అధ్యాయం 7: సామాన్య అయాన్ ప్రభావం, లవణ జలవిశ్లేషణ, బఫర్లు (Common Ion Effect, Salt Hydrolysis and Buffers)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
సామాన్య అయాన్ ప్రభావం, అది బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యం అయనీకరణాన్ని ఎలా అణచివేస్తుంది.
కొన్ని లవణాల ద్రావణాలు ఆమ్లంగా లేదా క్షారంగా ఎందుకు ఉంటాయి, వాటి pH ఎలా కనుక్కోవాలి.
బఫర్ అంటే ఏమిటి, అది ఎలా పనిచేస్తుంది, హెండర్సన్–హాసెల్బాల్చ్ సమీకరణం.
ఆమ్ల–క్షార టైట్రేషన్లలో pH ఎలా మారుతుంది, సూచికను ఎలా ఎంచుకోవాలి.
7.1 సామాన్య అయాన్ ప్రభావం
ఎసిటిక్ ఆమ్లానికి సోడియం ఎసిటేట్ కలపండి. ఇప్పుడు ఎసిటేట్ రెండు చోట్ల నుంచి వస్తుంది: పూర్తిగా వియోజనం చెందే లవణం, ఆమ్లం. లీ షాటెలియర్ సూత్రం ప్రకారం, అదనపు CH₃COO⁻ ఆమ్లం సమతాస్థితిని వెనక్కి నెడుతుంది.
ఒక బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యానికి, దానితో ఒక అయాన్ను పంచుకున్న ప్రబల విద్యుద్విశ్లేష్యాన్ని కలిపితే బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యం అయనీకరణం అణచివేయబడుతుంది. దీన్నే సామాన్య అయాన్ ప్రభావం (Common ion effect) అంటారు.
C గాఢత గల బలహీన ఆమ్లాన్ని Cs గాఢత గల దాని లవణంతో కలిపితే (Cs, ఆమ్లం సొంత అయనీకరణం కంటే చాలా ఎక్కువ):
క్షారాలకు కూడా ఇదే ఆలోచన వర్తిస్తుంది. జల NH₃ కు NH₄Cl కలిపితే [OH⁻] తగ్గుతుంది. గుణాత్మక విశ్లేషణలో గ్రూప్ III లో NH₄OH కు NH₄Cl కలుపుతారు. దీనివల్ల [OH⁻] Fe(OH)₃, Al(OH)₃ లను అవక్షేపించడానికి సరిపోతుంది, కానీ గ్రూప్ IV, V లోహాల హైడ్రాక్సైడ్లకు సరిపోదు. సామాన్య అయాన్లు లవణాల ద్రావణీయతను కూడా తగ్గిస్తాయి (అధ్యాయం 8).
7.2 లవణ జలవిశ్లేషణ
లవణంలోని అయాన్లు నీటితో చర్య జరపగలవు. బలహీన క్షారం కాటయాన్ నీటి నుంచి OH⁻ ను తీసుకొని H⁺ ను విడుదల చేస్తుంది. బలహీన ఆమ్లం ఆనయాన్ నీటి నుంచి H⁺ ను తీసుకొని OH⁻ ను విడుదల చేస్తుంది. ఈ చర్యనే లవణ జలవిశ్లేషణ (Salt hydrolysis) అంటారు. ప్రబల ఆమ్లాలు లేదా ప్రబల క్షారాల నుంచి వచ్చే అయాన్లు (Na⁺, K⁺, Cl⁻, NO₃⁻, SO₄²⁻) జలవిశ్లేషణ చెందవు.
| దేని నుంచి ఏర్పడిన లవణం | ఉదాహరణ | జలవిశ్లేషణ చెందే అయాన్ | ద్రావణం | జలవిశ్లేషణ స్థిరాంకం Kh | pH |
|---|---|---|---|---|---|
| ప్రబల ఆమ్లం + ప్రబల క్షారం | NaCl, KNO₃ | ఏదీ కాదు | తటస్థం | – | 7 |
| బలహీన ఆమ్లం + ప్రబల క్షారం | CH₃COONa, Na₂CO₃, KCN | ఆనయాన్ | క్షార | Kw/Ka | 7 + ½(pKa + log C) |
| ప్రబల ఆమ్లం + బలహీన క్షారం | NH₄Cl, CuSO₄, FeCl₃ | కాటయాన్ | ఆమ్ల | Kw/Kb | 7 − ½(pKb + log C) |
| బలహీన ఆమ్లం + బలహీన క్షారం | CH₃COONH₄ | రెండూ | Ka vs Kb పై ఆధారపడుతుంది | Kw/(KaKb) | 7 + ½(pKa − pKb) |
బలహీన ఆమ్లం + ప్రబల క్షారం సందర్భాన్ని ఉత్పాదించడం. C గాఢత గల సోడియం ఎసిటేట్ తీసుకోండి; దాని జలవిశ్లేషణ అవధి (Degree of hydrolysis) h.
అప్పుడు [OH⁻] = Ch = √(KwC/Ka). −log తీసుకుని pH = 14 − pOH వాడితే:
NH₄Cl కు Kb తో అవే అడుగులు, [H⁺] = √(KwC/Kb):
CH₃COONH₄ లో రెండు అయాన్లూ జలవిశ్లేషణ చెందుతాయి. గాఢత రద్దవుతుంది, కాబట్టి h, pH లు C పై ఆధారపడవు:
ఎసిటిక్ ఆమ్లం pKa, అమ్మోనియా pKb రెండూ సమానం (4.74), కాబట్టి అమ్మోనియం ఎసిటేట్ ద్రావణం తటస్థం.
7.3 బఫర్ ద్రావణాలు
కొద్దిపాటి ఆమ్లం లేదా క్షారం కలిపినా, లేదా విలీనం చేసినా pH దాదాపు మారని ద్రావణాన్ని బఫర్ (Buffer) అంటారు. మన రక్తం ఒక బఫర్: కారంగా ఉన్న ఆవకాయ పచ్చడి తిన్నా, కండరాల్లోకి లాక్టిక్ ఆమ్లం చేరే కాఠినమైన క్రికెట్ ఆట తర్వాత కూడా దాని pH 7.4 దగ్గరే ఉంటుంది.
| రకం | దేనితో తయారవుతుంది | ఉదాహరణ | సాధారణ pH |
|---|---|---|---|
| ఆమ్ల బఫర్ | బలహీన ఆమ్లం + ప్రబల క్షారంతో దాని లవణం | CH₃COOH + CH₃COONa | సమాన పరిమాణాల్లో సుమారు 4.74 |
| క్షార బఫర్ | బలహీన క్షారం + ప్రబల ఆమ్లంతో దాని లవణం | NH₃ (NH₄OH) + NH₄Cl | సమాన పరిమాణాల్లో సుమారు 9.26 |
| రక్తం | బలహీన ఆమ్లం + దాని సంయుగ్మ క్షారం | H₂CO₃ + HCO₃⁻ | సుమారు 7.4 |
| ఫాస్ఫేట్ | బహుప్రోటిక ఆమ్లం రెండు లవణాలు | NaH₂PO₄ + Na₂HPO₄ | సుమారు 7.2 |
ఆమ్ల బఫర్ ఎలా పనిచేస్తుంది. బఫర్లో CH₃COOH, CH₃COO⁻ రెండింటి పెద్ద నిల్వలు ఉంటాయి.
H⁺ కలిపితే: ఎసిటేట్ దాన్ని గ్రహిస్తుంది. CH₃COO⁻ + H⁺ → CH₃COOH.
OH⁻ కలిపితే: ఎసిటిక్ ఆమ్లం దాన్ని తటస్థీకరిస్తుంది. CH₃COOH + OH⁻ → CH₃COO⁻ + H₂O.
ఏ సందర్భంలోనైనా ప్రబల ఆమ్లం లేదా క్షారం బలహీనమైనదానితో మారిపోతుంది. [లవణం]/[ఆమ్లం] నిష్పత్తి కొద్దిగా మాత్రమే మారుతుంది, కాబట్టి pH కూడా కొద్దిగానే మారుతుంది.

కలిపిన H⁺ ను ఎసిటేట్ నిల్వ, కలిపిన OH⁻ ను ఎసిటిక్ ఆమ్లం నిల్వ గ్రహిస్తాయి; కాబట్టి [లవణం]/[ఆమ్లం] నిష్పత్తి కొద్దిగా మాత్రమే మారి, pH దాదాపు కదలదు.
7.4 హెండర్సన్–హాసెల్బాల్చ్ సమీకరణం (Henderson–Hasselbalch equation)
ఆమ్లం Ka నుంచి మొదలుపెట్టి −log తీసుకోండి:
క్షార బఫర్కు:
ఇక్కడ [లవణం] అంటే [A⁻] (లేదా [BH⁺]). నిష్పత్తి మాత్రమే వస్తుంది కాబట్టి గాఢతలకు బదులు మోల్లను వాడవచ్చు; రెండూ ఒకే ఘనపరిమాణంలో ఉంటాయి.
ముఖ్య ఫలితాలు
[లవణం] = [ఆమ్లం] అయినప్పుడు pH = pKa. ఇది టైట్రేషన్ అర్ధ-తటస్థీకరణ బిందువు.
ఈ 1 : 1 నిష్పత్తి వద్ద బఫర్ సామర్థ్యం (Buffer capacity) అత్యధికం.
బఫర్ సుమారు pKa ± 1 పరిధిలోనే బాగా పనిచేస్తుంది (నిష్పత్తి 1 : 10 నుంచి 10 : 1 మధ్య).
నిర్దిష్ట pH గల బఫర్ తయారుచేయడానికి, ఆ pH కు దగ్గరగా pKa ఉన్న ఆమ్లాన్ని ఎంచుకోండి.
మితమైన విలీనం నిష్పత్తిని మార్చదు, కాబట్టి pH ను కూడా మార్చదు.
బలహీన ఆమ్లాన్ని ప్రబల క్షారంతో పాక్షికంగా తటస్థీకరించి కూడా బఫర్ తయారుచేయవచ్చు. ఉదాహరణకు, 2 mol CH₃COOH, 1 mol NaOH కలిసి 1 mol CH₃COOH, 1 mol CH₃COONa ని ఇస్తాయి.
7.5 టైట్రేషన్ వక్రాలు, సూచికలు
ఆమ్లానికి క్షారాన్ని కలుపుతూ ఉంటే, మొదట pH నెమ్మదిగా పెరుగుతుంది, తర్వాత తుల్యతా బిందువు (Equivalence point) దగ్గర హఠాత్తుగా దూకుతుంది. వక్రం ఆకారం ఏ సూచిక (Indicator) వాడాలో చెబుతుంది.

HCl కు దూకుడు రెండు సూచిక పట్టీలనూ దాటుతుంది, కాబట్టి ఏ సూచిక అయినా పనిచేస్తుంది; ఎసిటిక్ ఆమ్లానికి దూకుడు pH 7 దగ్గర మొదలవుతుంది, ఫినాఫ్థలీన్ మాత్రమే దానిలోపల వస్తుంది.
| టైట్రేషన్ | తుల్యతా బిందువు వద్ద pH | నిటారు భాగం (సుమారు) | తగిన సూచికలు |
|---|---|---|---|
| ప్రబల ఆమ్లం vs ప్రబల క్షారం (HCl vs NaOH) | 7 | సుమారు 3.5 నుంచి 10.5 | ఫినాఫ్థలీన్ లేదా మిథైల్ ఆరెంజ్ |
| బలహీన ఆమ్లం vs ప్రబల క్షారం (CH₃COOH vs NaOH) | 7 కంటే ఎక్కువ (లవణం క్షార) | సుమారు 7 నుంచి 10.5 | ఫినాఫ్థలీన్ (8.3 నుంచి 10) |
| ప్రబల ఆమ్లం vs బలహీన క్షారం (HCl vs NH₃) | 7 కంటే తక్కువ (లవణం ఆమ్ల) | సుమారు 3.5 నుంచి 7 | మిథైల్ ఆరెంజ్ (3.1 నుంచి 4.4) |
| బలహీన ఆమ్లం vs బలహీన క్షారం | 7 దగ్గర, హఠాత్తు దూకుడు ఉండదు | చాలా చిన్నది | ఏదీ తగదు |
ఆమ్ల–క్షార సూచిక స్వయంగా ఒక బలహీన ఆమ్లం (HIn); దాని రెండు రూపాలకు వేర్వేరు రంగులు ఉంటాయి. ఇది సుమారు pKIn ± 1 పరిధిలో రంగు మారుస్తుంది. వక్రం నిటారు భాగంలోనే రంగు మారే సూచికను ఎంచుకోండి.
7.6 సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 7.1: CH₃COOH పరంగా 0.10 M, CH₃COONa పరంగా 0.10 M ఉన్న ద్రావణంలో pH, ఎసిటిక్ ఆమ్లం అయనీకరణ అవధి కనుక్కోండి (Ka = 1.8 × 10⁻⁵).
సాధన: [H⁺] = Ka × (0.10/0.10) = 1.8 × 10⁻⁵ M, కాబట్టి pH = 4.74. α = 1.8 × 10⁻⁵/0.10 = 1.8 × 10⁻⁴. లవణం లేకుండా α = 1.34 × 10⁻² (అధ్యాయం 5). సామాన్య అయాన్ దాన్ని సుమారు 75 రెట్లు తగ్గించింది.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.2: 0.10 M CH₃COONa (pKa = 4.74) pH, జలవిశ్లేషణ అవధి కనుక్కోండి.
సాధన:
సాధించిన ఉదాహరణ 7.3: 0.10 M NH₄Cl (NH₃ pKb = 4.74) pH కనుక్కోండి.
సాధన: pH = 7 − 2.37 − ½(−1) = 7 − 2.37 + 0.50 = 5.13.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.4: 0.10 M అమ్మోనియం ఫార్మేట్ pH కనుక్కోండి. HCOOH pKa = 3.74, NH₃ pKb = 4.74.
సాధన: pH = 7 + ½(3.74 − 4.74) = 7 − 0.50 = 6.50. గాఢత అవసరం లేదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.5: CH₃COOH పరంగా 0.20 M, CH₃COONa పరంగా 0.10 M ఉన్న బఫర్ pH కనుక్కోండి.
సాధన: pH = 4.74 + log(0.10/0.20) = 4.74 − 0.30 = 4.44.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.6: NH₃ పరంగా 0.10 M, NH₄Cl పరంగా 0.20 M ఉన్న ద్రావణం pH కనుక్కోండి (pKb = 4.74).
సాధన: pOH = 4.74 + log(0.20/0.10) = 4.74 + 0.30 = 5.04. pH = 14 − 5.04 = 8.96.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.7: 1.0 L బఫర్లో CH₃COOH, CH₃COONa ఒక్కొక్కటి 0.10 mol ఉన్నాయి. 0.010 mol HCl కలిపిన తర్వాత pH కనుక్కోండి. అదే HCl ను 1.0 L శుద్ధ జలానికి కలిపితే వచ్చే ఫలితంతో పోల్చండి.
సాధన: H⁺ ఎసిటేట్ను ఎసిటిక్ ఆమ్లంగా మారుస్తుంది. లవణం = 0.10 − 0.010 = 0.090 mol. ఆమ్లం = 0.10 + 0.010 = 0.11 mol.
బఫర్ pH కేవలం 0.09 మాత్రమే తగ్గింది. శుద్ధ జలంలో 0.010 M HCl pH ను 7 నుంచి 2 కు, అంటే 5 యూనిట్లు తగ్గిస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.8: 50 mL 0.20 M CH₃COOH ను 50 mL 0.10 M NaOH తో కలిపారు. pH కనుక్కోండి.
సాధన: ఆమ్లం = 10 mmol, NaOH = 5 mmol. చర్య తర్వాత: 5 mmol CH₃COOH, 5 mmol CH₃COO⁻. నిష్పత్తి = 1, కాబట్టి pH = pKa = 4.74. ఇది అత్యధిక సామర్థ్యం గల బఫర్.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.9: 25 mL 0.10 M CH₃COOH ను 0.10 M NaOH తో టైట్రేషన్ చేశారు. (a) 12.5 mL క్షారం కలిపిన తర్వాత, (b) తుల్యతా బిందువు వద్ద pH కనుక్కోండి.
సాధన: (a) సగం ఆమ్లం తటస్థీకరించబడింది, కాబట్టి [లవణం] = [ఆమ్లం], pH = pKa = 4.74.
(b) 25 mL వద్ద 2.5 mmol ఆమ్లం అంతా 50 mL లో ఎసిటేట్గా మారుతుంది, కాబట్టి C = 0.050 M.
తుల్యతా బిందువు 7 కంటే పైన ఉంది, కాబట్టి ఫినాఫ్థలీన్ సరైన సూచిక.
త్వరిత పునశ్చరణ
సామాన్య అయాన్ అయనీకరణాన్ని అణచివేస్తుంది: [H⁺] = Ka × C(ఆమ్లం)/C(లవణం).
బలహీన ఆమ్లం + ప్రబల క్షార లవణం: క్షార, pH = 7 + ½pKa + ½log C.
ప్రబల ఆమ్లం + బలహీన క్షార లవణం: ఆమ్ల, pH = 7 − ½pKb − ½log C.
బలహీన ఆమ్లం + బలహీన క్షార లవణం: pH = 7 + ½(pKa − pKb), C పై ఆధారపడదు.
Kh = Kw/Ka, Kw/Kb లేదా Kw/(KaKb).
హెండర్సన్: pH = pKa + log([లవణం]/[ఆమ్లం]); pOH = pKb + log([లవణం]/[క్షారం]).
ఉత్తమ బఫర్ pH = pKa వద్ద; ఉపయోగపడే పరిధి pKa ± 1.
బలహీన ఆమ్లం vs ప్రబల క్షారం: ఫినాఫ్థలీన్. ప్రబల ఆమ్లం vs బలహీన క్షారం: మిథైల్ ఆరెంజ్.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
NaCl లేదా KNO₃ జలవిశ్లేషణ చెందుతాయని అనుకోవడం. ప్రబల ఆమ్లాలు, క్షారాల అయాన్లు జలవిశ్లేషణ చెందవు.
బఫర్కు సాధారణ బలహీన ఆమ్ల సూత్రం వాడటం. హెండర్సన్ సమీకరణం వాడాలి.
తుల్యతా బిందువు వద్ద లవణ గాఢత కనుగొనేటప్పుడు మొత్తం ఘనపరిమాణాన్ని మర్చిపోవడం.
మితమైన విలీనంతో బఫర్ pH మారుతుందని అనుకోవడం. నిష్పత్తి అలాగే ఉంటుంది.
అర్ధ-తటస్థీకరణ pH ను 7 అని రాయడం. అది pKa కు సమానం.
ఎసిటిక్ ఆమ్లం vs NaOH కు మిథైల్ ఆరెంజ్ వాడటం. అది చాలా ముందే రంగు మారుస్తుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7
స్థాయి 1: భావనా పరీక్ష
1. ఎసిటిక్ ఆమ్ల ద్రావణానికి సోడియం ఎసిటేట్ కలిపితే (a) ఎసిటిక్ ఆమ్లం అయనీకరణం అణచివేయబడుతుంది (b) [H⁺] పెరుగుతుంది (c) ఎసిటిక్ ఆమ్లం అయనీకరణం పెరుగుతుంది (d) ఏ ప్రభావమూ ఉండదు
2. CH₃COONa జల ద్రావణం (a) తటస్థం (b) ఆమ్ల (c) క్షార (d) ఉభయధర్మ
3. NH₄Cl జల ద్రావణం (a) క్షార (b) ఆమ్ల (c) తటస్థం (d) బలమైన క్షార
4. 298 K వద్ద జల NaCl pH (a) 5 (b) 9 (c) 1 (d) 7
5. ఆమ్ల బఫర్కు హెండర్సన్ సమీకరణం (a) pH = pKa + log([లవణం]/[ఆమ్లం]) (b) pH = pKa − log([లవణం]/[ఆమ్లం]) (c) pH = pKb + log([లవణం]/[ఆమ్లం]) (d) pH = Ka × [లవణం]/[ఆమ్లం]
6. కిందివాటిలో బఫర్ ఏది? (a) HCl + NaCl (b) NaOH + NaCl (c) CH₃COOH + CH₃COONa (d) HNO₃ + KNO₃
7. బఫర్ సామర్థ్యం అత్యధికంగా ఉండేది (a) [లవణం], [ఆమ్లం] కంటే 10 రెట్లు ఉన్నప్పుడు (b) pH = 7 అయినప్పుడు (c) ఆమ్లం మాత్రమే ఉన్నప్పుడు (d) pH = pKa అయినప్పుడు
8. CH₃COOH ను NaOH తో టైట్రేషన్ చేయడానికి ఉత్తమ సూచిక (a) మిథైల్ ఆరెంజ్ (b) ఫినాఫ్థలీన్ (c) మిథైల్ రెడ్ మాత్రమే (d) ఏ సూచికా పనిచేయదు
9. రక్తంలోని ప్రధాన బఫర్ వ్యవస్థ (a) H₂CO₃/HCO₃⁻ (b) CH₃COOH/CH₃COO⁻ (c) NH₃/NH₄⁺ (d) HCl/Cl⁻
10. బలహీన ఆమ్లం, ప్రబల క్షారాల లవణానికి Kh (a) Kw × Ka (b) Ka/Kw (c) Kw/Kb (d) Kw/Ka
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. ఒక ద్రావణం CH₃COOH పరంగా 0.10 M, CH₃COONa పరంగా 0.10 M (pKa = 4.74). దాని pH (a) 2.87 (b) 4.74 (c) 7.00 (d) 9.26
12. 0.10 M CH₃COONa (pKa = 4.74) pH సుమారు (a) 7.00 (b) 9.26 (c) 8.87 (d) 5.13
13. 0.10 M NH₄Cl (NH₃ pKb = 4.74) pH సుమారు (a) 5.13 (b) 4.74 (c) 8.87 (d) 2.87
14. జల CH₃COONH₄ (pKa = pKb = 4.74) pH (a) 4.74 (b) 9.26 (c) గాఢతపై ఆధారపడుతుంది (d) 7.00
15. ఒక బఫర్లో 0.20 M CH₃COOH, 0.10 M CH₃COONa (pKa = 4.74) ఉన్నాయి. దాని pH (a) 5.04 (b) 4.44 (c) 4.74 (d) 4.14
16. ఒక ద్రావణం NH₃ పరంగా 0.10 M, NH₄Cl పరంగా 0.20 M (pKb = 4.74). దాని pH సుమారు (a) 9.56 (b) 5.04 (c) 8.96 (d) 9.26
17. pKa = 4.74 గల ఆమ్లంతో pH 5.74 బఫర్ కోసం అవసరమైన [లవణం]/[ఆమ్లం] నిష్పత్తి (a) 10 (b) 1 (c) 0.1 (d) 2
18. 0.10 M CH₃COONa (Ka = 1.8 × 10⁻⁵) జలవిశ్లేషణ అవధి సుమారు (a) 1.3 × 10⁻² (b) 5.6 × 10⁻¹⁰ (c) 7.5 × 10⁻³ (d) 7.5 × 10⁻⁵
19. నీటిలో ఆమ్ల ద్రావణాన్ని ఇచ్చే లవణం ఏది? (a) Na₂CO₃ (b) KCl (c) CuSO₄ (d) CH₃COOK
20. NH₃, NH₄Cl రెండింటి పరంగా 0.10 M ఉన్న ద్రావణంలో (Kb = 1.8 × 10⁻⁵) [OH⁻] (a) 1.3 × 10⁻³ M (b) 1.8 × 10⁻⁵ M (c) 0.10 M (d) 5.6 × 10⁻¹⁰ M
21. 50 mL 0.20 M CH₃COOH ను 50 mL 0.10 M NaOH తో కలిపారు (pKa = 4.74). pH (a) 4.74 (b) 7.00 (c) 2.87 (d) 8.87
22. CH₃COOH ను NaOH తో టైట్రేషన్ చేసినప్పుడు తుల్యతా బిందువు వద్ద pH (a) సరిగ్గా 7 (b) 7 కంటే తక్కువ (c) pKa కు సమానం (d) 7 కంటే ఎక్కువ
స్థాయి 3: సవాలు
23. CH₃COOH, CH₃COONa ఒక్కొక్కటి 0.10 mol ఉన్న 1.0 L బఫర్కు (pKa = 4.74) 0.010 mol HCl కలిపారు. కొత్త pH సుమారు (a) 2.00 (b) 4.74 (c) 4.65 (d) 4.83
24. జల అమ్మోనియం ఫార్మేట్ (HCOOH pKa = 3.74, NH₃ pKb = 4.74) pH సుమారు (a) 7.0 (b) 6.5 (c) 7.5 (d) 3.7
25. 25 mL 0.10 M CH₃COOH (pKa = 4.74) ను 0.10 M NaOH తో టైట్రేషన్ చేశారు. తుల్యతా బిందువు వద్ద pH సుమారు (a) 7.00 (b) 4.74 (c) 8.87 (d) 8.72
26. నీటిలో CH₃COONH₄ జలవిశ్లేషణ అవధి (a) దాని గాఢతపై ఆధారపడదు (b) దాని గాఢతకు అనులోమానుపాతం (c) √C కు అనులోమానుపాతం (d) సున్నా
27. CH₃COOH ను NaOH తో టైట్రేషన్ చేయడానికి మిథైల్ ఆరెంజ్ వాడకపోవడానికి కారణం (a) అది ప్రబల ఆమ్లం (b) అది ఎసిటేట్తో చర్య జరుపుతుంది (c) దాని రంగు మార్పు (pH 3.1 నుంచి 4.4) తుల్యతా బిందువు కంటే చాలా ముందే వస్తుంది (d) తుల్యతా బిందువు 7 కంటే తక్కువ
28. 0.010 M NaCN (HCN Ka = 4.9 × 10⁻¹⁰) pH సుమారు (a) 9.31 (b) 10.65 (c) 12.00 (d) 7.00
29. ప్రతిపాదన (A): CH₃COOH, CH₃COONa బఫర్కు కొద్దిగా NaOH కలిపినప్పుడు అది pH మార్పును నిరోధిస్తుంది. కారణం (R): కలిపిన OH⁻ ను CH₃COO⁻ అయాన్లు తొలగిస్తాయి. (a) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: NH₄Cl జల ద్రావణం క్షారం. వాక్యం II: NH₄⁺ అయాన్లు నీటితో చర్య జరిపి H₃O⁺ నిస్తాయి. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | a | సామాన్య అయాన్ సమతాస్థితిని వెనక్కి నెడుతుంది |
| 2 | c | ఎసిటేట్ జలవిశ్లేషణ చెంది OH⁻ ఇస్తుంది |
| 3 | b | NH₄⁺ జలవిశ్లేషణ చెంది H⁺ ఇస్తుంది |
| 4 | d | జలవిశ్లేషణ ఉండదు |
| 5 | a | Ka నుంచి, −log తీసుకుంటే |
| 6 | c | బలహీన ఆమ్లం + దాని లవణం |
| 7 | d | నిష్పత్తి 1 : 1 |
| 8 | b | తుల్యతా pH సుమారు 8.7 |
| 9 | a | కార్బోనిక్ ఆమ్లం–బైకార్బొనేట్ |
| 10 | d | ఆనయాన్ జలవిశ్లేషణ |
| 11 | b | నిష్పత్తి 1, pH = pKa |
| 12 | c | 7 + 2.37 − 0.50 |
| 13 | a | 7 − 2.37 + 0.50 |
| 14 | d | 7 + ½(4.74 − 4.74) |
| 15 | b | 4.74 + log 0.5 |
| 16 | c | pOH = 5.04 |
| 17 | a | log నిష్పత్తి = 1 |
| 18 | d | √(5.6 × 10⁻¹⁰/0.10) |
| 19 | c | బలహీన క్షారం నుంచి వచ్చిన Cu²⁺ జలవిశ్లేషణ చెందుతుంది |
| 20 | b | నిష్పత్తి 1 వద్ద [OH⁻] = Kb |
| 21 | a | 5 mmol ఆమ్లం, 5 mmol లవణం |
| 22 | d | ఎసిటేట్ క్షార స్వభావం గలది |
| 23 | c | 4.74 + log(0.090/0.11) |
| 24 | b | 7 + ½(3.74 − 4.74) |
| 25 | d | విలీనం తర్వాత C(లవణం) = 0.050 M |
| 26 | a | h = √(Kw/KaKb) |
| 27 | c | చాలా ముందే రంగు మారుస్తుంది |
| 28 | b | pKa 9.31; 7 + 4.655 − 1 |
| 29 | c | OH⁻ ను తొలగించేది CH₃COOH, ఎసిటేట్ కాదు |
| 30 | d | NH₄Cl ద్రావణం ఆమ్లం |
అధ్యాయం 7 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
సామాన్య అయాన్ ప్రభావం: సమతాస్థితిలో ఇప్పటికే ఉన్న అయాన్ను కలిపితే అది వెనక్కి జరిగి అయనీకరణం తగ్గుతుంది.
CH₃COONa, CH₃COOH అయనీకరణాన్ని; NH₄Cl, NH₄OH అయనీకరణాన్ని తగ్గిస్తాయి.
గ్రూప్ III విశ్లేషణలో NH₄OH తో NH₄Cl వాడతారు; అప్పుడు Fe(OH)₃, Al(OH)₃ (Cr(OH)₃ తో సహా) మాత్రమే అవక్షేపిస్తాయి.
లవణ జలవిశ్లేషణ: బలహీన ఆమ్లం లేదా బలహీన క్షారం అయాన్ నీటితో చర్య జరిపి pH ను మారుస్తుంది.
ప్రబల ఆమ్లం + ప్రబల క్షార లవణం (NaCl): జలవిశ్లేషణ లేదు, pH 7.
బలహీన ఆమ్లం + ప్రబల క్షార లవణం (CH₃COONa): క్షార. pH = 7 + ½(pKa + log C).
ప్రబల ఆమ్లం + బలహీన క్షార లవణం (NH₄Cl): ఆమ్ల. pH = 7 − ½(pKb + log C).
బలహీన ఆమ్లం + బలహీన క్షార లవణం (CH₃COONH₄): pH = 7 + ½(pKa − pKb), గాఢతపై ఆధారపడదు.
జలవిశ్లేషణ స్థిరాంకం Kh = Kw/Ka (లేదా Kw/Kb); జలవిశ్లేషణ అవధి h = √(Kh/C) విలీనంతో పెరుగుతుంది.
కొద్దిగా ఆమ్లం లేదా క్షారం కలిపినా, విలీనం చేసినా బఫర్ pH మార్పును నిరోధిస్తుంది.
ఆమ్ల బఫర్: pH = pKa + log([లవణం]/[ఆమ్లం]). క్షార బఫర్: pOH = pKb + log([లవణం]/[క్షారం]).
[లవణం] = [ఆమ్లం] అయినప్పుడు (pH = pKa) బఫర్ సామర్థ్యం అత్యధికం. ఉపయోగపడే పరిధి pKa ± 1.
బలహీన ఆమ్లాన్ని NaOH తో సగం తటస్థీకరిస్తే pH = pKa గల బఫర్ ఏర్పడుతుంది.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| లవణం లేదా వ్యవస్థ | స్వభావం | pH సూత్రం (298 K) |
|---|---|---|
| NaCl, KNO₃ | తటస్థం | 7 |
| CH₃COONa, Na₂CO₃ | క్షార | 7 + ½(pKa + log C) |
| NH₄Cl, CuSO₄ | ఆమ్ల | 7 − ½(pKb + log C) |
| CH₃COONH₄ | దాదాపు తటస్థం | 7 + ½(pKa − pKb) |
| CH₃COOH + CH₃COONa | ఆమ్ల బఫర్ | pKa + log([లవణం]/[ఆమ్లం]) |
| NH₄OH + NH₄Cl | క్షార బఫర్ | 14 − pKb − log([లవణం]/[క్షారం]) |
| రక్తం | H₂CO₃/HCO₃⁻ బఫర్ | సుమారు 7.4 |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"బలమైన తల్లిదండ్రులే గెలుస్తారు": లవణ ద్రావణం బలమైన తల్లిదండ్రుల స్వభావం తీసుకుంటుంది (ప్రబల ఆమ్ల తల్లిదండ్రి → ఆమ్ల; ప్రబల క్షార తల్లిదండ్రి → క్షార).
"సమానం అంటే pKa": ఆమ్లం, లవణం సమాన మోల్లు ఉంటే pH = pKa.
"లవణం పైన" (హెండర్సన్): log(లవణం/ఆమ్లం) — లవణం లవంలో.
"రెండూ బలహీనం, C లేదు": బలహీన ఆమ్లం, బలహీన క్షారాల లవణానికి pH సూత్రంలో గాఢత ఉండదు.
భావనల అనుసంధానం
రక్త బఫర్, pH నియంత్రణ జీవశాస్త్రం పుస్తకం 5: మానవ శరీరధర్మ శాస్త్రం (వాయు రవాణా, మూత్రపిండాల పనితీరు) తో ముడిపడి ఉన్నాయి.
సామాన్య అయాన్ ప్రభావంతో గ్రూప్ విశ్లేషణ రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 20: ప్రాక్టికల్ రసాయన శాస్త్ర సూత్రాలు లో భాగం.
Na₂CO₃, AlCl₃ వంటి లవణాల జలవిశ్లేషణ రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 10: p-బ్లాక్ మూలకాలు తో ముడిపడి ఉంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)
31. జాబితా I (లవణం, 0.1 M) ను జాబితా II (ద్రావణ స్వభావం) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. NaCl
B. CH₃COONa
C. NH₄Cl
D. CH₃COONH₄
జాబితా II
i. ఆమ్ల
ii. pH 7; జలవిశ్లేషణ లేదు
iii. సుమారు 7; రెండు అయాన్లూ జలవిశ్లేషణ చెందుతాయి
iv. క్షార
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii
32. జాబితా I (వ్యవస్థ) ను జాబితా II (298 K వద్ద pH సమాసం) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. బలహీన ఆమ్లం, ప్రబల క్షారాల లవణం
B. ప్రబల ఆమ్లం, బలహీన క్షారాల లవణం
C. బలహీన ఆమ్లం, బలహీన క్షారాల లవణం
D. ఆమ్ల బఫర్
జాబితా II
i. pKa + log([లవణం]/[ఆమ్లం])
ii. 7 + ½(pKa − pKb)
iii. 7 + ½(pKa + log C)
iv. 7 − ½(pKb + log C)
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-i, B-iv, C-ii, D-iii
33. జాబితా I (రకం) ను జాబితా II (ఉదాహరణ) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. ఆమ్ల బఫర్
B. క్షార బఫర్
C. రక్తంలోని ప్రధాన బఫర్
D. బఫర్ కానిది
జాబితా II
i. H₂CO₃ + HCO₃⁻
ii. HCl + NaCl
iii. NH₄OH + NH₄Cl
iv. CH₃COOH + CH₃COONa
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (c) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i
34. జాబితా I (ప్రక్రియ) ను జాబితా II (కారకం లేదా నిబంధన) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. గ్రూప్ II సల్ఫైడ్ల అవక్షేపణం
B. గ్రూప్ III హైడ్రాక్సైడ్ల అవక్షేపణం
C. గ్రూప్ IV సల్ఫైడ్ల అవక్షేపణం
D. సాధారణ ఉప్పు శుద్ధీకరణ
జాబితా II
i. సంతృప్త ఉప్పు ద్రావణం గుండా HCl వాయువు
ii. సారహీన HCl తో H₂S
iii. అమ్మోనియా ద్రావణంలో H₂S
iv. NH₄Cl తో NH₄OH
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. CH₃COOH ద్రావణానికి CH₃COONa కలిపితే pH పెరుగుతుంది.
B. [లవణం] = [ఆమ్లం] అయినప్పుడు బఫర్ సామర్థ్యం అత్యధికం.
C. బఫర్ను విలీనం చేస్తే దాని pH బాగా మారుతుంది.
D. ప్రబల ఆమ్లం, ప్రబల క్షారాల లవణం జలవిశ్లేషణ చెందదు.
E. CH₃COONH₄ ద్రావణం pH దాని గాఢతపై బాగా ఆధారపడుతుంది.
(a) రెండు (b) నాలుగు (c) మూడు (d) ఐదు
36. నీటిలో CH₃COONa జలవిశ్లేషణ గురించి సరైన సమితిని ఎంచుకోండి.
A. Kh = Kw/Ka
B. జలవిశ్లేషణ అవధి h = √(Kh/C)
C. ద్రావణం ఆమ్లం.
D. విలీనంతో h పెరుగుతుంది.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. కింది మిశ్రమాలలో ఏవి బఫర్లుగా పనిచేస్తాయి?
A. 50 mL 0.1 M CH₃COOH + 25 mL 0.1 M NaOH
B. 50 mL 0.1 M NH₄OH + 25 mL 0.1 M HCl
C. 50 mL 0.1 M HCl + 50 mL 0.1 M NaOH
D. 50 mL 0.1 M CH₃COOH + 50 mL 0.1 M NaOH
(a) A, B, D మాత్రమే (b) C, D మాత్రమే (c) A మాత్రమే (d) A, B మాత్రమే
38. కిందివాటిలో ఎన్ని సామాన్య అయాన్ ప్రభావానికి ఉదాహరణలు?
A. NH₄Cl, NH₄OH అయనీకరణాన్ని తగ్గించడం
B. నీటి కంటే NaCl ద్రావణంలో AgCl తక్కువగా కరగడం
C. సంతృప్త NaCl ద్రావణం గుండా HCl వాయువు పంపితే శుద్ధ NaCl సఫటికీకరణం చెందడం
D. సారహీన HCl లో Mg(OH)₂ కరగడం
E. HCl, H₂S అయనీకరణాన్ని అణచివేయడం
F. నీటిలో NaCl కరగడం
(a) మూడు (b) నాలుగు (c) ఐదు (d) రెండు
39. 20 mL 0.10 M CH₃COOH కు 0.10 M NaOH కలుపుతూ ఉంటే pH ఎలా మారుతుందో ఒక టైట్రేషన్ వక్రం చూపిస్తుంది. 10 mL NaOH కలిపినప్పుడు pH 4.74. 20 mL దగ్గర వక్రం నిటారుగా పెరిగి, తుల్యతా బిందువు వద్ద సుమారు pH 8.7 గుండా వెళ్తుంది. ఏది సరైనది?
(a) pKa = 4.74, తుల్యతా బిందువు pH 7 వద్ద (b) pKa = 9.26, తుల్యతా బిందువు 7 కంటే పైన (c) pKa = 4.74, తుల్యతా బిందువు 7 కంటే పైన (d) pKa = 2.37, తుల్యతా బిందువు 7 కంటే తక్కువ
40. ఎసిటిక్ ఆమ్లం–ఎసిటేట్ బఫర్ (pKa = 4.74) కు వేర్వేరు నిష్పత్తుల వద్ద pH పట్టికలో ఇచ్చారు.
| [లవణం]/[ఆమ్లం] | 0.10 | 1.0 | 10 |
|---|---|---|---|
| pH | 3.74 | 4.74 | 5.74 |
pH 5.04 కు అవసరమైన నిష్పత్తి సుమారు (log 2 = 0.30):
(a) 2.0 (b) 0.50 (c) 3.0 (d) 1.3
41. మూడు సోడియం లవణాల 0.10 M ద్రావణాల pH 298 K వద్ద ఇలా ఉంది.
| లవణం | NaX | NaY | NaZ |
|---|---|---|---|
| pH | 8.9 | 9.4 | 7.0 |
తల్లి ఆమ్లాల ఆమ్ల బలం క్రమం:
(a) HY > HX > HZ (b) HX > HY > HZ (c) HZ > HY > HX (d) HZ > HX > HY
Q42–Q43 కోసం పేరా: ఒక ఫార్మసీ ప్రయోగశాల 0.10 mol CH₃COOH, 0.10 mol CH₃COONa (pKa = 4.74) ఉన్న 1.0 L బఫర్ తయారుచేస్తుంది. దాన్ని పరీక్షించడానికి ఈ బఫర్కు 0.010 mol HCl కలుపుతుంది. అదే పరిమాణం HCl ను 1.0 L శుద్ధ జలానికి కూడా కలుపుతుంది. ఘనపరిమాణ మార్పులను వదిలివేయండి.
42. HCl కలిపిన తర్వాత బఫర్ pH సుమారు:
(a) 4.74 (b) 4.65 (c) 4.83 (d) 3.74
43. HCl కలిపిన తర్వాత నీటి pH:
(a) 7.0 (b) 4.0 (c) 2.0 (d) 1.0
44. 298 K వద్ద 0.10 M NH₄Cl (NH₃ pKb = 4.74) pH సుమారు:
(a) 5.13 (b) 8.87 (c) 4.74 (d) 6.13
45. 298 K వద్ద 100 mL 0.20 M NH₃ ను 50 mL 0.20 M HCl తో కలిపారు (NH₃ pKb = 4.74). మిశ్రమం pH సుమారు:
(a) 4.74 (b) 7.00 (c) 5.13 (d) 9.26
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | d | ప్రబల–ప్రబల తటస్థం; బలహీన ఆమ్ల లవణం క్షార; బలహీన క్షార లవణం ఆమ్ల; Ka ≈ Kb అయితే సుమారు 7 |
| 32 | b | ప్రామాణిక జలవిశ్లేషణ, హెండర్సన్ సమాసాలు |
| 33 | c | HCl + NaCl లో బలహీన ఆమ్లం లేదు, కాబట్టి అది బఫర్ కాదు |
| 34 | a | ఆమ్లంలో [S²⁻] తక్కువ; NH₄Cl తో [OH⁻] తక్కువ; క్షారంలో [S²⁻] ఎక్కువ; Cl⁻ సామాన్య అయాన్ |
| 35 | c | A, B, D సరైనవి; విలీనంతో బఫర్ pH దాదాపు మారదు; CH₃COONH₄ pH C పై ఆధారపడదు |
| 36 | a | ఎసిటేట్ జలవిశ్లేషణ ద్రావణాన్ని క్షారంగా చేస్తుంది |
| 37 | d | A, B సగం తటస్థీకరించిన బలహీన ఆమ్లం/క్షారం; C, D లలో బలహీన భాగస్వామి మిగలదు |
| 38 | b | A, B, C, E; D తటస్థీకరణ, F సాధారణ కరగడం |
| 39 | c | అర్ధ-తుల్యత వద్ద pH = pKa; ఎసిటేట్ అంతిమ బిందువును క్షారంగా చేస్తుంది |
| 40 | a | log నిష్పత్తి = 0.30, నిష్పత్తి = 2.0 |
| 41 | d | లవణ ద్రావణం ఎక్కువ క్షారమైతే తల్లి ఆమ్లం బలహీనం; NaZ తటస్థం అంటే HZ ప్రబలం |
| 42 | b | pH = 4.74 + log(0.09/0.11) = 4.65 |
| 43 | c | [H⁺] = 0.010 M, pH 2.0 |
| 44 | a | pH = 7 − ½(4.74 + log 0.10) = 5.13 |
| 45 | d | 10 mmol NH₃ మిగిలింది, 10 mmol NH₄⁺ ఏర్పడింది; pOH = pKb, pH = 9.26 |