అధ్యాయం 5: ఆమ్లాలు, క్షారాలు: భావనలు, అయనీకరణ స్థిరాంకాలు (Acids and Bases: Concepts and Ionisation Constants)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ప్రబల, బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యాలు; అయనీకరణం అంటే ఏమిటి.
ఆమ్లాలు, క్షారాల గురించి అర్హీనియస్, బ్రాన్స్టెడ్–లౌరీ, లూయిస్ భావనలు; ఒక్కొక్కటి ఎక్కడ విఫలమవుతుంది.
సంయుగ్మ ఆమ్ల–క్షార జంటలు, వాటిని ఎలా గుర్తించాలి.
Ka, Kb, pKa, pKb, ఓస్ట్వాల్డ్ విలీనీకరణ నియమం, Ka × Kb = Kw సంబంధం.
H₂S, H₂CO₃, H₃PO₄ వంటి బహుప్రోటిక ఆమ్లాల దశలవారీ అయనీకరణం.
బంధ బలం, విద్యుదృణాత్మకత ఆమ్ల బలాన్ని ఎలా నిర్ణయిస్తాయి.
5.1 విద్యుద్విశ్లేష్యాలు, అయనీకరణం
విద్యుద్విశ్లేష్యం (Electrolyte) నీటిలో అయాన్లను ఏర్పరుస్తుంది, అందుకే అది విద్యుత్తును ప్రసరింపజేస్తుంది. ఫారడే మొదటిసారిగా వీటిని రెండు గుంపులుగా విభజించాడు.
| రకం | నీటిలో ప్రవర్తన | ఉదాహరణలు | 0.1 M ద్రావణ వాహకత |
|---|---|---|---|
| ప్రబల విద్యుద్విశ్లేష్యం | దాదాపు పూర్తిగా అయనీకరణం చెందుతుంది | NaCl, KNO₃, HCl, H₂SO₄ (మొదటి దశ), NaOH | ఎక్కువ |
| బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యం | పాక్షికంగా మాత్రమే అయనీకరణం; అయాన్లు అణువులతో సమతాస్థితిలో ఉంటాయి | CH₃COOH, HCN, NH₃, H₂S | తక్కువ |
NaCl వంటి లవణం ముందే అయాన్లతో తయారై ఉంటుంది. నీరు వాటిని కేవలం వేరు చేస్తుంది; దీన్ని వియోజనం (Dissociation) అంటారు. HCl వంటి సమయోజనీయ ఆమ్లం నీటితో చర్య జరిపినప్పుడు మాత్రమే అయాన్లను ఏర్పరుస్తుంది; దీన్ని అయనీకరణం (Ionisation) అంటారు. రెండు సందర్భాల్లోనూ అయాన్లు జలయోజనం చెందుతాయి.
బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యం ఒక అయానిక సమతాస్థితి (Ionic equilibrium) ని ఏర్పరుస్తుంది:
5.2 అర్హీనియస్ భావన (Arrhenius concept)
ఆమ్లం (Acid): నీటిలో H⁺ (H₃O⁺ రూపంలో) ను ఇచ్చే పదార్థం. HCl → H⁺ + Cl⁻.
క్షారం (Base): నీటిలో OH⁻ ను ఇచ్చే పదార్థం. NaOH → Na⁺ + OH⁻.
H⁺ అంటే కేవలం ఒక ప్రోటాన్. అది చాలా చిన్నది, ఆవేశం ఉన్నది కాబట్టి స్వేచ్ఛగా ఉండలేదు; ఒక నీటి అణువుతో బంధం ఏర్పరచుకొని H₃O⁺ గా మారుతుంది. దీన్ని హైడ్రోనియం అయాన్ (Hydronium ion) అంటారు. H₃O⁺ కూడా ఇంకా జలయోజనం చెంది H₅O₂⁺, H₇O₃⁺ మొదలైనవిగా ఉంటుంది. అయినా సంక్షిప్తంగా H⁺ అనే రాస్తాం.
పరిమితులు. ఈ భావన నీటిలో మాత్రమే పనిచేస్తుంది. OH సమూహం లేని NH₃ క్షారం ఎందుకో ఇది వివరించలేదు. వాయు ప్రావస్థలో జరిగే NH₃ + HCl వంటి చర్యలను కూడా ఇది వివరించలేదు.
5.3 బ్రాన్స్టెడ్–లౌరీ భావన (Brønsted–Lowry concept)
ఆమ్లం: ప్రోటాన్ (H⁺) దాత.
క్షారం: ప్రోటాన్ గ్రాహకం.
ఆమ్ల–క్షార చర్య అంటే ఒక ప్రోటాన్ బదిలీ.
ఇక్కడ నీరు ప్రోటాన్ను ఇస్తుంది, కాబట్టి అది ఆమ్లం. NH₃ దాన్ని తీసుకుంటుంది, కాబట్టి అది క్షారం.
ఇక్కడ నీరు ప్రోటాన్ను స్వీకరించి క్షారంగా పనిచేస్తుంది. H₂O, HCO₃⁻, HSO₄⁻, H₂PO₄⁻ లాగా రెండు పనులూ చేయగల కణాన్ని ఉభయప్రోటిక (Amphiprotic) కణం అంటారు.
సంయుగ్మ జంటలు. ఒక ఆమ్లం, అది ప్రోటాన్ను కోల్పోయిన తర్వాత ఏర్పడే క్షారం కలిసి ఒక సంయుగ్మ ఆమ్ల–క్షార జంట (Conjugate acid–base pair) అవుతాయి. వాటి మధ్య తేడా సరిగ్గా ఒక H⁺ మాత్రమే.
| ఆమ్లం | సంయుగ్మ క్షారం | క్షారం | సంయుగ్మ ఆమ్లం |
|---|---|---|---|
| HCl | Cl⁻ | NH₃ | NH₄⁺ |
| H₂O | OH⁻ | H₂O | H₃O⁺ |
| HSO₄⁻ | SO₄²⁻ | HSO₄⁻ | H₂SO₄ |
| H₂CO₃ | HCO₃⁻ | CO₃²⁻ | HCO₃⁻ |
| NH₄⁺ | NH₃ | CH₃COO⁻ | CH₃COOH |
సీ-సా నియమం. ఆమ్లం ఎంత ప్రబలమైతే, దాని సంయుగ్మ క్షారం అంత బలహీనం. HCl తన ప్రోటాన్ను దాదాపు పూర్తిగా వదిలేస్తుంది, కాబట్టి Cl⁻ కు దాన్ని తిరిగి తీసుకోవాలనే కోరిక దాదాపు ఉండదు. ఎసిటిక్ ఆమ్లం తన ప్రోటాన్ను గట్టిగా పట్టుకుంటుంది, కాబట్టి ఎసిటేట్ గమనించదగినంత బలమైన క్షారం.
5.4 లూయిస్ భావన (Lewis concept)
G. N. లూయిస్ ప్రోటాన్లకు బదులు ఎలక్ట్రాన్ జంటలను పరిశీలించాడు.
లూయిస్ ఆమ్లం: ఎలక్ట్రాన్ జంట గ్రాహకం (Electron-pair acceptor).
లూయిస్ క్షారం: ఎలక్ట్రాన్ జంట దాత (Electron-pair donor).
BF₃ లో అష్టకం అసంపూర్ణం, కాబట్టి అది NH₃ ఒంటరి జంటను స్వీకరిస్తుంది. ఇక్కడ ఏ ప్రోటాన్ కూడా కదలదు.
| లూయిస్ ఆమ్లాలు | కారణం | లూయిస్ క్షారాలు | కారణం |
|---|---|---|---|
| BF₃, AlCl₃ | అసంపూర్ణ అష్టకం | NH₃, H₂O, ROH | ఒంటరి జంటలు |
| Co³⁺, Mg²⁺, Ag⁺, H⁺ | ఖాళీ ఆర్బిటాళ్లు ఉన్న కాటయాన్లు | OH⁻, F⁻, CN⁻ | ఒంటరి జంటలు ఉన్న ఆనయాన్లు |
| SiF₄, SnCl₄ | కేంద్ర పరమాణువు అష్టకాన్ని విస్తరించగలదు | CO (లోహ కార్బొనైల్లలో) | C పై ఒంటరి జంట |
| CO₂, SO₃ | O తో బహుబంధం ఎలక్ట్రాన్లను లాగుతుంది |
ప్రతి బ్రాన్స్టెడ్ క్షారమూ లూయిస్ క్షారమే, ఎందుకంటే అది H⁺ ను తీసుకోవడానికి ఒంటరి జంటను వాడుతుంది. కానీ BF₃, AlCl₃ వంటి చాలా లూయిస్ ఆమ్లాలకు ఇవ్వడానికి ప్రోటాన్ లేదు, కాబట్టి అవి బ్రాన్స్టెడ్ ఆమ్లాలు కావు.
| భావన | ఆమ్లం | క్షారం | ప్రధాన పరిమితి |
|---|---|---|---|
| అర్హీనియస్ | నీటిలో H⁺ ఇస్తుంది | నీటిలో OH⁻ ఇస్తుంది | జల ద్రావణాలకే; NH₃ ను వివరించదు |
| బ్రాన్స్టెడ్–లౌరీ | ప్రోటాన్ దాత | ప్రోటాన్ గ్రాహకం | BF₃, AlCl₃ ను వివరించదు |
| లూయిస్ | ఎలక్ట్రాన్ జంట గ్రాహకం | ఎలక్ట్రాన్ జంట దాత | ఆమ్ల బలాన్ని సులభంగా క్రమంలో పెట్టలేదు |
5.5 బలహీన ఆమ్లం అయనీకరణ స్థిరాంకం, Ka
C గాఢత గల బలహీన ఆమ్లం HA తీసుకోండి. దాని అయనీకరణ అవధి (Degree of ionisation) α అనుకుందాం.
| HA | H⁺ | A⁻ | |
|---|---|---|---|
| ప్రారంభం (M) | C | 0 | 0 |
| సమతాస్థితి (M) | C(1 − α) | Cα | Cα |
బలహీన ఆమ్లానికి α చిన్నది (సుమారు 5% కంటే తక్కువ), కాబట్టి 1 − α ≈ 1:
ఇదే ఓస్ట్వాల్డ్ విలీనీకరణ నియమం (Ostwald's dilution law). బలహీన ఆమ్లాన్ని విలీనం చేస్తే C తగ్గుతుంది, కాబట్టి α పెరుగుతుంది. 100 రెట్లు విలీనం చేస్తే α పది రెట్లు పెరుగుతుంది; అయితే [H⁺] మాత్రం తగ్గుతుంది.
pKa = −log Ka అని కూడా నిర్వచిస్తాం. pKa తక్కువైతే ఆమ్లం ఎక్కువ ప్రబలం.
| ఆమ్లం | 298 K వద్ద Ka (సుమారు) | pKa |
|---|---|---|
| HF | 3.5 × 10⁻⁴ | 3.46 |
| HCOOH | 1.8 × 10⁻⁴ | 3.74 |
| CH₃COOH | 1.8 × 10⁻⁵ | 4.74 |
| HCN | 4.9 × 10⁻¹⁰ | 9.31 |
5.6 బలహీన క్షారం అయనీకరణ స్థిరాంకం, Kb
అదే విధంగా Kb ≈ Cα², α = √(Kb/C), [OH⁻] = √(Kb C). NH₃ కు Kb = 1.8 × 10⁻⁵. pKb = −log Kb.
5.7 Ka × Kb = Kw
బలహీన ఆమ్లం HA, దాని సంయుగ్మ క్షారం A⁻ తీసుకోండి. రెండు చర్యలనూ రాసి కలపండి:
−log తీసుకుంటే: 298 K వద్ద pKa + pKb = pKw = 14. ఒక స్థిరాంకం తెలిస్తే రెండోది తెలిసినట్లే. బలహీన ఆమ్లానికి ప్రబల సంయుగ్మ క్షారం ఉంటుంది; ఇదే సంఖ్యల రూపంలో సీ-సా నియమం.
5.8 బహుప్రోటిక ఆమ్లాలు: దశలవారీ అయనీకరణం
H₂S, H₂CO₃, H₂C₂O₄ (ఆక్సాలిక్), H₃PO₄ వంటి బహుప్రోటిక ఆమ్లాలు (Polyprotic acids) ప్రోటాన్లను ఒక్కొక్క దశలో విడుదల చేస్తాయి. ప్రతి దశకు దాని సొంత స్థిరాంకం ఉంటుంది.
ఎల్లప్పుడూ Ka₁ ≫ Ka₂ ≫ Ka₃. తటస్థ అణువు నుంచి కంటే రుణ అయాన్ నుంచి ధనాత్మక ప్రోటాన్ను లాగడం కష్టం. కాబట్టి:
[H⁺] దాదాపు పూర్తిగా మొదటి దశ నుంచే వస్తుంది: [H⁺] ≈ √(Ka₁ C).
నీటిలో ఒంటరిగా ఉన్న బలహీన ద్విప్రోటిక ఆమ్లానికి [HS⁻] ≈ [H⁺], కాబట్టి [S²⁻] ≈ Ka₂.
ప్రబల ఆమ్లం కలిపితే [S²⁻] బాగా తగ్గుతుంది. దీనిని గుణాత్మక విశ్లేషణలో వాడతారు (గ్రూప్ II vs గ్రూప్ IV సల్ఫైడ్లు).
5.9 ఆమ్లాన్ని ప్రబలం చేసేది ఏమిటి
గ్రూప్లో కిందికి (H–X బంధ బలం నిర్ణయిస్తుంది). X పెద్దదయ్యే కొద్దీ H–X బంధం పొడవై బలహీనపడుతుంది, కాబట్టి H⁺ సులభంగా విడిపోతుంది.
పీరియడ్లో అడ్డంగా (విద్యుదృణాత్మకత నిర్ణయిస్తుంది). ఒకే వరుసలో బంధ పరిమాణం పెద్దగా మారదు. ఎక్కువ విద్యుదృణాత్మకత (Electronegativity) గల X పంచుకున్న జంటను తనవైపు లాగి H–X ను ఎక్కువ ధ్రువంగా చేస్తుంది.
5.10 సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: H₂PO₄⁻ యొక్క సంయుగ్మ క్షారం, సంయుగ్మ ఆమ్లం పేర్లు చెప్పండి. H₂PO₄⁻ ఉభయప్రోటికమా?
సాధన: సంయుగ్మ క్షారం: HPO₄²⁻ (ఒక H⁺ తీసివేయగా). సంయుగ్మ ఆమ్లం: H₃PO₄ (ఒక H⁺ కలపగా). ఇది ప్రోటాన్ను ఇవ్వగలదు, తీసుకోగలదు, కాబట్టి అవును, ఉభయప్రోటికమే.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: లూయిస్ ఆమ్లం లేదా లూయిస్ క్షారంగా వర్గీకరించండి: AlCl₃, OH⁻, Fe³⁺, H₂O, SO₃.
సాధన: లూయిస్ ఆమ్లాలు: AlCl₃ (అసంపూర్ణ అష్టకం), Fe³⁺ (ఖాళీ ఆర్బిటాళ్లు), SO₃. లూయిస్ క్షారాలు: OH⁻, H₂O (ఒంటరి జంటలు).
సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: 0.10 M ఎసిటిక్ ఆమ్లానికి (Ka = 1.8 × 10⁻⁵) α, [H⁺] కనుక్కోండి.
సాధన:
అంటే సుమారు 1.3% అయనీకరణం చెందింది. [H⁺] = Cα = 1.34 × 10⁻³ M. పూర్తి వర్గ సమీకరణాన్ని సాధిస్తే 1.33 × 10⁻³ M వస్తుంది, కాబట్టి సంక్షిప్త పద్ధతి సరిపోతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: బలహీన ఆమ్లం HA యొక్క 0.050 M ద్రావణం 2.0% అయనీకరణం చెందింది. Ka కనుక్కోండి.
సాధన: α = 0.020.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: ఎసిటిక్ ఆమ్లం Ka = 1.8 × 10⁻⁵. ఎసిటేట్ అయాన్ Kb, దాని pKb కనుక్కోండి.
సాధన:
pKa = 4.74, కాబట్టి pKb = 14 − 4.74 = 9.26.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: 0.10 M ఎసిటిక్ ఆమ్లాన్ని 0.010 M కు విలీనం చేస్తే α ఎంత మారుతుంది?
సాధన: α = √(Ka/C). C 10 రెట్లు తగ్గింది, కాబట్టి α √10 = 3.16 రెట్లు పెరుగుతుంది: 1.34% నుంచి 4.24% కు.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.7: 0.10 M NH₃ (Kb = 1.8 × 10⁻⁵) లో [OH⁻], α కనుక్కోండి.
సాధన: [OH⁻] = √(1.8 × 10⁻⁵ × 0.10) = 1.34 × 10⁻³ M. α = 1.34 × 10⁻³/0.10 = 1.34%.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.8: 0.10 M H₂S ద్రావణానికి Ka₁ = 1.0 × 10⁻⁷, Ka₂ = 1.3 × 10⁻¹³. (a) సాధారణ H₂S ద్రావణంలో [H⁺], [S²⁻], (b) ద్రావణం HCl పరంగా కూడా 0.10 M అయినప్పుడు [S²⁻] కనుక్కోండి.
సాధన: (a) [H⁺] ≈ √(1.0 × 10⁻⁷ × 0.10) = 1.0 × 10⁻⁴ M. [H⁺] ≈ [HS⁻] కాబట్టి [S²⁻] ≈ Ka₂ = 1.3 × 10⁻¹³ M.
(b) HCl [H⁺] ను 0.10 M వద్ద స్థిరపరుస్తుంది. కలిపిన స్థిరాంకాన్ని వాడండి:
ప్రబల ఆమ్లం [S²⁻] ను పది లక్షల రెట్లు తగ్గించింది. ఇదే పని చేస్తున్న సామాన్య అయాన్ ప్రభావం (అధ్యాయం 7).
త్వరిత పునశ్చరణ
అర్హీనియస్: నీటిలో H⁺ లేదా OH⁻. బ్రాన్స్టెడ్: ప్రోటాన్ దాత లేదా గ్రాహకం. లూయిస్: ఎలక్ట్రాన్ జంట గ్రాహకం లేదా దాత.
సంయుగ్మ జంటల మధ్య తేడా ఒక H⁺. ప్రబల ఆమ్లం, బలహీన సంయుగ్మ క్షారం.
Ka = Cα²/(1 − α) ≈ Cα²; α = √(Ka/C); [H⁺] = √(KaC).
Ka × Kb = Kw; 298 K వద్ద pKa + pKb = 14.
pKa తక్కువైతే ఆమ్లం ప్రబలం.
బహుప్రోటిక: Ka₁ ≫ Ka₂; ఒంటరి H₂S కు [S²⁻] ≈ Ka₂.
ఆమ్ల బలం: HF < HCl < HBr < HI (బంధ బలం); CH₄ < NH₃ < H₂O < HF (విద్యుదృణాత్మకత).
NEET లో సాధారణ తప్పులు
F కి విద్యుదృణాత్మకత ఎక్కువ కాబట్టి HF అత్యంత ప్రబల హైడ్రోహాలిక్ ఆమ్లం అనుకోవడం. గ్రూప్లో కిందికి బంధ బలమే నిర్ణయిస్తుంది, కాబట్టి HF అత్యంత బలహీనం.
H₂SO₄ సంయుగ్మ క్షారాన్ని SO₄²⁻ అని రాయడం. అది HSO₄⁻; ఒక్క ప్రోటాన్ మాత్రమే పోతుంది.
BF₃ ను బ్రాన్స్టెడ్ ఆమ్లం అనడం. దానికి ఇవ్వడానికి ప్రోటానే లేదు.
విలీనం α ను పెంచుతుంది కానీ [H⁺] ను తగ్గిస్తుందని మర్చిపోవడం.
సంబంధం లేని రెండు కణాలకు Ka × Kb = Kw వాడటం. ఇది సంయుగ్మ జంటకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది.
H₂S ద్రావణంలో [S²⁻] = [H⁺]/2 అనుకోవడం. H⁺ లో దాదాపు అంతా మొదటి దశ నుంచే వస్తుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5
స్థాయి 1: భావనా పరీక్ష
1. అర్హీనియస్ ప్రకారం క్షారం అంటే (a) ప్రోటాన్ను స్వీకరించేది (b) నీటిలో OH⁻ అయాన్లను ఇచ్చేది (c) ఎలక్ట్రాన్ జంటను దానం చేసేది (d) నీటిలో H⁺ ఇచ్చేది
2. HSO₄⁻ సంయుగ్మ క్షారం (a) H₂SO₄ (b) SO₃ (c) H₃O⁺ (d) SO₄²⁻
3. కిందివాటిలో లూయిస్ ఆమ్లం ఏది? (a) BF₃ (b) NH₃ (c) OH⁻ (d) H₂O
4. కిందివాటిలో ప్రబల విద్యుద్విశ్లేష్యం ఏది? (a) CH₃COOH (b) NH₃ (c) NaCl (d) HCN
5. కిందివాటిలో ఉభయప్రోటిక కణం ఏది? (a) NH₄⁺ (b) HCO₃⁻ (c) Cl⁻ (d) CO₃²⁻
6. 298 K వద్ద నీటిలో ఒక సంయుగ్మ ఆమ్ల–క్షార జంటకు (a) Ka × Kb = Kw (b) Ka + Kb = Kw (c) Ka/Kb = Kw (d) Ka = Kb
7. NH₃ సంయుగ్మ ఆమ్లం (a) NH₂⁻ (b) N₂H₄ (c) NH₄⁺ (d) NH₂OH
8. కిందివాటిలో లూయిస్ క్షారం ఏది? (a) AlCl₃ (b) BF₃ (c) Fe³⁺ (d) NH₃
9. Ka ఎక్కువ అంటే (a) ప్రబల ఆమ్లం, pKa తక్కువ (b) బలహీన ఆమ్లం, pKa తక్కువ (c) ప్రబల ఆమ్లం, pKa ఎక్కువ (d) బలంలో మార్పు ఉండదు
10. AlCl₃ (a) బ్రాన్స్టెడ్ ఆమ్లం (b) అర్హీనియస్ క్షారం (c) లూయిస్ ఆమ్లం, కానీ బ్రాన్స్టెడ్ ఆమ్లం కాదు (d) లూయిస్ క్షారం
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. 0.10 M CH₃COOH (Ka = 1.8 × 10⁻⁵) కు శాతం అయనీకరణం సుమారు (a) 0.13% (b) 1.3% (c) 4.2% (d) 13%
12. బలహీన ఆమ్లం 0.050 M ద్రావణం 2.0% అయనీకరణం చెందింది. దాని Ka సుమారు (a) 1.0 × 10⁻³ (b) 4.0 × 10⁻⁴ (c) 2.0 × 10⁻⁶ (d) 2.0 × 10⁻⁵
13. ఎసిటిక్ ఆమ్లం Ka = 1.8 × 10⁻⁵. ఎసిటేట్ అయాన్ Kb (a) 5.6 × 10⁻¹⁰ (b) 1.8 × 10⁻⁹ (c) 5.6 × 10⁻⁵ (d) 1.8 × 10⁻⁵
14. నీటిలో అత్యంత ప్రబల ఆమ్లం ఏది? (a) HF (b) HCl (c) HI (d) HBr
15. ఓస్ట్వాల్డ్ విలీనీకరణ నియమం ప్రకారం, బలహీన ఆమ్లాన్ని 100 రెట్లు విలీనం చేస్తే దాని అయనీకరణ అవధి సుమారు (a) 100 రెట్లు (b) 10 రెట్లు (c) 1/10 (d) మారదు
16. NH₃ + H₂O ⇌ NH₄⁺ + OH⁻ లో సంయుగ్మ జంటలు (a) NH₃/OH⁻, H₂O/NH₄⁺ (b) NH₃/H₂O, NH₄⁺/OH⁻ (c) NH₄⁺/H₂O మాత్రమే (d) NH₃/NH₄⁺, H₂O/OH⁻
17. బలహీన ఆమ్లం HA pKa = 4.74. 298 K వద్ద A⁻ pKb (a) 9.26 (b) 4.74 (c) 18.74 (d) 7.00
18. 0.10 M NH₃ (Kb = 1.8 × 10⁻⁵) లో [OH⁻] సుమారు (a) 1.8 × 10⁻⁶ M (b) 4.2 × 10⁻³ M (c) 1.3 × 10⁻³ M (d) 1.3 × 10⁻² M
19. కిందివాటిలో అత్యంత ప్రబల బ్రాన్స్టెడ్ క్షారం ఏది? (a) Cl⁻ (b) CH₃COO⁻ (c) NO₃⁻ (d) HSO₄⁻
20. H₃PO₄ మూడు అయనీకరణ స్థిరాంకాలు పాటించే క్రమం (a) Ka₁ = Ka₂ = Ka₃ (b) Ka₃ > Ka₂ > Ka₁ (c) Ka₂ > Ka₁ (d) Ka₁ > Ka₂ > Ka₃
21. కిందివాటిలో బ్రాన్స్టెడ్ ఆమ్లంగానూ, బ్రాన్స్టెడ్ క్షారంగానూ పనిచేయగలది ఏది? (a) H₂PO₄⁻ (b) PO₄³⁻ (c) NH₄⁺ (d) BF₃
22. 0.10 M HCN (Ka = 4.9 × 10⁻¹⁰) లో [H⁺] సుమారు (a) 4.9 × 10⁻¹¹ M (b) 2.2 × 10⁻⁵ M (c) 7.0 × 10⁻⁶ M (d) 7.0 × 10⁻⁵ M
స్థాయి 3: సవాలు
23. 0.10 M H₂S (Ka₁ = 1.0 × 10⁻⁷, Ka₂ = 1.3 × 10⁻¹³) లో [S²⁻] సుమారు (a) 5.0 × 10⁻⁵ M (b) 1.3 × 10⁻¹³ M (c) 1.3 × 10⁻²⁰ M (d) 1.0 × 10⁻⁴ M
24. అదే 0.10 M H₂S ద్రావణాన్ని HCl పరంగా 0.10 M చేశారు. ఇప్పుడు [S²⁻] సుమారు (a) 1.3 × 10⁻¹³ M (b) 1.3 × 10⁻¹⁵ M (c) 1.3 × 10⁻²¹ M (d) 1.3 × 10⁻¹⁹ M
25. X (Ka = 1.0 × 10⁻⁴), Y (Ka = 1.0 × 10⁻⁶) ఆమ్లాలు ఒక్కొక్కటి 0.10 M. X లోని [H⁺] కీ Y లోని [H⁺] కీ నిష్పత్తి సుమారు (a) 10 (b) 100 (c) 1 (d) 0.1
26. 0.010 M బలహీన ఆమ్లం 10% అయనీకరణం చెందింది. ఉజ్జాయింపు లేకుండా దాని Ka సుమారు (a) 1.0 × 10⁻⁴ (b) 1.0 × 10⁻³ (c) 1.1 × 10⁻⁴ (d) 9.0 × 10⁻⁵
27. ఆమ్ల బలం సరైన క్రమం (a) H₂O > H₂S > H₂Se (b) H₂Se > H₂S > H₂O (c) H₂S > H₂O > H₂Se (d) అన్నీ సమానం
28. BF₃ + NH₃ → F₃B←NH₃ లో (a) BF₃ ప్రోటాన్ను దానం చేస్తుంది (b) NH₃ ఒంటరి జంటను స్వీకరిస్తుంది (c) BF₃ బ్రాన్స్టెడ్ క్షారం (d) BF₃, NH₃ నుంచి ఒంటరి జంటను స్వీకరిస్తుంది
29. ప్రతిపాదన (A): H₂CO₃ కు Ka₁, Ka₂ కంటే చాలా ఎక్కువ. కారణం (R): తటస్థ H₂CO₃ నుంచి కంటే రుణ అయాన్ HCO₃⁻ నుంచి H⁺ ను తొలగించడం కష్టం. (a) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: HCl ప్రబల ఆమ్లం, కాబట్టి Cl⁻ ప్రబల సంయుగ్మ క్షారం. వాక్యం II: ఆమ్లం ఎంత ప్రబలమైతే దాని సంయుగ్మ క్షారం అంత బలహీనం. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | అర్హీనియస్ క్షారం OH⁻ ఇస్తుంది |
| 2 | d | ఒక H⁺ తొలగించాలి |
| 3 | a | అసంపూర్ణ అష్టకం |
| 4 | c | పూర్తిగా అయనీకరణం చెందే లవణం |
| 5 | b | H⁺ ను ఇవ్వగలదు, తీసుకోగలదు |
| 6 | a | రెండు సమతాస్థితులను కలిపితే నీటి సమతాస్థితి వస్తుంది |
| 7 | c | ఒక H⁺ కలపాలి |
| 8 | d | N పై ఒంటరి జంట |
| 9 | a | pKa = −log Ka |
| 10 | c | ప్రోటాన్ లేదు, కానీ జంటను స్వీకరిస్తుంది |
| 11 | b | √(1.8 × 10⁻⁴) = 0.0134 |
| 12 | d | 0.050 × 4 × 10⁻⁴/0.98 |
| 13 | a | 10⁻¹⁴/1.8 × 10⁻⁵ |
| 14 | c | అత్యంత బలహీన H–X బంధం |
| 15 | b | α, 1/√C కి అనులోమానుపాతం |
| 16 | d | ప్రతి జంట మధ్య తేడా ఒక H⁺ |
| 17 | a | 14 − 4.74 |
| 18 | c | √(1.8 × 10⁻⁶) |
| 19 | b | దాని సంయుగ్మ ఆమ్లం అత్యంత బలహీనం |
| 20 | d | ప్రతి దశ మరింత రుణ అయాన్ నుంచి H⁺ ను తొలగిస్తుంది |
| 21 | a | ప్రోటాన్ను కోల్పోగలదు, పొందగలదు |
| 22 | c | √(4.9 × 10⁻¹¹) |
| 23 | b | [S²⁻] ≈ Ka₂ |
| 24 | d | Ka₁Ka₂(0.10)/(0.10)² |
| 25 | a | నిష్పత్తి = √(Ka నిష్పత్తి) = √100 |
| 26 | c | 0.010 × 0.01/0.90 |
| 27 | b | గ్రూప్లో కిందికి H–X బంధం బలహీనపడుతుంది |
| 28 | d | BF₃ లూయిస్ ఆమ్లం |
| 29 | a | ఆవేశ ప్రభావం తగ్గుదలను వివరిస్తుంది |
| 30 | d | Cl⁻ చాలా బలహీన క్షారం |
అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ప్రబల విద్యుద్విశ్లేష్యాలు నీటిలో దాదాపు పూర్తిగా అయనీకరణం చెందుతాయి; బలహీనమైనవి పాక్షికంగా అయనీకరణం చెంది సమతాస్థితిని చేరుకుంటాయి.
అర్హీనియస్: ఆమ్లం నీటిలో H⁺ (H₃O⁺ గా) ఇస్తుంది; క్షారం నీటిలో OH⁻ ఇస్తుంది.
బ్రాన్స్టెడ్–లౌరీ: ఆమ్లం = ప్రోటాన్ దాత; క్షారం = ప్రోటాన్ గ్రాహకం.
సంయుగ్మ ఆమ్ల–క్షార జంట మధ్య తేడా సరిగ్గా ఒక ప్రోటాన్ (H⁺).
ప్రబల ఆమ్లం → చాలా బలహీన సంయుగ్మ క్షారం; బలహీన ఆమ్లం → సాపేక్షంగా ప్రబల సంయుగ్మ క్షారం.
లూయిస్: ఆమ్లం = ఎలక్ట్రాన్ జంట గ్రాహకం (BF₃, AlCl₃, లోహ కాటయాన్లు, CO₂); క్షారం = ఎలక్ట్రాన్ జంట దాత (NH₃, H₂O, OH⁻).
ఉభయప్రోటిక కణాలు ప్రోటాన్ను ఇవ్వగలవు, తీసుకోగలవు: H₂O, HCO₃⁻, HS⁻, H₂PO₄⁻, HPO₄²⁻.
HA ⇌ H⁺ + A⁻ కు Ka = [H⁺][A⁻]/[HA]. Ka ఎక్కువ (pKa తక్కువ) అంటే ఆమ్లం ప్రబలం.
ఓస్ట్వాల్డ్ విలీనీకరణ నియమం (α చిన్నది): α = √(Ka/C), [H⁺] = √(Ka C).
విలీనం చేస్తే α పెరుగుతుంది, కానీ స్థిర T వద్ద Ka మారదు.
సంయుగ్మ జంటకు: Ka × Kb = Kw, కాబట్టి 298 K వద్ద pKa + pKb = 14.
బహుప్రోటిక ఆమ్లాలు Ka1 > Ka2 > Ka3 తో దశలవారీగా అయనీకరణం చెందుతాయి.
ఒంటరి H₂S ద్రావణంలో [S²⁻] ≈ Ka2. కలిపిన H⁺ [S²⁻] ను బాగా తగ్గిస్తుంది (సామాన్య అయాన్ ప్రభావం).
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| రాశి | సూత్రం లేదా విలువ | గమనిక |
|---|---|---|
| అయనీకరణ అవధి | α = √(Ka/C) | α సుమారు 5% కంటే తక్కువ ఉన్నప్పుడు |
| బలహీన ఆమ్లం [H⁺] | √(Ka C) | అదే ఉజ్జాయింపు |
| బలహీన క్షారం [OH⁻] | √(Kb C) | అదే ఉజ్జాయింపు |
| సంయుగ్మ జంట | Ka × Kb = Kw | 298 K వద్ద 1.0 × 10⁻¹⁴ |
| pKa + pKb | 14 | 298 K వద్ద |
| CH₃COOH Ka | 1.8 × 10⁻⁵ (pKa 4.74) | తరచుగా ఇచ్చే విలువ |
| NH₃ Kb | 1.8 × 10⁻⁵ (pKb 4.74) | తరచుగా ఇచ్చే విలువ |
| ద్విప్రోటిక ఆమ్లం మొత్తం | K = Ka1 × Ka2 | H₂A ⇌ 2H⁺ + A²⁻ కు |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
బ్రాన్స్టెడ్కు "BADA": Base Accepts, acid DonAtes. అంటే క్షారం ప్రోటాన్ను తీసుకుంటుంది, ఆమ్లం ప్రోటాన్ను ఇస్తుంది.
లూయిస్కు "LAPA": Lewis Acid = Pair Acceptor. అంటే లూయిస్ ఆమ్లం = ఎలక్ట్రాన్ జంట గ్రాహకం.
"బలమైన తల్లి, బలహీన బిడ్డ": ప్రబల ఆమ్లానికి ఎప్పుడూ బలహీన సంయుగ్మ క్షారమే ఉంటుంది.
"పలుచన చేస్తే పెరుగుతుంది": విలీనం α ను పెంచుతుంది (α, 1/√C లాగా పెరుగుతుంది).
భావనల అనుసంధానం
BF₃, AlCl₃ వంటి ఎలక్ట్రాన్ లోపం గల లూయిస్ ఆమ్లాల గురించి రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 3: రసాయన బంధం, అణు నిర్మాణం లో వివరించారు.
రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 17: ఆక్సిజన్ గల కర్బన సమ్మేళనాలు లో కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలు, ఫినాల్ల ఆమ్ల బలాన్ని Ka, pKa తో పోలుస్తారు.
రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 18: నైట్రోజన్ గల కర్బన సమ్మేళనాలు లో అమైన్ల క్షార స్వభావాన్ని (Kb, pKb) పోలుస్తారు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)
31. జాబితా I (కణం) ను జాబితా II (సరైన వర్ణన) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. BF₃
B. NH₃
C. HCO₃⁻
D. NaOH
జాబితా II
i. ఉభయప్రోటిక
ii. అర్హీనియస్ క్షారం
iii. లూయిస్ ఆమ్లం, కానీ బ్రాన్స్టెడ్ ఆమ్లం కాదు
iv. బ్రాన్స్టెడ్ క్షారం, లూయిస్ క్షారం రెండూ
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii
32. జాబితా I (ఆమ్లం) ను జాబితా II (దాని సంయుగ్మ క్షారం) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. H₂O
B. H₃O⁺
C. HSO₄⁻
D. NH₄⁺
జాబితా II
i. OH⁻
ii. NH₃
iii. SO₄²⁻
iv. H₂O
(a) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (b) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (c) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
33. జాబితా I (C గాఢత గల బలహీన ఆమ్లం HA కు రాశి) ను జాబితా II (సమాసం) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. అయనీకరణ అవధి α
B. [H⁺]
C. HA యొక్క Ka × A⁻ యొక్క Kb
D. 298 K వద్ద జంట pKa + pKb
జాబితా II
i. 14
ii. Kw
iii. √(Ka C)
iv. √(Ka/C)
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i
34. జాబితా I (లూయిస్ ఆమ్లం) ను జాబితా II (అది ఎలక్ట్రాన్ జంటను స్వీకరించడానికి కారణం) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. AlCl₃
B. Co³⁺
C. CO₂
D. SiF₄
జాబితా II
i. ఖాళీ d ఆర్బిటాళ్లతో అష్టకాన్ని విస్తరించగలదు
ii. కేంద్ర పరమాణువుకు అసంపూర్ణ అష్టకం
iii. ధ్రువ బహుబంధం కేంద్ర పరమాణువును ఎలక్ట్రాన్ లోపంతో ఉంచుతుంది
iv. ఖాళీ ఆర్బిటాళ్లతో ధనావేశం
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ప్రబల ఆమ్లం సంయుగ్మ క్షారం చాలా బలహీన క్షారం.
B. నీటిలో HCl, CH₃COOH కంటే ప్రబల ఆమ్లం.
C. విలీనం చేస్తే బలహీన ఆమ్లం అయనీకరణ అవధి పెరుగుతుంది.
D. విలీనం చేస్తే ఎసిటిక్ ఆమ్లం Ka పెరుగుతుంది.
E. H₂S కు Ka1, Ka2 కంటే తక్కువ.
(a) మూడు (b) రెండు (c) నాలుగు (d) ఐదు
36. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. నీరు ఆమ్లంగానూ, క్షారంగానూ పనిచేయగలదు.
B. BF₃ లూయిస్ ఆమ్లం, కానీ బ్రాన్స్టెడ్ ఆమ్లం కాదు.
C. NH₄⁺, NH₃ యొక్క సంయుగ్మ ఆమ్లం.
D. సంయుగ్మ ఆమ్ల–క్షార జంటలోని రెండు సభ్యుల మధ్య తేడా ఒక ఎలక్ట్రాన్ జంట.
(a) A, D మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, B మాత్రమే (d) A, B, C మాత్రమే
37. బహుప్రోటిక ఆమ్లాల గురించి సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. H₃PO₄ కు Ka1 > Ka2 > Ka3.
B. ఒంటరి H₂S ద్రావణంలో [S²⁻] దాదాపు Ka2 కు సమానం.
C. H₂S ⇌ 2H⁺ + S²⁻ కు మొత్తం స్థిరాంకం Ka1 × Ka2.
D. ఆనయాన్ H⁺ ను తక్కువ బలంగా పట్టుకుంటుంది కాబట్టి రెండో ప్రోటాన్ సులభంగా వెళ్లిపోతుంది.
(a) A, D మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D
38. కిందివాటిలో ఎన్ని కణాలు ఉభయప్రోటికాలు?
H₂O, HCO₃⁻, HS⁻, H₂PO₄⁻, HPO₄²⁻, NH₄⁺, CO₃²⁻
(a) నాలుగు (b) ఐదు (c) ఆరు (d) మూడు
39. 298 K వద్ద నాలుగు ఆమ్లాల Ka విలువలు పట్టికలో ఇచ్చారు.
| ఆమ్లం | Ka |
|---|---|
| HP | 1.8 × 10⁻⁵ |
| HQ | 6.8 × 10⁻⁴ |
| HR | 4.9 × 10⁻¹⁰ |
| HS | 1.3 × 10⁻² |
సంయుగ్మ క్షారాల క్షార బలం క్రమం:
(a) R⁻ > P⁻ > Q⁻ > S⁻ (b) S⁻ > Q⁻ > P⁻ > R⁻ (c) P⁻ > R⁻ > Q⁻ > S⁻ (d) R⁻ > Q⁻ > P⁻ > S⁻
40. 298 K వద్ద ఏకక్షార బలహీన ఆమ్లం 0.050 M ద్రావణం pH 3.0. సరైన జంట ఏది?
(a) Ka ≈ 2.0 × 10⁻⁵, α = 0.2% (b) Ka ≈ 1.0 × 10⁻³, α = 2% (c) Ka ≈ 2.0 × 10⁻⁵, α = 2% (d) Ka ≈ 5.0 × 10⁻⁵, α = 20%
41. ఓస్ట్వాల్డ్ విలీనీకరణ నియమాన్ని పాటించే బలహీన ఆమ్లానికి (α చిన్నది) log α (y-అక్షం) vs log C (x-అక్షం) గ్రాఫ్ ఒక సరళరేఖ. దాని వాలు:
(a) +1/2 (b) −1/2 (c) −1 (d) +1
Q42–Q43 కోసం పేరా: ప్రయోగశాల సహాయకుడు ప్రాక్టికల్ తరగతి కోసం ఏకక్షార బలహీన ఆమ్లం HX యొక్క 0.20 M ద్రావణాన్ని తయారుచేశాడు. సీసా లేబుల్పై 298 K వద్ద Ka = 5.0 × 10⁻⁶ అని ఉంది. ఒక విద్యార్థి దానిలో కొంత భాగాన్ని స్వేదన జలంతో 100 రెట్లు విలీనం చేశాడు.
42. 0.20 M ద్రావణంలో HX అయనీకరణ అవధి:
(a) 5.0% (b) 0.050% (c) 1.0% (d) 0.50%
43. 100 రెట్లు విలీనం తర్వాత [H⁺] సుమారు:
(a) 1.0 × 10⁻⁴ M (b) 1.0 × 10⁻⁵ M (c) 1.0 × 10⁻³ M (d) 1.0 × 10⁻² M
44. 298 K వద్ద NH₃ Kb = 1.8 × 10⁻⁵. 298 K వద్ద NH₄⁺ Ka సుమారు:
(a) 1.8 × 10⁻⁹ (b) 5.6 × 10⁻⁵ (c) 5.6 × 10⁻¹⁰ (d) 1.8 × 10⁻¹⁹
45. ఒక ద్రావణం H₂S పరంగా 0.10 M, HCl పరంగా 0.10 M. H₂S కు Ka1 = 1.0 × 10⁻⁷, Ka2 = 1.3 × 10⁻¹³. ఈ ద్రావణంలో [S²⁻] సుమారు:
(a) 1.3 × 10⁻¹³ M (b) 1.3 × 10⁻¹⁹ M (c) 1.3 × 10⁻²⁰ M (d) 1.3 × 10⁻¹⁸ M
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | BF₃ కు ఇవ్వడానికి H లేదు; NH₃ ఒంటరి జంటను వాడుతుంది; HCO₃⁻ H⁺ ను ఇస్తుంది లేదా తీసుకుంటుంది |
| 32 | a | ప్రతి ఆమ్లం నుంచి ఒక H⁺ తొలగించాలి |
| 33 | d | ఓస్ట్వాల్డ్ నియమం; Ka Kb = Kw; pKa + pKb = 14 |
| 34 | b | Al అసంపూర్ణ అష్టకం; కాటయాన్; ధ్రువ C=O; Si d ఆర్బిటాళ్లను వాడుతుంది |
| 35 | a | A, B, C సరైనవి; నిర్దిష్ట T వద్ద Ka స్థిరం; Ka1 > Ka2 |
| 36 | d | సంయుగ్మ జంట మధ్య తేడా ఒక ప్రోటాన్, ఎలక్ట్రాన్ జంట కాదు |
| 37 | c | రెండో అయనీకరణం కష్టం: H⁺ రుణ అయాన్ నుంచి వెళ్లాలి |
| 38 | b | H₂O, HCO₃⁻, HS⁻, H₂PO₄⁻, HPO₄²⁻ |
| 39 | a | బలహీన ఆమ్లం ప్రబల సంయుగ్మ క్షారాన్ని ఇస్తుంది |
| 40 | c | Ka = (10⁻³)²/(0.050 − 0.001) = 2.0 × 10⁻⁵; α = 0.001/0.050 |
| 41 | b | log α = ½ log Ka − ½ log C |
| 42 | d | α = √(5.0 × 10⁻⁶/0.20) = 5.0 × 10⁻³ |
| 43 | a | [H⁺] = √(5.0 × 10⁻⁶ × 0.0020) = 1.0 × 10⁻⁴ M |
| 44 | c | Ka = Kw/Kb = 10⁻¹⁴/1.8 × 10⁻⁵ |
| 45 | b | [S²⁻] = Ka1Ka2[H₂S]/[H⁺]² = 1.3 × 10⁻²⁰ × 0.10/0.010 |