అధ్యాయం 6: నీటి అయనీకరణం, pH స్కేలు (Ionisation of Water and the pH Scale)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
నీటి స్వయం అయనీకరణం, నీటి అయానిక లబ్ధం Kw; ఉష్ణోగ్రతతో అది ఎలా మారుతుంది.
pH, pOH స్కేళ్లు; pH + pOH = pKw సంబంధం.
ప్రబల ఆమ్లాలు, క్షారాలు; బలహీన ఆమ్లాలు, క్షారాల pH ఎలా కనుక్కోవాలి.
ఆమ్లాలు, క్షారాల మిశ్రమాలను, విలీనాన్ని ఎలా లెక్కించాలి.
10⁻⁸ M HCl వంటి చాలా విలీన ఆమ్లానికి pH 8 ఎందుకు రాదు.
6.1 నీటి స్వయం అయనీకరణం
నీరు బలహీన ఆమ్లమూ, బలహీన క్షారమూ. ఒక నీటి అణువు మరో నీటి అణువుకు ప్రోటాన్ను అందించగలదు:
నీటి గాఢత (సుమారు 55.5 M) దాదాపు మారదు, కాబట్టి దాన్ని స్థిరాంకంలో కలిపేస్తారు. దీనివల్ల నీటి అయానిక లబ్ధం (Ionic product of water) వస్తుంది:
298 K వద్ద శుద్ధ జలంలో [H⁺] = [OH⁻] = 1.0 × 10⁻⁷ M. ఏ క్షణంలోనైనా ప్రతి వంద కోట్ల నీటి అణువుల్లో సుమారు 2 మాత్రమే అయనీకరణం చెంది ఉంటాయి (అయనీకరణ అవధి ≈ 10⁻⁷/55.5 = 1.8 × 10⁻⁹).
Kw శుద్ధ జలానికే కాదు, ప్రతి జల ద్రావణానికీ వర్తిస్తుంది. ఆమ్లం కలిపితే లబ్ధం 10⁻¹⁴ గానే ఉండేలా [OH⁻] తగ్గాల్సిందే.
| 298 K వద్ద ద్రావణ రకం | నిబంధన |
|---|---|
| ఆమ్ల | [H⁺] > 10⁻⁷ M, [OH⁻] కంటే ఎక్కువ |
| తటస్థ | [H⁺] = [OH⁻] = 10⁻⁷ M |
| క్షార | [H⁺] < 10⁻⁷ M, [OH⁻] కంటే తక్కువ |
Kw, ఉష్ణోగ్రత. నీటి అయనీకరణంలో ఒక బంధం తెగుతుంది, కాబట్టి అది ఉష్ణగ్రాహక (Endothermic) ప్రక్రియ. అందుకే ఉష్ణోగ్రతతో Kw పెరుగుతుంది. 37 °C (శరీర ఉష్ణోగ్రత) వద్ద Kw సుమారు 2.4 × 10⁻¹⁴, తటస్థ pH సుమారు 6.8. 100 °C వద్ద Kw సుమారు 5.5 × 10⁻¹³, తటస్థ pH సుమారు 6.1. వేడి శుద్ధ జలంలో కూడా [H⁺] = [OH⁻], కాబట్టి దాని pH 7 కంటే తక్కువైనా అది తటస్థమే.
6.2 pH స్కేలు
10⁻⁷ M వంటి గాఢతలను పోల్చడం ఇబ్బంది. అందుకే సోరెన్సెన్ pH ను ప్రవేశపెట్టాడు:
Kw = [H⁺][OH⁻] కు −log తీసుకుంటే:
pH ఒక లాగరిథమిక్ స్కేలు. 1 యూనిట్ మార్పు అంటే [H⁺] లో 10 రెట్ల మార్పు. pH 3 లో pH 5 కంటే 100 రెట్లు ఎక్కువ H⁺ ఉంటుంది.
pH తక్కువైతే ఆమ్లత్వం ఎక్కువ.
298 K వద్ద: 7 కంటే తక్కువ ఆమ్ల, 7 వద్ద తటస్థ, 7 కంటే ఎక్కువ క్షార.
చాలా గాఢ ద్రావణాలకు pH 0 కంటే తగ్గవచ్చు లేదా 14 దాటవచ్చు, కానీ NEET 0 నుంచి 14 మధ్యనే ఉంటుంది.
pH నుంచి [H⁺] కు తిరిగి వెళ్లడానికి [H⁺] = 10^(−pH) వాడండి. pH 4.3 కు [H⁺] = 10⁻⁴·³ = 5.0 × 10⁻⁵ M.

జఠర రసం (సుమారు pH 1.5) లో ఒక లీటరుకు శుద్ధ జలం (pH 7) కంటే సుమారు 10⁵·⁵ రెట్లు, అంటే దాదాపు 3,00,000 రెట్లు ఎక్కువ H⁺ ఉంటుంది; రక్తం సుమారు 7.4 వద్ద కొద్దిగా క్షార వైపున ఉంటుంది.
pH ను pH మీటర్తో కొలుస్తారు; లేదా ప్రతి pH వద్ద వేరే రంగు చూపే సార్వత్రిక సూచిక కాగితంతో సుమారుగా కొలుస్తారు.
6.3 ప్రబల ఆమ్లాలు, ప్రబల క్షారాల pH
ప్రబల ఆమ్లాలు, క్షారాలు పూర్తిగా అయనీకరణం చెందుతాయి, కాబట్టి [H⁺] లేదా [OH⁻] నేరుగా గాఢత నుంచే వస్తుంది. ప్రతి ఫార్ములా యూనిట్ ఎన్ని H⁺ లేదా OH⁻ ఇస్తుందో లెక్కించండి.
| ద్రావణం | [H⁺] లేదా [OH⁻] | pH |
|---|---|---|
| 0.010 M HCl | [H⁺] = 0.010 M | 2 |
| 0.0050 M H₂SO₄ (రెండు ప్రోటాన్లూ లెక్కించి) | [H⁺] = 0.010 M | 2 |
| 0.010 M NaOH | [OH⁻] = 0.010 M, pOH 2 | 12 |
| 0.0010 M Ba(OH)₂ | [OH⁻] = 0.0020 M, pOH 2.70 | 11.30 |
6.4 బలహీన ఆమ్లాలు, బలహీన క్షారాల pH
అధ్యాయం 5 ప్రకారం బలహీన ఆమ్లానికి [H⁺] = √(Ka C). రెండు వైపులా −log తీసుకుంటే:
బలహీన క్షారానికి [OH⁻] = √(Kb C):
α చిన్నగా (సుమారు 5% కంటే తక్కువ) ఉన్నప్పుడే వీటిని వాడండి. α ఎక్కువైతే పూర్తి వర్గ సమీకరణాన్ని సాధించండి.
6.5 చాలా విలీన ద్రావణాలు
10⁻⁸ M HCl pH ఎంత? pH = 8 అని రాస్తే ఆమ్లం క్షారమైపోతుంది, అది అసాధ్యం. ఇంత తక్కువ గాఢత వద్ద నీటి నుంచి వచ్చే H⁺ (సుమారు 10⁻⁷ M) ఆమ్లం ఇచ్చే H⁺ కంటే పది రెట్లు ఎక్కువ. కాబట్టి రెండింటినీ లెక్కించాలి.
నీరు x M H⁺, అంతే x M OH⁻ ఇస్తుందనుకోండి. ఆమ్లం c M H⁺ కలుపుతుంది.
c = 10⁻⁸ కు: x = 9.5 × 10⁻⁸, కాబట్టి [H⁺] = 10⁻⁸ + 9.5 × 10⁻⁸ = 1.05 × 10⁻⁷ M, pH = 6.98. ద్రావణం చాలా స్వల్పంగా ఆమ్లంగా ఉంటుంది, ఉండాల్సింది కూడా అదే.
దీనికి సమానమైన ఒకే అడుగు సూత్రం [H⁺] = (c + √(c² + 4Kw))/2. c సుమారు 10⁻⁶ M కంటే తక్కువైనప్పుడల్లా దీన్ని వాడండి. చాలా విలీన క్షారాలకు కూడా ఇదే ఆలోచన వర్తిస్తుంది.
విలీనానికి సులభ నియమం. ప్రబల ఆమ్లాన్ని 10 రెట్లు విలీనం చేస్తే దాని pH 1 పెరుగుతుంది. pH 7 కు దగ్గరయ్యే వరకే ఇది పనిచేస్తుంది. ఇంకా విలీనం చేస్తే pH 7 కు దగ్గరవుతుంది తప్ప, దాన్ని ఎప్పుడూ దాటదు.
6.6 మిశ్రమాలు
రెండు ప్రబల ఆమ్లాలు (లేదా రెండు ప్రబల క్షారాలు). H⁺ (లేదా OH⁻) మోల్లను కలిపి, మొత్తం ఘనపరిమాణంతో భాగించండి.
pH 3, pH 5 ద్రావణాలను సమాన ఘనపరిమాణాల్లో కలిపితే [H⁺] = (10⁻³ + 10⁻⁵)/2 = 5.05 × 10⁻⁴ M, కాబట్టి pH = 3.30. ఇది సగటు 4 కాదు.
ప్రబల ఆమ్లం + ప్రబల క్షారం. మిల్లీమోల్లలో (M × mL) లెక్కించండి. H⁺, OH⁻ ఒకదానికొకటి సమానంగా రద్దవుతాయి. మిగిలినదాన్ని మొత్తం ఘనపరిమాణంతో భాగిస్తే pH వస్తుంది. ఏదీ మిగలకపోతే 298 K వద్ద pH = 7.
ప్రబల ఆమ్లం + బలహీన ఆమ్లం. [H⁺] ను ప్రబల ఆమ్లమే నిర్ణయిస్తుంది. దాని H⁺ బలహీన ఆమ్లం అయనీకరణాన్ని వెనక్కి నెడుతుంది (సామాన్య అయాన్ ప్రభావం), కాబట్టి బలహీన ఆమ్లం దాదాపు ఏమీ కలపదు.
బలహీన ఆమ్లం + ప్రబల క్షారం, పాక్షికంగా తటస్థీకరణ. ఇది బఫర్ను ఏర్పరుస్తుంది. దీన్ని అధ్యాయం 7 లో చూస్తాం.
6.7 సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 6.1: 298 K వద్ద [H⁺] = 2.0 × 10⁻⁵ M ఉన్న ద్రావణానికి [OH⁻], pH కనుక్కోండి.
సాధన: [OH⁻] = 10⁻¹⁴/(2.0 × 10⁻⁵) = 5.0 × 10⁻¹⁰ M. pH = 5 − log 2 = 5 − 0.30 = 4.70.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.2: 0.0010 M Ba(OH)₂ pH కనుక్కోండి.
సాధన: ప్రతి Ba(OH)₂ 2 OH⁻ ఇస్తుంది, కాబట్టి [OH⁻] = 0.0020 M. pOH = 3 − log 2 = 2.70. pH = 14 − 2.70 = 11.30.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.3: 0.10 M ఎసిటిక్ ఆమ్లం (pKa = 4.74) pH కనుక్కోండి.
సాధన:
సాధించిన ఉదాహరణ 6.4: 0.10 M NH₃ (pKb = 4.74) pH కనుక్కోండి.
సాధన: pOH = ½(4.74 + 1) = 2.87. pH = 14 − 2.87 = 11.13.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.5: 100 mL 0.10 M HCl ను 100 mL 0.050 M NaOH తో కలిపారు. pH కనుక్కోండి.
సాధన: H⁺ = 100 × 0.10 = 10 mmol. OH⁻ = 100 × 0.050 = 5 mmol. మిగిలినది: 200 mL లో 5 mmol H⁺. [H⁺] = 5/200 = 0.025 M. pH = −log 0.025 = 1.60.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.6: 20 mL 0.10 M NaOH ను 30 mL 0.050 M H₂SO₄ తో కలిపారు. pH కనుక్కోండి.
సాధన: OH⁻ = 2.0 mmol. H⁺ = 30 × 0.050 × 2 = 3.0 mmol. మిగిలినది: 50 mL లో 1.0 mmol H⁺, కాబట్టి [H⁺] = 0.020 M. pH = 2 − log 2 = 1.70.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.7: 1.0 × 10⁻⁷ M HCl pH కనుక్కోండి.
సాధన: ఇక్కడ c, నీటి నుంచి వచ్చే H⁺ కు సమానం, కాబట్టి దేన్నీ వదిలేయలేం.
pH = 7 − log 1.62 = 6.79.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.8: ఏకక్షార బలహీన ఆమ్లం 0.010 M ద్రావణం pH 4.0. Ka, α కనుక్కోండి.
సాధన: [H⁺] = 1.0 × 10⁻⁴ M. α = 10⁻⁴/0.010 = 0.010 (1%).
సాధించిన ఉదాహరణ 6.9: 37 °C వద్ద Kw సుమారు 2.4 × 10⁻¹⁴. ఈ ఉష్ణోగ్రత వద్ద శుద్ధ జలం pH ఎంత? అది ఆమ్లమా?
సాధన: [H⁺] = √(2.4 × 10⁻¹⁴) = 1.55 × 10⁻⁷ M, కాబట్టి pH = 6.81. ఇది ఆమ్లం కాదు: [H⁺] ఇప్పటికీ [OH⁻] కు సమానం, కాబట్టి నీరు తటస్థమే. ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద తటస్థ pH 7 కంటే కిందికి జరుగుతుంది, అంతే.
త్వరిత పునశ్చరణ
298 K వద్ద Kw = [H⁺][OH⁻] = 1.0 × 10⁻¹⁴; ఉష్ణోగ్రతతో Kw పెరుగుతుంది.
pH = −log[H⁺]; 298 K వద్ద pH + pOH = 14.
ఒక pH యూనిట్ = [H⁺] లో 10 రెట్లు.
ప్రబల ఆమ్లం: [H⁺] = n × C; n = ప్రతి ఫార్ములా యూనిట్ ఇచ్చే H⁺ సంఖ్య.
బలహీన ఆమ్లం: pH = ½(pKa − log C). బలహీన క్షారం: pOH = ½(pKb − log C).
చాలా విలీన ఆమ్లం: నీటి H⁺ ను కూడా కలపాలి; pH 7 కంటే తక్కువగానే ఉంటుంది.
మిశ్రమాలు: మిల్లీమోల్లలో లెక్కించి, H⁺, OH⁻ ను రద్దుచేసి, మొత్తం ఘనపరిమాణంతో భాగించండి.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
10⁻⁸ M HCl pH 8 అనడం. అది 6.98.
Ba(OH)₂ లేదా Ca(OH)₂ కు [OH⁻] ను, H₂SO₄ కు [H⁺] ను రెట్టింపు చేయడం మర్చిపోవడం.
కలిపినప్పుడు pH విలువల సగటు తీసుకోవడం. ఘనపరిమాణం బరువుతో [H⁺] సగటు తీసుకోవాలి.
కలిపిన తర్వాత ఘనపరిమాణాలను కలపడం మర్చిపోవడం.
80 °C వద్ద శుద్ధ జలం pH 7 కంటే తక్కువ కాబట్టి అది ఆమ్లమని చెప్పడం.
298 K కాకుండా వేరే ఉష్ణోగ్రత వద్ద pH + pOH = 14 వాడటం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6
స్థాయి 1: భావనా పరీక్ష
1. 298 K వద్ద నీటి అయానిక లబ్ధం (a) 1.0 × 10⁻⁷ (b) 1.0 × 10⁻¹⁰ (c) 1.0 × 10⁻¹⁴ (d) 55.5
2. 0.0010 M HCl pH (a) 3 (b) 11 (c) 0.001 (d) 2
3. 298 K వద్ద pH + pOH విలువ (a) 7 (b) 1 (c) 0 (d) 14
4. ఒక ద్రావణం తటస్థంగా ఉండేది (a) pH = 0 అయినప్పుడు (b) [H⁺] = [OH⁻] అయినప్పుడు (c) [OH⁻] = 0 అయినప్పుడు (d) pH 7 కంటే ఎక్కువ ఉన్నప్పుడు
5. 298 K వద్ద 0.010 M NaOH pH (a) 2 (b) 10 (c) 12 (d) 14
6. ఒక ద్రావణం pH 1 యూనిట్ తగ్గితే [H⁺] (a) 10 రెట్లవుతుంది (b) సగమవుతుంది (c) 1 M పెరుగుతుంది (d) పదో వంతు అవుతుంది
7. ఉష్ణోగ్రతతో Kw పెరగడానికి కారణం (a) నీరు ఆవిరవుతుంది (b) నీటి ఘనపరిమాణం పెరుగుతుంది (c) H⁺ వినియోగమవుతుంది (d) నీటి స్వయం అయనీకరణం ఉష్ణగ్రాహకం
8. నిమ్మరసం pH దేనికి దగ్గరగా ఉంటుంది? (a) 7.4 (b) 2.3 (c) 11 (d) 13
9. 298 K వద్ద శుద్ధ జలం pH (a) 0 (b) 14 (c) 7 (d) 1
10. మానవ రక్తం pH సుమారు (a) 1.5 (b) 5.5 (c) 9.0 (d) 7.4
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. 0.0050 M H₂SO₄ pH (పూర్తి అయనీకరణం అనుకోండి) (a) 2.3 (b) 2.0 (c) 5.0 (d) 1.0
12. 0.0010 M Ba(OH)₂ pH (a) 11.3 (b) 11.0 (c) 2.7 (d) 3.0
13. 1.0 × 10⁻⁸ M HCl pH సుమారు (a) 8.0 (b) 7.0 (c) 6.98 (d) 6.0
14. 0.10 M CH₃COOH (Ka = 1.8 × 10⁻⁵) pH సుమారు (a) 1.0 (b) 4.74 (c) 3.87 (d) 2.87
15. 0.10 M NH₃ (Kb = 1.8 × 10⁻⁵) pH సుమారు (a) 13.0 (b) 11.13 (c) 9.26 (d) 2.87
16. 100 mL 0.10 M HCl ను 100 mL 0.050 M NaOH తో కలిపారు. pH (a) 1.60 (b) 1.30 (c) 7.00 (d) 2.00
17. pH 3, pH 5 గల రెండు HCl ద్రావణాలను సమాన ఘనపరిమాణాల్లో కలిపారు. మిశ్రమం pH సుమారు (a) 4.0 (b) 3.0 (c) 3.3 (d) 4.7
18. pH 2 గల HCl ద్రావణాన్ని 100 రెట్లు విలీనం చేశారు. కొత్త pH (a) 3 (b) 7 (c) 0.02 (d) 4
19. ఒక ద్రావణం pH 4.3. దాని [H⁺] సుమారు (a) 2.0 × 10⁻⁴ M (b) 5.0 × 10⁻⁵ M (c) 4.3 × 10⁻⁴ M (d) 3.0 × 10⁻⁵ M
20. 298 K వద్ద శుద్ధ జలం అయనీకరణ అవధి సుమారు (a) 1.8 × 10⁻⁹ (b) 1.0 × 10⁻⁷ (c) 1.0 × 10⁻¹⁴ (d) 5.5 × 10⁻⁶
21. 37 °C వద్ద Kw సుమారు 2.4 × 10⁻¹⁴. 37 °C వద్ద శుద్ధ జలం pH సుమారు (a) 7.0 (b) 7.2 (c) 6.8 (d) 6.0
22. 298 K వద్ద 50 mL 0.20 M HCl ను 50 mL 0.20 M NaOH తో కలిపారు. pH (a) 1.0 (b) 13.0 (c) 0.7 (d) 7.0
స్థాయి 3: సవాలు
23. 1.0 × 10⁻⁷ M HCl pH సుమారు (a) 7.00 (b) 6.79 (c) 6.70 (d) 7.30
24. pH 1 గల ప్రబల ఆమ్ల ద్రావణాన్ని, pH 13 గల ప్రబల క్షార ద్రావణాన్ని సమాన ఘనపరిమాణాల్లో కలిపారు. మిశ్రమం pH (a) 1 (b) 13 (c) 7 (d) 4
25. ఏకక్షార బలహీన ఆమ్లం 0.010 M ద్రావణం pH 4.0. దాని Ka (a) 1.0 × 10⁻⁴ (b) 1.0 × 10⁻⁸ (c) 1.0 × 10⁻² (d) 1.0 × 10⁻⁶
26. 20 mL 0.10 M NaOH ను 30 mL 0.050 M H₂SO₄ తో కలిపారు. pH సుమారు (a) 1.30 (b) 2.00 (c) 1.70 (d) 12.30
27. 0.20 M HCl, 0.20 M HCOOH (Ka = 1.8 × 10⁻⁴) లను సమాన ఘనపరిమాణాల్లో కలిపారు. pH సుమారు (a) 1.0 (b) 0.7 (c) 2.2 (d) 3.7
28. pH 2 ద్రావణంలోని [H⁺] కీ, pH 5 ద్రావణంలోని [H⁺] కీ నిష్పత్తి (a) 2/5 (b) 1000 (c) 3 (d) 1/1000
29. ప్రతిపాదన (A): 1.0 × 10⁻⁸ M HCl pH 8 కాదు. కారణం (R): చాలా విలీన ఆమ్లంలో నీరు ఇచ్చే H⁺ ను వదిలేయలేం. (a) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R, A ను వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: 80 °C వద్ద శుద్ధ జలం pH 7 కంటే తక్కువ, అయినా అది తటస్థమే. వాక్యం II: ఉష్ణోగ్రతతో నీటి Kw పెరుగుతుంది. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | 298 K వద్ద [H⁺][OH⁻] |
| 2 | a | −log 10⁻³ |
| 3 | d | pKw = 14 |
| 4 | b | తటస్థం నిర్వచనం |
| 5 | c | pOH 2, కాబట్టి pH 12 |
| 6 | a | లాగరిథమిక్ స్కేలు |
| 7 | d | బంధం తెగడానికి ఉష్ణం అవసరం |
| 8 | b | సిట్రిక్ ఆమ్లం, pH సుమారు 2 నుంచి 2.5 |
| 9 | c | [H⁺] = 10⁻⁷ M |
| 10 | d | స్వల్ప క్షారం, బఫర్లు స్థిరంగా ఉంచుతాయి |
| 11 | b | [H⁺] = 2 × 0.0050 = 0.010 M |
| 12 | a | [OH⁻] = 0.0020; pOH 2.70 |
| 13 | c | నీటి H⁺ ని కూడా లెక్కించాలి |
| 14 | d | ½(4.74 + 1) |
| 15 | b | pOH 2.87 |
| 16 | a | 200 mL లో 5 mmol H⁺ = 0.025 M |
| 17 | c | (10⁻³ + 10⁻⁵)/2 = 5.05 × 10⁻⁴ |
| 18 | d | 100 రెట్ల విలీనం 2 కలుపుతుంది |
| 19 | b | 10⁻⁴·³ = 5.0 × 10⁻⁵ |
| 20 | a | 10⁻⁷/55.5 |
| 21 | c | √(2.4 × 10⁻¹⁴) = 1.55 × 10⁻⁷ |
| 22 | d | సరిగ్గా తటస్థీకరణ |
| 23 | b | [H⁺] = 1.62 × 10⁻⁷ M |
| 24 | c | 0.1 M H⁺, 0.1 M OH⁻ ను రద్దుచేస్తుంది |
| 25 | d | (10⁻⁴)²/0.010 |
| 26 | c | 50 mL లో 1.0 mmol H⁺ మిగిలింది |
| 27 | a | 0.10 M HCl pH ను నిర్ణయిస్తుంది; HCOOH అణచివేయబడుతుంది |
| 28 | b | 10⁻²/10⁻⁵ |
| 29 | a | నీటి 10⁻⁷ M దే పైచేయి |
| 30 | a | Kw ఎక్కువైతే తటస్థ pH తగ్గుతుంది |
అధ్యాయం 6 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
నీరు స్వయం అయనీకరణం చెందుతుంది: H₂O + H₂O ⇌ H₃O⁺ + OH⁻.
298 K వద్ద Kw = [H⁺][OH⁻] = 1.0 × 10⁻¹⁴, కాబట్టి 298 K వద్ద pKw = 14.
నీటి అయనీకరణం ఉష్ణగ్రాహకం, కాబట్టి ఉష్ణోగ్రతతో Kw పెరుగుతుంది.
శుద్ధ జలం ఎప్పుడూ తటస్థమే ([H⁺] = [OH⁻]), కానీ వేడిగా ఉన్నప్పుడు దాని pH 7 కంటే తగ్గుతుంది.
pH = −log[H⁺]; pOH = −log[OH⁻]; pH + pOH = pKw (298 K వద్ద మాత్రమే 14).
ఒక pH యూనిట్ = [H⁺] లో 10 రెట్ల మార్పు.
ప్రబల ఆమ్లం: [H⁺] = C × (విడుదలైన H⁺ సంఖ్య). ప్రబల క్షారం: [OH⁻] = C × (OH⁻ సంఖ్య).
చాలా విలీన ఆమ్లాలు (సుమారు 10⁻⁶ M కంటే తక్కువ): నీటి సొంత H⁺ ను కలపాలి. 10⁻⁸ M HCl pH సుమారు 6.98, 8 కాదు.
ఆమ్లం, క్షారం కలపడం: అధికంగా ఉన్న H⁺ లేదా OH⁻ మోల్లను కనుగొని, మొత్తం ఘనపరిమాణంతో భాగించండి.
రెండు ప్రబల ఆమ్లాలు కలపడం: H⁺ మోల్లను కలిపి, మొత్తం ఘనపరిమాణంతో భాగించండి. pH విలువల సగటు ఎప్పుడూ తీసుకోవద్దు.
బలహీన ఆమ్లం: pH = ½(pKa − log C). బలహీన క్షారం: pOH = ½(pKb − log C).
pH రుణాత్మకం (1 M కంటే ఎక్కువ ప్రబల ఆమ్లం) కావచ్చు లేదా 14 దాటవచ్చు.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| అంశం | విలువ | గమనిక |
|---|---|---|
| 298 K వద్ద Kw | 1.0 × 10⁻¹⁴ | T తో పెరుగుతుంది |
| తటస్థ నీటి pH | 298 K వద్ద 7 | 333 K వద్ద సుమారు 6.5 |
| log 2, log 3, log 5 | 0.30, 0.48, 0.70 | వేగంగా pH లెక్కలకు |
| జఠర రసం | pH సుమారు 1.2 | బలమైన ఆమ్లం |
| మానవ రక్తం | pH సుమారు 7.4 | స్వల్ప క్షారం |
| బ్లాక్ కాఫీ | pH సుమారు 5.0 | ఆమ్లం |
| మెగ్నీషియా పాలు | pH సుమారు 10.5 | క్షారం |
| 298 K వద్ద నీటి సొంత [H⁺] | 1.0 × 10⁻⁷ M | చాలా విలీన ద్రావణాలకే ముఖ్యం |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"అడుగుకు పది రెట్లు": ప్రతి pH అడుగు [H⁺] లో 10 రెట్లు.
"విలీనంతో ఏడును దాటదు": ఆమ్లాన్ని విలీనం చేస్తే pH 7 వైపు కదులుతుంది, కానీ 7 ను ఎప్పుడూ దాటదు.
"వేడి నీరు తటస్థమే, ఏడు కాదు": వేడిచేస్తే pH తగ్గుతుంది, కానీ నీరు తటస్థంగానే ఉంటుంది.
"మోల్లు, pH కాదు": కలిపేటప్పుడు ఎప్పుడూ H⁺ లేదా OH⁻ మోల్లను కలపాలి, pH విలువలను కాదు.
భావనల అనుసంధానం
మొలారిటీ, విలీనం (M₁V₁ = M₂V₂) రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 1: కొన్ని ప్రాథమిక భావనలు నుంచి వస్తాయి.
ప్రబల, బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యాల వాహకతను రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 7: రెడాక్స్ చర్యలు, విద్యుత్ రసాయన శాస్త్రం లో చూస్తాం.
ఆమ్ల–క్షార టైట్రేషన్లు, సూచికలను రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 20: ప్రాక్టికల్ రసాయన శాస్త్ర సూత్రాలు లో సాధన చేస్తాం; రక్త pH జీవశాస్త్రం పుస్తకం 5: మానవ శరీరధర్మ శాస్త్రం తో ముడిపడి ఉంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)
31. జాబితా I (298 K వద్ద ద్రావణం) ను జాబితా II (pH) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. 0.001 M HCl
B. 0.01 M NaOH
C. 1.0 × 10⁻⁸ M HCl
D. 0.005 M H₂SO₄ (పూర్తిగా అయనీకరణం)
జాబితా II
i. 2
ii. 6.98
iii. 3
iv. 12
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
32. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. 298 K వద్ద Kw
B. 298 K వద్ద శుద్ధ జలం pH
C. 298 K వద్ద pKw
D. 333 K వద్ద శుద్ధ జలం pH
జాబితా II
i. 7 కంటే తక్కువ
ii. 14
iii. 7
iv. 1.0 × 10⁻¹⁴
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (c) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i
33. జాబితా I (298 K వద్ద మిశ్రమం లేదా విలీనం) ను జాబితా II (pH) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. 50 mL 0.10 M HCl + 50 mL 0.10 M NaOH
B. 10 mL 0.10 M HCl ను 100 mL కు విలీనం
C. 10 mL 0.10 M NaOH ను 1.0 L కు విలీనం
D. 20 mL 0.20 M HCl + 20 mL 0.10 M NaOH
జాబితా II
i. 7
ii. 2
iii. 11
iv. 1.3
(a) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (b) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (c) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (d) A-i, B-ii, C-iv, D-iii
34. జాబితా I (ద్రవం) ను జాబితా II (సుమారు pH) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. జఠర రసం
B. మానవ రక్తం
C. బ్లాక్ కాఫీ
D. మెగ్నీషియా పాలు
జాబితా II
i. 10.5
ii. 7.4
iii. 5.0
iv. 1.2
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-i, B-ii, C-iii, D-iv
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. అన్ని ఉష్ణోగ్రతల వద్ద pH + pOH = 14.
B. అన్ని ఉష్ణోగ్రతల వద్ద శుద్ధ జలం తటస్థం.
C. ఉష్ణోగ్రతతో Kw పెరుగుతుంది.
D. 0.1 M HCl ను 10 రెట్లు విలీనం చేస్తే దాని pH 1 పెరుగుతుంది.
E. 10⁻⁸ M HCl pH 8.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) నాలుగు (d) మూడు
36. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి (చెప్పకపోతే 298 K).
A. pH 3 ద్రావణంలో pH 5 ద్రావణం కంటే 100 రెట్లు ఎక్కువ H⁺ ఉంటుంది.
B. ద్రావణం pH రుణాత్మకం కావచ్చు.
C. శుద్ధ జలంలో [H⁺] = 1.0 × 10⁻⁷ M.
D. వేడిచేసినా శుద్ధ జలం pH 7 గానే ఉంటుంది.
(a) A, D మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. pH 2, pH 4 గల HCl ద్రావణాలను సమాన ఘనపరిమాణాల్లో కలిపారు. సరైన సమితిని ఎంచుకోండి.
A. మిశ్రమం pH సుమారు 2.3.
B. మిశ్రమం pH 3, అంటే సగటు.
C. మిశ్రమం [H⁺], pH 2 ద్రావణంలోని దానిలో సుమారు సగం.
D. మిశ్రమం pH 4 ద్రావణం కంటే ఎక్కువ ఆమ్లమైనది.
(a) A, C, D మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, C మాత్రమే (d) B, C, D మాత్రమే
38. 298 K వద్ద కిందివాటిలో ఎన్నిటికి pH 7 కంటే ఎక్కువ?
A. 0.01 M NaOH
B. 1.0 × 10⁻⁸ M NaOH
C. 1.0 × 10⁻⁸ M HCl
D. 0.1 M NaCl
E. 0.001 M Ba(OH)₂
(a) రెండు (b) నాలుగు (c) మూడు (d) ఐదు
39. వేర్వేరు ఉష్ణోగ్రతల వద్ద నీటి Kw విలువలు పట్టికలో ఇచ్చారు.
| ఉష్ణోగ్రత (K) | 273 | 298 | 323 |
|---|---|---|---|
| Kw | 0.11 × 10⁻¹⁴ | 1.0 × 10⁻¹⁴ | 5.5 × 10⁻¹⁴ |
323 K వద్ద శుద్ధ జలం pH సుమారు:
(a) 7.00 (b) 7.37 (c) 6.26 (d) 6.63
40. 298 K వద్ద 25.0 mL 0.10 M HCl ను 0.10 M NaOH తో టైట్రేషన్ చేశారు.
| కలిపిన NaOH (mL) | 0 | 12.5 | 25.0 | 26.0 |
|---|---|---|---|---|
| pH | 1.00 | 1.48 | 7.00 | ? |
లేని pH సుమారు:
(a) 12.0 (b) 11.3 (c) 10.3 (d) 8.0
41. 0.1 M HCl ద్రావణాన్ని మళ్లీ మళ్లీ విలీనం చేశారు. pH (y-అక్షం) vs log(విలీన కారకం) (x-అక్షం) గ్రాఫ్ ఇలా ఉంటుంది:
(a) వాలు 1 గల సరళరేఖ, pH 7 ని దాటి పెరుగుతూనే ఉంటుంది (b) pH 1 వద్ద సమతల రేఖ (c) వాలు సుమారు 1 గల రేఖ, వంగి pH 7 కంటే కొద్దిగా తక్కువ వద్ద సమతలమవుతుంది (d) వాలు −1 గల రేఖ
Q42–Q43 కోసం పేరా: కొచ్చిలోని ఒక పాఠశాల ప్రయోగశాలలో ఒక విద్యార్థిని 298 K వద్ద 30.0 mL 0.20 M HCl ను 20.0 mL 0.25 M NaOH తో కలుపుతుంది. అదే NaOH ను ఇంకా కలిపి చివరి ద్రావణాన్ని తటస్థం చేయాలనుకుంటుంది.
42. ఆమె మిశ్రమం pH సుమారు:
(a) 1.70 (b) 1.30 (c) 2.00 (d) 12.30
43. pH 7 చేరడానికి ఆమె కలపాల్సిన అదనపు 0.25 M NaOH ఘనపరిమాణం:
(a) 2.0 mL (b) 10.0 mL (c) 8.0 mL (d) 4.0 mL
44. 298 K వద్ద 1.0 × 10⁻⁷ M HCl pH సుమారు:
(a) 7.00 (b) 6.79 (c) 6.70 (d) 6.50
45. 298 K వద్ద pH 2 గల HCl ద్రావణాన్ని pH 13 గల NaOH ద్రావణంతో కలిపారు. మిశ్రమం సరిగ్గా తటస్థంగా ఉండాలంటే V(ఆమ్లం) : V(క్షారం):
(a) 1 : 10 (b) 1 : 1 (c) 10 : 1 (d) 100 : 1
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | pH 3, 12, 6.98 (నీటి H⁺ లెక్కించి), 2 (0.010 M H⁺) |
| 32 | d | T తో Kw పెరుగుతుంది, కాబట్టి తటస్థ pH 7 కంటే తగ్గుతుంది |
| 33 | a | తటస్థం; 0.010 M; 10⁻³ M OH⁻; 0.050 M అధిక H⁺ |
| 34 | c | ప్రామాణిక సుమారు pH విలువలు |
| 35 | d | B, C, D సరైనవి; pH + pOH = 14 298 K వద్ద మాత్రమే; ఆమ్లాన్ని విలీనం చేస్తే 7 దాటదు |
| 36 | b | వేడి నీటి pH 7 కంటే తక్కువ, అయినా తటస్థమే |
| 37 | a | [H⁺] = (0.01 + 0.0001)/2 = 5.05 × 10⁻³, pH 2.30 |
| 38 | c | A, B (pH 7.02), E; C ఆమ్లం, D తటస్థం |
| 39 | d | [H⁺] = √(5.5 × 10⁻¹⁴) = 2.35 × 10⁻⁷, pH 6.63 |
| 40 | b | అధిక OH⁻ = 51 mL లో 0.10 mmol = 1.96 × 10⁻³ M, pH 11.29 |
| 41 | c | నీటి H⁺ pH 7 ని దాటనివ్వదు |
| 42 | a | అధిక H⁺ = 6.0 − 5.0 = 50 mL లో 1.0 mmol = 0.020 M |
| 43 | d | 1.0 mmol/0.25 M = 4.0 mL |
| 44 | b | [H⁺] = 0.5 × 10⁻⁷ + √(0.25 × 10⁻¹⁴ + 10⁻¹⁴) = 1.62 × 10⁻⁷ |
| 45 | c | 0.01 Vₐ = 0.1 V_b, కాబట్టి Vₐ : V_b = 10 : 1 |