనే. n-వ కక్ష్యలో సరిగ్గా n డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యాలు పడతాయని కూడా ఇది చెబుతుంది.
5.5 హైసెన్బర్గ్ అనిశ్చితత్వ సూత్రం
1927లో వెర్నర్ హైసెన్బర్గ్ ఇలా ప్రకటించాడు: ఒక సూక్ష్మ కణం కచ్చితమైన స్థానాన్ని, కచ్చితమైన ద్రవ్యవేగాన్ని (లేదా వేగాన్ని) ఒకేసారి తెలుసుకోవడం అసాధ్యం. దీనినే అనిశ్చితత్వ సూత్రం (Uncertainty principle) అంటారు.
ఇక్కడ Δx స్థానంలో అనిశ్చితత్వం, Δpₓ (లేదా Δvₓ) ద్రవ్యవేగంలో (లేదా వేగంలో) అనిశ్చితత్వం. స్థానాన్ని ఎంత కచ్చితంగా నిర్ణయిస్తే ద్రవ్యవేగం అంత అనిశ్చితమవుతుంది; తిరగబడి కూడా అంతే.
శక్తి, కాలాల మధ్య కూడా ఇలాంటి సంబంధమే ఉంది: ΔE · Δt ≥ h/4π.
ఇది ఎందుకు జరుగుతుంది. ఎలక్ట్రాన్ను "చూడాలంటే" దానిపై కాంతిని ప్రయోగించి తిరిగి రావాలి. ఒక వస్తువును d దూరం లోపల గుర్తించాలంటే కాంతి తరంగదైర్ఘ్యం d కంటే చిన్నదిగా ఉండాలి. ఎలక్ట్రాన్కు d అతి చిన్నది, కాబట్టి కాంతికి చాలా చిన్న తరంగదైర్ఘ్యం కావాలి, అంటే అధిక శక్తి ఫోటాన్లు. అలాంటి ఫోటాన్ ఎలక్ట్రాన్ను ఢీకొని దాని ద్రవ్యవేగాన్ని ఊహించలేని విధంగా మార్చేస్తుంది. కొలిచే చర్యే కొలిచే వస్తువును కదిలిస్తుంది.
చీకటి గదిలో కాలితో తడుముతూ ఫుట్బాల్ను వెతకడం గురించి ఆలోచించండి. మీరు దాన్ని తాకిన క్షణమే అది కదిలిపోతుంది.
ప్రాముఖ్యత.
రోజువారీ వస్తువులకు అనిశ్చితత్వాలు ఉపేక్షించదగినంత చిన్నవి (సాధించిన ఉదాహరణ 5.6), కాబట్టి సంప్రదాయ భౌతిక శాస్త్రం బాగానే పనిచేస్తుంది.
ఎలక్ట్రాన్కు వేగంలో అనిశ్చితత్వం వేగమంత పెద్దదిగా ఉండవచ్చు (సాధించిన ఉదాహరణ 5.5).
కాబట్టి ఎలక్ట్రాన్ ప్రతి క్షణం తెలిసిన స్థానం, వేగంతో ఒక స్థిర మార్గంలో వెళుతుందని చెప్పలేం. బోర్ నిర్దిష్ట కక్ష్యలు తోసిపుచ్చబడతాయి. ఒక ప్రాంతంలో ఎలక్ట్రాన్ కనిపించే సంభావ్యత (Probability) గురించి మాత్రమే మాట్లాడగలం. ఇదే క్వాంటం యాంత్రిక నమూనాకు దారితీస్తుంది (అధ్యాయం 6).
సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: 2.18 × 10⁶ m s⁻¹ వేగంతో (H మొదటి బోర్ కక్ష్యలో దాని వేగం) కదిలే ఎలక్ట్రాన్ డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యాన్ని కనుగొనండి.
సాధన: λ = h/mv = 6.626 × 10⁻³⁴ / (9.109 × 10⁻³¹ × 2.18 × 10⁶) = 3.34 × 10⁻¹⁰ m = 3.34 Å. సరిచూడండి: మొదటి కక్ష్య పరిధి 2π × 0.529 = 3.32 Å, అంటే సరిగ్గా ఒక తరంగదైర్ఘ్యం; 5.4 విభాగం చెప్పినట్లే (చిన్న తేడా సంఖ్యల సవరణ వల్ల).
సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: 160 g ద్రవ్యరాశి గల క్రికెట్ బంతిని 144 km h⁻¹ వేగంతో విసిరారు. దాని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యాన్ని కనుగొనండి.
సాధన: v = 144 × 1000/3600 = 40 m s⁻¹. λ = 6.626 × 10⁻³⁴ / (0.160 × 40) = 1.04 × 10⁻³⁴ m. ఇది గమనించలేనంత చిన్నది.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: ఒక ఎలక్ట్రాన్ను నిశ్చల స్థితి నుంచి 100 V ద్వారా త్వరణం చేశారు. దాని తరంగదైర్ఘ్యాన్ని కనుగొనండి.
సాధన: λ = 12.27/√100 = 1.227 Å. ఇది స్ఫటికాలలో పరమాణువుల మధ్య దూరాలతో సమానం; అందుకే ఎలక్ట్రాన్ పుంజాలు వివర్తనం చెందుతాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: ఒక ప్రోటాన్కు, ఒక ఎలక్ట్రాన్కు గతిజ శక్తి సమానం. వాటి డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యాల నిష్పత్తిని కనుగొనండి.
సాధన: λ ∝ 1/√m. λₚ/λₑ = √(mₑ/mₚ) = √(1/1836) = 1/42.8. ప్రోటాన్ తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు 43 రెట్లు చిన్నది.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: ఒక ఎలక్ట్రాన్ స్థానం 0.1 Å లోపు తెలుసు. దాని వేగంలో కనిష్ఠ అనిశ్చితత్వాన్ని కనుగొనండి.
సాధన: Δv ≥ h/(4πmΔx) = 6.626 × 10⁻³⁴ / (4 × 3.1416 × 9.109 × 10⁻³¹ × 1 × 10⁻¹¹) = 5.79 × 10⁶ m s⁻¹. ఇది బోర్ వేగం 2.18 × 10⁶ m s⁻¹ కంటే ఎక్కువ; కాబట్టి కచ్చితమైన కక్ష్య అనే ఆలోచన కూలిపోతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: 40 g బంతి స్థానం 1 μm లోపు తెలుసు. దాని వేగంలో కనిష్ఠ అనిశ్చితత్వాన్ని కనుగొనండి.
సాధన: Δv ≥ 6.626 × 10⁻³⁴ / (4 × 3.1416 × 0.040 × 1 × 10⁻⁶) = 1.32 × 10⁻²⁷ m s⁻¹. పూర్తిగా ఉపేక్షించదగినది.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.7: ఒక కణానికి స్థానంలో అనిశ్చితత్వం ద్రవ్యవేగంలో అనిశ్చితత్వానికి రెట్టింపు (SI ప్రమాణాలలో). ద్రవ్యవేగంలో కనిష్ఠ అనిశ్చితత్వాన్ని కనుగొనండి.
సాధన: Δx · Δp = h/4π, Δx = 2Δp. కాబట్టి 2(Δp)² = h/4π, అంటే Δp = √(h/8π) = √(6.626 × 10⁻³⁴ / 25.13) = 5.13 × 10⁻¹⁸ kg m s⁻¹.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.8: హైడ్రోజన్ మూడవ బోర్ కక్ష్యలోని ఎలక్ట్రాన్ డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యాన్ని కనుగొనండి.
సాధన: పరిధి = 2πr₃ = 2π × 4.76 Å = 29.9 Å. అందులో 3 తరంగదైర్ఘ్యాలు పడతాయి, కాబట్టి λ = 29.9/3 = 9.97 Å, సుమారు 10 Å. (నేరుగా: v₃ = 2.18 × 10⁶/3, కాబట్టి λ అనేది 3.34 Å కు మూడు రెట్లు.)
సాధించిన ఉదాహరణ 5.9: డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం 1.0 nm గల ఎలక్ట్రాన్ గతిజ శక్తిని కనుగొనండి.
సాధన: KE = h²/(2mλ²) = (6.626 × 10⁻³⁴)² / (2 × 9.109 × 10⁻³¹ × 10⁻¹⁸) = 2.41 × 10⁻¹⁹ J = 1.50 eV.
త్వరిత పునశ్చరణ
λ = h/mv = h/p = h/√(2m·KE) = h/√(2mqV); ఎలక్ట్రాన్లకు λ = 12.27/√V Å.
ఎలక్ట్రాన్ల తరంగ స్వభావం: డేవిసన్–జెర్మర్ వివర్తనం; ఎలక్ట్రాన్ సూక్ష్మదర్శినిలో ఉపయోగం.
స్థూల వస్తువుల తరంగదైర్ఘ్యాలు గుర్తించలేనంత చిన్నవి.
కక్ష్యలో స్థావర డి బ్రోగ్లీ తరంగం: 2πr = nλ నుంచి mvr = nh/2π; n-వ కక్ష్యలో n తరంగాలు.
Δx · Δp ≥ h/4π; Δx · Δv ≥ h/4πm.
అనిశ్చితత్వ సూత్రం నిర్దిష్ట కక్ష్యలను తోసిపుచ్చుతుంది; మనం సంభావ్యత గురించి మాత్రమే మాట్లాడగలం.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
ఎలక్ట్రాన్కు ఫోటాన్ సూత్రం λ = hc/E వాడడం. కణాలకు λ = h/p వాడాలి.
గ్రాములను కిలోగ్రాములకు, km h⁻¹ ను m s⁻¹ కు మార్చడం మర్చిపోవడం.
హారంలో m లేకుండా Δx · Δv ≥ h/4π అని రాయడం.
అనిశ్చితత్వం సరిలేని పరికరాల వల్ల వస్తుందని అనుకోవడం. ఇది ప్రకృతి ప్రాథమిక నియమం.
పెద్ద వస్తువులకు డి బ్రోగ్లీ తరంగం ఉండదనడం. ఉంటుంది; గుర్తించలేనంత చిన్నది అంతే.
λ ∝ 1/√V (వోల్టేజ్ ద్వారా ఎలక్ట్రాన్) ను λ ∝ 1/v (వేగం) తో కలిపేయడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. డి బ్రోగ్లీ సంబంధం (a) λ = mv/h (b) λ = h/mv (c) λ = hmv (d) λ = h/m
2. ఎలక్ట్రాన్ల తరంగ స్వభావాన్ని నిర్ధారించినది (a) కాంతివిద్యుత్ ఫలితం (b) కృష్ణ వస్తు వికిరణం (c) ఎలక్ట్రాన్ వివర్తనం (d) α-కణ పరిక్షేపణం
3. ఒక కణం డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం దీనికి విలోమానుపాతంలో ఉంటుంది (a) ద్రవ్యవేగం (b) గతిజ శక్తి వర్గం (c) ఆవేశం (d) భ్రమణ పౌనఃపున్యం
4. హైసెన్బర్గ్ అనిశ్చితత్వ సూత్రాన్ని ఇలా రాస్తారు (a) Δx · Δp ≥ h/2 (b) Δx/Δp ≥ h/4π (c) Δx + Δp ≥ h (d) Δx · Δp ≥ h/4π
5. కదులుతున్న క్రికెట్ బంతి తరంగ ప్రవర్తనను మనం గమనించకపోవడానికి కారణం (a) దానికి ద్రవ్యవేగం లేదు (b) దాని తరంగదైర్ఘ్యం గుర్తించలేనంత చిన్నది (c) దానికి తరంగ స్వభావమే లేదు (d) దాని తరంగదైర్ఘ్యం చాలా పెద్దది
6. ఎలక్ట్రాన్ల తరంగ స్వభావాన్ని ఉపయోగించే పరికరం ఏది? (a) దృశ్య సూక్ష్మదర్శిని (b) వర్ణపటదర్శిని (c) ఎలక్ట్రాన్ సూక్ష్మదర్శిని (d) భారమితి
7. ఒక కణం వేగం రెట్టింపైతే దాని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం (a) రెట్టింపవుతుంది (b) సగమవుతుంది (c) మారదు (d) నాలుగు రెట్లవుతుంది
8. అనిశ్చితత్వ సూత్రం బోర్ నమూనాలోని ఏ ఆలోచనను చెల్లనిదిగా చేస్తుంది? (a) క్వాంటీకరించిన శక్తి స్థాయిలు (b) కేంద్రంలో కేంద్రకం (c) ఎలక్ట్రాన్ ఆవేశం (d) కచ్చితమైన స్థానం, ద్రవ్యవేగం గల స్థిర మార్గాలు
9. ఫోటాన్కు డి బ్రోగ్లీ సంబంధాన్ని వీటిని కలిపి పొందవచ్చు (a) E = mc² మరియు E = hν (b) E = hν మరియు c = νλ మాత్రమే (c) కూలుమ్ నియమం మరియు E = hν (d) mvr = nh/2π మరియు E = mc²
10. అనిశ్చితత్వ సూత్రం దేనికి ముఖ్యమైనది? (a) గ్రహాలు (b) క్రికెట్ బంతులు (c) ఎలక్ట్రాన్లు (d) బస్సులు
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. 2.18 × 10⁶ m s⁻¹ వేగంతో కదిలే ఎలక్ట్రాన్ డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు (a) 3.34 Å (b) 0.334 Å (c) 33.4 Å (d) 1.67 Å
12. 40 m s⁻¹ వేగంతో కదిలే 160 g బంతి డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు (a) 1.0 × 10⁻³¹ m (b) 1.0 × 10⁻³⁴ m (c) 4.1 × 10⁻³³ m (d) 6.6 × 10⁻³⁴ m
13. ఒక ఎలక్ట్రాన్ను నిశ్చల స్థితి నుంచి 100 V ద్వారా త్వరణం చేశారు. దాని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు (a) 12.27 Å (b) 0.1227 Å (c) 1.227 Å (d) 122.7 Å
14. ఒక ప్రోటాన్కు, ఒక ఎలక్ట్రాన్కు గతిజ శక్తి సమానం. నిష్పత్తి λₚ : λₑ సుమారు (a) 1836 (b) 43 (c) 1/1836 (d) 1/43
15. ఒక ఎలక్ట్రాన్ స్థానం 0.1 Å లోపు తెలుసు. దాని వేగంలో కనిష్ఠ అనిశ్చితత్వం సుమారు (a) 5.8 × 10⁶ m s⁻¹ (b) 5.8 × 10⁴ m s⁻¹ (c) 5.8 × 10⁸ m s⁻¹ (d) 5.8 × 10² m s⁻¹
16. ఒక ప్రోటాన్కు, ఒక ఎలక్ట్రాన్కు డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం ఒకటే. అయితే వాటికి తప్పనిసరిగా సమానంగా ఉండేది (a) వేగం (b) గతిజ శక్తి (c) ద్రవ్యవేగం (d) ద్రవ్యరాశి
17. m ద్రవ్యరాశి, E గతిజ శక్తి గల కణం డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం (a) h/(2mE) (b) h/√(2mE) (c) √(2mE)/h (d) h√(2mE)
18. నాలుగవ బోర్ కక్ష్యలో పట్టే డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యాల సంఖ్య (a) 2 (b) 8 (c) 16 (d) 4
19. ఎలక్ట్రాన్ గతిజ శక్తి నాలుగు రెట్లు అయితే, దాని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం (a) సగమవుతుంది (b) రెట్టింపవుతుంది (c) నాలుగో వంతు అవుతుంది (d) మారదు
20. ఒక ఎలక్ట్రాన్, ఒక ప్రోటాన్, ఒక న్యూట్రాన్, ఒక α-కణం ఒకే వేగంతో కదులుతున్నాయి. అతి పెద్ద డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం దేనికి ఉంటుంది? (a) ప్రోటాన్ (b) α-కణం (c) ఎలక్ట్రాన్ (d) న్యూట్రాన్
21. 40 g బంతి స్థానం 1 μm లోపు తెలుసు. దాని వేగంలో కనిష్ఠ అనిశ్చితత్వం సుమారు (a) 1.3 × 10⁻²⁴ m s⁻¹ (b) 1.3 × 10⁻²⁷ m s⁻¹ (c) 5.3 × 10⁻²⁸ m s⁻¹ (d) 1.3 × 10⁻³⁰ m s⁻¹
22. ఒక ఎలక్ట్రాన్ను, ఒక ప్రోటాన్ను నిశ్చల స్థితి నుంచి ఒకే పొటెన్షియల్ భేదం ద్వారా త్వరణం చేశారు. నిష్పత్తి λₑ : λₚ సుమారు (a) 1 (b) 1836 (c) 43 (d) 1/43
స్థాయి 3: సవాలు
23. హైడ్రోజన్ మూడవ బోర్ కక్ష్యలోని ఎలక్ట్రాన్ డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు (a) 3.33 Å (b) 6.66 Å (c) 10.0 Å (d) 1.11 Å
24. ఒక కణానికి స్థానంలో అనిశ్చితత్వం ద్రవ్యవేగంలో అనిశ్చితత్వానికి రెట్టింపు. ద్రవ్యవేగంలో కనిష్ఠ అనిశ్చితత్వం (a) √(h/8π) (b) √(h/4π) (c) h/8π (d) 2√(h/π)
25. ఒక ఎలక్ట్రాన్ డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం 1.0 nm. దాని గతిజ శక్తి సుమారు (a) 15 eV (b) 0.15 eV (c) 150 eV (d) 1.5 eV
26. ఒక ప్రోటాన్ను, ఒక α-కణాన్ని నిశ్చల స్థితి నుంచి ఒకే పొటెన్షియల్ భేదం ద్వారా త్వరణం చేశారు. నిష్పత్తి λₚ : λα (a) 1 : 2√2 (b) 2√2 : 1 (c) 2 : 1 (d) 1 : 1
27. డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం 500 nm గల ఎలక్ట్రాన్ వేగం సుమారు (a) 1.45 × 10³ m s⁻¹ (b) 3.0 × 10⁸ m s⁻¹ (c) 1.45 × 10⁶ m s⁻¹ (d) 7.3 × 10² m s⁻¹
28. ఒక ఎలక్ట్రాన్ 600 m s⁻¹ వేగంతో కదులుతోంది; దాని వేగంలో అనిశ్చితత్వం 0.01%. దాని స్థానంలో కనిష్ఠ అనిశ్చితత్వం సుమారు (a) 9.6 × 10⁻² m (b) 9.6 × 10⁻⁶ m (c) 9.6 × 10⁻⁴ m (d) 9.6 × 10⁻⁷ m
29. ప్రతిపాదన (A): కదులుతున్న కారుకు డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం ఉంటుంది.
కారణం (R): కదులుతున్న కారు డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం కొలవలేనంత చిన్నది.
(a) రెండూ సత్యం, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సత్యం, R, A ను వివరించదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం
30. వాక్యం I: అనిశ్చితత్వ సూత్రం కదిలే అన్ని వస్తువులకూ వర్తిస్తుంది, కానీ చాలా చిన్నవాటికే ముఖ్యమైనది.
వాక్యం II: పరమాణువులోని ఎలక్ట్రాన్కు వేగంలో అనిశ్చితత్వం ఆ వేగంతో పోల్చదగినంత ఉండవచ్చు.
(a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | λ = h/p = h/mv. |
| 2 | c | వివర్తనం తరంగ లక్షణం. |
| 3 | a | λ = h/p. |
| 4 | d | అనిశ్చితత్వాల లబ్ధం కనీసం h/4π. |
| 5 | b | పెద్ద ద్రవ్యరాశి వల్ల λ సుమారు 10⁻³⁴ m. |
| 6 | c | అది అతి చిన్న λ గల ఎలక్ట్రాన్ తరంగాలను కేంద్రీకరిస్తుంది. |
| 7 | b | λ ∝ 1/v. |
| 8 | d | కచ్చితమైన స్థానం, ద్రవ్యవేగం రెండూ ఒకేసారి తెలియవు. |
| 9 | a | mc² = hc/λ నుంచి λ = h/mc. |
| 10 | c | అతి చిన్న ద్రవ్యరాశులకే పెద్ద అనిశ్చితత్వాలు వస్తాయి. |
| 11 | a | 6.626 × 10⁻³⁴/(9.109 × 10⁻³¹ × 2.18 × 10⁶) = 3.34 Å. |
| 12 | b | 6.626 × 10⁻³⁴/6.4 = 1.0 × 10⁻³⁴ m. |
| 13 | c | 12.27/√100 = 1.227 Å. |
| 14 | d | λ ∝ 1/√m: √(1/1836) = 1/43. |
| 15 | a | h/(4πm × 10⁻¹¹) = 5.8 × 10⁶ m s⁻¹. |
| 16 | c | ఒకే λ అంటే ఒకే h/λ = p. |
| 17 | b | p = √(2mE). |
| 18 | d | n-వ కక్ష్యలో n తరంగదైర్ఘ్యాలు. |
| 19 | a | λ ∝ 1/√KE: 1/√4. |
| 20 | c | ఒకే v: అతి తేలికైన ద్రవ్యరాశికి అతి పెద్ద λ. |
| 21 | b | h/(4π × 0.04 × 10⁻⁶) = 1.3 × 10⁻²⁷ m s⁻¹. |
| 22 | c | ఒకే ఆవేశం, ఒకే V: λ ∝ 1/√m, √1836 = 43. |
| 23 | c | 2π(4.76 Å)/3 = 9.97 Å. |
| 24 | a | 2(Δp)² = h/4π. |
| 25 | d | h²/2mλ² = 2.41 × 10⁻¹⁹ J = 1.50 eV. |
| 26 | b | λ ∝ 1/√(mq): √(4 × 2) = 2√2. |
| 27 | a | v = h/(mλ) = 1455 m s⁻¹. |
| 28 | c | Δv = 0.06 m s⁻¹; Δx = h/(4πmΔv) = 9.6 × 10⁻⁴ m. |
| 29 | b | రెండూ సత్యం; చిన్నదిగా ఉండటం ఉనికిని వివరించదు. |
| 30 | a | రెండూ సత్యం; సాధించిన ఉదాహరణ 5.5 చూడండి. |
అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
డి బ్రోగ్లీ: కదిలే ప్రతి కణానికీ తరంగ స్వభావం ఉంటుంది, λ = h/mv = h/p.
ఉత్పాదన ఆలోచన: ఫోటాన్కు E = mc² = hν నుంచి p = h/λ; డి బ్రోగ్లీ ఇదే సంబంధాన్ని ద్రవ్యానికి వర్తింపజేశాడు.
గతిజ శక్తి రూపంలో: λ = h/√(2m·KE). V పొటెన్షియల్ ద్వారా (ఆవేశం q): λ = h/√(2mqV).
V వోల్టుల ద్వారా త్వరణం పొందిన ఎలక్ట్రాన్: λ = 12.27/√V Å (150 V కు సుమారు 1 Å).
డేవిసన్, జెర్మర్ (1927) నికెల్ స్ఫటికం వల్ల ఎలక్ట్రాన్ వివర్తనాన్ని చూపించారు; ఎలక్ట్రాన్ సూక్ష్మదర్శిని ఈ తరంగ స్వభావాన్ని ఉపయోగిస్తుంది.
రోజువారీ వస్తువులకు (క్రికెట్ బంతి) λ ఎంత చిన్నదంటే తరంగ ఫలితాలు ఎప్పటికీ కనిపించవు.
తరంగాల నుంచి బోర్ నియమం: కక్ష్యలో పూర్ణసంఖ్య తరంగదైర్ఘ్యాలు పడతాయి, 2πr = nλ, దీని నుంచి mvr = nh/2π.
హైసెన్బర్గ్: స్థానం, ద్రవ్యవేగం రెండింటినీ ఒకేసారి కచ్చితంగా తెలుసుకోలేం, Δx·Δp ≥ h/4π.
సమాన రూపాలు: Δx·Δv ≥ h/4πm మరియు ΔE·Δt ≥ h/4π.
కారణం: ఎలక్ట్రాన్ను చూడడానికి చిన్న λ గల కాంతి కావాలి; దాని ఫోటాన్లు ఎలక్ట్రాన్ను ఢీకొని దాని ద్రవ్యవేగాన్ని మారుస్తాయి.
ఫలితం: కచ్చితమైన మార్గాలతో స్థిర కక్ష్యలు ఎలక్ట్రాన్లకు అర్థరహితం; వాటి బదులు సంభావ్యతల గురించి మాట్లాడతాం.
పెద్ద వస్తువుల ద్రవ్యవేగంతో పోలిస్తే ప్లాంక్ స్థిరాంకం అతి చిన్నది, కాబట్టి వాటికి ఈ సూత్రం ప్రభావం ఉపేక్షించదగినది.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| సందర్భం | సూత్రం |
|---|---|
| ఏ కణానికైనా | λ = h/mv = h/p |
| గతిజ శక్తి ఇచ్చినప్పుడు | λ = h/√(2m·KE) |
| V వోల్టుల ద్వారా ఎలక్ట్రాన్ | λ = 12.27/√V Å |
| V వోల్టుల ద్వారా ప్రోటాన్ | λ = 0.286/√V Å |
| V వోల్టుల ద్వారా α-కణం | λ = 0.101/√V Å |
| n-వ బోర్ కక్ష్యలో ఎలక్ట్రాన్ | 2πrₙ = nλ |
| అనిశ్చితత్వం (ద్రవ్యవేగం) | Δx·Δp ≥ h/4π |
| అనిశ్చితత్వం (వేగం) | Δx·Δv ≥ h/(4πm) |
| h/4π | 5.27 × 10⁻³⁵ J s |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"బరువైనదానికి పొట్టి తరంగం": ఒకే వేగం, ఒకే KE లేదా ఒకే వోల్టేజ్ అయితే బరువైన కణానికి తరంగదైర్ఘ్యం తక్కువ.
"12.27 బై రూట్ V": ఎలక్ట్రాన్కు గుర్తుంచుకోవలసిన ఒకే ఒక సంఖ్య; దాని వర్గం సుమారు 150, కాబట్టి 150 V కు 1 Å.
"తరంగాలు కక్ష్యను చుట్టుకుంటాయి": n-వ బోర్ కక్ష్య చుట్టూ n పూర్తి తరంగాలు పడతాయి.
"స్థానం పట్టుకుంటే వేగం జారిపోతుంది": స్థానాన్ని ఎంత కచ్చితంగా నిర్ణయిస్తే ద్రవ్యవేగం గురించి అంత తక్కువ తెలుస్తుంది.
భావనల అనుసంధానం
ద్రవ్య తరంగాలు, ఎలక్ట్రాన్ వివర్తనం, ఫోటాన్ ద్రవ్యవేగం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 17: ద్రవ్యం మరియు వికిరణం ద్వంద్వ స్వభావంలో కొనసాగుతాయి.
కక్ష్య నియమం 2πr = nλ వెనక్కి అధ్యాయం 4 లోని బోర్ క్వాంటీకరణంతో, ముందుకు అధ్యాయం 6 లోని ఆర్బిటాల్లతో అనుసంధానమవుతుంది.
గతిజ శక్తి, ద్రవ్యవేగం సంబంధాలు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 4: పని, శక్తి మరియు సామర్థ్యం నుంచి వస్తాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. జాబితా I (సందర్భం) ను జాబితా II (డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. V వోల్టుల ద్వారా త్వరణం పొందిన ఎలక్ట్రాన్
B. V వోల్టుల ద్వారా త్వరణం పొందిన ప్రోటాన్
C. V వోల్టుల ద్వారా త్వరణం పొందిన α-కణం
D. m ద్రవ్యరాశి, E గతిజ శక్తి గల కణం
జాబితా II:
i. 0.101/√V Å
ii. h/√(2mE)
iii. 12.27/√V Å
iv. 0.286/√V Å
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii
32. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. డేవిసన్–జెర్మర్ ప్రయోగం
B. ఎలక్ట్రాన్ సూక్ష్మదర్శిని
C. 2πr = nλ
D. కదిలే క్రికెట్ బంతికి తరంగ ఫలితాలు కనిపించకపోవడం
జాబితా II:
i. స్ఫటికం వల్ల ఎలక్ట్రాన్ల వివర్తనం
ii. mvr = nh/2π ఇస్తుంది
iii. చిన్న ఎలక్ట్రాన్ తరంగదైర్ఘ్యం సూక్ష్మ వివరాలను ఇస్తుంది
iv. λ గుర్తించలేనంత చిన్నది
(a) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (b) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (c) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (d) A-i, B-iii, C-iv, D-ii
33. జాబితా I (పోలిక) ను జాబితా II (డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యాల నిష్పత్తి) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ఎలక్ట్రాన్ : ప్రోటాన్, ఒకే ద్రవ్యవేగం
B. ఎలక్ట్రాన్ : ప్రోటాన్, ఒకే వేగం
C. ఎలక్ట్రాన్ : ప్రోటాన్, ఒకే గతిజ శక్తి
D. ప్రోటాన్ : α-కణం, ఒకే త్వరణ వోల్టేజ్
జాబితా II:
i. సుమారు 43 : 1
ii. సుమారు 2.8 : 1
iii. 1 : 1
iv. 1836 : 1
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
34. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. Δx·Δp కనిష్ఠ విలువ
B. Δx·Δv కనిష్ఠ విలువ
C. p ద్రవ్యవేగం గల ఫోటాన్ తరంగదైర్ఘ్యం
D. V వోల్టుల ద్వారా త్వరణం పొందిన ఎలక్ట్రాన్ తరంగదైర్ఘ్యం (Å లలో)
జాబితా II:
i. h/(4πm)
ii. h/4π
iii. 12.27/√V
iv. h/p
(a) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (b) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఒక కణం డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం దాని ద్రవ్యవేగానికి విలోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
B. కదిలే క్రికెట్ బంతి తరంగదైర్ఘ్యం గుర్తించలేనంత చిన్నది.
C. ఎలక్ట్రాన్ గతిజ శక్తి 4 రెట్లు అయితే దాని తరంగదైర్ఘ్యం సగమవుతుంది.
D. కదిలే కారుపై కొలతలను అనిశ్చితత్వ సూత్రం కంటికి కనిపించేలా పరిమితం చేస్తుంది.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
36. అనిశ్చితత్వ సూత్రం గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. Δx సున్నా అయితే Δp అనంతం అవుతుంది.
B. మన పరికరాలు లోపభూయిష్టం కాబట్టి మాత్రమే ఇది వస్తుంది.
C. కచ్చితంగా తెలిసిన మార్గాలు గల స్థిర కక్ష్యలను ఇది తోసిపుచ్చుతుంది.
D. ఒకే Δx కు, ప్రోటాన్ కంటే ఎలక్ట్రాన్కు Δv ఎక్కువ.
(a) A మరియు B మాత్రమే (b) B మరియు D మాత్రమే (c) A, C మరియు D మాత్రమే (d) A, B, C మరియు D
37. హైడ్రోజన్ బోర్ కక్ష్యలోని ఎలక్ట్రాన్కు కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. n-వ కక్ష్యలో సరిగ్గా n డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యాలు పడతాయి.
B. n-వ కక్ష్యలో దాని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం 2πrₙ/n.
C. మొదటి కక్ష్యలో దాని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు 3.32 Å.
D. n పెరిగే కొద్దీ దాని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం పెరుగుతుంది.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఒకే తరంగదైర్ఘ్యం గల ఫోటాన్కు, ఎలక్ట్రాన్కు ద్రవ్యవేగం సమానం.
B. ఒకే తరంగదైర్ఘ్యం గల ఫోటాన్కు, ఎలక్ట్రాన్కు శక్తి సమానం.
C. λ = 1 Å గల ఎలక్ట్రాన్ గతిజ శక్తి సుమారు 150 eV.
D. 100 V ద్వారా త్వరణం పొందిన ఎలక్ట్రాన్కు λ సుమారు 1.23 Å.
(a) A మరియు B మాత్రమే (b) A, C మరియు D మాత్రమే (c) B మరియు C మాత్రమే (d) C మరియు D మాత్రమే
39. వేర్వేరు వోల్టేజ్లు V ద్వారా త్వరణం పొందిన ఎలక్ట్రాన్లకు y-అక్షంపై λ ను, x-అక్షంపై 1/√V ను తీసుకుని గ్రాఫ్ గీశారు. ఆ గ్రాఫ్ (a) మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళరేఖ (b) లంబకోణ అతిపరవలయం (c) పరవలయం (d) x-అక్షానికి సమాంతర రేఖ
40. ఒక కణానికి y-అక్షంపై log λ ను, x-అక్షంపై log KE ను తీసుకుని గ్రాఫ్ గీశారు. ఆ సరళరేఖ వాలు (a) 1/2 (b) −1 (c) 2 (d) −1/2
41. కింది పట్టిక కదులుతున్న నాలుగు కణాలను చూపిస్తుంది.
| కణం | ద్రవ్యరాశి (kg) | వేగం (m s⁻¹) |
|---|---|---|
| P: ఎలక్ట్రాన్ | 9.1 × 10⁻³¹ | 1.0 × 10⁶ |
| Q: ప్రోటాన్ | 1.67 × 10⁻²⁷ | 1.0 × 10³ |
| R: న్యూట్రాన్ | 1.68 × 10⁻²⁷ | 1.0 × 10⁴ |
| S: α-కణం | 6.64 × 10⁻²⁷ | 1.0 × 10² |
వీటిలో అతి పెద్ద డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం దేనికి ఉంటుంది? (a) P (b) Q (c) S (d) R
Q42–Q43 కు పేరా: ఒక కళాశాలలోని ఎలక్ట్రాన్ సూక్ష్మదర్శిని ఎలక్ట్రాన్లను నమూనాను చేరే ముందు నిశ్చల స్థితి నుంచి 10 kV ద్వారా త్వరణం చేస్తుంది. సాపేక్షతా ఫలితాలను వదిలేసి, λ = 12.27/√V Å వాడండి.
42. ఎలక్ట్రాన్ల తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు (a) 1.23 Å (b) 0.123 Å (c) 0.0123 Å (d) 12.3 Å
43. వోల్టేజ్ను 40 kV కు పెంచారు. కొత్త తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు (a) 0.061 Å (b) 0.031 Å (c) 0.245 Å (d) 0.123 Å
44. ఒక ఎలక్ట్రాన్ స్థానంలో అనిశ్చితత్వం దాని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యానికి సమానం. దాని వేగంలో కనిష్ఠ భిన్నాత్మక అనిశ్చితత్వం Δv/v (a) 4π (b) 1 (c) 1/2π (d) 1/4π
45. ఒక ఎలక్ట్రాన్ 0.1 nm వెడలుపు గల ప్రాంతంలో పరిమితమై ఉంది (Δx = 0.1 nm). దాని వేగంలో కనిష్ఠ అనిశ్చితత్వం సుమారు (h = 6.626 × 10⁻³⁴ J s, mₑ = 9.1 × 10⁻³¹ kg) (a) 5.8 × 10³ m s⁻¹ (b) 5.8 × 10⁵ m s⁻¹ (c) 5.8 × 10⁷ m s⁻¹ (d) 1.2 × 10⁶ m s⁻¹
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | λ = h/√(2mqV): 12.27, 0.286, 0.101 (× 1/√V) Å; సాధారణ రూపం h/√(2mE) |
| 32 | c | ఎలక్ట్రాన్ వివర్తనం; సూక్ష్మ వివరాలకు చిన్న λ; స్థావర తరంగాలు mvr = nh/2π ఇస్తాయి; పెద్ద వస్తువులకు λ అతి చిన్నది |
| 33 | d | ఒకే p కు 1 : 1; ఒకే v కు mₚ/mₑ = 1836; ఒకే KE కు √1836 ≈ 43; ఒకే V వద్ద ప్రోటాన్/α కు √8 ≈ 2.8 |
| 34 | b | h/4π, h/(4πm), h/p, 12.27/√V |
| 35 | c | A, B, C సత్యం; కారుకు అనిశ్చితత్వం కొలవగల దేనికంటే చాలా తక్కువ |
| 36 | c | B అసత్యం: ఈ హద్దు ప్రకృతిలోనే ఉంది, పరికరాలలో కాదు |
| 37 | d | 2πr = nλ; 2π × 0.529 = 3.32 Å; λ = 2πr/n ∝ n |
| 38 | b | ఒకే λ అంటే ఒకే p; శక్తులు వేరు (ఫోటాన్ E = pc, ఎలక్ట్రాన్ E = p²/2m); 12.27² ≈ 150; 12.27/10 = 1.23 Å |
| 39 | a | λ = 12.27 × (1/√V), మూలబిందువు గుండా సరళరేఖ |
| 40 | d | λ ∝ KE^(−1/2) |
| 41 | c | ద్రవ్యవేగాలు: P 9.1 × 10⁻²⁵, Q 1.67 × 10⁻²⁴, R 1.68 × 10⁻²³, S 6.64 × 10⁻²⁵ kg m s⁻¹; అతి చిన్న p ఉన్నది S |
| 42 | b | 12.27/√10000 = 0.1227 Å |
| 43 | a | V నాలుగు రెట్లు, λ సగం: 0.0614 Å |
| 44 | d | Δp ≥ h/(4πλ) = p/4π, కాబట్టి Δv/v ≥ 1/4π ≈ 0.08 |
| 45 | b | Δv = 6.626 × 10⁻³⁴ / (4π × 9.1 × 10⁻³¹ × 10⁻¹⁰) = 5.79 × 10⁵ m s⁻¹ |