అధ్యాయం 8: ద్రావణీయతా లబ్ధం (Solubility Product)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
అల్ప ద్రావణీయ లవణం అంటే ఏమిటి, దాని సంతృప్త ద్రావణం ఒక సమతాస్థితి ఎలా అవుతుంది.
ద్రావణీయతా లబ్ధం Ksp, ఏ లవణానికైనా దాన్ని ఎలా రాయాలి.
AB, AB₂, A₂B, AB₃, A₂B₃ లవణాలకు Ksp, మోలార్ ద్రావణీయత s మధ్య మార్పిడి.
అవక్షేపణ నియమం: అయానిక లబ్ధం Q ను Ksp తో పోల్చడం.
సామాన్య అయాన్ ద్రావణీయతను ఎలా తగ్గిస్తుంది; లవణ శుద్ధీకరణ, గుణాత్మక విశ్లేషణలో దీని వినియోగం.
8.1 అల్ప ద్రావణీయ లవణాలు
లవణాలు చాలా వేర్వేరు స్థాయిల్లో కరుగుతాయి. సుమారుగా వాటిని ఇలా విభజిస్తారు:
| వర్గం | 298 K వద్ద నీటిలో ద్రావణీయత (సుమారు) | ఉదాహరణలు |
|---|---|---|
| ద్రావణీయం | 0.1 M కంటే ఎక్కువ | NaCl, KNO₃, AgNO₃ |
| కొద్దిగా ద్రావణీయం | 0.01 M నుంచి 0.1 M | CaSO₄ (సరిహద్దులో) |
| అల్ప ద్రావణీయం | 0.01 M కంటే తక్కువ | AgCl, BaSO₄, CaF₂, PbI₂, Fe(OH)₃ |
లవణం కరుగుతుందా లేదా అనేది ఒక పోటీపై ఆధారపడి ఉంటుంది. జాలక ఎంథాల్పీ (Lattice enthalpy) అయాన్లను కలిపి ఉంచుతుంది. జలయోజన ఎంథాల్పీ (Hydration enthalpy) వాటిని నీటిలోకి లాగుతుంది. కరగడం ఎంట్రోపీని కూడా పెంచుతుంది. జలయోజనం జాలకాన్ని ఓడించలేనప్పుడు ద్రావణీయత తక్కువగా ఉంటుంది.
8.2 ద్రావణీయతా లబ్ధం, Ksp
ఘన BaSO₄ ను నీటితో కలిపి కదిలించండి. చాలా కొద్ది మాత్రమే కరుగుతుంది; కరిగిన భాగం పూర్తిగా అయనీకరణం చెందుతుంది. కరగని ఘనంతో ఉన్న సంతృప్త ద్రావణం ఒక గతిక, విషమవిధ సమతాస్థితి:
అధ్యాయం 2 లాగానే ఘనాన్ని సమాసంలో రాయరు:
సాధారణ లవణం M_xA_y కు:
Ksp అంటే సంతృప్త ద్రావణంలోని అయాన్ గాఢతల లబ్ధం, ప్రతిదానినీ దాని గుణకం ఘాతంగా తీసుకుని. ఏ K లాగానైనా, ఇది ఉష్ణోగ్రతపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది.
8.3 Ksp, మోలార్ ద్రావణీయత s
s అంటే మోలార్ ద్రావణీయత (ఒక లీటరులో కరిగే లవణం మోల్లు). ప్రతి M_xA_y ఫార్ములా యూనిట్ x కాటయాన్లు, y ఆనయాన్లను ఇస్తుంది, కాబట్టి [M] = xs, [A] = ys.
| రకం | ఉదాహరణ | అయాన్ గాఢతలు | s పరంగా Ksp | Ksp పరంగా s |
|---|---|---|---|---|
| AB | AgCl, BaSO₄ | s, s | s² | √Ksp |
| AB₂ లేదా A₂B | CaF₂, PbI₂, Mg(OH)₂, Ag₂CrO₄ | s, 2s | 4s³ | (Ksp/4)^(1/3) |
| AB₃ లేదా A₃B | Fe(OH)₃, Al(OH)₃, Ag₃PO₄ | s, 3s | 27s⁴ | (Ksp/27)^(1/4) |
| A₂B₃ | Bi₂S₃, As₂S₃ | 2s, 3s | 108s⁵ | (Ksp/108)^(1/5) |
| A₃B₂ | Ca₃(PO₄)₂ | 3s, 2s | 108s⁵ | (Ksp/108)^(1/5) |
A₂B₃ కు ఉత్పాదన: [A] = 2s, [B] = 3s, కాబట్టి Ksp = (2s)²(3s)³ = 4s² × 27s³ = 108s⁵.
g L⁻¹ లో ద్రావణీయత కోసం s ను మోలార్ ద్రవ్యరాశితో గుణించండి.
ద్రావణీయతలను పోల్చడం. Ksp తక్కువైతే ద్రావణీయత తక్కువ అనేది ఒకే రకం లవణాలకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది. AgCl (AB, Ksp = 1.8 × 10⁻¹⁰), Ag₂CrO₄ (A₂B, Ksp = 1.1 × 10⁻¹²) అనేవి ఇష్టమైన వల. Ag₂CrO₄ కు Ksp తక్కువైనా మోలార్ ద్రావణీయత ఎక్కువ (6.5 × 10⁻⁵ M, AgCl కు 1.3 × 10⁻⁵ M). పోల్చే ముందు ఎప్పుడూ s కు మార్చండి.
8.4 అవక్షేపం ఏర్పడుతుందా? Q vs Ksp
అయానిక లబ్ధం (Ionic product) Q కూడా Ksp రూపంలోనే ఉంటుంది, కానీ ఏ క్షణంలోనైనా (ఉదాహరణకు కలిపిన వెంటనే) ఉన్న అయాన్ గాఢతలను వాడుతుంది.
| పోలిక | ద్రావణ స్థితి | ఏమి జరుగుతుంది |
|---|---|---|
| Q < Ksp | అసంతృప్తం | ఇంకా ఘనం కరగగలదు; అవక్షేపం ఉండదు |
| Q = Ksp | సంతృప్తం | సమతాస్థితి |
| Q > Ksp | అతిసంతృప్తం | Q, Ksp కు తగ్గే వరకు అవక్షేపం ఏర్పడుతుంది |
రెండు ద్రావణాలను కలిపినప్పుడు ముందుగా కలిపిన తర్వాత ప్రతి అయాన్ గాఢతను కనుగొనండి (మొత్తం ఘనపరిమాణంతో విలీనం). తర్వాత Q లెక్కించండి.
వరణాత్మక అవక్షేపణం (Selective precipitation). ఒక ద్రావణంలో ఒకే కాటయాన్తో కరగని లవణాలను ఏర్పరిచే రెండు ఆనయాన్లు ఉంటే, ఏ లవణం Ksp ముందు చేరుకుంటుందో అది ముందు అవక్షేపిస్తుంది. దీనికి ప్రతి లవణానికీ అవసరమైన కాటయాన్ గాఢతను లెక్కించాలి; Ksp ను చూసి చెప్పలేం.
8.5 ద్రావణీయతపై సామాన్య అయాన్ ప్రభావం
AgCl సంతృప్త ద్రావణానికి NaCl కలపండి. [Cl⁻] పెరుగుతుంది, కాబట్టి Q, Ksp ని దాటి కొంత AgCl వెలుపలికి వస్తుంది. NaCl ద్రావణంలో AgCl ద్రావణీయత శుద్ధ జలం కంటే తక్కువ.
c M NaCl లో AgCl s వరకు కరిగితే [Ag⁺] = s, [Cl⁻] = c + s ≈ c (s చాలా చిన్నది కాబట్టి):
c M NaF లో CaF₂ వంటి AB₂ లవణానికి: Ksp = s(c + 2s)² ≈ s c², కాబట్టి s = Ksp/c². సామాన్య అయాన్ గాఢత వర్గమవుతుందని గమనించండి.
సామాన్య అయాన్ ప్రభావం వినియోగాలు
సాధారణ ఉప్పు శుద్ధీకరణ. అశుద్ధ NaCl సంతృప్త ద్రావణంలోకి HCl వాయువును పంపండి. ఎక్కువ [Cl⁻] NaCl అయానిక లబ్ధాన్ని దాని ద్రావణీయతా పరిమితి కంటే పైకి నెడుతుంది. శుద్ధ NaCl సఫటికాలుగా వేరుపడుతుంది; కరిగే మలినాలు ద్రావణంలోనే ఉంటాయి.
గుణాత్మక విశ్లేషణ, గ్రూప్ II. సారహీన HCl సమక్షంలో H₂S పంపుతారు. H⁺, H₂S అయనీకరణాన్ని అణచివేసి (అధ్యాయం 5) [S²⁻] ను చాలా తక్కువగా ఉంచుతుంది. చాలా తక్కువ Ksp గల సల్ఫైడ్లు (CuS, PbS, CdS) మాత్రమే అవక్షేపిస్తాయి. ఎక్కువ Ksp గల గ్రూప్ IV సల్ఫైడ్లు (ZnS, NiS, CoS) తర్వాత క్షార మాధ్యమంలో, [S²⁻] ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు అవక్షేపిస్తాయి.
గుణాత్మక విశ్లేషణ, గ్రూప్ III. NH₄Cl, NH₄OH నుంచి వచ్చే [OH⁻] ను తగ్గిస్తుంది, కాబట్టి చాలా తక్కువగా కరిగే Fe(OH)₃, Al(OH)₃ మాత్రమే అవక్షేపిస్తాయి.
pH ప్రభావం. బలహీన ఆమ్లాల లవణాలు (కార్బొనేట్లు, ఫాస్ఫేట్లు, సల్ఫైడ్లు, హైడ్రాక్సైడ్లు) ఆమ్లంలో బాగా కరుగుతాయి, ఎందుకంటే H⁺ ఆనయాన్ను బలహీన ఆమ్లంగా తొలగిస్తుంది. అందుకే సున్నపురాయిలోని CaCO₃ ఆమ్ల వర్షంలో కరుగుతుంది; నోటిలోని బాక్టీరియా ఆమ్లం ఉత్పత్తి చేసినప్పుడు దంత ఎనామెల్ (కాల్షియం ఫాస్ఫేట్) దెబ్బతింటుంది.
8.6 సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 8.1: 298 K వద్ద AgCl Ksp = 1.8 × 10⁻¹⁰. దాని ద్రావణీయతను mol L⁻¹, g L⁻¹ లలో కనుక్కోండి (మోలార్ ద్రవ్యరాశి 143.5 g mol⁻¹).
సాధన: s = √(1.8 × 10⁻¹⁰) = 1.34 × 10⁻⁵ M. గ్రాములలో: 1.34 × 10⁻⁵ × 143.5 = 1.9 × 10⁻³ g L⁻¹.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.2: CaF₂ మోలార్ ద్రావణీయత 2.0 × 10⁻⁴ M. Ksp కనుక్కోండి.
సాధన: [Ca²⁺] = 2.0 × 10⁻⁴ M, [F⁻] = 4.0 × 10⁻⁴ M.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.3: Ag₂CrO₄ Ksp = 1.1 × 10⁻¹². దాని మోలార్ ద్రావణీయత కనుగొని AgCl తో పోల్చండి.
సాధన:
Ksp తక్కువైనప్పటికీ ఇది AgCl మోలార్ ద్రావణీయతకు సుమారు 5 రెట్లు.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.4: A₂B₃ లవణం మోలార్ ద్రావణీయత 1.0 × 10⁻⁴ M. దాని Ksp కనుక్కోండి.
సాధన: Ksp = 108s⁵ = 108 × (10⁻⁴)⁵ = 108 × 10⁻²⁰ = 1.08 × 10⁻¹⁸.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.5: 2.0 × 10⁻⁴ M AgNO₃, 2.0 × 10⁻⁴ M NaCl లను సమాన ఘనపరిమాణాల్లో కలిపారు. AgCl అవక్షేపిస్తుందా? (Ksp = 1.8 × 10⁻¹⁰)
సాధన: కలిపిన తర్వాత ప్రతి గాఢత సగమవుతుంది: [Ag⁺] = [Cl⁻] = 1.0 × 10⁻⁴ M. Q = 1.0 × 10⁻⁸. Q > Ksp, కాబట్టి AgCl అవక్షేపిస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.6: 0.10 M NaCl లో AgCl ద్రావణీయత కనుగొని, నీటిలోని ద్రావణీయతతో పోల్చండి.
సాధన: s = Ksp/c = 1.8 × 10⁻¹⁰/0.10 = 1.8 × 10⁻⁹ M. నీటిలో s = 1.34 × 10⁻⁵ M, కాబట్టి సామాన్య అయాన్ ద్రావణీయతను సుమారు 7500 రెట్లు తగ్గించింది.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.7: Mg(OH)₂ Ksp = 1.2 × 10⁻¹¹. (a) దాని సంతృప్త ద్రావణం pH, (b) [Mg²⁺] = 0.010 M ఉన్న ద్రావణం నుంచి Mg(OH)₂ అవక్షేపించడం మొదలయ్యే కనిష్ట pH కనుక్కోండి.
సాధన: (a) s = (1.2 × 10⁻¹¹/4)^(1/3) = 1.44 × 10⁻⁴ M. [OH⁻] = 2s = 2.88 × 10⁻⁴ M, pOH = 3.54, pH = 10.46.
(b) [Mg²⁺][OH⁻]² = Ksp అయినప్పుడు అవక్షేపణం మొదలవుతుంది:
సాధించిన ఉదాహరణ 8.8: ఒక ద్రావణంలో 0.010 M Cl⁻, 0.010 M CrO₄²⁻ ఉన్నాయి. AgNO₃ ను నెమ్మదిగా కలుపుతారు. ఏది ముందు అవక్షేపిస్తుంది? (Ksp: AgCl 1.8 × 10⁻¹⁰, Ag₂CrO₄ 1.1 × 10⁻¹²)
సాధన: AgCl కు అవసరమైన [Ag⁺] = 1.8 × 10⁻¹⁰/0.010 = 1.8 × 10⁻⁸ M. Ag₂CrO₄ కు అవసరమైన [Ag⁺] = √(1.1 × 10⁻¹²/0.010) = 1.05 × 10⁻⁵ M. AgCl కు చాలా తక్కువ Ag⁺ సరిపోతుంది, కాబట్టి తెల్లని AgCl ముందు అవక్షేపిస్తుంది. Cl⁻ దాదాపు అంతా అయిపోయిన తర్వాతే ఎరుపు Ag₂CrO₄ కనిపిస్తుంది. ఇదే మోర్ టైట్రేషన్కు ఆధారం.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.9: ఒక నిర్దిష్ట ఉష్ణోగ్రత వద్ద PbI₂ (మోలార్ ద్రవ్యరాశి 461 g mol⁻¹) ద్రావణీయత 0.70 g L⁻¹. Ksp కనుక్కోండి.
సాధన: s = 0.70/461 = 1.52 × 10⁻³ M. Ksp = 4s³ = 4 × (1.52 × 10⁻³)³ = 1.4 × 10⁻⁸.
త్వరిత పునశ్చరణ
Ksp = సంతృప్త ద్రావణంలోని అయాన్ గాఢతల లబ్ధం, ప్రతిదానినీ దాని గుణకం ఘాతంగా.
Ksp = xˣyʸ s^(x+y): AB s², AB₂ 4s³, AB₃ 27s⁴, A₂B₃ 108s⁵.
లవణాలు ఒకే రకం కాకపోతే ద్రావణీయతలను s ద్వారా పోల్చాలి, Ksp ద్వారా కాదు.
Q > Ksp: అవక్షేపం. Q < Ksp: అవక్షేపం లేదు.
Q కనుగొనే ముందు కలిపిన తర్వాత ప్రతి గాఢతను విలీనం చేయండి.
సామాన్య అయాన్ ద్రావణీయతను తగ్గిస్తుంది: c M సామాన్య అయాన్లో AB కు s = Ksp/c.
Ksp ఉష్ణోగ్రతతో మాత్రమే మారుతుంది; సామాన్య అయాన్ s ను మారుస్తుంది, Ksp ను కాదు.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
ప్రతి లవణానికీ Ksp = s² అని రాయడం. సరైన రకాన్ని వాడాలి.
AB₂ లవణాలకు వర్గం చేసే ముందు [F⁻] లేదా [OH⁻] ను రెట్టింపు చేయడం మర్చిపోవడం.
AgCl, Ag₂CrO₄ లను Ksp ఆధారంగా మాత్రమే క్రమంలో పెట్టడం.
Q కనుగొనడానికి కలపకముందు గాఢతలను వాడటం.
సామాన్య అయాన్ సమక్షంలో Ksp తగ్గుతుందని చెప్పడం. s మాత్రమే తగ్గుతుంది.
AB₂ + సామాన్య ఆనయాన్ సమస్యల్లో సామాన్య అయాన్ను వర్గం చేయడం మర్చిపోవడం: s = Ksp/c².
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 8
స్థాయి 1: భావనా పరీక్ష
1. AgCl ద్రావణీయతా లబ్ధం (a) [Ag⁺] + [Cl⁻] (b) [Ag⁺][Cl⁻] (c) [Ag⁺][Cl⁻]/[AgCl] (d) [Ag⁺]²[Cl⁻]
2. మోలార్ ద్రావణీయత s గల AB₂ రకం లవణానికి Ksp (a) s² (b) 2s² (c) 4s³ (d) 27s⁴
3. అవక్షేపం ఏర్పడేది (a) అయానిక లబ్ధం Ksp కంటే ఎక్కువైనప్పుడు (b) అయానిక లబ్ధం = Ksp అయినప్పుడు (c) అయానిక లబ్ధం Ksp కంటే తక్కువైనప్పుడు (d) Ksp సున్నా అయినప్పుడు
4. అల్ప ద్రావణీయ లవణం సంతృప్త ద్రావణానికి సామాన్య అయాన్ కలిపితే (a) దాని ద్రావణీయత పెరుగుతుంది (b) Ksp పెరుగుతుంది (c) ఏ ప్రభావమూ ఉండదు (d) దాని ద్రావణీయత తగ్గుతుంది
5. ఒక లవణం Ksp విలువ దేనిపై ఆధారపడుతుంది? (a) నీటి ఘనపరిమాణం (b) ఉష్ణోగ్రత (c) ఉన్న ఘనం పరిమాణం (d) సామాన్య అయాన్ ఉనికి
6. మోలార్ ద్రావణీయత s గల A₂B₃ లవణానికి Ksp (a) 6s⁵ (b) 27s⁴ (c) 5s² (d) 108s⁵
7. అల్ప ద్రావణీయ లవణం సంతృప్త ద్రావణంలో (a) అయానిక లబ్ధం = Ksp (b) అయానిక లబ్ధం > Ksp (c) అయానిక లబ్ధం < Ksp (d) అయాన్లు ఉండవు
8. Ag₂CrO₄ Ksp (a) [Ag⁺][CrO₄²⁻] (b) 2[Ag⁺][CrO₄²⁻] (c) [Ag⁺]²[CrO₄²⁻] (d) [Ag⁺][CrO₄²⁻]²
9. మోలార్ ద్రావణీయత s గల Al(OH)₃ కు Ksp (a) 3s² (b) 27s⁴ (c) 4s³ (d) 9s⁴
10. సంతృప్త NaCl ద్రావణంలోకి HCl వాయువు పంపితే శుద్ధ NaCl సఫటికీకరణం చెందుతుంది. దీనికి కారణం (a) జలవిశ్లేషణ (b) ఉష్ణోగ్రత పెరగడం (c) సామాన్య అయాన్ ప్రభావం (d) Cl⁻ ఆక్సీకరణం
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. AgCl Ksp = 1.8 × 10⁻¹⁰. దాని మోలార్ ద్రావణీయత సుమారు (a) 1.3 × 10⁻⁵ M (b) 9.0 × 10⁻¹¹ M (c) 1.8 × 10⁻⁵ M (d) 4.2 × 10⁻⁴ M
12. CaF₂ మోలార్ ద్రావణీయత 2.0 × 10⁻⁴ M. దాని Ksp (a) 4.0 × 10⁻⁸ (b) 8.0 × 10⁻¹² (c) 1.6 × 10⁻¹⁰ (d) 3.2 × 10⁻¹¹
13. Ag₂CrO₄ Ksp = 1.1 × 10⁻¹². దాని మోలార్ ద్రావణీయత సుమారు (a) 1.0 × 10⁻⁶ M (b) 6.5 × 10⁻⁵ M (c) 1.0 × 10⁻⁴ M (d) 2.8 × 10⁻¹³ M
14. 2.0 × 10⁻⁴ M AgNO₃, 2.0 × 10⁻⁴ M NaCl లను సమాన ఘనపరిమాణాల్లో కలిపారు (AgCl Ksp = 1.8 × 10⁻¹⁰). అప్పుడు (a) అవక్షేపం ఏర్పడదు, Q = 1.0 × 10⁻¹⁰ (b) ద్రావణం సరిగ్గా సంతృప్తం (c) AgCl అవక్షేపిస్తుంది, Q = 1.0 × 10⁻⁸ (d) AgCl అవక్షేపిస్తుంది, Q = 4.0 × 10⁻⁸
15. 0.10 M NaCl లో AgCl (Ksp = 1.8 × 10⁻¹⁰) మోలార్ ద్రావణీయత (a) 1.8 × 10⁻⁹ M (b) 1.3 × 10⁻⁵ M (c) 1.8 × 10⁻¹¹ M (d) 1.3 × 10⁻⁶ M
16. Mg(OH)₂ Ksp = 1.2 × 10⁻¹¹. దాని సంతృప్త ద్రావణం pH సుమారు (a) 3.54 (b) 9.54 (c) 7.00 (d) 10.46
17. Ksp విలువలు: AgCl 1.8 × 10⁻¹⁰, Ag₂CrO₄ 1.1 × 10⁻¹². ఏ వాక్యం సరైనది? (a) AgCl మోలార్ ద్రావణీయత ఎక్కువ (b) Ag₂CrO₄ మోలార్ ద్రావణీయత ఎక్కువ (c) రెండింటి మోలార్ ద్రావణీయత సమానం (d) వాటిని అసలు పోల్చలేం
18. AgCl Ksp = 1.8 × 10⁻¹⁰ (మోలార్ ద్రవ్యరాశి 143.5 g mol⁻¹). g L⁻¹ లో దాని ద్రావణీయత సుమారు (a) 1.3 × 10⁻⁵ (b) 2.6 × 10⁻⁸ (c) 1.9 × 10⁻³ (d) 0.19
19. A₂B₃ లవణం మోలార్ ద్రావణీయత 1.0 × 10⁻⁴ M. దాని Ksp (a) 1.08 × 10⁻¹⁸ (b) 1.0 × 10⁻²⁰ (c) 6.0 × 10⁻²⁰ (d) 2.7 × 10⁻¹⁵
20. Mg(OH)₂ Ksp = 1.2 × 10⁻¹¹. [Mg²⁺] = 0.010 M ఉన్న ద్రావణంలో అవక్షేపణం సుమారు ఏ pH వద్ద మొదలవుతుంది? (a) 4.46 (b) 10.46 (c) 8.00 (d) 9.54
21. అడుగున ఘనం లేని BaSO₄ సంతృప్త ద్రావణానికి ఘన Na₂SO₄ కలిపారు. ఏమి జరుగుతుంది? (a) ఇంకా BaSO₄ కరుగుతుంది (b) కొంత BaSO₄ అవక్షేపిస్తుంది (c) BaSO₄ Ksp పెరుగుతుంది (d) ఏ మార్పు ఉండదు
22. PbI₂ (మోలార్ ద్రవ్యరాశి 461 g mol⁻¹) ద్రావణీయత 0.70 g L⁻¹. దాని Ksp సుమారు (a) 2.3 × 10⁻⁶ (b) 3.5 × 10⁻⁹ (c) 1.4 × 10⁻⁸ (d) 4.9 × 10⁻¹¹
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక ద్రావణం Cl⁻ పరంగా 0.010 M, CrO₄²⁻ పరంగా 0.010 M. AgNO₃ ను నెమ్మదిగా కలుపుతారు. (Ksp: AgCl 1.8 × 10⁻¹⁰, Ag₂CrO₄ 1.1 × 10⁻¹².) ఏమి జరుగుతుంది? (a) AgCl ముందు అవక్షేపిస్తుంది (b) Ag₂CrO₄ ముందు అవక్షేపిస్తుంది (c) రెండూ కలిసి మొదలవుతాయి (d) ఏదీ అవక్షేపించదు
24. CaF₂ Ksp = 3.2 × 10⁻¹¹. 0.10 M NaF లో దాని మోలార్ ద్రావణీయత సుమారు (a) 2.0 × 10⁻⁴ M (b) 3.2 × 10⁻¹⁰ M (c) 8.0 × 10⁻¹¹ M (d) 3.2 × 10⁻⁹ M
25. AgCl Ksp = 1.8 × 10⁻¹⁰. శుద్ధ జలంలో దాని ద్రావణీయత, 0.010 M AgNO₃ లోని ద్రావణీయతకు ఎన్ని రెట్లు? (a) సుమారు 75 (b) సుమారు 750 (c) సుమారు 7500 (d) సుమారు 1.3
26. 2.0 × 10⁻⁵ M AgNO₃, 2.0 × 10⁻⁵ M NaCl లను సమాన ఘనపరిమాణాల్లో కలిపారు (AgCl Ksp = 1.8 × 10⁻¹⁰). అప్పుడు (a) AgCl అవక్షేపిస్తుంది (b) ద్రావణం అతిసంతృప్తం (c) అవక్షేపం ఏర్పడదు (d) Ksp మారుతుంది
27. 298 K వద్ద M(OH)₂ హైడ్రాక్సైడ్ సంతృప్త ద్రావణం pH 10.0. M(OH)₂ Ksp (a) 5.0 × 10⁻¹³ (b) 1.0 × 10⁻¹² (c) 4.0 × 10⁻¹² (d) 1.0 × 10⁻⁸
28. Bi₂S₃ Ksp = 1.08 × 10⁻⁷³. దాని మోలార్ ద్రావణీయత (a) 1.0 × 10⁻³⁷ M (b) 1.0 × 10⁻¹⁴ M (c) 3.3 × 10⁻³⁷ M (d) 1.0 × 10⁻¹⁵ M
29. ప్రతిపాదన (A): శుద్ధ జలం కంటే 0.10 M NaCl లో AgCl తక్కువగా కరుగుతుంది. కారణం (R): NaCl సమక్షంలో AgCl Ksp తగ్గుతుంది. (a) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: తక్కువ Ksp గల లవణం ఎప్పుడూ ఎక్కువ Ksp గల లవణం కంటే తక్కువ ద్రావణీయం. వాక్యం II: ఒకే ఫార్ములా రకం లవణాలకు మాత్రమే Ksp విలువలను నేరుగా పోల్చి ద్రావణీయతను క్రమంలో పెట్టవచ్చు. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | ఘనం వదిలివేయబడుతుంది |
| 2 | c | s × (2s)² |
| 3 | a | అతిసంతృప్తం |
| 4 | d | లీ షాటెలియర్, Q > Ksp |
| 5 | b | ప్రతి K లాగానే |
| 6 | d | (2s)²(3s)³ |
| 7 | a | సంతృప్తం నిర్వచనం |
| 8 | c | Ag⁺ కు గుణకం 2 |
| 9 | b | s × (3s)³ |
| 10 | c | అధిక Cl⁻ |
| 11 | a | √(1.8 × 10⁻¹⁰) |
| 12 | d | 4 × (2.0 × 10⁻⁴)³ |
| 13 | b | (2.75 × 10⁻¹³)^(1/3) |
| 14 | c | కలిపిన తర్వాత ప్రతిదీ 1.0 × 10⁻⁴ |
| 15 | a | 1.8 × 10⁻¹⁰/0.10 |
| 16 | d | [OH⁻] = 2.88 × 10⁻⁴ M |
| 17 | b | 6.5 × 10⁻⁵ vs 1.3 × 10⁻⁵ M |
| 18 | c | 1.34 × 10⁻⁵ × 143.5 |
| 19 | a | 108 × 10⁻²⁰ |
| 20 | d | [OH⁻] = 3.46 × 10⁻⁵ M, pOH 4.46 |
| 21 | b | సామాన్య SO₄²⁻ Q ను Ksp కంటే పైకి నెడుతుంది |
| 22 | c | s = 1.52 × 10⁻³; 4s³ |
| 23 | a | AgCl కు 1.8 × 10⁻⁸ M Ag⁺ సరిపోతుంది |
| 24 | d | Ksp/c² = 3.2 × 10⁻¹¹/0.010 |
| 25 | b | 1.34 × 10⁻⁵/1.8 × 10⁻⁸ = 745 |
| 26 | c | Q = 1.0 × 10⁻¹⁰, Ksp కంటే తక్కువ |
| 27 | a | [M²⁺] = 5 × 10⁻⁵, [OH⁻] = 10⁻⁴ |
| 28 | d | (10⁻⁷⁵)^(1/5) |
| 29 | c | s తగ్గుతుంది; Ksp మారదు |
| 30 | d | AgCl vs Ag₂CrO₄ వాక్యం I ని తప్పుగా చూపిస్తుంది |
అధ్యాయం 8 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
తన సంతృప్త ద్రావణంతో సంపర్కంలో ఉన్న అల్ప ద్రావణీయ లవణం తన అయాన్లతో సమతాస్థితిలో ఉంటుంది.
Ksp = అయాన్ గాఢతల లబ్ధం, ప్రతిదానినీ దాని గుణకం ఘాతంగా. ఘనం వదిలివేయబడుతుంది.
AxBy లవణం మోలార్ ద్రావణీయత s అయితే, Ksp = (xs)^x (ys)^y = x^x y^y s^(x+y).
AB: Ksp = s². AB₂ లేదా A₂B: 4s³. AB₃ లేదా A₃B: 27s⁴. A₃B₂ లేదా A₂B₃: 108s⁵.
Ksp ఉష్ణోగ్రతపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది; సామాన్య అయాన్ కలిపినా మారదు.
ఒకే ఫార్ములా రకం లవణాలకు మాత్రమే Ksp నుంచి ద్రావణీయతను పోల్చండి.
అయానిక లబ్ధం (IP) > Ksp: అవక్షేపణం. IP = Ksp: సంతృప్తం. IP < Ksp: ఇంకా కరగగలదు.
సామాన్య అయాన్ ద్రావణీయతను తగ్గిస్తుంది: c M NaCl లో AgCl కు s ≈ Ksp/c.
రెండు అయాన్లు ఒకే కారకంతో అవక్షేపించగలిగితే, తక్కువ కారక గాఢత అవసరమయ్యేది ముందు అవక్షేపిస్తుంది.
గ్రూప్ II సల్ఫైడ్లు (CuS, PbS, CdS) ఆమ్లంలో (తక్కువ [S²⁻]) అవక్షేపిస్తాయి; గ్రూప్ IV (ZnS, NiS, CoS) కు అమ్మోనియా మాధ్యమం అవసరం.
బలహీన ఆమ్లాల లవణాలు (CaCO₃, CaC₂O₄) ఆమ్లంలో ఎక్కువగా కరుగుతాయి, ఎందుకంటే H⁺ ఆనయాన్ను తొలగిస్తుంది.
సంక్లిష్ట సమ్మేళనం ఏర్పడటం (NH₃ లో AgCl) స్వేచ్ఛ లోహ అయాన్ను తగ్గించి ద్రావణీయతను పెంచుతుంది.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| లవణ రకం | ఉదాహరణ | s పరంగా Ksp | Ksp పరంగా s |
|---|---|---|---|
| AB | AgCl, BaSO₄ | s² | √Ksp |
| AB₂ | CaF₂, PbI₂ | 4s³ | (Ksp/4)^(1/3) |
| A₂B | Ag₂CrO₄ | 4s³ | (Ksp/4)^(1/3) |
| AB₃ | Fe(OH)₃, Al(OH)₃ | 27s⁴ | (Ksp/27)^(1/4) |
| A₃B₂ | Ca₃(PO₄)₂ | 108s⁵ | (Ksp/108)^(1/5) |
| c M సామాన్య అయాన్లో AB | NaCl లో AgCl | s × c | Ksp/c |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"1-4-27-108": 2, 3, 4, 5 అయాన్లకు గుణకాలు: 1, 4, 27, 108 (x^x y^y నుంచి).
"IP, Ksp ని దాటితే అవక్షేపం": IP, Ksp కంటే ఎక్కువైతే ఘనం బయటకు వస్తుంది.
"ఒకే రకం అయితేనే పోల్చు": ఒకే ఫార్ములా రకం లవణాల మధ్యే Ksp విలువలను పోల్చండి.
"సామాన్య అయాన్ తగ్గించేది s ని, Ksp ని కాదు": ద్రావణీయత తగ్గుతుంది, Ksp అలాగే ఉంటుంది.
భావనల అనుసంధానం
లవణ విశ్లేషణలో సల్ఫైడ్, హైడ్రాక్సైడ్ అవక్షేపణాన్ని రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 20: ప్రాక్టికల్ రసాయన శాస్త్ర సూత్రాలు లో వాడతారు.
AgCl, AgBr Ksp లు Ag ఎలక్ట్రోడ్ పోటెన్షియల్స్తో రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 7: రెడాక్స్ చర్యలు, విద్యుత్ రసాయన శాస్త్రం లో ముడిపడతాయి.
సంక్లిష్ట సమ్మేళనం ద్వారా ద్రావణీయత పెరగడం (NH₃ లో AgCl, [Ag(NH₃)₂]⁺) రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 12: సమన్వయ సమ్మేళనాలు లో ఉంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 8, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)
31. జాబితా I (లవణం) ను జాబితా II (మోలార్ ద్రావణీయత s పరంగా Ksp) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. AgCl
B. CaF₂
C. Ca₃(PO₄)₂
D. Fe(OH)₃
జాబితా II
i. s²
ii. 27s⁴
iii. 4s³
iv. 108s⁵
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv
32. జాబితా I (సందర్భం) ను జాబితా II (ఫలితం) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. అయానిక లబ్ధం > Ksp
B. అయానిక లబ్ధం = Ksp
C. అయానిక లబ్ధం < Ksp
D. సంతృప్త ద్రావణానికి సామాన్య అయాన్ కలపడం
జాబితా II
i. అసంతృప్తం; ఇంకా ఘనం కరగగలదు
ii. సంతృప్తం; సమతాస్థితిలో ఉంటుంది
iii. ద్రావణీయత తగ్గుతుంది; కొంత ఘనం వేరుపడుతుంది
iv. అవక్షేపణం జరుగుతుంది
(a) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (b) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii
33. జాబితా I (లవణం, దాని Ksp) ను జాబితా II (మోలార్ ద్రావణీయత) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. AB, Ksp = 1.6 × 10⁻⁹
B. AB₂, Ksp = 3.2 × 10⁻¹¹
C. A₂B, Ksp = 4.0 × 10⁻¹²
D. AB₃, Ksp = 2.7 × 10⁻¹⁹
జాబితా II
i. 1.0 × 10⁻⁴ M
ii. 4.0 × 10⁻⁵ M
iii. 1.0 × 10⁻⁵ M
iv. 2.0 × 10⁻⁴ M
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iv, B-ii, C-i, D-iii
34. జాబితా I (వినియోగం) ను జాబితా II (సూత్రం) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. ఆమ్ల మాధ్యమంలో గ్రూప్ II సల్ఫైడ్ల అవక్షేపణం
B. NaCl కలిపి సబ్బును వేరుచేయడం (సాల్టింగ్ అవుట్)
C. ఉప్పు నీటిలోకి HCl వాయువు పంపి శుద్ధ NaCl పొందడం
D. జల NH₃ లో AgCl కరగడం
జాబితా II
i. Cl⁻ సామాన్య అయాన్గా పనిచేస్తుంది
ii. సంక్లిష్ట సమ్మేళనం స్వేచ్ఛ [Ag⁺] ను తగ్గిస్తుంది
iii. H⁺, H₂S అయనీకరణాన్ని అణచివేస్తుంది
iv. Na⁺ సామాన్య అయాన్గా పనిచేస్తుంది
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. లవణం Ksp ఉష్ణోగ్రతపై ఆధారపడుతుంది.
B. శుద్ధ జలం కంటే 0.1 M NaCl లో AgCl తక్కువ ద్రావణీయం.
C. 0.1 M NaCl లో AgCl Ksp తగ్గుతుంది.
D. తక్కువ Ksp గల లవణం ఎప్పుడూ ఎక్కువ Ksp గల దాని కంటే తక్కువ ద్రావణీయం.
E. అయానిక లబ్ధం Ksp ని దాటినప్పుడు అవక్షేపణం మొదలవుతుంది.
(a) రెండు (b) మూడు (c) నాలుగు (d) ఐదు
36. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. Ag₂CrO₄ కు Ksp = 4s³.
B. శుద్ధ జలం కంటే సారహీన ఆమ్లంలో CaCO₃ ఎక్కువ ద్రావణీయం.
C. సంతృప్త AgCl ద్రావణానికి AgNO₃ కలిపితే AgCl Ksp పెరుగుతుంది.
D. Ca₃(PO₄)₂ సంతృప్త ద్రావణంలో [Ca²⁺] = 1.5 [PO₄³⁻].
(a) A, C మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. BaSO₄ (నీటిలో ద్రావణీయత 0.01 M కంటే చాలా తక్కువ) గురించి సరైన సమితిని ఎంచుకోండి.
A. 0.01 M Na₂SO₄ లో దాని ద్రావణీయత సుమారు Ksp/0.01.
B. దాని సంతృప్త ద్రావణానికి BaCl₂ కలిపితే ఇంకా BaSO₄ అవక్షేపిస్తుంది.
C. శుద్ధ జలంలో దాని ద్రావణీయత √Ksp.
D. Na₂SO₄ కలిపితే దాని ద్రావణీయత పెరుగుతుంది.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) A, D మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
38. ప్రతి సందర్భంలో రెండు 2.0 × 10⁻⁴ M ద్రావణాలను సమాన ఘనపరిమాణాల్లో కలుపుతారు. Ksp విలువలు: AgCl 1.8 × 10⁻¹⁰, BaSO₄ 1.1 × 10⁻¹⁰, CaSO₄ 2.4 × 10⁻⁵, PbCl₂ 1.7 × 10⁻⁵. ఎన్ని సందర్భాల్లో అవక్షేపం ఏర్పడుతుంది?
A. AgNO₃ + NaCl
B. BaCl₂ + Na₂SO₄
C. CaCl₂ + Na₂SO₄
D. Pb(NO₃)₂ + NaCl
(a) ఒకటి (b) మూడు (c) నాలుగు (d) రెండు
39. 298 K వద్ద నాలుగు లవణాల Ksp విలువలు పట్టికలో ఉన్నాయి.
| లవణం | ఫార్ములా రకం | Ksp |
|---|---|---|
| P | AB | 1.0 × 10⁻¹⁰ |
| Q | AB₂ | 4.0 × 10⁻¹² |
| R | A₂B | 3.2 × 10⁻¹¹ |
| S | AB | 2.5 × 10⁻⁹ |
మోలార్ ద్రావణీయత క్రమం:
(a) S > P > R > Q (b) R > Q > S > P (c) Q > R > S > P (d) R > S > Q > P
40. వేర్వేరు గాఢతలు c గల K₂CrO₄ ద్రావణాల్లో Ag₂CrO₄ ద్రావణీయత s ను కొలిచారు (c, s కంటే చాలా ఎక్కువ). log s (y-అక్షం) vs log c (x-అక్షం) గ్రాఫ్ ఒక సరళరేఖ. దాని వాలు:
(a) −1 (b) +1/2 (c) −1/2 (d) −2
41. ఒక ద్రావణం Mg²⁺ పరంగా 0.10 M. Mg(OH)₂ Ksp = 1.0 × 10⁻¹¹. 298 K వద్ద pH ను ఎంతకు పెంచితే Mg(OH)₂ అవక్షేపించడం మొదలవుతుంది?
(a) 9.0 (b) 5.0 (c) 11.0 (d) 10.0
Q42–Q43 కోసం పేరా: జైపూర్లోని ఒక నీటి శుద్ధి కేంద్రం 1.0 × 10⁻³ M Ca²⁺ ఉన్న నీటికి ఫ్లోరైడ్ కలుపుతుంది. పైపుల్లో CaF₂ పొర (scale) ఏర్పడకుండా ఇంజనీర్లు చూడాలి. పని ఉష్ణోగ్రత వద్ద CaF₂ Ksp = 4.0 × 10⁻¹¹ అని తీసుకోండి.
42. CaF₂ అవక్షేపించకుండా ఉండగల అత్యధిక [F⁻]:
(a) 4.0 × 10⁻⁸ M (b) 6.3 × 10⁻⁴ M (c) 4.0 × 10⁻⁴ M (d) 2.0 × 10⁻⁴ M
43. అదే ఉష్ణోగ్రత వద్ద శుద్ధ జలంలో CaF₂ మోలార్ ద్రావణీయత సుమారు:
(a) 6.3 × 10⁻⁶ M (b) 2.2 × 10⁻⁴ M (c) 3.4 × 10⁻⁴ M (d) 1.0 × 10⁻⁴ M
44. Ag₂CrO₄ Ksp = 1.1 × 10⁻¹². 0.010 M AgNO₃ లో దాని మోలార్ ద్రావణీయత:
(a) 1.1 × 10⁻¹⁰ M (b) 1.1 × 10⁻⁶ M (c) 1.1 × 10⁻⁸ M (d) 6.5 × 10⁻⁵ M
45. ఒక ద్రావణం Cl⁻, CrO₄²⁻ రెండింటి పరంగా 0.010 M. AgNO₃ ను నెమ్మదిగా కలుపుతారు (ఘనపరిమాణ మార్పును వదిలివేయండి). Ksp: AgCl = 1.8 × 10⁻¹⁰, Ag₂CrO₄ = 1.1 × 10⁻¹². ఏది సరైనది?
(a) AgCl ముందు అవక్షేపిస్తుంది; Ag₂CrO₄ మొదలయ్యేసరికి మిగిలిన [Cl⁻] సుమారు 1.7 × 10⁻⁵ M (b) Ksp తక్కువ కాబట్టి Ag₂CrO₄ ముందు అవక్షేపిస్తుంది (c) రెండూ కలిసి మొదలవుతాయి (d) AgCl ముందు అవక్షేపిస్తుంది; Ag₂CrO₄ మొదలయ్యేసరికి మిగిలిన [Cl⁻] సుమారు 1.8 × 10⁻⁸ M
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | x^x y^y నుంచి గుణకాలు 1, 4, 108, 27 |
| 32 | c | IP ని Ksp తో పోల్చండి; సామాన్య అయాన్ ద్రావణీయతను తగ్గిస్తుంది |
| 33 | b | s = √(1.6 × 10⁻⁹); (8 × 10⁻¹²)^(1/3); (10⁻¹²)^(1/3); (10⁻²⁰)^(1/4) |
| 34 | d | సామాన్య అయాన్లు H⁺, Na⁺, Cl⁻; NH₃ లో AgCl కు సంక్లిష్ట సమ్మేళనం |
| 35 | b | A, B, E సరైనవి; సామాన్య అయాన్తో Ksp మారదు; ఒకే రకంనే పోల్చాలి |
| 36 | c | Ksp T పై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది; [Ca²⁺] : [PO₄³⁻] = 3s : 2s |
| 37 | a | సామాన్య అయాన్ BaSO₄ ద్రావణీయతను తగ్గిస్తుంది |
| 38 | d | కలిపిన తర్వాత ప్రతి అయాన్ 1.0 × 10⁻⁴ M; IP 10⁻⁸, AgCl, BaSO₄ Ksp లను మాత్రమే దాటుతుంది |
| 39 | b | s: P 1.0 × 10⁻⁵, Q 1.0 × 10⁻⁴, R 2.0 × 10⁻⁴, S 5.0 × 10⁻⁵ |
| 40 | c | Ksp = (2s)²c, కాబట్టి s = ½√(Ksp/c) |
| 41 | a | [OH⁻] = √(10⁻¹¹/0.10) = 10⁻⁵ M, pOH 5, pH 9 |
| 42 | d | [F⁻] = √(4.0 × 10⁻¹¹/1.0 × 10⁻³) = 2.0 × 10⁻⁴ M |
| 43 | b | 4s³ = 4.0 × 10⁻¹¹, s = (10⁻¹¹)^(1/3) = 2.15 × 10⁻⁴ M |
| 44 | c | s = Ksp/[Ag⁺]² = 1.1 × 10⁻¹²/10⁻⁴ |
| 45 | a | AgCl కు [Ag⁺] = 1.8 × 10⁻⁸ M; Ag₂CrO₄ కు 1.05 × 10⁻⁵ M; [Cl⁻] = 1.8 × 10⁻¹⁰/1.05 × 10⁻⁵ |