అధ్యాయం 7: క్వాంటం సంఖ్యలు మరియు ఆర్బిటాల్ల ఆకారాలు (Quantum Numbers and Shapes of Orbitals)
పరమాణువులోని ప్రతి ఎలక్ట్రాన్కూ నాలుగు సంఖ్యల చిరునామా ఉంటుంది: కర్పరం, ఉపకర్పరం, ఆర్బిటాల్, స్పిన్. ఇవే దాని క్వాంటం సంఖ్యలు. వీటిలో మూడు ష్రోడింగర్ సమీకరణాన్ని సాధించడం ద్వారా వస్తాయి; నాలుగోదైన స్పిన్ను ప్రయోగాల ఆధారంగా చేర్చారు. ప్రతి ఆర్బిటాల్ పరిమాణం, ఆకారం, దిక్కులను ఇవే నిర్ణయిస్తాయి.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ప్రధాన, ఎజిముతల్, అయస్కాంత, స్పిన్ క్వాంటం సంఖ్యలు, వాటి అనుమత విలువలు, అర్థం.
ప్రతి కర్పరం ఎన్ని ఉపకర్పరాలు, ఆర్బిటాల్లు, ఎలక్ట్రాన్లను ఉంచుకోగలదు.
ఒక క్వాంటం సంఖ్యల సమితి అనుమతమేనా అని ఎలా తనిఖీ చేయాలి.
ఆర్బిటల్, స్పిన్ కోణీయ ద్రవ్యవేగం.
s, p, d ఆర్బిటాల్ల ఆకారాలు, దిక్కులు, వాటి నోడల్ తలాలు.
7.1 ప్రధాన క్వాంటం సంఖ్య (n)
విలువలు: n = 1, 2, 3, … (ధన పూర్ణసంఖ్యలు).
ఇది కర్పరాన్ని (Shell) సూచిస్తుంది: n = 1, 2, 3, 4 అంటే K, L, M, N కర్పరాలు.
ఇది ఆర్బిటాల్ పరిమాణాన్ని, ముఖ్యంగా దాని శక్తిని నిర్ణయిస్తుంది. n ఎక్కువైతే ఆర్బిటాల్ పెద్దది, ఎలక్ట్రాన్ కేంద్రకానికి దూరంగా, శక్తి ఎక్కువ.
n కర్పరంలో n² ఆర్బిటాల్లు ఉంటాయి, గరిష్ఠంగా 2n² ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి.
7.2 ఎజిముతల్ (కోణీయ ద్రవ్యవేగ) క్వాంటం సంఖ్య (l)
విలువలు: l = 0, 1, 2, …, (n − 1). కాబట్టి n కర్పరంలో n ఉపకర్పరాలు ఉంటాయి.
ఇది ఉపకర్పరాన్ని (Subshell) సూచిస్తుంది, ఆర్బిటాల్ ఆకారాన్ని నిర్ణయిస్తుంది.
| l | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
|---|---|---|---|---|---|
| ఉపకర్పరం | s | p | d | f | g |
ఈ అక్షరాలు పాత వర్ణపటాల పదాల నుంచి వచ్చాయి: sharp, principal, diffuse, fundamental.
| n | అనుమత l | ఉపకర్పరాలు |
|---|---|---|
| 1 | 0 | 1s |
| 2 | 0, 1 | 2s, 2p |
| 3 | 0, 1, 2 | 3s, 3p, 3d |
| 4 | 0, 1, 2, 3 | 4s, 4p, 4d, 4f |
l ఎప్పుడూ n కంటే తక్కువగా ఉండాలి, కాబట్టి 1p, 2d, 3f అనేవి లేవు.
ఎలక్ట్రాన్ ఆర్బిటల్ కోణీయ ద్రవ్యవేగం (Orbital angular momentum) l పై ఆధారపడుతుంది:
s ఎలక్ట్రాన్కు (l = 0) ఇది సున్నా. p ఎలక్ట్రాన్కు √2 h/2π, d కు √6 h/2π.
7.3 అయస్కాంత క్వాంటం సంఖ్య (mₗ)
విలువలు: mₗ = −l, …, 0, …, +l. అంటే (2l + 1) విలువలు.
ప్రతి విలువ ఒక ఆర్బిటాల్. mₗ ఆర్బిటాల్ అంతరిక్షంలో ఉండే దిక్కును (Orientation) చెబుతుంది.
| ఉపకర్పరం | l | mₗ విలువలు | ఆర్బిటాల్లు | గరిష్ఠ ఎలక్ట్రాన్లు |
|---|---|---|---|---|
| s | 0 | 0 | 1 | 2 |
| p | 1 | −1, 0, +1 | 3 | 6 |
| d | 2 | −2, −1, 0, +1, +2 | 5 | 10 |
| f | 3 | −3 నుంచి +3 | 7 | 14 |
ఒక హాస్టల్ను ఊహించండి. n అంతస్తు, l గది రకం (సింగిల్, మూడు పడకలు, ఐదు పడకలు), mₗ ఒక ప్రత్యేక గది; ప్రతి గదిలో (ఆర్బిటాల్లో) రెండు పడకలు మాత్రమే.
7.4 స్పిన్ క్వాంటం సంఖ్య (mₛ)
1925లో ఉలెన్బెక్, గౌడ్ష్మిట్ ఒక ప్రతిపాదన చేశారు: ఎలక్ట్రాన్ కేంద్రకం చుట్టూ తిరగడమే కాకుండా, బొంగరంలా తన అక్షం చుట్టూ కూడా తిరుగుతుంది. ఈ స్పిన్ దానికి చిన్న అయస్కాంత భ్రామకాన్ని ఇస్తుంది.
ఎంచుకున్న అక్షం దృష్ట్యా స్పిన్కు రెండు దిక్కులు సాధ్యం: mₛ = +½ లేదా −½. వీటిని ↑, ↓ గా (సవ్య, అపసవ్య దిశలు) చూపిస్తారు.
mₛ ష్రోడింగర్ సమీకరణం నుంచి రాదు; ఇది అదనపు, సహజసిద్ధ ధర్మం.
ఒక ఆర్బిటాల్లోని రెండు ఎలక్ట్రాన్లకు వ్యతిరేక స్పిన్లు ఉండాలి (పౌలి, అధ్యాయం 8). అలాంటి ఎలక్ట్రాన్లను జతకూటిన (Paired) ఎలక్ట్రాన్లు అంటారు.
s = ½ తో స్పిన్ కోణీయ ద్రవ్యవేగ పరిమాణం:
జతకూడని ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్న పరమాణువులు లేదా అయాన్లు అయస్కాంత క్షేత్రంలోకి ఆకర్షించబడతాయి (పారా అయస్కాంత, Paramagnetic). అన్ని ఎలక్ట్రాన్లూ జతకూడితే ఆ పదార్థం క్షీణంగా వికర్షించబడుతుంది (డయా అయస్కాంత, Diamagnetic).
7.5 నాలుగు క్వాంటం సంఖ్యల సారాంశం
| క్వాంటం సంఖ్య | గురుతు | అనుమత విలువలు | చెప్పేది |
|---|---|---|---|
| ప్రధాన | n | 1, 2, 3, … | కర్పరం, పరిమాణం, ముఖ్య శక్తి |
| ఎజిముతల్ | l | 0 నుంచి n − 1 | ఉపకర్పరం, ఆకారం, ఆర్బిటల్ కోణీయ ద్రవ్యవేగం |
| అయస్కాంత | mₗ | −l నుంచి +l | ఆర్బిటాల్ దిక్కు |
| స్పిన్ | mₛ | +½, −½ | ఎలక్ట్రాన్ స్పిన్ దిశ |
ఒక పరమాణువులోని ఏ రెండు ఎలక్ట్రాన్లకూ నాలుగు క్వాంటం సంఖ్యలూ ఒకేలా ఉండవు.
7.6 s, p, d ఆర్బిటాల్ల ఆకారాలు

పై వరుస: ఒక s, మూడు p ఆర్బిటాల్లు. కింది వరుస: dₓᵧ, dᵧ_z, dₓ_z తమ ఖండాలను అక్షాల మధ్య ఉంచుతాయి; dₓ²₋ᵧ², d_z² వాటిని అక్షాలపైనే ఉంచుతాయి.
s ఆర్బిటాల్లు (l = 0). గోళాకారం, అన్ని దిశలలో ఒకేలా ఉంటాయి, కాబట్టి ప్రతి కర్పరంలో ఒక్క s ఆర్బిటాల్ మాత్రమే ఉంటుంది. 1s నుంచి 2s, 3s కు పరిమాణం పెరుగుతుంది. 2s, 3s లలో గోళం లోపల దాగిన వ్యాసార్ధ నోడ్లు ఉంటాయి.
p ఆర్బిటాల్లు (l = 1). ప్రతిదానికీ కేంద్రకానికి ఎదురెదురు వైపులా రెండు ఖండాలు (lobes) ఉంటాయి; ఇది డంబెల్ (Dumb-bell) ఆకారం. మూడు p ఆర్బిటాల్లు మూడు అక్షాల వెంట ఉంటాయి: pₓ, pᵧ, p_z. స్వేచ్ఛా పరమాణువులో వాటి శక్తి సమానం (సమశక్తి). ప్రతి p ఆర్బిటాల్కు కేంద్రకం గుండా ఒక నోడల్ తలం (Nodal plane) ఉంటుంది: p_z కు అది xy తలం. రెండు ఖండాలలో ψ సంజ్ఞలు వ్యతిరేకం. 2p నుంచి 3p, 4p కు పరిమాణం, శక్తి పెరుగుతాయి. (mₗ = −1, 0, +1 కు, x, y, z అనే పేర్లకు సులభమైన ఒకటికి-ఒకటి సంబంధం లేదు.)
d ఆర్బిటాల్లు (l = 2). ఐదు ఆర్బిటాల్లు, మొదటిసారి n = 3 వద్ద కనిపిస్తాయి.
dₓᵧ, dᵧ_z, dₓ_z: ప్రతిదానికీ నాలుగు ఖండాలు, వాటి తలంలోని అక్షాల మధ్య ఉంటాయి.
dₓ²₋ᵧ²: x, y అక్షాల వెంట నాలుగు ఖండాలు.
d_z²: z-అక్షం వెంట రెండు ఖండాలు, మధ్యలో xy తలంలో ఒక వలయం (డోనట్).
స్వేచ్ఛా పరమాణువులో ఒక కర్పరంలోని ఐదు d ఆర్బిటాల్లకూ శక్తి సమానం.
| ఆర్బిటాల్ | ఖండాలు ఎక్కడ ఉంటాయి | కోణీయ నోడ్లు |
|---|---|---|
| pₓ | x వెంట | yz తలం |
| pᵧ | y వెంట | xz తలం |
| p_z | z వెంట | xy తలం |
| dₓᵧ | x, y అక్షాల మధ్య | xz, yz తలాలు |
| dᵧ_z | y, z అక్షాల మధ్య | xy, xz తలాలు |
| dₓ_z | x, z అక్షాల మధ్య | xy, yz తలాలు |
| dₓ²₋ᵧ² | x, y అక్షాల వెంట | x, y అక్షాలకు 45° వద్ద రెండు తలాలు |
| d_z² | z వెంట, xy తలంలో వలయంతో | రెండు శంకు ఉపరితలాలు (తలం లేదు) |
ఈ ఆకారాలు రసాయన బంధంలో, స్ఫటిక క్షేత్ర సిద్ధాంతంలో (dₓ²₋ᵧ², d_z² లిగాండ్ల వైపు ఉంటాయి) మళ్లీ వస్తాయి.
సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 7.1: n = 3 కు సాధ్యమైన l, mₗ విలువలను రాయండి. ఎన్ని ఆర్బిటాల్లు ఉంటాయి?
సాధన: l = 0 (mₗ = 0); l = 1 (mₗ = −1, 0, +1); l = 2 (mₗ = −2 నుంచి +2). ఆర్బిటాల్లు = 1 + 3 + 5 = 9 = n².
సాధించిన ఉదాహరణ 7.2: కింది (n, l, mₗ, mₛ) సమితులలో అనుమతించబడనివి ఏవి? (i) 2, 2, 1, +½ (ii) 3, 1, −2, −½ (iii) 4, 3, −3, +½ (iv) 1, 0, 0, 0
సాధన: (i) l, n కంటే తక్కువగా ఉండాలి: అనుమతించబడదు. (ii) l = 1 కు mₗ = −2 కాదు: అనుమతించబడదు. (iii) అనుమతం (4f ఎలక్ట్రాన్). (iv) mₛ = 0 కాదు: అనుమతించబడదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.3: (n = 4, l = 2), (n = 5, l = 3) ఉపకర్పరాల పేర్లు చెప్పండి.
సాధన: 4d మరియు 5f.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.4: ఒక పరమాణువులో (a) n = 3, (b) n = 4 మరియు l = 1, (c) n = 3 మరియు mₗ = 0 ఉన్న ఎలక్ట్రాన్లు ఎన్ని ఉండవచ్చు?
సాధన: (a) 2n² = 18. (b) 4p: 3 ఆర్బిటాల్లు, 6 ఎలక్ట్రాన్లు. (c) 3s, 3p, 3d లలో ప్రతిదానిలో mₗ = 0 ఒక్కసారి వస్తుంది: 3 ఆర్బిటాల్లు, కాబట్టి 6 ఎలక్ట్రాన్లు.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.5: 3d, 4s ఎలక్ట్రాన్ల ఆర్బిటల్ కోణీయ ద్రవ్యవేగాన్ని కనుగొనండి.
సాధన: 3d: l = 2, L = √(2 × 3) h/2π = √6 h/2π. 4s: l = 0, L = 0. ఈ విలువ l పై ఆధారపడుతుంది, n పై కాదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.6: 4f ఎలక్ట్రాన్కు నాలుగు క్వాంటం సంఖ్యల వేర్వేరు సమితులు ఎన్ని సాధ్యం?
సాధన: n = 4, l = 3 స్థిరం. mₗ కు 7 విలువలు, mₛ కు 2. సమితులు = 7 × 2 = 14; ఇది f ఉపకర్పరం పట్టే 14 ఎలక్ట్రాన్లతో సరిపోతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.7: x, y అక్షాల వెంట ఖండాలు ఉన్న d ఆర్బిటాల్ పేరు చెప్పండి, dₓᵧ నోడల్ తలాలను ఇవ్వండి.
సాధన: dₓ²₋ᵧ² అక్షాల వెంట ఉంటుంది. dₓᵧ ఖండాలు x, y అక్షాల మధ్య ఉంటాయి, కాబట్టి దాని నోడల్ తలాలు xz, yz.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.8: n + l = 5 ఉన్న అన్ని ఆర్బిటాల్లలో ఎన్ని ఎలక్ట్రాన్లు ఉండవచ్చు?
సాధన: n + l = 5, l < n అయిన జతలు: (5, 0) = 5s, (4, 1) = 4p, (3, 2) = 3d. (2, 3) అనుమతం కాదు. ఆర్బిటాల్లు = 1 + 3 + 5 = 9, కాబట్టి 18 ఎలక్ట్రాన్లు.
త్వరిత పునశ్చరణ
n = 1, 2, 3, …; l = 0 నుంచి n − 1; mₗ = −l నుంచి +l; mₛ = ±½.
n కర్పరం: n ఉపకర్పరాలు, n² ఆర్బిటాల్లు, 2n² ఎలక్ట్రాన్లు. l ఉపకర్పరం: (2l + 1) ఆర్బిటాల్లు, 2(2l + 1) ఎలక్ట్రాన్లు.
ఆర్బిటల్ కోణీయ ద్రవ్యవేగం = √(l(l + 1)) h/2π; స్పిన్ కోణీయ ద్రవ్యవేగం = (√3/2) h/2π.
s గోళాకారం; p ఒక అక్షం వెంట డంబెల్, ఒక నోడల్ తలం; d ఎక్కువగా నాలుగు ఖండాలు, రెండు కోణీయ నోడ్లు.
dₓ²₋ᵧ², d_z² అక్షాల వెంట; dₓᵧ, dᵧ_z, dₓ_z అక్షాల మధ్య.
జతకూడని ఎలక్ట్రాన్లు ఒక జాతిని పారా అయస్కాంతం చేస్తాయి.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
l = n ని అనుమతించడం. l గరిష్ఠ విలువ n − 1, కాబట్టి 2d, 3f లేవు.
mₗ విలువలు 0 నుంచి l అని తీసుకోవడం. అవి −l నుంచి +l వరకు.
d_z² కు రెండు నోడల్ తలాలు అనడం. దాని కోణీయ నోడ్లు రెండు శంకువులు.
"n = 3, mₗ = 0" కు ఎలక్ట్రాన్లు 2 అని లెక్కించడం. ఆ కర్పరంలోని ప్రతి ఉపకర్పరం ఒక mₗ = 0 ఆర్బిటాల్ని ఇస్తుంది.
mₛ = 0 లేదా ±1 అని రాయడం.
ఆర్బిటల్ కోణీయ ద్రవ్యవేగం n పై ఆధారపడుతుందని అనుకోవడం. అది l పై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. ప్రధాన క్వాంటం సంఖ్య ముఖ్యంగా నిర్ణయించేది (a) ఆర్బిటాల్ ఆకారం (b) ఆర్బిటాల్ దిక్కు (c) కర్పరం పరిమాణం, శక్తి (d) ఎలక్ట్రాన్ స్పిన్
2. n = 3 కు l అనుమత విలువలు (a) 0, 1, 2 (b) 1, 2, 3 (c) 0, 1, 2, 3 (d) 0 మాత్రమే
3. d ఉపకర్పరంలో ఆర్బిటాల్ల సంఖ్య (a) 3 (b) 7 (c) 1 (d) 5
4. p ఆర్బిటాల్ ఆకారం (a) గోళాకారం (b) డంబెల్ (c) ద్వి-డంబెల్ (d) వలయం మాత్రమే
5. స్పిన్ క్వాంటం సంఖ్య అనుమత విలువలు (a) 0, 1 (b) +1, −1 (c) +½, −½ (d) 0 మాత్రమే
6. ప్రధాన క్వాంటం సంఖ్య n గల కర్పరంలో గరిష్ఠ ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) n² (b) 2n² (c) 2n (d) n
7. అయస్కాంత క్వాంటం సంఖ్య తెలియజేసేది (a) అంతరిక్షంలో ఆర్బిటాల్ దిక్కు (b) ఆర్బిటాల్ పరిమాణం (c) కర్పరం శక్తి మాత్రమే (d) స్పిన్ దిశ
8. గోళాకార ఆర్బిటాల్ ఏది? (a) 2p (b) 3d (c) 4f (d) 3s
9. l = 3 గల ఉపకర్పరం (a) d (b) p (c) f (d) s
10. n = 4 కర్పరంలో ఆర్బిటాల్ల సంఖ్య (a) 16 (b) 8 (c) 4 (d) 32
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. కింది క్వాంటం సంఖ్యల సమితులలో (n, l, mₗ) అనుమతం కానిది ఏది? (a) 2, 1, 0 (b) 3, 2, −2 (c) 2, 2, 1 (d) 4, 0, 0
12. n = 4, l = 2 గల ఆర్బిటాల్ (a) 4p (b) 4d (c) 4f (d) 2d
13. ఒక పరమాణువులో n = 4, l = 1 ఉండగల ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 2 (b) 10 (c) 6 (d) 14
14. 3d ఎలక్ట్రాన్ ఆర్బిటల్ కోణీయ ద్రవ్యవేగం (a) √6 h/2π (b) √2 h/2π (c) 2h/2π (d) సున్నా
15. x, y అక్షాల వెంట ఖండాలు ఉన్న d ఆర్బిటాల్ ఏది? (a) dₓᵧ (b) d_z² (c) dᵧ_z (d) dₓ²₋ᵧ²
16. p_z ఆర్బిటాల్ నోడల్ తలం (a) yz తలం (b) xy తలం (c) xz తలం (d) ఏదీ కాదు; దానికి నోడల్ తలం లేదు
17. ఒక పరమాణువులో n = 3, mₗ = 0 ఉండగల ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 2 (b) 3 (c) 6 (d) 18
18. dₓᵧ ఆర్బిటాల్లో నోడల్ తలాల సంఖ్య (a) 0 (b) 1 (c) 3 (d) 2
19. నోడల్ తలం లేకుండా రెండు శంకు నోడల్ ఉపరితలాలు ఉన్న ఆర్బిటాల్ ఏది? (a) d_z² (b) dₓᵧ (c) pₓ (d) dₓ²₋ᵧ²
20. n = 3, l = 2, mₛ = +½ ఉన్న గరిష్ఠ ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 10 (b) 5 (c) 3 (d) 2
21. n = 4 కర్పరంలో ఉపకర్పరాల సంఖ్య (a) 3 (b) 16 (c) 4 (d) 8
22. ఏ ఆర్బిటాల్ సంకేతం అసాధ్యం? (a) 4f (b) 2p (c) 5d (d) 3f
స్థాయి 3: సవాలు
23. n + l = 5 గల ఆర్బిటాల్లలో ఉండగల మొత్తం ఎలక్ట్రాన్లు (a) 10 (b) 18 (c) 14 (d) 9
24. ఒక పరమాణువులో n = 4, mₛ = −½ ఉండగల ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 32 (b) 8 (c) 16 (d) 4
25. ఎలక్ట్రాన్ స్పిన్ కోణీయ ద్రవ్యవేగ పరిమాణం (a) h/4π (b) (√3/2)(h/2π) (c) √2 h/2π (d) సున్నా
26. ఏ జతలో రెండు ఆర్బిటాల్ల ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతా అక్షాల వెంట ఉంటుంది? (a) dₓᵧ, dᵧ_z (b) dₓ_z, d_z² (c) dₓ²₋ᵧ², d_z² (d) dₓᵧ, pₓ
27. 3d ఎలక్ట్రాన్, 2p ఎలక్ట్రాన్ ఆర్బిటల్ కోణీయ ద్రవ్యవేగాల నిష్పత్తి (a) √3 : 1 (b) 3 : 2 (c) 3 : 1 (d) 1 : 1
28. n = 3 కర్పరంలో mₗ = +1 లేదా −1 ఉన్న ఆర్బిటాల్లు ఎన్ని? (a) 2 (b) 6 (c) 3 (d) 4
29. ప్రతిపాదన (A): 3d ఉపకర్పరంలో ఐదు ఆర్బిటాల్లు ఉంటాయి.
కారణం (R): l = 2 కు mₗ (2l + 1) విలువలను తీసుకుంటుంది.
(a) రెండూ సత్యం, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సత్యం, R, A ను వివరించదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం
30. వాక్యం I: d_z² ఆర్బిటాల్కు రెండు నోడల్ తలాలు ఉంటాయి.
వాక్యం II: విడిగా ఉన్న పరమాణువులో ఒక కర్పరంలోని ఐదు d ఆర్బిటాల్లకూ శక్తి సమానం.
(a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | n కర్పరం పరిమాణం, ముఖ్య శక్తిని నిర్ణయిస్తుంది. |
| 2 | a | l = 0 నుంచి n − 1. |
| 3 | d | mₗ = −2 నుంచి +2. |
| 4 | b | ఎదురెదురు వైపులా రెండు ఖండాలు. |
| 5 | c | రెండే స్పిన్ స్థితులు. |
| 6 | b | 2n². |
| 7 | a | mₗ దిక్కును నిర్ణయిస్తుంది. |
| 8 | d | అన్ని s ఆర్బిటాల్లూ గోళాకారం. |
| 9 | c | l = 0, 1, 2, 3 కు s, p, d, f. |
| 10 | a | n² = 16. |
| 11 | c | l = 2 కు n కనీసం 3 ఉండాలి. |
| 12 | b | l = 2 అంటే d. |
| 13 | c | 4p: 3 ఆర్బిటాల్లు × 2. |
| 14 | a | √(2 × 3) h/2π. |
| 15 | d | x² − y², x మరియు y వెంట ఉంటుంది. |
| 16 | b | p_z ఖండాలు xy తలానికి పైన, కింద ఉంటాయి. |
| 17 | c | 3s, 3p, 3d లలో ఒక్కో mₗ = 0 ఆర్బిటాల్. |
| 18 | d | xz, yz తలాలు. |
| 19 | a | దాని కోణీయ నోడ్లు శంకువులు. |
| 20 | b | 5 ఆర్బిటాల్లు, ఒక్కోదానిలో ఒక +½ ఎలక్ట్రాన్. |
| 21 | c | 4s, 4p, 4d, 4f. |
| 22 | d | l = 3 కు n కనీసం 4 ఉండాలి. |
| 23 | b | 5s + 4p + 3d = 9 ఆర్బిటాల్లు. |
| 24 | c | 16 ఆర్బిటాల్లు, ఒక్కోదానిలో ఒక −½ ఎలక్ట్రాన్. |
| 25 | b | √(½ × 3/2) = √3/2. |
| 26 | c | రెండూ అక్షాల వైపు ఉంటాయి. |
| 27 | a | √6 : √2 = √3 : 1. |
| 28 | d | 3p లో రెండు, 3d లో రెండు. |
| 29 | a | 2l + 1 = 5 ఐదు ఆర్బిటాల్లను వివరిస్తుంది. |
| 30 | d | d_z² కు నోడల్ శంకువులు, తలాలు కాదు. |
అధ్యాయం 7 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ప్రధాన క్వాంటం సంఖ్య n = 1, 2, 3, … కర్పరాన్ని, దాని పరిమాణాన్ని, (ముఖ్యంగా) శక్తిని నిర్ణయిస్తుంది. n = 1, 2, 3, 4 కు K, L, M, N కర్పరాలు.
ఒక కర్పరంలో n² ఆర్బిటాల్లు, గరిష్ఠంగా 2n² ఎలక్ట్రాన్లు.
ఎజిముతల్ క్వాంటం సంఖ్య l = 0 నుంచి n − 1, ఉపకర్పరాన్ని, ఆకారాన్ని నిర్ణయిస్తుంది: l = 0, 1, 2, 3 అంటే s, p, d, f.
ఆర్బిటల్ కోణీయ ద్రవ్యవేగం = √(l(l + 1)) h/2π; s ఎలక్ట్రాన్లకు ఇది సున్నా.
అయస్కాంత క్వాంటం సంఖ్య mₗ = −l నుంచి +l (2l + 1 విలువలు) దిక్కును నిర్ణయిస్తుంది; కాబట్టి ఒక ఉపకర్పరంలో 2l + 1 ఆర్బిటాల్లు.
స్పిన్ క్వాంటం సంఖ్య mₛ = +½ లేదా −½; స్పిన్ కోణీయ ద్రవ్యవేగం = √(s(s + 1)) h/2π = (√3/2) h/2π.
జతకూడని ఎలక్ట్రాన్లు ఒక జాతిని పారా అయస్కాంతం చేస్తాయి; అన్నీ జతకూడితే డయా అయస్కాంతం.
s ఆర్బిటాల్లు గోళాకారం, కోణీయ నోడ్ ఉండదు.
p ఆర్బిటాల్లు (pₓ, pᵧ, p_z) అక్షాల వెంట డంబెల్ ఆకారం, ప్రతిదానికీ కేంద్రకం గుండా ఒక నోడల్ తలం.
d ఆర్బిటాల్లు: dₓᵧ, dᵧ_z, dₓ_z ఖండాలు అక్షాల మధ్య; dₓ²₋ᵧ² ఖండాలు x, y అక్షాలపై; d_z² కు z పై రెండు ఖండాలు, xy తలంలో వలయం.
dₓᵧ, dᵧ_z, dₓ_z, dₓ²₋ᵧ² లలో ప్రతిదానికీ రెండు నోడల్ తలాలు; d_z² కు వాటి బదులు రెండు శంకు నోడల్ ఉపరితలాలు.
స్వేచ్ఛా పరమాణువులో ఒక ఉపకర్పరంలోని అన్ని ఆర్బిటాల్లకూ (మూడు p, ఐదు d) శక్తి సమానం.
l ≥ n అయితే లేదా mₗ పరిమాణం l కంటే ఎక్కువైతే ఆ సమితి అసాధ్యం.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| ఉపకర్పరం | l | mₗ విలువలు | ఆర్బిటాల్లు | గరిష్ఠ ఎలక్ట్రాన్లు | ఆర్బిటల్ కోణీయ ద్రవ్యవేగం |
|---|---|---|---|---|---|
| s | 0 | 0 | 1 | 2 | 0 |
| p | 1 | −1, 0, +1 | 3 | 6 | √2 h/2π |
| d | 2 | −2 నుంచి +2 | 5 | 10 | √6 h/2π |
| f | 3 | −3 నుంచి +3 | 7 | 14 | √12 h/2π |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Sharp, Principal, Diffuse, Fundamental": s, p, d, f అక్షరాలు వచ్చిన పాత వర్ణపట పేర్లు.
"l ఎప్పుడూ తక్కువే": l ఎప్పుడూ n కంటే తక్కువ; mₗ పరిమాణం l ని మించదు.
"బేసి సంఖ్యల ఆర్బిటాల్లు": 1, 3, 5, 7; ఎప్పుడూ 2l + 1, ఎప్పుడూ బేసి సంఖ్య.
"z-స్క్వేర్ డోనట్ ధరిస్తుంది": మధ్యలో వలయం ఉన్న ఒకే ఒక d ఆర్బిటాల్ d_z².
భావనల అనుసంధానం
p, d ఆర్బిటాల్ల దిక్కులు సంకరణం, అణు ఆకారాన్ని నిర్ణయిస్తాయి: రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 3: రసాయన బంధం మరియు అణు నిర్మాణం.
పారా అయస్కాంతత్వం, d-ఆర్బిటాల్ ఆకారాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 11: d-, f-బ్లాక్ మూలకాలు, రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 12: సమన్వయ సమ్మేళనాలు లలో వాడతారు.
కోణీయ ద్రవ్యవేగ క్వాంటీకరణం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 18: పరమాణువులు మరియు కేంద్రకాలుతో అనుసంధానమవుతుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. జాబితా I (క్వాంటం సంఖ్య) ను జాబితా II (అది వర్ణించేది) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. n
B. l
C. mₗ
D. mₛ
జాబితా II:
i. అంతరిక్షంలో ఆర్బిటాల్ దిక్కు
ii. ఎలక్ట్రాన్ స్పిన్ దిశ
iii. కర్పరం పరిమాణం, ముఖ్య శక్తి
iv. ఆర్బిటాల్ ఆకారం
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
32. జాబితా I (ఉపకర్పరం) ను జాబితా II (ఆర్బిటాల్ల సంఖ్య) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. s
B. p
C. d
D. f
జాబితా II:
i. 3
ii. 1
iii. 7
iv. 5
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii
33. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. n కర్పరంలో ఆర్బిటాల్ల సంఖ్య
B. n కర్పరంలో గరిష్ఠ ఎలక్ట్రాన్లు
C. ఒక ఉపకర్పరంలో ఆర్బిటాల్ల సంఖ్య
D. ఆర్బిటల్ కోణీయ ద్రవ్యవేగం
జాబితా II:
i. √(l(l + 1)) h/2π
ii. 2l + 1
iii. n²
iv. 2n²
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
34. జాబితా I (d ఆర్బిటాల్) ను జాబితా II (ఆకారం, స్థానం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. d_z²
B. dₓ²₋ᵧ²
C. dₓᵧ
D. dᵧ_z
జాబితా II:
i. x, y అక్షాల మధ్య నాలుగు ఖండాలు
ii. x, y అక్షాల వెంట నాలుగు ఖండాలు
iii. y, z అక్షాల మధ్య నాలుగు ఖండాలు
iv. z వెంట రెండు ఖండాలు, xy తలంలో వలయం
(a) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i
35. కింది (n, l, mₗ, mₛ) సమితులలో ఎన్ని అనుమతం?
A. 3, 2, −2, +½
B. 2, 2, 0, −½
C. 4, 0, 0, −½
D. 3, 1, −2, +½
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. l = 3 కు mₗ 7 విలువలను తీసుకోగలదు.
B. 4f ఎలక్ట్రాన్కు l = 3.
C. ఒక పరమాణువులో n = 3, mₛ = +½ ఉన్న ఎలక్ట్రాన్లు గరిష్ఠంగా 9.
D. ఒక పరమాణువులో n = 4, l = 2 ఉన్న ఎలక్ట్రాన్లు గరిష్ఠంగా 6.
(a) A, B మరియు C మాత్రమే (b) A మరియు D మాత్రమే (c) B, C మరియు D మాత్రమే (d) A, B, C మరియు D
37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఎలక్ట్రాన్ స్పిన్ కోణీయ ద్రవ్యవేగం (√3/2) h/2π.
B. ప్రతి p ఆర్బిటాల్కు ఒక నోడల్ తలం ఉంటుంది.
C. d_z² ఆర్బిటాల్కు నోడల్ తలం లేదు.
D. విడిగా ఉన్న పరమాణువులో మూడు 2p ఆర్బిటాల్లకు వేర్వేరు శక్తులు ఉంటాయి.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. n = 4 కర్పరంలో 16 ఆర్బిటాల్లు ఉంటాయి.
B. n = 3, l = 1, mₗ = 0 ఉన్న ఎలక్ట్రాన్లు గరిష్ఠంగా 2.
C. 2s ఎలక్ట్రాన్ ఆర్బిటల్ కోణీయ ద్రవ్యవేగం సున్నా.
D. 2p, 3p ఎలక్ట్రాన్లకు ఆర్బిటల్ కోణీయ ద్రవ్యవేగం ఒకటే.
(a) A మరియు B మాత్రమే (b) A, B మరియు C మాత్రమే (c) C మరియు D మాత్రమే (d) A, B, C మరియు D
39. ఒక అనేక-ఎలక్ట్రాన్ పరమాణువులోని నాలుగు ఎలక్ట్రాన్లకు ఈ క్వాంటం సంఖ్యలు ఉన్నాయి:
| ఎలక్ట్రాన్ | n | l | mₗ | mₛ |
|---|---|---|---|---|
| P | 4 | 1 | 0 | +½ |
| Q | 3 | 2 | 1 | +½ |
| R | 4 | 0 | 0 | −½ |
| S | 3 | 1 | −1 | +½ |
వాటి శక్తులు పెరిగే క్రమం (a) R < S < Q < P (b) S < R < Q < P (c) S < Q < R < P (d) P < Q < R < S
40. ఒక చిత్రంలో ఒక ఆర్బిటాల్కు xy తలంలో x, y అక్షాల మధ్య ఉన్న నాలుగు ఖండాలు కనిపిస్తాయి. దాని రెండు నోడల్ తలాలు xz, yz. ఆ ఆర్బిటాల్ (a) dₓᵧ (b) dₓ²₋ᵧ² (c) d_z² (d) pₓ
41. ఒక ఉపకర్పరంలోని ఆర్బిటాల్ల సంఖ్య y ని l తో గ్రాఫ్ గీశారు. బిందువులు (0, 1), (1, 3), (2, 5), (3, 7). వాటి గుండా వెళ్లే రేఖ (a) y = l² + 1 (b) y = 2l (c) y = 2l + 1 (d) y = l + 1
Q42–Q43 కు పేరా: ఒక బరువైన పరమాణువులోని ఒక ఎలక్ట్రాన్ను n = 4, l = 2 వర్ణిస్తాయి. ఈ ఉపకర్పరం గురించి, అందులో ఎలక్ట్రాన్ చలనం గురించి ఒక విద్యార్థిని అడిగారు.
42. ఈ ఉపకర్పరం ఉంచుకోగల గరిష్ఠ ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 2 (b) 6 (c) 14 (d) 10
43. ఈ ఎలక్ట్రాన్ ఆర్బిటల్ కోణీయ ద్రవ్యవేగం (a) √6 h/2π (b) √2 h/2π (c) √12 h/2π (d) 4h/2π
44. ఒక పరమాణువులో n + l = 5 ఉన్న గరిష్ఠ ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 10 (b) 18 (c) 8 (d) 32
45. భూస్థితిలోని ఇనుము పరమాణువులో (Z = 26) l = 1 ఉన్న ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 6 (b) 18 (c) 12 (d) 8
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | d | n పరిమాణం/శక్తి, l ఆకారం, mₗ దిక్కు, mₛ స్పిన్ |
| 32 | a | s 1, p 3, d 5, f 7 |
| 33 | c | n² ఆర్బిటాల్లు, 2n² ఎలక్ట్రాన్లు, 2l + 1 ఆర్బిటాల్లు, √(l(l + 1)) h/2π |
| 34 | b | d_z² వలయం; dₓ²₋ᵧ² అక్షాలపై; dₓᵧ, dᵧ_z తమ అక్షాల మధ్య |
| 35 | b | B లో l = n; D లో mₗ పరిమాణం l కంటే ఎక్కువ |
| 36 | a | n = 4, l = 2 అంటే 4d, అది 10 ఎలక్ట్రాన్లను ఉంచుకుంటుంది |
| 37 | c | A, B, C సత్యం; స్వేచ్ఛా పరమాణువులో మూడు p ఆర్బిటాల్లు సమశక్తి |
| 38 | d | 4² = 16; ఒక ఆర్బిటాల్ 2 ఉంచుకుంటుంది; l = 0 సున్నా ఇస్తుంది; L l పై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది |
| 39 | b | (n + l) ప్రకారం 3p < 4s < 3d < 4p |
| 40 | a | xy తలంలో x, y అక్షాల మధ్య ఖండాలు: dₓᵧ |
| 41 | c | వాలు 2, అంతరమానం 1 |
| 42 | d | 4d లో 5 ఆర్బిటాల్లు, 10 ఎలక్ట్రాన్లు |
| 43 | a | √(2 × 3) = √6 |
| 44 | b | 5s (2) + 4p (6) + 3d (10) = 18 |
| 45 | c | Fe: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 3d⁶ 4s²; p ఎలక్ట్రాన్లు = 6 + 6 = 12 |