అధ్యాయం 1: గతిక సమతాస్థితి మరియు భౌతిక సమతాస్థితులు (Dynamic Equilibrium and Physical Equilibria)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
సమతాస్థితి అంటే ఏమిటి, దానిని గతిక సమతాస్థితి అని ఎందుకు అంటారు.
నాలుగు రకాల భౌతిక సమతాస్థితులు: ఘన–ద్రవ, ద్రవ–బాష్ప, ఘన–బాష్ప, ద్రవంలో కరిగిన వాయువు.
హెన్రీ నియమం (Henry's law), దాని రెండు సాధారణ రూపాలు, లెక్కల్లో దానిని ఎలా వాడాలి.
అన్ని భౌతిక సమతాస్థితులకు ఉండే సాధారణ లక్షణాలు.
ఐసోటోప్ గుర్తింపు (isotope labelling) వంటి ప్రయోగ ఆధారాల నుంచి సమతాస్థితిని ఎలా గుర్తించాలి.
1.1 సమతాస్థితి అంటే ఏమిటి
స్టీల్ గ్లాసులో వేడి టీ పోసి పైన ఒక ప్లేటు మూయండి. కొద్దిసేపటికే ప్లేటు కింద నీటి బిందువులు ఏర్పడతాయి. నీరు ఇంకా ఆవిరవుతూనే ఉంది, ఆవిరి మళ్ళీ ద్రవంగా మారుతూనే ఉంది. కొంత సమయం తర్వాత ద్రవం పరిమాణం మారడం ఆగిపోతుంది.
ఆ స్థిర స్థితినే సమతాస్థితి (Equilibrium) అంటారు. ఏమీ జరగనట్టు కనిపిస్తుంది, కానీ రెండు వ్యతిరేక ప్రక్రియలు ఒకే రేటుతో జరుగుతూ ఉంటాయి.
మూసిన పాత్రలో రసాయన చర్య కూడా ఇలాగే ప్రవర్తిస్తుంది. 700 K వద్ద మూసిన ఫ్లాస్క్లో H₂, I₂ తీసుకోండి. మొదట ముందుకు చర్య (forward reaction) మాత్రమే జరుగుతుంది, కాబట్టి HI పెరుగుతుంది. HI ఏర్పడుతున్న కొద్దీ వెనుకకు చర్య (reverse reaction) మొదలై వేగం పుంజుకుంటుంది. H₂, I₂ వినియోగమవుతున్న కొద్దీ ముందుకు చర్య నెమ్మదిస్తుంది.
ఏదో ఒక దశలో రెండు రేట్లు సమానమవుతాయి. అప్పటి నుంచి H₂, I₂, HI గాఢతలు స్థిరంగా ఉంటాయి. అవి స్థిరంగా ఉంటాయి, కానీ సాధారణంగా ఒకదానికొకటి సమానంగా ఉండవు.

చుక్కల గీత తర్వాత [HI], [H₂] సమానం కాకపోయినా మారడం ఆగిపోతాయి, ఎందుకంటే ముందుకు, వెనుకకు చర్యల రేట్లు సున్నా కాని ఒకే విలువ వద్ద కలిశాయి.
1.2 దీనిని గతిక సమతాస్థితి అని ఎందుకు అంటారు
సమతాస్థితి వద్ద రెండు చర్యలూ జరుగుతూనే ఉంటాయి. వాటి నికర ప్రభావం మాత్రమే సున్నా. అందుకే దీనిని గతిక సమతాస్థితి (Dynamic equilibrium) అంటారు.
రద్దీ సమయం కాని ఒక స్థిరమైన గంటలో ముంబై లోకల్ రైలు ప్లాట్ఫాం గురించి ఆలోచించండి. రైలు ఎక్కేవాళ్ళు, దిగేవాళ్ళు ఒకే రేటులో ఉంటారు. ప్లాట్ఫాం మీద జనం సంఖ్య మారదు, కానీ జనం ఎప్పుడూ కదులుతూనే ఉంటారు.
ఐసోటోపుల నుంచి రుజువు. అడుగున కొంత కరగని చక్కెర ఉన్న చక్కెర సంతృప్త ద్రావణం (saturated solution) తీసుకోండి. ఇప్పుడు రేడియోధార్మిక ¹⁴C తో తయారైన కొన్ని స్ఫటికాలు వేయండి. కొంతసేపటికి ద్రావణం రేడియోధార్మికంగా మారుతుంది. తర్వాత అడుగున ఉన్న ఘన పదార్థంలో కూడా ¹⁴C సమానంగా వ్యాపించి కనిపిస్తుంది. గుర్తించిన అణువులు ద్రావణంలోకి వెళ్ళాయి, గుర్తించని అణువులు బయటకు వచ్చాయి. ఘన పదార్థం మొత్తం పరిమాణం మాత్రం మారలేదు.
రసాయన సమతాస్థితులకూ ఇదే పరీక్ష పనిచేస్తుంది. సమతాస్థితిలో ఉన్న N₂, H₂, NH₃ లకు కొంత D₂ కలిపితే, త్వరలోనే అమ్మోనియాలో NH₂D, NHD₂, ND₃ రూపాల్లో డ్యూటీరియం కనిపిస్తుంది.
1.3 భౌతిక ప్రక్రియల్లో సమతాస్థితులు
భౌతిక సమతాస్థితి ఒకే పదార్థం యొక్క రెండు ప్రావస్థలను (phases), లేదా ఒక పదార్థాన్ని, దాని ద్రావణాన్ని కలుపుతుంది. ఇందులో ఏ రసాయన బంధమూ విడిపోదు.
| రకం | ఉదాహరణ | సమతాస్థితి వద్ద ఏవి సమానం | ఇచ్చిన పీడనం లేదా ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఏది స్థిరం |
|---|---|---|---|
| ఘనం ⇌ ద్రవం | 1 atm వద్ద మంచు ⇌ నీరు | ద్రవీభవన రేటు = ఘనీభవన రేటు | ఉష్ణోగ్రత (ద్రవీభవన స్థానం, 1 atm వద్ద 273.15 K) |
| ద్రవం ⇌ బాష్పం | మూసిన పాత్రలో నీరు ⇌ నీటి ఆవిరి | బాష్పీభవన రేటు = సాంద్రీకరణ రేటు | ఇచ్చిన T వద్ద బాష్ప పీడనం |
| ఘనం ⇌ బాష్పం | మూసిన జాడీలో అయోడిన్, కర్పూరం, నాఫ్తలీన్, NH₄Cl | ఉత్పతన రేటు = నిక్షేపణ రేటు | ఇచ్చిన T వద్ద బాష్ప పీడనం |
| ఘనం ⇌ ద్రావణం | సంతృప్త ద్రావణంలో చక్కెర | కరిగే రేటు = స్ఫటికీకరణ రేటు | ఇచ్చిన T వద్ద ద్రావణీయత |
| వాయువు ⇌ ద్రావణం | మూసిన సోడా సీసాలో CO₂ | కరిగే రేటు = బయటకు వచ్చే రేటు | ఇచ్చిన p, T వద్ద ద్రవంలో వాయువు గాఢత |
ఘనం–ద్రవం. 273 K, 1 atm వద్ద థర్మాస్ ఫ్లాస్క్లో మంచు, నీరు ఉంచండి. మంచు ద్రవ్యరాశి మారదు. అణువులు మంచును వదిలే రేటు, మంచులో చేరే రేటు సమానం. 1 atm వద్ద ఘనం, ద్రవం సమతాస్థితిలో ఉండే ఉష్ణోగ్రతను సాధారణ ద్రవీభవన స్థానం (normal melting point) అంటారు.
మంచు సాంద్రత నీటి కంటే తక్కువ. కాబట్టి పీడనం పెంచితే మంచు కరిగే దిశగా నెట్టబడుతుంది (నీరు తక్కువ స్థలం ఆక్రమిస్తుంది). అంటే పీడనం పెరిగితే మంచు ద్రవీభవన స్థానం కొద్దిగా తగ్గుతుంది. ఐస్ స్కేట్ బ్లేడు పాక్షికంగా ఈ విధంగానే పనిచేస్తుంది.
ద్రవం–బాష్పం. మూసిన పాత్రలో నీరు ఆవిరవుతుంది, బాష్ప పీడనం (vapour pressure) పెరుగుతుంది. ఆవిరి ఎక్కువగా పోగయ్యే కొద్దీ సాంద్రీకరణ (condensation) వేగం పుంజుకుంటుంది. రెండు రేట్లు సమానమైనప్పుడు పీడనం పెరగడం ఆగుతుంది. ఈ స్థిర విలువే సమతాస్థితి బాష్ప పీడనం. 373 K వద్ద నీటికి ఇది 1.013 bar (1 atm) కు సమానం. కాబట్టి 373 K నీటి సాధారణ బాష్పీభవన స్థానం (normal boiling point).
బాష్ప పీడనం ద్రవం స్వభావం, ఉష్ణోగ్రతపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది. కొంత ద్రవం మిగిలి ఉన్నంతవరకు అది ద్రవం పరిమాణం మీద గానీ, పాత్ర పరిమాణం మీద గానీ ఆధారపడదు.
తెరిచిన పాత్రలో ఆవిరి గదిలోకి వెళ్ళిపోతుంది. సమతాస్థితి ఏర్పడదు, ద్రవం ఎండిపోతుంది. అందుకే తడి కుర్తా బాల్కనీలో ఆరిపోతుంది.
బాష్పీభవన స్థానం, పీడనం. ద్రవం బాష్ప పీడనం బయటి పీడనానికి సమానమైనప్పుడు ద్రవం మరుగుతుంది. ప్రెషర్ కుక్కర్లో పీడనం సుమారు 2 atm, కాబట్టి నీరు దాదాపు 120 °C వద్ద మరుగుతుంది, పప్పు త్వరగా ఉడుకుతుంది. లేహ్లో గాలి పీడనం తక్కువ, కాబట్టి నీరు 100 °C కంటే తక్కువ వద్దే మరుగుతుంది, వంట ఎక్కువ సమయం పడుతుంది.
ఘనం–బాష్పం. అయోడిన్, కర్పూరం, నాఫ్తలీన్ వంటి ఘనాలు ఉత్పతనం (sublimation) చెందుతాయి. మూసిన జాడీలో ఊదా రంగు అయోడిన్ ఆవిరి ఖాళీ స్థలాన్ని నింపుతుంది; సమతాస్థితి చేరగానే దాని రంగు ఇక గాఢమవ్వదు.
ద్రవంలో ఘనం. ఇంకా కరగనంత వరకు నీటిలో చక్కెర కలుపుతూ ఉండండి. ఇప్పుడు ఘనంతో సమతాస్థితిలో ఉన్న సంతృప్త ద్రావణం మీ దగ్గర ఉంది. ఆ ఉష్ణోగ్రత వద్ద దాని గాఢతనే ద్రావణీయత (solubility) అంటారు.
1.4 ద్రవంలో వాయువు: హెన్రీ నియమం
చల్లని సోడా సీసా తెరిస్తే బుసబుసలాడుతుంది. మూసి ఉన్న సీసాలో ద్రవం పైన ఉన్న CO₂ వాయువు, అధిక పీడనం వద్ద ద్రవంలో కరిగిన CO₂ తో సమతాస్థితిలో ఉంటుంది. మూత తీయగానే పీడనం తగ్గుతుంది. ద్రావణీయత తగ్గి, అదనపు వాయువు బుడగలుగా బయటకు వస్తుంది.
హెన్రీ నియమం (Henry's law): స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద, నిర్దిష్ట ద్రావణి ద్రవ్యరాశిలో కరిగే వాయువు ద్రవ్యరాశి, ద్రావణి పైన ఉన్న ఆ వాయువు పీడనానికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
NEET లో ఎక్కువగా వాడే రూపం మోల్ భాగాన్ని (mole fraction) ఉపయోగిస్తుంది:
ఇక్కడ p వాయువు పాక్షిక పీడనం (partial pressure), x ద్రావణంలో దాని మోల్ భాగం, K_H హెన్రీ నియమ స్థిరాంకం (Henry's law constant) (bar లేదా kbar లో).
సూత్రాన్ని జాగ్రత్తగా చదవండి. p స్థిరంగా ఉంటే, K_H పెద్దదైతే x చిన్నది. కాబట్టి K_H ఎక్కువ అంటే ద్రావణీయత తక్కువ. ఉష్ణోగ్రత పెరిగితే K_H కూడా పెరుగుతుంది, కాబట్టి వెచ్చని నీటిలో వాయువులు తక్కువగా కరుగుతాయి. ఈ కారణంగానే వెచ్చని చెరువులోని చేపలకు ఆక్సిజన్ తక్కువగా అందుతుంది.
వాయు మిశ్రమానికి ప్రతి వాయువు సొంత పాక్షిక పీడనాన్నే వాడాలి: p(వాయువు) = (వాయు ప్రావస్థలో మోల్ భాగం) × (మొత్తం పీడనం).
నిత్య జీవితంలో ఉపయోగాలు
సోడా, శీతల పానీయాలను అధిక CO₂ పీడనం వద్ద సీల్ చేస్తారు.
లోతైన సముద్రంలో ఈదే డైవర్లు అధిక పీడనం వద్ద గాలి పీలుస్తారు. రక్తంలో ఎక్కువ N₂ కరుగుతుంది. వాళ్ళు చాలా వేగంగా పైకి వస్తే N₂ రక్తంలో బుడగలుగా ఏర్పడి "బెండ్స్" (the bends) అనే బాధ కలుగుతుంది. అందుకే డైవర్లు హీలియంతో విలీనం చేసిన గాలిని వాడతారు; హీలియం చాలా తక్కువగా కరుగుతుంది.
ఎత్తైన ప్రదేశాల్లో O₂ పాక్షిక పీడనం తక్కువ కాబట్టి రక్తంలో O₂ తక్కువగా ఉంటుంది. పర్వతారోహకులు బలహీనంగా, అయోమయంగా ఉంటారు (అనాక్సియా, anoxia).
ఒక సూక్ష్మ ఫలితం. పీడనాన్ని రెట్టింపు చేస్తే కరిగే ద్రవ్యరాశి రెట్టింపు అవుతుంది. కానీ ఈ వాయువు ఆక్రమించే ఘనపరిమాణాన్ని కొత్త (రెట్టింపు) పీడనం వద్ద కొలిస్తే అది మారదు. అంటే, వాడిన పీడనం వద్ద కొలిచిన కరిగిన ఘనపరిమాణం పీడనంపై ఆధారపడదు.
1.5 భౌతిక సమతాస్థితుల సాధారణ లక్షణాలు
నిర్దిష్ట ఉష్ణోగ్రత వద్ద మూసిన వ్యవస్థ (closed system) లో మాత్రమే సమతాస్థితి సాధ్యం.
రెండు వ్యతిరేక ప్రక్రియలూ ఒకే రేటుతో జరుగుతాయి, కాబట్టి వ్యవస్థ నిశ్చలంగా కనిపించినా అది గతికంగా ఉంటుంది.
కొలవగలిగే అన్ని ధర్మాలు (బాష్ప పీడనం, గాఢత, రంగు) స్థిరంగా మారతాయి.
సమతాస్థితి వద్ద, నిర్దిష్ట ఉష్ణోగ్రత వద్ద వ్యవస్థ యొక్క ఒక ధర్మానికి స్థిర విలువ ఉంటుంది. ఈ విలువే ఆ సమతాస్థితిని వర్ణిస్తుంది: ద్రవం–బాష్పానికి బాష్ప పీడనం, ఘనం–ద్రావణానికి ద్రావణీయత, స్థిర పీడనం వద్ద ఘనం–ద్రవానికి ద్రవీభవన స్థానం.
ఆ ధర్మం విలువ, సమతాస్థితి చేరేలోపు ప్రక్రియ ఎంత దూరం జరిగిందో చెబుతుంది.
సమతాస్థితిని ఏ వైపు నుంచైనా చేరవచ్చు. మూసిన జాడీలో తేమ గాలి అయినా, అదే జాడీలో ద్రవ నీరు అయినా, చివరికి రెండు ప్రావస్థలూ ఉన్నంతవరకు ఒకే తుది బాష్ప పీడనం వస్తుంది.
1.6 సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 1.1: మూత గట్టిగా బిగించిన స్టీల్ డబ్బాలో 30 °C వద్ద నీరు ఉంది. ఇది స్థిర సమతాస్థితా లేక గతిక సమతాస్థితా? మూత తీసేస్తే ఏమి మారుతుంది?
సాధన: ఇది గతిక ద్రవం–బాష్ప సమతాస్థితి. బాష్పీభవనం, సాంద్రీకరణ రెండూ సమాన రేట్లతో కొనసాగుతాయి, కాబట్టి బాష్ప పీడనం 30 °C విలువ వద్ద స్థిరంగా ఉంటుంది. మూత తీస్తే ఆవిరి బయటకు వెళ్ళిపోతుంది. సాంద్రీకరణ దానికి సరితూగలేదు, కాబట్టి సమతాస్థితి ఉండదు, నీరు నెమ్మదిగా ఆవిరైపోతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.2: కిందివాటిని ఘనం–ద్రవం, ద్రవం–బాష్పం, ఘనం–బాష్పం, ఘనం–ద్రావణం లేదా వాయువు–ద్రావణం అని గుర్తించండి: (i) మూసిన అల్మారాలో నాఫ్తలీన్ ఉండలు, (ii) సీల్ చేసిన సోడా నీటి సీసా, (iii) ద్రవీభవన స్థానం వద్ద ఉంచిన పాత్రలో అప్పుడే కరుగుతున్న నెయ్యి, (iv) ఉప్పు నీటి జగ్గు అడుగున మిగిలిన అదనపు ఉప్పు.
సాధన: (i) ఘనం–బాష్పం, (ii) వాయువు–ద్రావణం, (iii) ఘనం–ద్రవం, (iv) ఘనం–ద్రావణం.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.3: 298 K వద్ద నీటిలో వాయువు X కు K_H = 5.0 × 10⁴ bar. దాని పాక్షిక పీడనం 0.50 bar అయినప్పుడు నీటిలో దాని మోల్ భాగం కనుక్కోండి. 1 L నీటిలో సుమారు ఎన్ని మోల్లు కరుగుతాయి?
సాధన:
1 L నీరు = 1000 g, అంటే 1000/18 = 55.5 mol. x చాలా చిన్నది కాబట్టి n(వాయువు) ≈ x × n(నీరు) = 1.0 × 10⁻⁵ × 55.5 = 5.6 × 10⁻⁴ mol.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.4: CO₂ పీడనం 1.0 atm వద్ద లీటరుకు 0.040 mol CO₂ కరుగుతుందని ఒక సోడా తయారీదారు కనుగొన్నాడు. అదే ఉష్ణోగ్రత వద్ద 3.0 atm వద్ద లీటరుకు ఎంత కరుగుతుంది?
సాధన: ద్రావణీయత పీడనానికి అనులోమానుపాతం, కాబట్టి C = 0.040 × 3.0 = 0.12 mol L⁻¹.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.5: చెన్నైలో నీరు 100 °C వద్ద మరుగుతుంది, కానీ లేహ్లో సుమారు 88 °C వద్దే మరుగుతుంది. ద్రవం–బాష్ప సమతాస్థితి భావనతో దీన్ని వివరించండి.
సాధన: ద్రవం బాష్ప పీడనం బయటి పీడనానికి సమానమైనప్పుడు ద్రవం మరుగుతుంది. లేహ్లో గాలి పీడనం చాలా తక్కువ. నీటి బాష్ప పీడనం ఆ తక్కువ విలువను తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్దే చేరుకుంటుంది, కాబట్టి నీరు 100 °C కంటే తక్కువ వద్ద మరుగుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.6: డైవింగ్ ట్యాంకులోకి 5.0 bar మొత్తం పీడనం వద్ద గాలిని నింపారు. మోల్ల పరంగా గాలిలో O₂ 20%. K_H(O₂) = 35 kbar. ఈ గాలితో తాకుతున్న నీటిలో O₂ మోల్ భాగం కనుక్కోండి.
సాధన: O₂ పాక్షిక పీడనం = 0.20 × 5.0 = 1.0 bar.
హెన్రీ నియమంలో మొత్తం పీడనాన్ని నేరుగా ఎప్పుడూ వాడరు అని గమనించండి. ఆ వాయువు పాక్షిక పీడనం మాత్రమే లెక్కలోకి వస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.7: ఒక స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద 100 mL నీటిలో 10 mL వాయువు కరుగుతుంది; వాయువు ఘనపరిమాణాన్ని 1 bar వద్ద కొలిచారు. వాయు పీడనాన్ని 4 bar కు పెంచితే, (a) కరిగే ద్రవ్యరాశి ఎలా మారుతుంది, (b) కరిగిన వాయువును 4 bar వద్ద కొలిస్తే అది ఎంత ఘనపరిమాణం ఆక్రమిస్తుంది?
సాధన: (a) కరిగే ద్రవ్యరాశి పీడనానికి అనులోమానుపాతం, కాబట్టి 4 రెట్లు అవుతుంది. (b) 4 రెట్లు వాయువు 4 రెట్లు పీడనం వద్ద అదే ఘనపరిమాణాన్ని ఆక్రమిస్తుంది (బాయిల్ నియమం: V = nRT/p). కాబట్టి 4 bar వద్ద కొలిస్తే ఇప్పటికీ 10 mL. ఇది NEET లో పాత ఉచ్చు: వాడిన పీడనం వద్ద కొలిచిన కరిగిన ఘనపరిమాణం పీడనంపై ఆధారపడదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.8: అడుగున ఘన AgI ఉన్న AgI సంతృప్త ద్రావణానికి కొంత రేడియోధార్మిక అయోడైడ్ (¹³¹I⁻) కలిపారు. కొన్ని గంటల తర్వాత ఘన AgI రేడియోధార్మికంగా కనిపించింది. ఇది ఏమి నిరూపిస్తుంది?
సాధన: ఘనం ద్రవ్యరాశి మారకపోయినా అది గుర్తించిన అయోడైడ్ను పొందింది. అంటే AgI ఇంకా కరుగుతూనే ఉంది, ఇంకా అవక్షేపిస్తూనే ఉంది, సమాన రేట్లతో. సమతాస్థితి గతికమైనది, స్థిరమైనది (static) కాదు.
త్వరిత పునశ్చరణ
సమతాస్థితి: ముందుకు చర్య రేటు = వెనుకకు చర్య రేటు, రెండూ సున్నా కావు. గాఢతలు స్థిరంగా ఉంటాయి, సమానంగా కాదు.
సమతాస్థితికి మూసిన వ్యవస్థ అవసరం; దాన్ని ఏ వైపు నుంచైనా చేరవచ్చు.
ద్రవం–బాష్ప సమతాస్థితిని బాష్ప పీడనం వర్ణిస్తుంది; అది ద్రవం, T పై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది.
బాష్ప పీడనం బయటి పీడనానికి సమానమయ్యే ఉష్ణోగ్రతే బాష్పీభవన స్థానం. బయటి పీడనం ఎక్కువైతే బాష్పీభవన స్థానం ఎక్కువ.
మంచు ⇌ నీరు: పీడనం పెరిగితే మంచు ద్రవీభవన స్థానం తగ్గుతుంది, ఎందుకంటే నీటి సాంద్రత మంచు కంటే ఎక్కువ.
హెన్రీ నియమం: p = K_H x. K_H ఎక్కువైతే ద్రావణీయత తక్కువ. T తో K_H పెరుగుతుంది, కాబట్టి T పెరిగితే వాయు ద్రావణీయత తగ్గుతుంది.
హెన్రీ నియమంలో మొత్తం పీడనం కాదు, పాక్షిక పీడనం వాడాలి.
ఐసోటోపు గుర్తింపు సమతాస్థితి గతికమైనదని చూపిస్తుంది.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
"స్థిర గాఢత" అంటే "సమాన గాఢత" అనుకోవడం. సమతాస్థితి వద్ద పరిమాణాలు సాధారణంగా సమానం కావు.
సమతాస్థితి వద్ద చర్యలు ఆగిపోతాయని రాయడం. అవి సమాన రేట్లతో కొనసాగుతాయి.
పెద్ద K_H ను "బాగా కరుగుతుంది" అని చదవడం. నిజానికి దానికి వ్యతిరేకం.
మిశ్రమంలోని ఒక వాయువుకు p = K_H x లో మొత్తం పీడనం పెట్టడం.
ఎక్కువ ద్రవం కలిపినా, పాత్రను పెద్దది చేసినా బాష్ప పీడనం పెరుగుతుందని నమ్మడం. ద్రవం మిగిలి ఉన్నంతవరకు స్థిర T వద్ద అది మారదు.
పీడనం రెట్టింపైతే కరిగిన వాయువు ఘనపరిమాణం రెట్టింపవుతుందని చెప్పడం. ద్రవ్యరాశి రెట్టింపవుతుంది; ఆ పీడనం వద్ద కొలిచిన ఘనపరిమాణం మారదు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1
స్థాయి 1: భావనా పరీక్ష
1. మూసిన వ్యవస్థలో సమతాస్థితి వద్ద ముందుకు, వెనుకకు ప్రక్రియల రేట్లు (a) రెండూ సున్నా (b) సమానం, సున్నా కావు (c) అసమానం, సున్నా కావు (d) ముందుకు రేటు వెనుకకు రేటు కంటే ఎక్కువ
2. 1 atm వద్ద మంచు, నీరు సమతాస్థితిలో ఉన్నాయి. ఈ వ్యవస్థ ఉష్ణోగ్రత (a) 0 K (b) 263.15 K (c) 273.15 K (d) 373.15 K
3. కిందివాటిలో ఘనం–బాష్ప సమతాస్థితి ఏది? (a) సంతృప్త ద్రావణంలో చక్కెర (b) మూసిన సీసాలో నీరు (c) సీల్ చేసిన సోడా సీసాలో CO₂ (d) మూసిన జాడీలో కర్పూరం
4. స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద ద్రవంలో కరిగే వాయువు ద్రవ్యరాశి దేనికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుందని హెన్రీ నియమం చెబుతుంది? (a) వాయువు పాక్షిక పీడనం (b) ఉష్ణోగ్రత (c) కేవలం ద్రవం ఘనపరిమాణం (d) వాయువు మోలార్ ద్రవ్యరాశి
5. సమతాస్థితి ఏర్పడగలిగేది (a) తెరిచిన వ్యవస్థలో (b) పదార్థం లేని వివిక్త వ్యవస్థలో (c) మూసిన వ్యవస్థలో (d) 0 K వద్ద ఉన్న వ్యవస్థలో మాత్రమే
6. తన బాష్పంతో సమతాస్థితిలో ఉన్న నీటికి, నిర్దిష్ట ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఏ రాశికి స్థిర విలువ ఉంటుంది? (a) ద్రవం ఘనపరిమాణం (b) బాష్ప పీడనం (c) బాష్పం ద్రవ్యరాశి (d) ద్రవ ఉపరితల వైశాల్యం
7. ఒకే ఉష్ణోగ్రత వద్ద నీటిలో వాయువు P కి వాయువు Q కంటే ఎక్కువ K_H విలువ ఉంది. దీని అర్థం (a) P, Q కంటే ఎక్కువగా కరుగుతుంది (b) రెండూ సమానంగా కరుగుతాయి (c) ద్రావణీయత K_H పై ఆధారపడదు (d) P, Q కంటే తక్కువగా కరుగుతుంది
8. సిమ్లాలో (గాలి పీడనం సుమారు 0.8 atm) తెరిచిన గిన్నెలోని నీరు మరిగేది (a) 100 °C కంటే తక్కువ వద్ద (b) సరిగ్గా 100 °C వద్ద (c) 100 °C కంటే ఎక్కువ వద్ద (d) ఉప్పు కలిపితేనే
9. నీటి ఉష్ణోగ్రత పెరిగినప్పుడు దానిలో O₂ ద్రావణీయత (a) పెరుగుతుంది (b) మారదు (c) తగ్గుతుంది (d) మొదట పెరిగి తర్వాత తగ్గుతుంది
10. సమతాస్థితి గురించి కింది వాటిలో సరికాని వాక్యం ఏది? (a) కొలవగలిగే ధర్మాలు స్థిరమవుతాయి (b) దాన్ని క్రియాజనకాల వైపు నుంచి మాత్రమే చేరవచ్చు (c) రెండు వ్యతిరేక ప్రక్రియలూ కొనసాగుతాయి (d) దానికి మూసిన వ్యవస్థ అవసరం
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. ప్రెషర్ కుక్కర్లో ఆహారం త్వరగా ఉడకడానికి ముఖ్య కారణం (a) వేడి సమానంగా వ్యాపిస్తుంది (b) ఆవిరి మంచి వాహకం (c) నీటి బాష్ప పీడనం తగ్గుతుంది (d) ఎక్కువ పీడనం నీటి బాష్పీభవన స్థానాన్ని పెంచుతుంది
12. నీటిలో ఒక వాయువుకు K_H = 4.0 × 10⁴ bar. పాక్షిక పీడనం 2.0 bar వద్ద నీటిలో దాని మోల్ భాగం (a) 5.0 × 10⁻⁵ (b) 2.0 × 10⁻⁴ (c) 8.0 × 10⁴ (d) 5.0 × 10⁻⁶
13. 1.0 atm CO₂ పీడనం వద్ద 1 L నీటిలో 0.030 mol CO₂ కరుగుతుంది. అదే ఉష్ణోగ్రత, 3.5 atm వద్ద లీటరుకు కరిగే పరిమాణం (a) 0.0086 mol (b) 0.033 mol (c) 0.105 mol (d) 0.35 mol
14. లోతైన సముద్రంలో డైవర్లు చాలా వేగంగా పైకి వస్తే "బెండ్స్" బాధకు గురవుతారు. దీనికి కారణమైన వాయువు (a) O₂ (b) N₂ (c) CO₂ (d) He
15. కరగని చక్కెర ఉన్న సంతృప్త చక్కెర ద్రావణానికి రేడియోధార్మిక చక్కెర కలిపారు. కొంత సేపటికి ద్రావణం, ఘనం రెండూ రేడియోధార్మికమయ్యాయి. ఇది చూపేది (a) చక్కెర నీటితో చర్య జరుపుతుంది (b) ద్రావణీయత పెరిగింది (c) ద్రావణం అతిసంతృప్తం (d) సమతాస్థితి గతికమైనది
16. స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఖాళీ ఫ్లాస్క్లో నీటిని సీల్ చేశారు. సీల్ చేసిన వెంటనే (a) బాష్పీభవనం సాంద్రీకరణ కంటే వేగం (b) సాంద్రీకరణ బాష్పీభవనం కంటే వేగం (c) రెండు రేట్లూ సున్నా (d) రెండు రేట్లూ సమానం
17. 30 °C వద్ద, తన బాష్పంతో సమతాస్థితిలో ఉన్న నీరు గల మూసిన పాత్రలో మరింత నీరు కలిపారు. సమతాస్థితి మళ్ళీ ఏర్పడిన తర్వాత బాష్ప పీడనం (a) ఎక్కువ (b) తక్కువ (c) మారదు (d) సున్నా
18. మంచు ⇌ నీరు కు, బయటి పీడనం పెరిగితే (a) మంచు ద్రవీభవన స్థానం పెరుగుతుంది (b) మంచు ద్రవీభవన స్థానం కొద్దిగా తగ్గుతుంది (c) ఏ ప్రభావమూ ఉండదు (d) మంచు మరింత స్థిరమవుతుంది
19. 298 K వద్ద నీటిలో వాయువు A కి K_H = 1.5 × 10³ bar, వాయువు B కి K_H = 7.0 × 10⁴ bar. ఒకే పాక్షిక పీడనం వద్ద (a) B, A కంటే ఎక్కువగా కరుగుతుంది (b) రెండింటి మోల్ భాగాలు సమానం (c) A మోల్ భాగం B దానికంటే సుమారు 47 రెట్లు తక్కువ (d) A, B కంటే ఎక్కువగా కరుగుతుంది
20. నీటిలో వాయువు Z కి K_H = 5.0 × 10⁴ bar. దాని పాక్షిక పీడనం 0.50 bar. 1.0 L నీటిలో కరిగే మోల్ల సంఖ్య సుమారు (a) 5.6 × 10⁻⁴ (b) 1.0 × 10⁻⁵ (c) 2.8 × 10⁻³ (d) 5.6 × 10⁻²
21. అదనపు ఘనం ఉన్న సంతృప్త చక్కెర ద్రావణంలో సమతాస్థితి వద్ద (a) చక్కెర ఏమాత్రం కరగదు (b) ఘనం నెమ్మదిగా మాయమవుతుంది (c) కరిగే రేటు = స్ఫటికీకరణ రేటు (d) గాఢత పెరుగుతూనే ఉంటుంది
22. ఎత్తైన ప్రదేశాల్లో పర్వతారోహకులు బలహీనంగా ఉండటానికి కారణం (a) రక్తంలో N₂ ఎక్కువగా కరుగుతుంది (b) O₂ తక్కువ పాక్షిక పీడనం వల్ల రక్తంలో O₂ తక్కువ (c) ఎత్తులో O₂ K_H తగ్గుతుంది (d) రక్తం తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద మరుగుతుంది
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక నిర్దిష్ట ఉష్ణోగ్రత వద్ద, నిర్దిష్ట ఘనపరిమాణం గల నీటిలో కరిగే వాయువు ఘనపరిమాణాన్ని అది కరిగే పీడనం వద్దే కొలిస్తే, అది (a) పీడనానికి అనులోమానుపాతం (b) పీడనానికి విలోమానుపాతం (c) పీడనం వర్గానికి అనులోమానుపాతం (d) పీడనంపై ఆధారపడదు
24. 5.0 bar మొత్తం పీడనం వద్ద ఉన్న గాలిలో మోల్ల పరంగా 20% O₂ ఉంది. K_H(O₂) = 35 kbar. దానితో తాకుతున్న నీటిలో O₂ మోల్ భాగం సుమారు (a) 2.9 × 10⁻⁵ (b) 1.4 × 10⁻⁴ (c) 5.7 × 10⁻⁶ (d) 1.0 × 10⁻⁵
25. పీడన మార్పు వల్ల అతి తక్కువగా ప్రభావితమయ్యే సమతాస్థితి ఏది? (a) CO₂(g) ⇌ CO₂(aq) (b) H₂O(l) ⇌ H₂O(g) (c) Sugar(s) ⇌ Sugar(aq) (d) I₂(s) ⇌ I₂(g)
26. 40 °C వద్ద పిస్టన్ ఉన్న సిలిండర్లో నీరు, దాని బాష్పం సమతాస్థితిలో ఉన్నాయి. ఉష్ణోగ్రత స్థిరంగా ఉంచి, కొంత ద్రవం మిగిలి ఉండేలా పిస్టన్ను బయటకు లాగి ఘనపరిమాణాన్ని రెట్టింపు చేశారు. సమతాస్థితి మళ్ళీ ఏర్పడిన తర్వాత బాష్ప పీడనం (a) మొదటిదానిలో సగం (b) మొదటిదానికి సమానం (c) మొదటిదానికి రెట్టింపు (d) సున్నా
27. స్థిర బాహ్య పీడనం వద్ద మంచు ⇌ నీరు కు, రెండు ప్రావస్థలూ ఉన్నంతవరకు ఏ రాశి స్థిరంగా ఉంటుంది? (a) మంచు ద్రవ్యరాశి (b) నీటి ద్రవ్యరాశి (c) మంచు, నీటి నిష్పత్తి (d) ఉష్ణోగ్రత
28. 298 K వద్ద నీటిలో CO₂ కు K_H = 1.67 kbar. ఒక సీసాను 2.5 bar CO₂ తో సీల్ చేశారు. 1 L నీటిలో కరిగిన CO₂ ద్రవ్యరాశి సుమారు (a) 0.37 g (b) 1.5 g (c) 3.7 g (d) 37 g
29. ప్రతిపాదన (A): మూసిన వ్యవస్థలో సమతాస్థితి గతికమైనది. కారణం (R): సమతాస్థితి వద్ద ముందుకు, వెనుకకు ప్రక్రియలు రెండూ ఆగిపోతాయి. (a) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: ఉష్ణోగ్రత పెరిగితే నీటిలో వాయువుల ద్రావణీయత పెరుగుతుంది. వాక్యం II: చాలా వాయువులు నీటిలో కరగడం ఉష్ణమోచక (exothermic) ప్రక్రియ. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | గతికం: రేట్లు సమానం, సున్నా కావు |
| 2 | c | మంచు సాధారణ ద్రవీభవన స్థానం 273.15 K |
| 3 | d | కర్పూరం ఉత్పతనం చెందుతుంది |
| 4 | a | m, p కి అనులోమానుపాతం |
| 5 | c | పదార్థం బయటకు పోకూడదు |
| 6 | b | బాష్ప పీడనం T పై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది |
| 7 | d | x = p/K_H, కాబట్టి పెద్ద K_H అంటే చిన్న x |
| 8 | a | బయటి పీడనం తక్కువ, బాష్పీభవన స్థానం తక్కువ |
| 9 | c | T తో K_H పెరుగుతుంది |
| 10 | b | సమతాస్థితిని ఏ వైపు నుంచైనా చేరవచ్చు |
| 11 | d | సుమారు 2 atm వద్ద సుమారు 120 °C |
| 12 | a | 2.0/(4.0 × 10⁴) = 5.0 × 10⁻⁵ |
| 13 | c | 0.030 × 3.5 = 0.105 mol |
| 14 | b | అదనంగా కరిగిన N₂ బుడగలు ఏర్పరుస్తుంది |
| 15 | d | మార్పిడి సమాన రేట్లతో కొనసాగుతుంది |
| 16 | a | మొదట్లో ఆవిరి కొద్దిగా ఉంటుంది, కాబట్టి సాంద్రీకరణ నెమ్మది |
| 17 | c | నిర్దిష్ట T వద్ద బాష్ప పీడనం స్థిరం |
| 18 | b | నీరు మంచు కంటే తక్కువ ఘనపరిమాణం ఆక్రమిస్తుంది |
| 19 | d | చిన్న K_H అంటే పెద్ద x |
| 20 | a | x = 1.0 × 10⁻⁵; × 55.5 mol నీరు |
| 21 | c | సంతృప్త ద్రావణం ఒక గతిక సమతాస్థితి |
| 22 | b | p(O₂) తక్కువ, కాబట్టి కరిగిన O₂ తక్కువ |
| 23 | d | n రెట్టింపు అవుతుంది, రెట్టింపు p వద్ద V = nRT/p మారదు |
| 24 | a | p(O₂) = 1.0 bar; 1.0/35000 = 2.9 × 10⁻⁵ |
| 25 | c | వాయువు లేదు, ఘనపరిమాణ మార్పు నామమాత్రం |
| 26 | b | బాష్ప పీడనం T పై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది |
| 27 | d | నిర్దిష్ట పీడనం వద్ద ద్రవీభవన స్థానం స్థిరం |
| 28 | c | x = 1.5 × 10⁻³; n = 0.083 mol; × 44 = 3.7 g |
| 29 | c | ప్రక్రియలు సమాన రేట్లతో కొనసాగుతాయి |
| 30 | d | కరగడం ఉష్ణమోచకం కాబట్టి T తో ద్రావణీయత తగ్గుతుంది |
అధ్యాయం 1 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ముందుకు, వెనుకకు చర్యల రేట్లు సమానమైనప్పుడు సమతాస్థితి ఏర్పడుతుంది. రెండు ప్రక్రియలూ కొనసాగుతూనే ఉంటాయి.
సమతాస్థితి వద్ద, స్థిర T వద్ద కొలవగలిగే ధర్మాలు (పీడనం, గాఢత, రంగు) స్థిరంగా ఉంటాయి.
సమతాస్థితికి మూసిన వ్యవస్థ అవసరం; దాన్ని ఏ వైపు నుంచైనా చేరవచ్చు.
ఘనం ⇌ ద్రవం: 1 atm వద్ద మంచు, నీరు 273 K వద్ద మాత్రమే కలిసి ఉంటాయి (సాధారణ ద్రవీభవన స్థానం).
నీటి సాంద్రత మంచు కంటే ఎక్కువ కాబట్టి పీడనం పెరిగితే మంచు ద్రవీభవన స్థానం తగ్గుతుంది.
ద్రవం ⇌ బాష్పం: మూసిన పాత్రలో, నిర్దిష్ట T వద్ద బాష్ప పీడనం స్థిరమవుతుంది.
బాష్ప పీడనం ద్రవం స్వభావం, T పైనే ఆధారపడుతుంది; ద్రవం పరిమాణం లేదా పాత్ర ఘనపరిమాణంపై కాదు.
బాష్పీభవన స్థానం: బాష్ప పీడనం = బయటి పీడనం. 1.013 bar వద్ద నీరు 373 K వద్ద మరుగుతుంది.
ఘనం ⇌ బాష్పం: అయోడిన్, కర్పూరం, నాఫ్తలీన్, ఘన NH₄Cl ఉత్పతనం.
ఘనం ⇌ ద్రావణం: సంతృప్త ద్రావణంలో నిర్దిష్ట T వద్ద ద్రావిత గాఢత (ద్రావణీయత) స్థిరం.
వాయువు ⇌ ద్రావణం: హెన్రీ నియమం, p = K_H x (x = ద్రావణంలో వాయువు మోల్ భాగం).
K_H ఎక్కువైతే ద్రావణీయత తక్కువ. T తో K_H పెరుగుతుంది, కాబట్టి వెచ్చని నీటిలో వాయువులు తక్కువగా కరుగుతాయి.
హెన్రీ నియమం పాక్షిక పీడనాన్ని వాడుతుంది; నీటితో చర్య జరిపే వాయువులకు (NH₃, HCl) ఇది వర్తించదు.
సమతాస్థితి వద్ద కణాలు ప్రావస్థల మధ్య దాటుతూనే ఉంటాయని రేడియోధార్మిక ఐసోటోపు పరీక్షలు చూపుతాయి.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| అంశం | విలువ లేదా సంబంధం | ప్రమాణం |
|---|---|---|
| హెన్రీ నియమం | p = K_H x | K_H bar లేదా kbar లో |
| మంచు సాధారణ ద్రవీభవన స్థానం | 273.15 K | K |
| నీటి సాధారణ బాష్పీభవన స్థానం | 1.013 bar వద్ద 373.15 K | K |
| 1 L నీటిలో మోల్లు | సుమారు 55.5 | mol |
| వాయు ద్రావణీయతపై T ప్రభావం | T పెరిగితే తగ్గుతుంది | — |
| మంచు ద్రవీభవన స్థానంపై పీడన ప్రభావం | పీడనం పెరిగితే తగ్గుతుంది | — |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"BIG K, Bad Kick": K_H పెద్దదైతే వాయువు సరిగా కరగదు (ద్రావణీయత తక్కువ). "పెద్ద K, చెడ్డ కరుగుదల" అని గుర్తుంచుకోండి.
"Closed CAR": C = Closed (మూసిన వ్యవస్థ అవసరం), A = Acting (రెండు ప్రక్రియలూ పనిచేస్తూనే ఉంటాయి), R = Reached (ఏ వైపు నుంచైనా చేరవచ్చు).
"Ice Sinks under Squeeze": నొక్కితే (పీడనం) మంచు కరుగుతుంది, ఎందుకంటే ద్రవ నీరు తక్కువ స్థలం ఆక్రమిస్తుంది.
"VP = T only": బాష్ప పీడనం (VP) ద్రవం, ఉష్ణోగ్రతపైనే ఆధారపడుతుంది; ఘనపరిమాణం లేదా పరిమాణంపై ఎప్పుడూ కాదు.
భావనల అనుసంధానం
హెన్రీ నియమం, బాష్ప పీడనం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 5: ద్రావణాలు లో మళ్లీ వస్తాయి (రౌల్ట్ నియమం, అణుసంఖ్యాత్మక ధర్మాలు).
ప్రావస్థా మార్పులు, బాష్పీభవన స్థానం–పీడనం సంబంధం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 4: రసాయన ఉష్ణగతిక శాస్త్రం తో ముడిపడి ఉన్నాయి (ద్రవీభవన, బాష్పీభవన ΔH).
వాయువుల పాక్షిక పీడనాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 1: కొన్ని ప్రాథమిక భావనలు, భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 9: వాయువుల అణుచలన సిద్ధాంతం లోని డాల్టన్ నియమాన్ని వాడతాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)
31. జాబితా I (వ్యవస్థ) ను జాబితా II (లక్షణం) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. 1 atm వద్ద మంచు ⇌ నీరు
B. మూసిన ఫ్లాస్క్లో నీరు ⇌ నీటి ఆవిరి
C. I₂(s) ⇌ I₂(g)
D. CO₂(g) ⇌ CO₂(aq)
జాబితా II
i. నిర్దిష్ట T వద్ద స్థిర బాష్ప పీడనం
ii. హెన్రీ నియమం వర్తిస్తుంది
iii. 273 K వద్ద మాత్రమే ఉంటుంది
iv. ఉత్పతన సమతాస్థితి
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
32. జాబితా I (రాశి) ను జాబితా II (విలువ లేదా ప్రమాణం) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. p = K_H x లో హెన్రీ స్థిరాంకం K_H
B. 373 K వద్ద నీటి బాష్ప పీడనం
C. మంచు సాధారణ ద్రవీభవన స్థానం
D. ద్రావణంలో వాయువు మోల్ భాగం
జాబితా II
i. 1.013 bar
ii. bar (పీడన ప్రమాణం)
iii. ప్రమాణం లేదు
iv. 273.15 K
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii
33. జాబితా I (పరిశీలన) ను జాబితా II (వివరణ) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. చల్లని పానీయం తెరవగానే బుసబుసలాడుతుంది
B. స్కూబా డైవర్లు వేగంగా పైకి వస్తే బెండ్స్ వస్తుంది
C. పర్వతారోహకులు బలహీనంగా, అయోమయంగా ఉంటారు
D. ప్రెషర్ కుక్కర్ పప్పును త్వరగా ఉడికిస్తుంది
జాబితా II
i. ఎత్తులో O₂ పాక్షిక పీడనం తక్కువ
ii. ఎక్కువ పీడనం బాష్పీభవన స్థానాన్ని పెంచుతుంది
iii. అధిక పీడనం వద్ద రక్తంలో కరిగిన N₂ బుడగలుగా బయటకు వస్తుంది
iv. ద్రవం పైన CO₂ పీడనం తగ్గుతుంది, కాబట్టి ద్రావణీయత తగ్గుతుంది
(a) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (b) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii
34. జాబితా I (సమతాస్థితి) ను జాబితా II (నిర్దిష్ట T లేదా P వద్ద స్థిరంగా ఉండే రాశి) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. H₂O(l) ⇌ H₂O(g)
B. Sugar(s) ⇌ sugar(aq)
C. CO₂(g) ⇌ CO₂(aq)
D. H₂O(s) ⇌ H₂O(l)
జాబితా II
i. ద్రావణంలో ద్రావిత గాఢత
ii. నిర్దిష్ట పీడనం వద్ద ద్రవీభవన ఉష్ణోగ్రత
iii. బాష్ప పీడనం
iv. కరిగిన వాయువుకు, ద్రవం పైన దాని పీడనానికి నిష్పత్తి
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-i, B-iii, C-iv, D-ii
35. కింది వాక్యాల్లో ఎన్ని సరైనవి?
A. సమతాస్థితి వద్ద ముందుకు, వెనుకకు ప్రక్రియలు రెండూ ఆగిపోతాయి.
B. భౌతిక ప్రక్రియలో సమతాస్థితి మూసిన వ్యవస్థలో మాత్రమే ఏర్పడుతుంది.
C. ఒకే పీడనం వద్ద K_H ఎక్కువైతే వాయువు ద్రావణీయత ఎక్కువ.
D. ఉష్ణోగ్రత పెరిగితే చాలా వాయువుల నీటి ద్రావణీయత తగ్గుతుంది.
E. సమతాస్థితి వద్ద వ్యవస్థ కొలవగలిగే ధర్మాలు స్థిరంగా ఉంటాయి.
(a) రెండు (b) మూడు (c) నాలుగు (d) ఐదు
36. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. పీడనం పెంచితే మంచు ద్రవీభవన స్థానం తగ్గుతుంది.
B. ద్రవం బాష్పీభవన స్థానం బయటి పీడనంపై ఆధారపడుతుంది.
C. ద్రవం బాష్ప పీడనం దాని పాత్ర ఘనపరిమాణంపై ఆధారపడుతుంది.
D. కొండ ప్రాంతంలో నీరు 373 K కంటే తక్కువ వద్ద మరుగుతుంది.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) B, C, D మాత్రమే
37. హెన్రీ నియమం గురించి సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. p = K_H x లో x ద్రావణంలో వాయువు మోల్ భాగం.
B. వాయువు K_H ఉష్ణోగ్రతపై ఆధారపడుతుంది.
C. 298 K వద్ద నీటిలో అన్ని వాయువులకూ K_H ఒకే విలువ.
D. నీటిలో కరిగే NH₃, HCl లకు హెన్రీ నియమం బాగా వర్తిస్తుంది.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) A, B మాత్రమే
38. కిందివాటిలో ఎన్ని గతిక సమతాస్థితిలో ఉన్నాయి?
A. స్థిర T వద్ద, అదనపు ఘన NaCl తో తాకుతున్న సంతృప్త NaCl ద్రావణం
B. స్థిర T వద్ద, సగం నీటితో నింపి సీల్ చేసిన సీసా
C. ఎండలో తెరిచిన స్టీల్ ప్లేటు నుంచి ఆవిరవుతున్న నీరు
D. 273 K, 1 atm వద్ద థర్మాస్లో మంచు, నీరు
E. స్థిర T వద్ద తెరవని సోడా నీటి సీసా
(a) రెండు (b) మూడు (c) నాలుగు (d) ఐదు
39. స్థిర T వద్ద గాలి తీసివేసిన మూసిన పాత్రలో ఒక ద్రవాన్ని ఉంచారు. రేటు vs కాలం గ్రాఫ్లో బాష్పీభవన రేటు సమతల క్షితిజ రేఖగా ఉంది. సాంద్రీకరణ రేటు సున్నా నుంచి మొదలై పెరిగి, t₁ సమయంలో బాష్పీభవన రేఖను కలుస్తుంది; t₁ తర్వాత రెండు రేఖలూ కలిసే ఉంటాయి. గ్రాఫ్కు సరిపోయే వాక్యం ఏది?
(a) t₁ వద్ద బాష్పీభవనం ఆగిపోతుంది (b) t₁ తర్వాత రెండు రేట్లూ సమానం, బాష్ప పీడనం స్థిరంగా ఉంటుంది (c) t₁ తర్వాత బాష్ప పీడనం తగ్గుతుంది (d) t₁ కల్లా ద్రవమంతా ఆవిరైపోయింది
40. 298 K వద్ద నీటిలో నాలుగు వాయువుల హెన్రీ స్థిరాంకాలు కింది పట్టికలో ఇచ్చారు.
| వాయువు | K_H (kbar) |
|---|---|
| P | 150 |
| Q | 80 |
| R | 35 |
| S | 1.7 |
ఒకే పాక్షిక పీడనం వద్ద ద్రావణీయత క్రమం:
(a) P > Q > R > S (b) Q > P > S > R (c) R > S > Q > P (d) S > R > Q > P
41. స్థిర T వద్ద వేర్వేరు పాక్షిక పీడనాల వద్ద నీటిలో ఒక వాయువు ద్రావణీయతను కొలిచారు.
| పాక్షిక పీడనం (bar) | 1.0 | 2.0 | 4.0 |
|---|---|---|---|
| ద్రావణీయత (mmol L⁻¹) | 1.2 | 2.4 | 4.8 |
3.5 bar వద్ద ఆశించదగిన ద్రావణీయత:
(a) 4.2 mmol L⁻¹ (b) 3.6 mmol L⁻¹ (c) 4.8 mmol L⁻¹ (d) 2.1 mmol L⁻¹
Q42–Q43 కు పేరా: నాగపూర్లోని ఒక సోడా కర్మాగారం సీసాలలో నీరు నింపి, దాని పైన 298 K వద్ద 2.5 bar పాక్షిక పీడనంతో CO₂ ను సీల్ చేస్తుంది. 298 K వద్ద నీటిలో CO₂ K_H = 1.67 × 10³ bar అని తీసుకోండి. ఒక వేడి రోజున దుకాణదారుడు కొన్ని సీసాలను అమ్మే ముందు ఫ్రిడ్జిలో ఉంచుతాడు.
42. సీల్ చేసిన సీసాలో కరిగిన CO₂ మోల్ భాగం సుమారు:
(a) 4.2 × 10³ (b) 6.7 × 10⁻⁴ (c) 1.5 × 10⁻³ (d) 1.5 × 10⁻¹
43. వెచ్చని సీసాతో పోలిస్తే, చల్లని సీసా తెరిచినప్పుడు తక్కువ బుసబుసలాడటానికి కారణం:
(a) తక్కువ T వద్ద CO₂ K_H ఎక్కువ (b) తక్కువ T వద్ద CO₂ K_H తక్కువ, కాబట్టి ఎక్కువ CO₂ కరిగి ఉంటుంది (c) చల్లబరచడం CO₂ పాక్షిక పీడనాన్ని పెంచుతుంది (d) CO₂ చల్లని నీటితో పూర్తిగా చర్య జరుపుతుంది
44. ఒక డైవర్ 5.0 bar మొత్తం పీడనం వద్ద గాలిని (మోల్ల పరంగా 78% N₂) పీల్చుతాడు. నీటిలో N₂ K_H = 4.0 × 10⁴ bar, 1.0 L నీరు = 55.5 mol అని తీసుకోండి. 1.0 L నీటిలో కరిగే N₂ పరిమాణం సుమారు:
(a) 5.4 mmol (b) 1.1 mmol (c) 6.9 mmol (d) 0.54 mmol
45. 300 K వద్ద మూసిన సిలిండర్లో నీరు, దాని బాష్పం సమతాస్థితిలో ఉన్నాయి; బాష్ప పీడనం 3.5 kPa. అదే ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఘనపరిమాణాన్ని రెట్టింపు చేశారు; సమతాస్థితి మళ్ళీ ఏర్పడిన తర్వాత కూడా కొంత ద్రవం మిగిలే ఉంది. చివరి బాష్ప పీడనం:
(a) 1.75 kPa (b) 7.0 kPa (c) 0 kPa (d) 3.5 kPa
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | 273 K ద్రవీభవన స్థానం, బాష్ప పీడనం, ఉత్పతనం, హెన్రీ నియమం |
| 32 | a | K_H కు పీడన ప్రమాణాలు; మోల్ భాగానికి ప్రమాణం లేదు |
| 33 | d | పీడనం తగ్గడం, N₂ బుడగలు, తక్కువ p(O₂), ఎక్కువ బాష్పీభవన స్థానం |
| 34 | b | బాష్ప పీడనం, ద్రావణీయత, హెన్రీ నిష్పత్తి, ద్రవీభవన స్థానం |
| 35 | b | B, D, E సరైనవి; A, C తప్పు |
| 36 | a | బాష్ప పీడనం పాత్ర ఘనపరిమాణంపై ఆధారపడదు |
| 37 | d | వాయువులను బట్టి K_H మారుతుంది; NH₃, HCl నీటితో చర్య జరుపుతాయి |
| 38 | c | తెరిచిన ప్లేటు తప్ప అన్నీ; అది మూసిన వ్యవస్థ కాదు |
| 39 | b | t₁ తర్వాత సమాన రేట్లు అంటే గతిక సమతాస్థితి |
| 40 | d | తక్కువ K_H అంటే ఎక్కువ ద్రావణీయత |
| 41 | a | ద్రావణీయత పీడనానికి అనులోమానుపాతం: 1.2 × 3.5 = 4.2 |
| 42 | c | x = 2.5/1670 = 1.5 × 10⁻³ |
| 43 | b | T తో K_H పెరుగుతుంది, కాబట్టి చల్లని నీరు ఎక్కువ వాయువును నిలుపుకుంటుంది |
| 44 | a | p(N₂) = 3.9 bar; x = 9.75 × 10⁻⁵; n = x × 55.5 = 5.4 mmol |
| 45 | d | ద్రవం మిగిలి ఉన్నంతవరకు బాష్ప పీడనం T పైనే ఆధారపడుతుంది |