అధ్యాయం 8: బ్యాటరీలు మరియు ఇంధన ఘటాలు (Batteries and Fuel Cells)
ప్రతి బ్యాటరీ చిన్నగా, సురక్షితంగా, స్థిరంగా ఉండేలా తయారు చేసిన ఒక గాల్వానిక్ ఘటమే. పొడి ఘటాన్ని ఒక్కసారి వాడి పారేస్తాం; సీసపు నిల్వ బ్యాటరీని వేలసార్లు రీఛార్జ్ చేస్తాం; ఇంధనం, ఆక్సిజన్ అందిస్తూన్నంత కాలం ఇంధన ఘటం పనిచేస్తూనే ఉంటుంది. NEET సాధారణంగా ప్రతి ఘటం ఎలక్ట్రోడ్ చర్యలు, మొత్తం చర్యనే అడుగుతుంది.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ప్రాథమిక ఘటాలు (Primary cells), ద్వితీయ ఘటాలు (Secondary cells), ఇంధన ఘటాల (Fuel cells) మధ్య తేడా.
పొడి (లెకలాంచే) ఘటం నిర్మాణం, చర్యలు; పాదరస ఘటంపై ఒక గమనిక.
సీసపు నిల్వ బ్యాటరీ (సీస సంచాయకం) ఉత్సర్గ, ఆవేశన (charge) చర్యలు.
H₂–O₂ ఇంధన ఘటం ఎలా పనిచేస్తుంది, ఉష్ణ విద్యుత్ కేంద్రం కంటే ఎందుకు ఎక్కువ సమర్థవంతమైనది.
బ్యాటరీ చర్యలపై సులభమైన స్టోయికియోమెట్రీ లెక్కలు.
8.1 ప్రాథమిక, ద్వితీయ, ఇంధన ఘటాలు
| రకం | రీఛార్జ్ చేయగలమా? | చర్యాకారకాలు | ఉదాహరణలు |
|---|---|---|---|
| ప్రాథమిక ఘటం | లేదు; చర్యను ఉపయోగకరంగా వెనక్కి తిప్పలేం | లోపల మూసి ఉంటాయి, ఒక్కసారి ఖర్చవుతాయి | పొడి (లెకలాంచే) ఘటం, పాదరస ఘటం |
| ద్వితీయ ఘటం | అవును; విలోమ దిశలో విద్యుత్ పంపితే చర్యాకారకాలు తిరిగి ఏర్పడతాయి | లోపల మూసి ఉంటాయి, తిరిగి ఏర్పడతాయి | సీసపు నిల్వ బ్యాటరీ, నికెల్–కాడ్మియం ఘటం, లిథియం-అయాన్ ఘటం |
| ఇంధన ఘటం | రీఛార్జ్ చేయరు; నిరంతరం ఇంధనం అందిస్తారు | బయటి నుంచి సరఫరా (O₂ తో పాటు H₂, CH₄, CH₃OH) | H₂–O₂ (బేకన్) ఘటం |
మంచి బ్యాటరీ తేలికగా, చిన్నగా ఉండాలి, స్థిర వోల్టేజీ ఇవ్వాలి, వాడనప్పుడు ఆవేశాన్ని త్వరగా కోల్పోకూడదు.
8.2 పొడి ఘటం (లెకలాంచే ఘటం, Leclanché cell)
TV రిమోట్ లేదా గోడ గడియారంలో ఉండే 1.5 V ఘటం ఇదే.
ఆనోడ్: జింక్ పాత్ర (డబ్బా) స్వయంగా.
కాథోడ్: మధ్యలో కార్బన్ (గ్రాఫైట్) కడ్డీ, దాని చుట్టూ పొడి MnO₂, కార్బన్.
విద్యుద్విశ్లేష్యం: NH₄Cl, ZnCl₂ ల తేమ ముద్ద (స్వేచ్ఛా ద్రవం కాదు, అందుకే “పొడి”).
మాంగనీస్ +4 నుంచి +3 కు తగ్గుతుంది. ఏర్పడిన NH₃ వాయువుగా బయటకు రాదు; అది Zn²⁺ తో కలిసి [Zn(NH₃)₄]²⁺ సంకీర్ణాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. ఘటం సుమారు 1.5 V ఇస్తుంది. ఇది ప్రాథమిక ఘటం; ముద్దలోని అయాన్ గాఢతలు మారడం వల్ల వాడే కొద్దీ దాని వోల్టేజీ నెమ్మదిగా తగ్గుతుంది. ఆమ్ల NH₄Cl జింక్ డబ్బాను నెమ్మదిగా దెబ్బతీయడం వల్ల నిల్వ కాలం (shelf life) పరిమితమవుతుంది.
పాదరస ఘటం (Mercury cell; పోలిక కోసం). వినికిడి పరికరాలు, చేతి గడియారాలలో వాడతారు. ఆనోడ్ జింక్–పాదరస మిశ్రమం (amalgam), కాథోడ్ HgO, కార్బన్ ముద్ద, విద్యుద్విశ్లేష్యం KOH, ZnO ముద్ద.
మొత్తం చర్యలో ద్రావణంలోని ఏ అయానూ కనిపించదు, కాబట్టి ఘటం జీవితాంతం వోల్టేజీ సుమారు 1.35 V వద్దే ఉంటుంది.
8.3 సీసపు నిల్వ బ్యాటరీ (Lead storage battery; సీస సంచాయకం)
కారు, ఆటో లేదా ఇంటి ఇన్వర్టర్లోని బ్యాటరీ ఇదే.
ఆనోడ్: స్పాంజి సీసం (Pb).
కాథోడ్: లెడ్ డైఆక్సైడ్ (PbO₂) నింపిన సీసపు జాలి (grid).
విద్యుద్విశ్లేష్యం: ద్రవ్యరాశి ప్రకారం సుమారు 38% H₂SO₄.
ప్రతి ఘటం సుమారు 2 V ఇస్తుంది; శ్రేణిలోని ఆరు ఘటాలు 12 V బ్యాటరీని ఇస్తాయి.
ఉత్సర్గ (Discharge; గాల్వానిక్ ఘటంగా పనిచేస్తుంది):
ఇది ఒక సమానుపాతీకరణం (comproportionation): Pb (0), PbO₂ (+4) రెండూ PbSO₄ (+2) గా మారతాయి. ప్రతి Pb కు రెండు ఎలక్ట్రాన్లు ప్రవహిస్తాయి, రెండు H₂SO₄ ఖర్చవుతాయి. సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం ఖర్చవుతుంది, నీరు ఏర్పడుతుంది, కాబట్టి ఆమ్లం సాంద్రత తగ్గుతుంది. అందుకే మెకానిక్ హైడ్రోమీటర్తో బ్యాటరీ ఛార్జ్ స్థితిని చూస్తాడు.
ఆవేశనం (Charging; విద్యుద్విశ్లేషణ ఘటంగా పనిచేస్తుంది): బయటి వనరు విలోమ చర్యను నడిపిస్తుంది.
ఋణ టెర్మినల్కు కలిపిన పలక వద్ద PbSO₄ తిరిగి Pb గా క్షయకరణం చెందుతుంది. ధన టెర్మినల్కు కలిపిన పలక వద్ద PbSO₄ తిరిగి PbO₂ గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది. PbSO₄ తేలిపోకుండా పలకలకే అంటుకుని ఉండటం వల్లే రీఛార్జింగ్ సాధ్యమవుతుంది.

ఉత్సర్గలో రెండు పలకలూ PbSO₄ గా మారి ఆమ్లం బలహీనమవుతుంది; ఛార్జింగ్ అవే అర్ధ చర్యలను వెనక్కి నడిపించి Pb, PbO₂, H₂SO₄ లను తిరిగి ఏర్పరుస్తుంది.
నికెల్–కాడ్మియం ఘటం (పోలిక కోసం). సీసపు బ్యాటరీ కంటే ఎక్కువ జీవితకాలం, కానీ ఎక్కువ ఖరీదు గల రీఛార్జబుల్ ఘటం. ఉత్సర్గ సమయంలో దీని మొత్తం చర్య Cd + 2Ni(OH)₃ → CdO + 2Ni(OH)₂ + H₂O; Cd ఆనోడ్.
8.4 ఇంధన ఘటాలు
ఉష్ణ విద్యుత్ కేంద్రం ఇంధనాన్ని మండించి నీటిని మరిగిస్తుంది, టర్బైన్ను, తర్వాత జనరేటర్ను తిప్పుతుంది. ప్రతి దశలో శక్తి వృథా అవుతుంది; మొత్తం సామర్థ్యం సుమారు 40%. ఇంధన ఘటం ఉష్ణ దశను దాటవేస్తుంది. ఇది ఇంధనంలోని రసాయన శక్తిని నేరుగా విద్యుత్గా మారుస్తుంది.
H₂–O₂ ఇంధన ఘటం (బేకన్ ఘటం; అపోలో అంతరిక్ష కార్యక్రమంలో వాడారు):
ఉత్ప్రేరకంగా సూక్ష్మంగా విభజించిన Pt లేదా Pd ఉన్న సచిద్ర (porous) కార్బన్ ఎలక్ట్రోడ్లు.
విద్యుద్విశ్లేష్యంగా గాఢ జల KOH (లేదా NaOH).
ఆనోడ్ వద్ద H₂, కాథోడ్ వద్ద O₂ పంపుతారు.
ఏకైక ఉత్పన్నం నీరు; వ్యోమగాములు ఆ నీటినే తాగారు. వాస్తవ ఇంధన ఘటాలు సుమారు 70% సామర్థ్యాన్ని చేరుకుంటాయి. సైద్ధాంతిక గరిష్ఠ పరిమితి ΔG°/ΔH°:
ఇంధన ఘటాలు శబ్దం లేకుండా, కాలుష్యం లేకుండా పనిచేస్తాయి; ఇంధనం అందినంత కాలం నడుస్తాయి. వాటి లోపాలు ఖరీదు (ప్లాటినం ఉత్ప్రేరకం), హైడ్రోజన్ను నిల్వ చేయడంలో కష్టం.

కాథోడ్ వద్ద ఏర్పడిన OH⁻ అయాన్లు KOH గుండా ఆనోడ్కు చేరి, అక్కడ H₂ ను నీటిగా ఆక్సీకరిస్తాయి; విడుదలైన ఎలక్ట్రాన్లు లోడ్ను నడిపిస్తాయి.
8.5 మూడు ఘటాలు పక్కపక్కన
| లక్షణం | పొడి ఘటం | సీసపు నిల్వ బ్యాటరీ | H₂–O₂ ఇంధన ఘటం |
|---|---|---|---|
| రకం | ప్రాథమిక | ద్వితీయ | ఇంధన ఘటం |
| ఆనోడ్ | Zn డబ్బా | Pb | H₂ తో సచిద్ర C |
| కాథోడ్ | MnO₂ లో C కడ్డీ | Pb జాలిపై PbO₂ | O₂ తో సచిద్ర C |
| విద్యుద్విశ్లేష్యం | NH₄Cl + ZnCl₂ ముద్ద | సుమారు 38% H₂SO₄ | గాఢ KOH |
| వోల్టేజీ | సుమారు 1.5 V | ప్రతి ఘటానికి సుమారు 2 V | 1.23 V (ప్రమాణం) |
| ముఖ్య ఉత్పన్నం | MnO(OH), [Zn(NH₃)₄]²⁺ | రెండు పలకలపై PbSO₄ | నీరు |
సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 8.1: పొడి ఘటంలో ఏ జాతి క్షయకరణం చెందుతుంది, ఆక్సీకరణ సంఖ్యలో మార్పు ఎంత?
సాధన: MnO₂, MnO(OH) గా క్షయకరణం చెందుతుంది. Mn +4 నుంచి +3 కు వెళ్తుంది; ప్రతి Mn కు ఒక యూనిట్ మార్పు.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.2: సీసపు నిల్వ బ్యాటరీ మొత్తం ఉత్సర్గ చర్య రాసి, n విలువ చెప్పండి.
సాధన: Pb + PbO₂ + 2H₂SO₄ → 2PbSO₄ + 2H₂O. Pb 2 ఎలక్ట్రాన్లను కోల్పోతుంది, PbO₂ 2 గ్రహిస్తుంది; కాబట్టి n = 2.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.3: సీసపు బ్యాటరీ నుంచి 1 F ఆవేశం తీసుకుంటే ఎన్ని మోల్ల H₂SO₄ ఖర్చవుతుంది?
సాధన: మొత్తం చర్య 2 F కు 2 mol H₂SO₄ వాడుతుంది. కాబట్టి 1 F కు 1 mol H₂SO₄.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.4: 0.1 F తీసుకున్నప్పుడు రెండు పలకలపై ఏర్పడే PbSO₄ మొత్తం ద్రవ్యరాశి కనుక్కోండి (PbSO₄ = 303 g mol⁻¹).
సాధన: 2 F, 2 mol PbSO₄ ను ఏర్పరుస్తుంది (ప్రతి పలకపై ఒకటి). కాబట్టి 0.1 F, 0.1 mol ఇస్తుంది; అంటే 0.1 × 303 = 30.3 g.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.5: H₂O(l) ΔG°f = −237.2 kJ mol⁻¹ వాడి H₂–O₂ ఇంధన ఘటం E° కనుక్కోండి.
సాధన: H₂ + ½O₂ → H₂O కు n = 2. E° = −ΔG°/nF = 237200/(2 × 96500) = 1.23 V.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.6: ΔH° = −285.8 kJ mol⁻¹, ΔG° = −237.4 kJ mol⁻¹ అయితే H₂–O₂ ఇంధన ఘటం గరిష్ఠ సామర్థ్యం కనుక్కోండి.
సాధన: η = 237.4/285.8 = 0.83, అంటే 83%.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.7: పొడి ఘటం వోల్టేజీ మారుతూ ఉంటే పాదరస ఘటం వోల్టేజీ ఎందుకు స్థిరంగా ఉంటుంది?
సాధన: పాదరస ఘటం మొత్తం చర్య Zn(Hg) + HgO → ZnO + Hg లో ప్రతి జాతి ఘనం లేదా ద్రవం. Q = 1 గానే ఉంటుంది, కాబట్టి నెర్న్స్ట్ సమీకరణం ప్రకారం E = E° గానే ఉంటుంది. పొడి ఘటం పనిచేసే కొద్దీ NH₄⁺, Zn²⁺ గాఢతలు మారతాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.8 (NEET కఠినం): ఒక H₂–O₂ ఇంధన ఘటం 1 గంట పాటు 1.0 A ఇస్తుంది. వినియోగించిన H₂ ద్రవ్యరాశి కనుక్కోండి (H₂ = 2 g mol⁻¹).
సాధన: Q = 1.0 × 3600 = 3600 C = 3600/96500 = 0.0373 F. ప్రతి H₂ 2 ఎలక్ట్రాన్లను ఇస్తుంది, కాబట్టి H₂ మోల్లు = 0.0373/2 = 0.01865 mol. ద్రవ్యరాశి = 0.01865 × 2 = 0.0373 g.
త్వరిత పునశ్చరణ
ప్రాథమికం: పొడి ఘటం, పాదరస ఘటం. ద్వితీయం: సీసపు నిల్వ, Ni–Cd, Li-అయాన్. ఇంధన ఘటం: బయటి నుంచి సరఫరా.
పొడి ఘటం: Zn ఆనోడ్; MnO₂ తో C కడ్డీ కాథోడ్; NH₄Cl + ZnCl₂ ముద్ద; సుమారు 1.5 V.
పొడి ఘటం కాథోడ్: MnO₂ + NH₄⁺ + e⁻ → MnO(OH) + NH₃.
సీసపు బ్యాటరీ: Pb + PbO₂ + 2H₂SO₄ → 2PbSO₄ + 2H₂O; n = 2; ఉత్సర్గలో ఆమ్లం సాంద్రత తగ్గుతుంది.
సీసపు బ్యాటరీని ఛార్జ్ చేసేటప్పుడు అది విద్యుద్విశ్లేషణ ఘటం.
H₂–O₂ ఇంధన ఘటం: KOH విద్యుద్విశ్లేష్యం, Pt ఉత్ప్రేరకం, ఉత్పన్నం నీరు, E° = 1.23 V, ఆచరణాత్మక సామర్థ్యం సుమారు 70%.
మొత్తం చర్యలో అయాన్లు లేనందున పాదరస ఘటం వోల్టేజీ స్థిరం.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
పొడి ఘటంలో కార్బన్ కడ్డీని ఆనోడ్ అనడం. జింకే ఆనోడ్.
సీసపు బ్యాటరీలో PbO₂ ను ఆనోడ్గా రాయడం. ఉత్సర్గ సమయంలో PbO₂ కాథోడ్.
ఉత్సర్గలో ఆమ్లం సాంద్రత పెరుగుతుందనడం. ఆమ్లం ఖర్చవుతూ నీరు ఏర్పడుతుంది, కాబట్టి అది తగ్గుతుంది.
రెండు పలకలపైనా PbSO₄ ఏర్పడుతుందని మర్చిపోవడం.
ఇంధన ఘటాన్ని ద్వితీయ బ్యాటరీ అనడం. దాన్ని రీఛార్జ్ చేయరు; ఇంధనం మళ్లీ అందిస్తారు.
క్షార ఇంధన ఘటం అర్ధ చర్యల్లో H⁺ రాయడం. OH⁻, H₂O వాడాలి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 8
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. పొడి ఘటంలో ఆనోడ్ (a) జింక్ డబ్బా (b) కార్బన్ కడ్డీ (c) MnO₂ (d) NH₄Cl ముద్ద
2. సీసపు నిల్వ బ్యాటరీ దీనికి ఉదాహరణ? (a) ప్రాథమిక ఘటం (b) ఇంధన ఘటం (c) ద్వితీయ ఘటం (d) గాఢతా ఘటం
3. సీసపు నిల్వ బ్యాటరీలో విద్యుద్విశ్లేష్యం (a) KOH ద్రావణం (b) సుమారు 38% H₂SO₄ (c) NH₄Cl ముద్ద (d) HCl ద్రావణం
4. ఇంధన ఘటం దేనిని దేనిగా మారుస్తుంది? (a) ఉష్ణాన్ని విద్యుత్గా (b) విద్యుత్ శక్తిని రసాయన శక్తిగా (c) కాంతిని విద్యుత్గా (d) ఇంధనంలోని రసాయన శక్తిని నేరుగా విద్యుత్ శక్తిగా
5. H₂–O₂ (బేకన్) ఇంధన ఘటంలో విద్యుద్విశ్లేష్యం (a) గాఢ జల KOH (b) విలీన H₂SO₄ (c) ద్రవీభవించిన NaCl (d) NH₄Cl ముద్ద
6. కొత్త పొడి ఘటం వోల్టేజీ సుమారుగా (a) 2.0 V (b) 1.5 V (c) 1.23 V (d) 12 V
7. పొడి ఘటంలో కాథోడ్ (a) జింక్ (b) PbO₂ (c) MnO₂, కార్బన్తో చుట్టబడిన కార్బన్ కడ్డీ (d) HgO
8. సీసపు నిల్వ బ్యాటరీ ఉత్సర్గ సమయంలో రెండు ఎలక్ట్రోడ్ల వద్ద ఏర్పడే పదార్థం (a) Pb (b) PbO₂ (c) H₂SO₄ (d) PbSO₄
9. H₂–O₂ ఇంధన ఘటం ఉత్పన్నం (a) H₂O₂ (b) H₂O (c) KOH (d) O₃
10. కిందివాటిలో ప్రాథమిక ఘటం ఏది? (a) సీసపు నిల్వ బ్యాటరీ (b) నికెల్–కాడ్మియం ఘటం (c) లెకలాంచే పొడి ఘటం (d) లిథియం-అయాన్ ఘటం
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. పొడి ఘటంలో కాథోడ్ చర్య (a) Zn → Zn²⁺ + 2e⁻ (b) MnO₂ + NH₄⁺ + e⁻ → MnO(OH) + NH₃ (c) PbO₂ + 4H⁺ + 2e⁻ → Pb²⁺ + 2H₂O (d) HgO + H₂O + 2e⁻ → Hg + 2OH⁻
12. సీసపు నిల్వ బ్యాటరీ మొత్తం ఉత్సర్గ చర్య (a) Pb + PbO₂ + 2H₂SO₄ → 2PbSO₄ + 2H₂O (b) 2PbSO₄ + 2H₂O → Pb + PbO₂ + 2H₂SO₄ (c) Pb + H₂SO₄ → PbSO₄ + H₂ (d) PbO₂ + H₂ → Pb + 2H₂O
13. సీసపు నిల్వ బ్యాటరీ ఉత్సర్గ చెందే కొద్దీ దాని విద్యుద్విశ్లేష్యం సాంద్రత (a) పెరుగుతుంది (b) మారదు (c) మొదట పెరిగి తర్వాత తగ్గుతుంది (d) తగ్గుతుంది
14. సీసపు నిల్వ బ్యాటరీని ఛార్జ్ చేస్తున్నప్పుడు ఋణ టెర్మినల్కు కలిపిన పలక వద్ద (a) Pb, PbSO₄ గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది (b) PbSO₄, PbO₂ గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది (c) PbSO₄, Pb గా క్షయకరణం చెందుతుంది (d) O₂ విడుదలవుతుంది
15. పాదరస ఘటం దాదాపు స్థిర వోల్టేజీ ఇవ్వడానికి కారణం (a) దాని మొత్తం చర్యలో ద్రావణంలోని ఏ అయానూ ఉండదు (b) పాదరసం ద్రవ లోహం (c) అది KOH వాడుతుంది (d) అది రీఛార్జబుల్
16. క్షార H₂–O₂ ఇంధన ఘటంలో ఆనోడ్ చర్య (a) O₂ + 2H₂O + 4e⁻ → 4OH⁻ (b) H₂ + 2OH⁻ → 2H₂O + 2e⁻ (c) 2H⁺ + 2e⁻ → H₂ (d) H₂O → H₂ + ½O₂
17. H₂–O₂ ఇంధన ఘటం ఎలక్ట్రోడ్లపై వాడే ఉత్ప్రేరకం (a) MnO₂ (b) ఐరన్ ఆక్సైడ్ (c) V₂O₅ (d) సూక్ష్మంగా విభజించిన Pt లేదా Pd
18. సీసపు నిల్వ బ్యాటరీ మొత్తం ఉత్సర్గ చర్యలో బదిలీ అయ్యే ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 1 (b) 4 (c) 2 (d) 6
19. ఉష్ణ విద్యుత్ కేంద్రంతో పోలిస్తే ఇంధన ఘటం ఆచరణాత్మక సామర్థ్యం సుమారుగా (a) 40% vs 70% (b) 70% vs 40% (c) 100% vs 40% (d) సమానం
20. 12 V కారు బ్యాటరీలో శ్రేణిలో ఎన్ని సీస–ఆమ్ల ఘటాలు ఉంటాయి? (a) 6 (b) 12 (c) 4 (d) 2
21. పొడి ఘటంలో కాథోడ్ వద్ద ఏర్పడిన NH₃ (a) వాయువుగా బయటకు వచ్చి ఘటాన్ని పేలుస్తుంది (b) MnO₂ ను మళ్లీ క్షయకరిస్తుంది (c) జింక్ లోహంతో చర్య జరిపి H₂ ఇస్తుంది (d) Zn²⁺ తో కలిసి [Zn(NH₃)₄]²⁺ ఏర్పరుస్తుంది
22. H₂–O₂ ఇంధన ఘటం ప్రమాణ emf (a) 1.10 V (b) 2.0 V (c) 1.23 V (d) 0.83 V
స్థాయి 3: సవాలు
23. సీసపు నిల్వ బ్యాటరీ నుంచి 0.5 F తీసుకున్నప్పుడు ఖర్చయ్యే H₂SO₄ మోల్ల సంఖ్య (a) 0.25 (b) 1.0 (c) 0.5 (d) 2.0
24. సీసపు నిల్వ బ్యాటరీ నుంచి 0.1 F తీసుకున్నప్పుడు రెండు పలకలపై ఏర్పడే PbSO₄ (303 g mol⁻¹) మొత్తం ద్రవ్యరాశి (a) 15.15 g (b) 30.3 g (c) 60.6 g (d) 3.03 g
25. H₂(g) + ½O₂(g) → H₂O(l) కు ΔG° = −237 kJ mol⁻¹, ΔH° = −286 kJ mol⁻¹. H₂–O₂ ఇంధన ఘటం గరిష్ఠ (ఉష్ణగతిక) సామర్థ్యం సుమారుగా (a) 83% (b) 40% (c) 100% (d) 121%
26. ఒక H₂–O₂ ఇంధన ఘటం 1 గంట పాటు 1.0 A ఇస్తుంది. వాడిన H₂ (2 g mol⁻¹) ద్రవ్యరాశి సుమారుగా (a) 0.0187 g (b) 0.0746 g (c) 3.73 g (d) 0.0373 g
27. నికెల్–కాడ్మియం ఘటంలో ఉత్సర్గ సమయంలో Cd + 2Ni(OH)₃ → CdO + 2Ni(OH)₂ + H₂O. ఆనోడ్ (a) Ni(OH)₃ (b) Cd (c) CdO (d) Ni(OH)₂
28. ఒక మీథేన్ ఇంధన ఘటం CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O తో పనిచేస్తుంది; ΔG° = −818 kJ mol⁻¹, 8 ఎలక్ట్రాన్లు బదిలీ అవుతాయి. దాని E° సుమారుగా (a) 4.24 V (b) 2.12 V (c) 1.06 V (d) 0.53 V
29. ప్రతిపాదన (A): లెకలాంచే పొడి ఘటాన్ని అనేకసార్లు రీఛార్జ్ చేయవచ్చు.
కారణం (R): పొడి ఘటంలో జింక్ ఆనోడ్గా పనిచేస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A ను వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: H₂–O₂ ఇంధన ఘటంలో మొత్తం చర్య 2H₂ + O₂ → 2H₂O.
వాక్యం II: నిల్వ బ్యాటరీ లాగానే ఇంధన ఘటాన్ని వాడిన తర్వాత బయటి వనరుతో రీఛార్జ్ చేయాలి.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | a | జింక్ డబ్బా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది |
| 2 | c | దీనిని రీఛార్జ్ చేయవచ్చు |
| 3 | b | సుమారు 38% H₂SO₄ |
| 4 | d | మధ్యలో ఉష్ణ దశ ఉండదు |
| 5 | a | గాఢ KOH |
| 6 | b | సుమారు 1.5 V |
| 7 | c | MnO₂ + C లో గ్రాఫైట్ కడ్డీ |
| 8 | d | రెండు పలకలూ చివరకు PbSO₄ అవుతాయి |
| 9 | b | 2H₂ + O₂ → 2H₂O |
| 10 | c | పొడి ఘటాన్ని రీఛార్జ్ చేయలేం |
| 11 | b | Mn +4 → +3 |
| 12 | a | Pb, PbO₂ రెండూ PbSO₄ ఇస్తాయి |
| 13 | d | H₂SO₄ ఖర్చవుతుంది, నీరు ఏర్పడుతుంది |
| 14 | c | ఋణ పలక వద్ద క్షయకరణం |
| 15 | a | Q = 1 గానే ఉంటుంది |
| 16 | b | OH⁻ తో H₂ ఆక్సీకరణం చెందుతుంది |
| 17 | d | Pt లేదా Pd ఉత్ప్రేరకం |
| 18 | c | Pb 0 → +2, Pb +4 → +2 |
| 19 | b | నేరుగా మార్చడం వల్ల ఉష్ణ నష్టాలు ఉండవు |
| 20 | a | 6 × 2 V |
| 21 | d | Zn²⁺ అమ్మీన్ సంకీర్ణం |
| 22 | c | E° = 1.23 V |
| 23 | c | ప్రతి ఫారడేకు 1 mol H₂SO₄ |
| 24 | b | మొత్తం 0.1 mol PbSO₄ |
| 25 | a | 237/286 = 0.83 |
| 26 | d | 0.0373 F ÷ 2 = 0.0187 mol, × 2 g |
| 27 | b | Cd, CdO గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది |
| 28 | c | 818000/(8 × 96500) |
| 29 | d | పొడి ఘటం ప్రాథమికం; R సరైనది |
| 30 | c | ఇంధన ఘటాలకు ఇంధనం మళ్లీ అందిస్తారు, రీఛార్జ్ చేయరు |
అధ్యాయం 8 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ప్రాథమిక ఘటాలను రీఛార్జ్ చేయలేం (పొడి ఘటం, పాదరస ఘటం). ద్వితీయ ఘటాలను విలోమ దిశలో విద్యుత్ పంపి రీఛార్జ్ చేయవచ్చు (సీసపు నిల్వ, Ni–Cd).
పొడి (లెకలాంచే) ఘటం: జింక్ డబ్బా ఆనోడ్; MnO₂ + కార్బన్లో గ్రాఫైట్ కడ్డీ కాథోడ్; NH₄Cl, ZnCl₂ తేమ ముద్ద; సుమారు 1.5 V.
పొడి ఘటం చర్యలు: Zn → Zn²⁺ + 2e⁻; MnO₂ + NH₄⁺ + e⁻ → MnO(OH) + NH₃. Mn +4 నుంచి +3 కు. NH₃, Zn²⁺ తో [Zn(NH₃)₄]²⁺ గా కలుస్తుంది.
పాదరస ఘటం: Zn–Hg మిశ్రమం ఆనోడ్, HgO + కార్బన్ కాథోడ్, KOH–ZnO ముద్ద; మొత్తం Zn(Hg) + HgO → ZnO + Hg; సుమారు 1.35 V; ఏ అయాన్ గాఢతా మారదు కాబట్టి జీవితాంతం స్థిరం.
సీసపు నిల్వ బ్యాటరీ: Pb ఆనోడ్, PbO₂ కాథోడ్, సుమారు 38% H₂SO₄; మొత్తం Pb + PbO₂ + 2H₂SO₄ → 2PbSO₄ + 2H₂O (n = 2); ప్రతి ఘటానికి సుమారు 2 V, 12 V కారు బ్యాటరీలో ఆరు ఘటాలు.
ఉత్సర్గలో రెండు పలకలపై PbSO₄ ఏర్పడి ఆమ్లం సాంద్రత తగ్గుతుంది; ఛార్జింగ్లో చర్య వెనక్కి జరుగుతుంది.
Ni–Cd ఘటం: రీఛార్జబుల్, సీసపు నిల్వ కంటే ఎక్కువ జీవితకాలం, కానీ ఖరీదైనది.
ఇంధన ఘటం: చర్యాకారకాలు (H₂, O₂) నిరంతరం అందిస్తారు; రసాయన శక్తి నేరుగా విద్యుత్ శక్తిగా మారుతుంది.
H₂–O₂ ఇంధన ఘటం (అపోలో): Pt లేదా Pd ఉత్ప్రేరకం ఉన్న సచిద్ర కార్బన్ ఎలక్ట్రోడ్లు, గాఢ KOH; ఆనోడ్ 2H₂ + 4OH⁻ → 4H₂O + 4e⁻; కాథోడ్ O₂ + 2H₂O + 4e⁻ → 4OH⁻; మొత్తం 2H₂ + O₂ → 2H₂O.
ఇంధన ఘటం సామర్థ్యం η = ΔG/ΔH; ఆచరణలో సాధారణంగా సుమారు 70%, ఉష్ణ విద్యుత్ కేంద్రాలకు సుమారు 40%. ఉత్పన్నం నీరు, కాలుష్యం లేదు.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| ఘటం | ఆనోడ్ | కాథోడ్ | విద్యుద్విశ్లేష్యం | వోల్టేజీ |
|---|---|---|---|---|
| పొడి (లెకలాంచే) | Zn డబ్బా | MnO₂ + C (గ్రాఫైట్ కడ్డీ) | NH₄Cl + ZnCl₂ ముద్ద | సుమారు 1.5 V |
| పాదరస | Zn–Hg మిశ్రమం | HgO + C | KOH + ZnO ముద్ద | 1.35 V, స్థిరం |
| సీసపు నిల్వ | Pb | Pb జాలిపై PbO₂ | సుమారు 38% H₂SO₄ | ప్రతి ఘటానికి సుమారు 2 V |
| Ni–Cd | Cd | నికెల్ ఆక్సైడ్-హైడ్రాక్సైడ్ | KOH | సుమారు 1.2 V |
| H₂–O₂ ఇంధన ఘటం | సచిద్ర C (Pt) పై H₂ | సచిద్ర C (Pt) పై O₂ | గాఢ KOH | 1.23 V (ఆదర్శం) |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
“జింక్ డబ్బా, కార్బన్ గుజ్జు” (Zinc is the can, carbon is the core): పొడి ఘటంలో Zn డబ్బా ఆనోడ్; మధ్యలోని గ్రాఫైట్ కడ్డీ కాథోడ్ వద్ద విద్యుత్తును సేకరిస్తుంది.
“పాదరసం స్థిరం” (Mercury stays steady): పాదరస ఘటంలో ఏ అయాన్ గాఢతా మారదు, కాబట్టి వోల్టేజీ తగ్గదు.
“రెండు వైపులా సీసం సల్ఫేట్గా మారుతుంది” (Lead goes to sulphate on both sides): ఉత్సర్గలో Pb, PbO₂ రెండూ PbSO₄ అవుతాయి, ఆమ్లం బలహీనమవుతుంది.
“ఇంధన ఘటాలు అయిపోవు, నడుస్తూనే ఉంటాయి” (Fuel cells never run out, they run on): ఆటోలో ఇంధనం పోసినట్టు చర్యాకారకాలను నిరంతరం అందిస్తారు.
భావనల అనుసంధానం
ΔG, ΔH, సామర్థ్యం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 4: రసాయన ఉష్ణగతిక శాస్త్రం (Chemical Thermodynamics) నుంచి వస్తాయి.
ఈ ఘటాల్లో Mn, Pb, Hg ఆక్సీకరణ స్థితులు అధ్యాయం 1 తోనూ, రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 11: d-, f-బ్లాక్ మూలకాలు, రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 10: p-బ్లాక్ మూలకాలతోనూ అనుసంధానమవుతాయి.
emf, అంతర్గత నిరోధం, శ్రేణిలో ఘటాలు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 12: ప్రవాహ విద్యుత్ (Current Electricity) లో ఉన్నాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 8, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I (ఘటం) ను జాబితా II (విద్యుద్విశ్లేష్యం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. పొడి ఘటం B. పాదరస ఘటం C. సీసపు నిల్వ బ్యాటరీ D. H₂–O₂ ఇంధన ఘటం
జాబితా II: (i) KOH, ZnO ముద్ద (ii) H₂SO₄ (సుమారు 38%) (iii) గాఢ జల KOH (iv) NH₄Cl, ZnCl₂ ముద్ద
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (c) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
32. జాబితా I (ఘటం) ను జాబితా II (కాథోడ్ వద్ద క్షయకరణం చెందే పదార్థం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. పొడి ఘటం B. పాదరస ఘటం C. సీసపు నిల్వ బ్యాటరీ (ఉత్సర్గ) D. H₂–O₂ ఇంధన ఘటం
జాబితా II: (i) PbO₂ (ii) O₂ (iii) MnO₂ (iv) HgO
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
33. జాబితా I (ఘటం) ను జాబితా II (సాధారణ వోల్టేజీ) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. పొడి ఘటం B. పాదరస ఘటం C. సీసపు నిల్వ బ్యాటరీలో ఒక ఘటం D. H₂–O₂ ఇంధన ఘటం (ఆదర్శ, ప్రమాణ)
జాబితా II: (i) 1.23 V (ii) 2.0 V (iii) 1.5 V (iv) 1.35 V
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
34. జాబితా I (లక్షణం) ను జాబితా II (ఘటం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. రీఛార్జ్ చేయలేం; వాడకంతో వోల్టేజీ తగ్గుతుంది B. ఘట చర్యను వెనక్కి తిప్పి రీఛార్జ్ చేస్తారు C. చర్యాకారకాలు నిరంతరం అందిస్తారు D. జీవితాంతం వోల్టేజీ దాదాపు స్థిరం
జాబితా II: (i) పాదరస ఘటం (ii) H₂–O₂ ఇంధన ఘటం (iii) సీసపు నిల్వ బ్యాటరీ (iv) లెకలాంచే ఘటం
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv
35. కింది వాక్యాల్లో ఎన్ని సరైనవి?
A. పొడి ఘటంలో జింక్ డబ్బా ఆనోడ్.
B. పొడి ఘటం కాథోడ్ వద్ద Mn +4 నుంచి +3 కు వెళ్తుంది.
C. సీసపు నిల్వ బ్యాటరీలో ఉత్సర్గ సమయంలో రెండు ఎలక్ట్రోడ్ల వద్దా PbSO₄ ఏర్పడుతుంది.
D. ఉత్సర్గ సమయంలో సీసపు నిల్వ బ్యాటరీలో H₂SO₄ సాంద్రత పెరుగుతుంది.
E. H₂–O₂ ఇంధన ఘటం ఉత్పన్నం నీరు.
(a) 3 (b) 4 (c) 5 (d) 2
36. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. ఇంధన ఘటాలు రసాయన శక్తిని నేరుగా విద్యుత్ శక్తిగా మారుస్తాయి.
B. H₂–O₂ ఇంధన ఘటం సామర్థ్యం ఉష్ణ విద్యుత్ కేంద్రం సామర్థ్యాన్ని మించవచ్చు.
C. Pt ఉత్ప్రేరకం ఘట చర్యలో ఖర్చవుతుంది.
D. Ni–Cd ఘటాలకు సీసపు నిల్వ ఘటాల కంటే ఎక్కువ జీవితకాలం ఉంటుంది, కానీ ఖరీదు ఎక్కువ.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, B, C, D (d) A, B, D మాత్రమే
37. సీసపు నిల్వ బ్యాటరీ గురించి కింది వాక్యాల్లో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఆనోడ్ సీసం.
B. కాథోడ్ PbO₂ నింపిన సీసపు జాలి.
C. ఛార్జింగ్లో ఋణ పలకపై PbSO₄ తిరిగి Pb గా క్షయకరణం చెందుతుంది.
D. ప్రతి ఘటం సుమారు 12 V ఇస్తుంది.
E. మొత్తం ఉత్సర్గలో ప్రతి 2 mol ఎలక్ట్రాన్లకు 1 mol H₂SO₄ ఖర్చవుతుంది.
(a) 2 (b) 4 (c) 3 (d) 5
38. పొడి ఘటం గురించి సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. కాథోడ్ వద్ద ఏర్పడిన NH₃, Zn²⁺ తో కలిసి [Zn(NH₃)₄]²⁺ ఏర్పరుస్తుంది.
B. దీనిని అనేకసార్లు రీఛార్జ్ చేయవచ్చు.
C. గ్రాఫైట్ కడ్డీ కాథోడ్ వద్ద విద్యుత్తును సేకరిస్తుంది.
D. విద్యుద్విశ్లేష్యం తేమ ముద్ద, పొడి ఘనం కాదు.
(a) A, C, D మాత్రమే (b) A, B మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
39. టెర్మినల్ వోల్టేజీ (y-అక్షం), వాడక సమయం (x-అక్షం) గ్రాఫ్ రెండు ఘటాలను చూపిస్తుంది. వక్రం P జీవితంలో ఎక్కువ భాగం సుమారు 1.35 V వద్ద సమతలంగా ఉండి తర్వాత హఠాత్తుగా పడిపోతుంది. వక్రం Q సుమారు 1.5 V వద్ద మొదలై నిలకడగా తగ్గుతుంది. P, Q లు ఎక్కువగా ఇవి కావచ్చు
(a) P = పొడి ఘటం, Q = పాదరస ఘటం (b) P = పాదరస ఘటం, Q = పొడి ఘటం (c) P = సీసపు నిల్వ ఘటం, Q = ఇంధన ఘటం (d) P = ఇంధన ఘటం, Q = పాదరస ఘటం
40. 298 K వద్ద మిథనాల్ ఇంధన ఘటం దత్తాంశం పట్టికలో ఉంది: CH₃OH(l) + 3/2 O₂(g) → CO₂(g) + 2H₂O(l).
| రాశి | విలువ (kJ mol⁻¹) |
|---|---|
| ΔG° | −702 |
| ΔH° | −726 |
ఈ ఘటం గరిష్ఠ (ఉష్ణగతిక) సామర్థ్యం సుమారుగా
(a) 83% (b) 103% (c) 97% (d) 70%
41. ఒక మెకానిక్ హైడ్రోమీటర్తో కారు బ్యాటరీని పరీక్షిస్తాడు.
| స్థితి | ఆమ్లం విశిష్ట గురుత్వం |
|---|---|
| పూర్తిగా ఛార్జ్ (మాన్యువల్ ప్రకారం) | 1.28 |
| ఈరోజు రీడింగ్ | 1.15 |
సరైన నిర్ధారణ
(a) H₂SO₄ ఖర్చై PbSO₄, నీరు ఏర్పడినందున బ్యాటరీ చాలావరకు డిశ్చార్జ్ అయింది (b) బ్యాటరీ అధికంగా ఛార్జ్ అయింది (c) ఉత్సర్గలో ఆమ్లం సాంద్రత పెరుగుతుంది, కాబట్టి బ్యాటరీ పూర్తిగా ఛార్జ్లో ఉంది (d) వాడకంలో నీరు H₂SO₄ గా మారింది
Q42–43 కు సందర్భం: ఒక ఉపగ్రహంపై ఉన్న H₂–O₂ ఇంధన ఘటం 1930 s పాటు 10 A స్థిర విద్యుత్తును అందిస్తుంది. మొత్తం చర్య 2H₂ + O₂ → 2H₂O, ప్రతి O₂ కు 4 ఎలక్ట్రాన్లు. F = 96500 C mol⁻¹, H = 1, O = 16 అని తీసుకోండి.
42. వినియోగించిన H₂ ద్రవ్యరాశి
(a) 0.1 g (b) 0.4 g (c) 2.0 g (d) 0.2 g
43. ఏర్పడిన నీటి ద్రవ్యరాశి
(a) 0.9 g (b) 1.8 g (c) 3.6 g (d) 18 g
44. Q40 దత్తాంశం (మిథనాల్ ఇంధన ఘటానికి n = 6) వాడితే ఘటం E° సుమారుగా
(a) 1.21 V (b) 1.25 V (c) 2.42 V (d) 0.61 V
45. ఒక సీసపు నిల్వ బ్యాటరీ 2 F ఆవేశాన్ని అందిస్తుంది. ఖర్చైన H₂SO₄ ద్రవ్యరాశి (H₂SO₄ = 98 g mol⁻¹)
(a) 98 g (b) 392 g (c) 196 g (d) 49 g
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | పొడి NH₄Cl/ZnCl₂; పాదరసం KOH/ZnO; సీసం H₂SO₄; ఇంధన ఘటం KOH |
| 32 | d | MnO₂, HgO, PbO₂, O₂ కాథోడ్ చర్యాకారకాలు |
| 33 | a | 1.5, 1.35, 2.0, 1.23 V |
| 34 | c | లెకలాంచే ప్రాథమికం; సీసం ద్వితీయం; ఇంధన ఘటానికి నిరంతర సరఫరా; పాదరసం స్థిరం |
| 35 | b | D మాత్రమే తప్పు; ఆమ్లం ఖర్చవుతుంది కాబట్టి సాంద్రత తగ్గుతుంది |
| 36 | d | ఉత్ప్రేరకం ఖర్చవదు |
| 37 | c | A, B, C సరైనవి; ప్రతి ఘటం సుమారు 2 V; 2 mol ఎలక్ట్రాన్లకు 2 mol H₂SO₄ |
| 38 | a | పొడి ఘటం ప్రాథమిక ఘటం |
| 39 | b | పాదరస ఘటం వోల్టేజీ సమతలం; పొడి ఘటం వోల్టేజీ తగ్గుతుంది |
| 40 | c | η = 702/726 = 0.967 |
| 41 | a | H₂SO₄, PbSO₄ మరియు నీరుగా మారే కొద్దీ ఆమ్లం సాంద్రత తగ్గుతుంది |
| 42 | d | Q = 19300 C = 0.2 F; H₂ = 0.1 mol = 0.2 g |
| 43 | b | 0.2 F → 0.1 mol H₂O = 1.8 g |
| 44 | a | E° = 702000/(6 × 96500) = 1.21 V |
| 45 | c | 2 F కు 2 mol H₂SO₄ = 196 g |