అధ్యాయం 6: కోల్రాష్ నియమం మరియు దాని అనువర్తనాలు (Kohlrausch's Law and Its Applications)
అనంత విలీనం వద్ద ప్రతి అయాన్ స్వతంత్రంగా కదులుతూ మోలార్ వాహకత్వానికి ఒక నిర్దిష్ట మొత్తాన్ని జోడిస్తుంది. ఈ ఒక్క ఆలోచనే కోల్రాష్ నియమం (Kohlrausch's law). దీనితో బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యాల Λ°m, వాటి విఘటన అవధి, Ka, చివరకు AgCl వంటి లవణాల ద్రావణీయతను కూడా కనుక్కోవచ్చు.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
అయాన్ల స్వతంత్ర వలసపై కోల్రాష్ నియమం ప్రవచనం.
పరిమిత అయానిక వాహకత్వాల నుంచి ఏ విద్యుద్విశ్లేష్యం Λ°m నైనా ఎలా నిర్మించాలి.
మూడు ప్రబల విద్యుద్విశ్లేష్యాల నుంచి బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యం Λ°m ను ఎలా పొందాలి.
బలహీన ఆమ్లం విఘటన అవధి, విఘటన స్థిరాంకాలను ఎలా కనుక్కోవాలి.
అల్పద్రావణీయ లవణం (sparingly soluble salt) ద్రావణీయత, Ksp లను ఎలా కనుక్కోవాలి.
6.1 నియమం
చాలా విలీన ద్రావణంలో అయాన్లు ఒకదానికొకటి ప్రభావితం కానంత దూరంలో ఉంటాయి. అప్పుడు ప్రతి అయాన్ తనదైన స్థిర రేటుతో విద్యుత్తును మోసుకెళ్తుంది. Λ°m(KCl) − Λ°m(NaCl), Λ°m(KBr) − Λ°m(NaBr) వంటి తేడాలు ఒకేలా వస్తున్నాయని కోల్రాష్ గమనించాడు. ఆ తేడా K⁺–Na⁺ తేడా తప్ప మరేదీ కాదు.
అయాన్ల స్వతంత్ర వలసపై కోల్రాష్ నియమం (Kohlrausch's law of independent migration of ions): ఒక విద్యుద్విశ్లేష్యం పరిమిత మోలార్ వాహకత్వం, దాని కాటాయాన్, ఆనాయాన్ల పరిమిత మోలార్ వాహకత్వాల మొత్తానికి సమానం; ప్రతి విలువను ఒక ఫార్ములా యూనిట్లోని ఆ అయాన్ల సంఖ్యతో గుణిస్తాం.
CaCl₂ కు ν₊ = 1, ν₋ = 2. Al₂(SO₄)₃ కు ν₊ = 2, ν₋ = 3.
6.2 పరిమిత అయానిక వాహకత్వాలు
298 K వద్ద నీటిలో విలువలు (S cm² mol⁻¹); ఈ అధ్యాయం అంతటా ఇవే వాడతాం:
| కాటాయాన్ | λ° | ఆనాయాన్ | λ° |
|---|---|---|---|
| H⁺ | 349.6 | OH⁻ | 199.1 |
| K⁺ | 73.5 | SO₄²⁻ | 160.0 |
| NH₄⁺ | 73.4 | Br⁻ | 78.1 |
| Ag⁺ | 61.9 | Cl⁻ | 76.3 |
| Na⁺ | 50.1 | CH₃COO⁻ | 40.9 |
| Ca²⁺ | 119.0 | ||
| Mg²⁺ | 106.0 |
ఇక్కడ రెండు విషయాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. H⁺, OH⁻ లు నీటి గుండా కదలడం ద్వారా కాకుండా హైడ్రోజన్ బంధాల వెంట ప్రోటాన్ దూకడం (proton hopping) ద్వారా ఆవేశాన్ని అందిస్తాయి, అందుకే అవి చాలా ముందున్నాయి. క్షార లోహ అయాన్లలో Na⁺ కంటే K⁺ ఎక్కువ; ఎందుకంటే చిన్నదైన Na⁺ పెద్ద నీటి పొరను లాగుకెళ్తుంది.
6.3 అనువర్తనం 1: బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యం Λ°m
ఎసిటిక్ ఆమ్లానికి Λm, √c వక్రం ఎప్పటికీ సరళ రేఖ కాదు, కాబట్టి పొడిగించలేం. Λ°m కొలవగలిగిన ప్రబల విద్యుద్విశ్లేష్యాలను కలిపి, తీసివేసి కోల్రాష్ నియమం ఈ సమస్యను దాటుతుంది.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుందంటే: కుడి వైపు = (λ°Na⁺ + λ°CH₃COO⁻) + (λ°H⁺ + λ°Cl⁻) − (λ°Na⁺ + λ°Cl⁻). Na⁺, Cl⁻ రద్దవుతాయి; λ°H⁺ + λ°CH₃COO⁻ మిగులుతుంది.
కొలిచిన విలువలు 91.0, 425.9, 126.4 S cm² mol⁻¹ తో:
ఇదే పద్ధతితో Λ°m(NH₄OH) = Λ°m(NH₄Cl) + Λ°m(NaOH) − Λ°m(NaCl). ఎంపిక నియమం: అవసరం లేని అయాన్లు సరిగ్గా రద్దయ్యేలా మూడు ప్రబల విద్యుద్విశ్లేష్యాలను ఎంచుకోండి.
6.4 అనువర్తనం 2: విఘటన అవధి, Ka
బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యానికి గాఢత c వద్ద Λm తక్కువగా ఉండటానికి కారణం, అణువుల్లో కొంత భాగం మాత్రమే అయనీకరణం చెందడం. అనంత విలీనం వద్ద అన్నీ అయనీకరణం చెందుతాయి. కాబట్టి మంచి సుమారు విలువగా (ఆర్హీనియస్):
గాఢత c వద్ద బలహీన ఆమ్లం HA ⇌ H⁺ + A⁻ కు సమతాస్థితి పరిమాణాలు c(1 − α), cα, cα. అప్పుడు ఓస్ట్వాల్డ్ విలీనీకరణ నియమం (Ostwald's dilution law) ఇలా ఇస్తుంది:
α చాలా చిన్నదైతే 1 − α ≈ 1, Ka ≈ cα². అప్పుడు α ≈ √(Ka/c): c ను సగం చేస్తే α √2 రెట్లు పెరుగుతుంది, c ను నాలుగో వంతు చేస్తే α రెట్టింపవుతుంది.
α తెలిసితే [H⁺] = cα, pH = −log(cα).
6.5 అనువర్తనం 3: అల్పద్రావణీయ లవణం ద్రావణీయత, Ksp
AgCl, BaSO₄, PbSO₄ చాలా తక్కువగా కరుగుతాయి, కాబట్టి వాటి సంతృప్త ద్రావణాలు అత్యంత విలీనంగా ఉంటాయి. అందువల్ల సంతృప్త ద్రావణం Λm ఆచరణలో Λ°m కు సమానం; దానిని కోల్రాష్ నియమం అందిస్తుంది.
సంతృప్త ద్రావణం κ ను కొలిచి, వాడిన నీటి κ ను తీసివేయండి: κ(లవణం) = κ(ద్రావణం) − κ(నీరు).
అయానిక విలువల నుంచి Λ°m కనుక్కోండి.
mol L⁻¹ లో ద్రావణీయత:
AgCl లేదా BaSO₄ వంటి 1:1 లవణానికి Ksp = s².
6.6 అనువర్తనాల సారాంశం
| ఉపయోగం | సూత్రం | NEET లో సాధారణ ప్రశ్న |
|---|---|---|
| ఏ విద్యుద్విశ్లేష్యం Λ°m అయినా | ν₊λ°₊ + ν₋λ°₋ | CaCl₂, Al₂(SO₄)₃ Λ°m |
| బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యం Λ°m | రెండు ప్రబల విద్యుద్విశ్లేష్యాలను కలిపి, ఒకదాన్ని తీసివేయండి | CH₃COOH, NH₄OH Λ°m |
| విఘటన అవధి | α = Λm/Λ°m | ఇచ్చిన c వద్ద ఎసిటిక్ ఆమ్లం α |
| విఘటన స్థిరాంకం | Ka = cα²/(1 − α) | వాహకత్వం నుంచి Ka లేదా pH |
| ద్రావణీయత, Ksp | s = κ × 1000/Λ°m; Ksp = s² | AgCl, BaSO₄ |
సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 6.1: CaCl₂ Λ°m కనుక్కోండి.
సాధన: Λ°m = 119.0 + 2 × 76.3 = 271.6 S cm² mol⁻¹.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.2: BaCl₂ Λ°m = 280.0 S cm² mol⁻¹. λ°(Ba²⁺) కనుక్కోండి.
సాధన: 280.0 = λ°(Ba²⁺) + 2 × 76.3. కాబట్టి λ°(Ba²⁺) = 280.0 − 152.6 = 127.4 S cm² mol⁻¹.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.3: NH₄Cl = 149.7, NaOH = 249.2, NaCl = 126.4 అని Λ°m (S cm² mol⁻¹) విలువలు ఇచ్చారు. NH₄OH Λ°m కనుక్కోండి.
సాధన: Λ°m(NH₄OH) = 149.7 + 249.2 − 126.4 = 272.5 S cm² mol⁻¹.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.4: 0.002 M ఎసిటిక్ ఆమ్ల ద్రావణానికి κ = 7.8 × 10⁻⁵ S cm⁻¹. Λ°m = 390.5 S cm² mol⁻¹ వాడి Λm, α కనుక్కోండి.
సాధన: Λm = (7.8 × 10⁻⁵ × 1000)/0.002 = 39.0 S cm² mol⁻¹. α = 39.0/390.5 = 0.0999, సుమారు 0.10.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.5: 6.4 ఫలితంతో ఎసిటిక్ ఆమ్లం Ka కనుక్కోండి.
సాధన: Ka = cα²/(1 − α) = 0.002 × (0.10)²/0.90 = 2.2 × 10⁻⁵.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.6: సంతృప్త AgCl ద్రావణానికి κ = 3.40 × 10⁻⁶ S cm⁻¹, వాడిన నీటికి κ = 1.60 × 10⁻⁶ S cm⁻¹. AgCl ద్రావణీయత, Ksp కనుక్కోండి.
సాధన: κ(AgCl) = 1.80 × 10⁻⁶ S cm⁻¹. Λ°m(AgCl) = 61.9 + 76.3 = 138.2 S cm² mol⁻¹. s = (1.80 × 10⁻⁶ × 1000)/138.2 = 1.30 × 10⁻⁵ mol L⁻¹. Ksp = s² = 1.70 × 10⁻¹⁰.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.7: HCOOH Λ°m కనుక్కోవడానికి ఏ మూడు ప్రబల విద్యుద్విశ్లేష్యాలను వాడతారు?
సాధన: HCOONa + HCl − NaCl. Na⁺, Cl⁻ రద్దవుతాయి; λ°(H⁺) + λ°(HCOO⁻) మిగులుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.8 (NEET కఠినం): 0.01 M ఎసిటిక్ ఆమ్లానికి Λm = 16.3 S cm² mol⁻¹, Λ°m = 390.5 S cm² mol⁻¹. α, pH, Ka కనుక్కోండి.
సాధన: α = 16.3/390.5 = 0.0417. [H⁺] = cα = 4.17 × 10⁻⁴ M, కాబట్టి pH = −log(4.17 × 10⁻⁴) = 3.38. Ka = 0.01 × (0.0417)²/(1 − 0.0417) = 1.82 × 10⁻⁵.
త్వరిత పునశ్చరణ
Λ°m = ν₊λ°₊ + ν₋λ°₋; ప్రతి అయాన్ను ఫార్ములాలోని దాని సంఖ్యతో గుణించండి.
Λ°(CH₃COOH) = Λ°(CH₃COONa) + Λ°(HCl) − Λ°(NaCl).
బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యానికి α = Λm/Λ°m.
Ka = cα²/(1 − α); α చిన్నదైతే α ≈ √(Ka/c).
అల్పద్రావణీయ లవణం: s = κ × 1000/Λ°m; 1:1 లవణాలకు Ksp = s².
సంతృప్త ద్రావణం κ ను వాడే ముందు నీటి విశిష్ట వాహకత్వాన్ని తీసివేయండి.
H⁺, OH⁻ లకు λ° విలువలు అత్యధికం; Li⁺ అనేది K⁺ కంటే నెమ్మది.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
స్టోయికియోమెట్రిక్ గుణకాన్ని మర్చిపోవడం (CaCl₂ లో 2 × λ°Cl⁻).
రెండింటిని కలిపి ఒకదాన్ని తీసివేయడానికి బదులు మూడింటినీ కలపడం.
α = Λ°m/Λm అని తలకిందులుగా వాడటం. α ఎప్పుడూ 1 కంటే తక్కువగా ఉండాలి.
α చిన్నది కానప్పుడు (ఉదాహరణకు α = 0.2) Ka ≈ cα² వాడటం.
ద్రావణీయత లెక్కల్లో నీటి సవరణను వదిలేయడం.
ప్రబల విద్యుద్విశ్లేష్యానికి α = Λm/Λ°m వాడటం. దాని Λm తగ్గడానికి కారణం వేరు (అయాన్ల మధ్య ఆకర్షణ), అసంపూర్ణ విఘటనం కాదు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6
అవసరమైన చోట సెక్షన్ 6.2 లోని λ° పట్టికను వాడండి.
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. కోల్రాష్ నియమం ప్రకారం, అనంత విలీనం వద్ద విద్యుద్విశ్లేష్యం మోలార్ వాహకత్వం దీనికి సమానం? (a) అయానిక వాహకత్వాల లబ్ధం (b) కాటాయాన్ వాహకత్వం మాత్రమే (c) దాని అయాన్ల పరిమిత వాహకత్వాల మొత్తం, ప్రతిదాన్ని ఫార్ములాలోని దాని సంఖ్యతో గుణించి (d) కాటాయాన్, ఆనాయాన్ వాహకత్వాల తేడా
2. కోల్రాష్ నియమాన్ని ముఖ్యంగా వీటి Λ°m కనుక్కోవడానికి వాడతారు? (a) KCl వంటి ప్రబల విద్యుద్విశ్లేష్యాలు (b) CH₃COOH వంటి బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యాలు (c) లోహాలు (d) చక్కెర వంటి అవిద్యుద్విశ్లేష్యాలు
3. బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యం విఘటన అవధి (a) Λm/Λ°m (b) Λ°m/Λm (c) Λm × Λ°m (d) Λ°m − Λm
4. కింది కాటాయాన్లలో నీటిలో అత్యధిక పరిమిత అయానిక వాహకత్వం దేనికి? (a) K⁺ (b) Na⁺ (c) Li⁺ (d) H⁺
5. λ°(Na⁺) = 50.1, λ°(Cl⁻) = 76.3 S cm² mol⁻¹ వాడితే Λ°m(NaCl) (a) 26.2 (b) 126.4 (c) 176.4 (d) 63.2 S cm² mol⁻¹
6. పరిమిత అయానిక వాహకత్వం λ° ప్రమాణం (a) S cm⁻¹ (b) S (c) S cm² mol⁻¹ (d) Ω cm
7. గాఢత c, విఘటన అవధి α గల బలహీన ఆమ్లానికి Ka (a) cα²/(1 − α) (b) cα/(1 − α) (c) c²α/(1 − α) (d) α²/c
8. అల్పద్రావణీయ లవణం విశిష్ట వాహకత్వం నుంచి దాని ద్రావణీయత s (mol L⁻¹) (a) κ × Λ°m (b) Λ°m/κ (c) κ/1000 (d) κ × 1000/Λ°m
9. ఎసిటిక్ ఆమ్లం Λm, √c వక్రాన్ని పొడిగించి దాని Λ°m కనుక్కోలేం, ఎందుకంటే (a) ఎసిటిక్ ఆమ్లం అవిద్యుద్విశ్లేష్యం (b) విలీనంతో దాని Λm తగ్గుతుంది (c) సున్నా గాఢత దగ్గర దాని విఘటన అవధి నిటారుగా పెరుగుతుంది (d) అనంత విలీనం వద్ద దానిలో అయాన్లు ఉండవు
10. అనంత విలీనం వద్ద ప్రతి అయాన్ స్వతంత్రంగా కదులుతుందనే ఆలోచన దేనికి ఆధారం? (a) ఓస్ట్వాల్డ్ విలీనీకరణ నియమం (b) కోల్రాష్ నియమం (c) నెర్న్స్ట్ సమీకరణం (d) ఫారడే మొదటి నియమం
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. CaCl₂ Λ°m (a) 271.6 (b) 195.3 (c) 152.6 (d) 290.0 S cm² mol⁻¹
12. CH₃COONa, HCl, NaCl Λ°m (S cm² mol⁻¹) విలువలు 91.0, 425.9, 126.4. CH₃COOH Λ°m (a) 643.3 (b) 211.5 (c) 390.5 (d) 461.3
13. ఒక బలహీన ఆమ్ల ద్రావణానికి Λm = 39.05 S cm² mol⁻¹, Λ°m = 390.5 S cm² mol⁻¹. దాని విఘటన అవధి (a) 0.01 (b) 0.10 (c) 0.39 (d) 0.90
14. 0.01 M బలహీన ఆమ్లం 20% విఘటనం చెందింది. దాని Ka (a) 2.0 × 10⁻³ (b) 5.0 × 10⁻² (c) 8.0 × 10⁻⁴ (d) 5.0 × 10⁻⁴
15. NH₄Cl, NaOH, NaCl Λ°m (S cm² mol⁻¹) విలువలు 149.7, 249.2, 126.4. NH₄OH Λ°m (a) 272.5 (b) 525.3 (c) 26.9 (d) 399.6
16. λ°(Al³⁺) = 189, λ°(SO₄²⁻) = 160 S cm² mol⁻¹ అయితే Al₂(SO₄)₃ Λ°m (a) 349 (b) 538 (c) 858 (d) 669 S cm² mol⁻¹
17. BaCl₂ Λ°m = 280.0 S cm² mol⁻¹. λ°(Cl⁻) = 76.3 వాడితే λ°(Ba²⁺) (a) 203.7 (b) 127.4 (c) 356.3 (d) 63.7 S cm² mol⁻¹
18. నీటి సవరణ తర్వాత సంతృప్త AgCl ద్రావణానికి κ = 1.80 × 10⁻⁶ S cm⁻¹. Λ°m(AgCl) = 138.2 S cm² mol⁻¹ అయితే AgCl ద్రావణీయత (a) 1.30 × 10⁻⁵ M (b) 1.30 × 10⁻⁸ M (c) 2.49 × 10⁻⁴ M (d) 1.69 × 10⁻¹⁰ M
19. Q18 లోని AgCl ద్రావణానికి Ksp సుమారుగా (a) 1.30 × 10⁻⁵ (b) 3.40 × 10⁻¹⁰ (c) 1.80 × 10⁻⁶ (d) 1.70 × 10⁻¹⁰
20. కోల్రాష్ నియమంతో HCOOH Λ°m కనుక్కోవడానికి కావలసిన ప్రబల విద్యుద్విశ్లేష్యాలు (a) HCOONa, NaOH, NaCl (b) HCOOK, KCl, NaCl (c) HCOONa, HCl, NaCl (d) HCl, NaCl, KCl
21. Na⁺ కంటే H⁺ కు చాలా ఎక్కువ పరిమిత అయానిక వాహకత్వం ఉండటానికి కారణం (a) H⁺ బరువైనది (b) H⁺ ఎక్కువ ఆవేశాన్ని మోస్తుంది (c) H⁺ అసలు ఆర్ద్రీకరణం చెందదు (d) హైడ్రోజన్ బంధాలతో కలిసిన నీటి అణువుల వెంట ప్రోటాన్ దూకడం ద్వారా ఆవేశం ప్రయాణిస్తుంది
22. 0.002 M ఎసిటిక్ ఆమ్ల ద్రావణానికి κ = 7.8 × 10⁻⁵ S cm⁻¹, Λ°m = 390.5 S cm² mol⁻¹. దాని విఘటన అవధి సుమారుగా (a) 0.039 (b) 0.10 (c) 0.20 (d) 0.39
స్థాయి 3: సవాలు
23. 0.002 M ఎసిటిక్ ఆమ్లానికి Λm = 39.05 S cm² mol⁻¹, Λ°m = 390.5 S cm² mol⁻¹. Ka (a) 2.22 × 10⁻⁶ (b) 2.22 × 10⁻⁴ (c) 2.22 × 10⁻⁵ (d) 4.0 × 10⁻⁵
24. 0.01 M ఎసిటిక్ ఆమ్లానికి Λm = 16.3 S cm² mol⁻¹, Λ°m = 390.5 S cm² mol⁻¹. ద్రావణం pH సుమారుగా (a) 2.00 (b) 3.38 (c) 4.38 (d) 1.62
25. కిందివాటిలో ఒకటి తప్ప మిగతా అన్నీ కోల్రాష్ నియమంతో కనుక్కోవచ్చు. ఆ ఒక్కటి ఏది? (a) బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యం Λ°m (b) బలహీన ఆమ్లం విఘటన అవధి (c) అల్పద్రావణీయ లవణం ద్రావణీయత (d) డానియెల్ ఘటం E°
26. K₂SO₄ Λ°m (a) 307.0 (b) 233.5 (c) 380.5 (d) 153.5 S cm² mol⁻¹
27. నీటి సవరణ తర్వాత సంతృప్త BaSO₄ ద్రావణానికి κ = 3.0 × 10⁻⁶ S cm⁻¹, Λ°m(BaSO₄) = 287.4 S cm² mol⁻¹. BaSO₄ Ksp సుమారుగా (a) 1.04 × 10⁻⁵ (b) 1.09 × 10⁻¹⁰ (c) 3.0 × 10⁻⁶ (d) 1.09 × 10⁻⁵
28. ఒక బలహీన ఆమ్లం 0.04 M వద్ద సుమారు 5% విఘటనం చెందుతుంది; అక్కడ Λm = 20 S cm² mol⁻¹. 0.01 M వద్ద దాని Λm దీనికి అత్యంత దగ్గరగా ఉంటుంది? (a) 10 S cm² mol⁻¹ (b) 20 S cm² mol⁻¹ (c) 40 S cm² mol⁻¹ (d) 80 S cm² mol⁻¹
29. ప్రతిపాదన (A): CH₃COONa, HCl, NaCl Λ°m విలువల నుంచి CH₃COOH Λ°m ను పొందవచ్చు.
కారణం (R): అనంత విలీనం వద్ద, జత అయాన్ ఏదైనా సరే, ప్రతి అయాన్ Λ°m కు ఒక నిర్దిష్ట మొత్తాన్ని జోడిస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A ను వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: కోల్రాష్ నియమం ప్రబల విద్యుద్విశ్లేష్యాలకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది.
వాక్యం II: నీటిలో Li⁺ పరిమిత అయానిక వాహకత్వం K⁺ దాని కంటే ఎక్కువ.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | అయాన్ల స్వతంత్ర వలస |
| 2 | b | బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యాలను పొడిగించలేం |
| 3 | a | అయనీకరణం చెందిన భాగం = Λm/Λ°m |
| 4 | d | ప్రోటాన్ దూకడం |
| 5 | b | 50.1 + 76.3 |
| 6 | c | Λm ప్రమాణమే |
| 7 | a | ఓస్ట్వాల్డ్ విలీనీకరణ నియమం |
| 8 | d | Λ°m = κ × 1000/s |
| 9 | c | c = 0 దగ్గర నిటారుగా, రేఖీయం కాని వక్రం |
| 10 | b | కోల్రాష్ నియమం |
| 11 | a | 119.0 + 2 × 76.3 |
| 12 | c | 91.0 + 425.9 − 126.4 |
| 13 | b | 39.05/390.5 |
| 14 | d | 0.01 × 0.04/0.8 |
| 15 | a | 149.7 + 249.2 − 126.4 |
| 16 | c | 2 × 189 + 3 × 160 |
| 17 | b | 280.0 − 152.6 |
| 18 | a | 1.80 × 10⁻³/138.2 |
| 19 | d | (1.30 × 10⁻⁵)² |
| 20 | c | Na⁺, Cl⁻ రద్దవుతాయి |
| 21 | d | గ్రోతస్ తరహా దూకడం |
| 22 | b | Λm = 39.0; 39.0/390.5 |
| 23 | c | 0.002 × 0.01/0.9 |
| 24 | b | [H⁺] = 4.17 × 10⁻⁴ M |
| 25 | d | E° ఎలక్ట్రోడ్ పొటెన్షియల్స్ నుంచి వస్తుంది |
| 26 | a | 2 × 73.5 + 160.0 |
| 27 | b | s = 1.04 × 10⁻⁵ M; Ksp = s² |
| 28 | c | c నాలుగో వంతుకు తగ్గితే α దాదాపు రెట్టింపవుతుంది |
| 29 | a | A ను సమర్థించే నియమమే R |
| 30 | b | నియమం అన్ని విద్యుద్విశ్లేష్యాలకు వర్తిస్తుంది; Li⁺ నెమ్మది |
అధ్యాయం 6 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
కోల్రాష్ స్వతంత్ర వలస నియమం: అనంత విలీనం వద్ద, జత అయాన్ ఏదైనా సరే, ప్రతి అయాన్ Λ°m కు ఒక స్థిర మొత్తాన్ని (దాని పరిమిత మోలార్ వాహకత్వం λ°) జోడిస్తుంది.
ν₊ కాటాయాన్లు, ν₋ ఆనాయాన్లు ఇచ్చే విద్యుద్విశ్లేష్యానికి: Λ°m = ν₊λ°₊ + ν₋λ°₋.
ఉదాహరణలు: Λ°(CaCl₂) = λ°(Ca²⁺) + 2λ°(Cl⁻); Λ°(Al₂(SO₄)₃) = 2λ°(Al³⁺) + 3λ°(SO₄²⁻).
బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యం Λ° ను ప్రబలమైనవాటి నుంచి నిర్మిస్తాం: Λ°(CH₃COOH) = Λ°(CH₃COONa) + Λ°(HCl) − Λ°(NaCl).
అలాగే Λ°(NH₄OH) = Λ°(NH₄Cl) + Λ°(NaOH) − Λ°(NaCl).
బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యం విఘటన అవధి: α = Λm/Λ°m.
విఘటన స్థిరాంకం: Ka = cα²/(1 − α); బలహీన ఏకక్షారకామ్లానికి [H⁺] = cα.
అల్పద్రావణీయ లవణం: κ(లవణం) = κ(ద్రావణం) − κ(నీరు); ద్రావణం చాలా విలీనం కాబట్టి Λm ≈ Λ°m; ద్రావణీయత s = 1000κ/Λ°m (mol L⁻¹).
AgCl లేదా BaSO₄ రకానికి Ksp = s²; CaF₂ రకానికి 4s³.
H⁺ (సుమారు 350 S cm² mol⁻¹), OH⁻ (సుమారు 199) లకు λ° అత్యధికం, ఎందుకంటే అవి ప్రోటాన్ దూకడం (గ్రోతస్ యాంత్రికం) ద్వారా కదులుతాయి.
Li⁺ వంటి చిన్న అయాన్లు ఎక్కువగా ఆర్ద్రీకరణం చెందుతాయి, కాబట్టి వాటి λ°, K⁺ దాని కంటే తక్కువ.
K⁺, Cl⁻ ల λ° దాదాపు సమానం; అందుకే లవణ వారధుల్లో KCl వాడతారు.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| అయాన్ | λ° (S cm² mol⁻¹), సుమారు | గమనిక |
|---|---|---|
| H⁺ | 349.6 | అత్యధికం; ప్రోటాన్ దూకడం |
| OH⁻ | 199.1 | రెండవ అత్యధికం |
| K⁺ | 73.5 | Cl⁻ కు దాదాపు సమానం |
| Cl⁻ | 76.3 | లవణ వారధిలో K⁺ జత |
| Na⁺ | 50.1 | K⁺ కంటే తక్కువ (ఎక్కువ ఆర్ద్రీకరణం) |
| CH₃COO⁻ | 40.9 | పెద్ద, నెమ్మది ఆనాయాన్ |
| Ca²⁺ | 119.0 | ఒక మోల్ Ca²⁺ అయాన్లకు |
| SO₄²⁻ | 160.0 | ఒక మోల్ SO₄²⁻ అయాన్లకు |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
“కావలసిన రెండింటిని కలపండి, వద్దనిదాన్ని తీసివేయండి” (Add the two you want, subtract the one you don't): Λ°(బలహీన AB) = Λ°(AX) + Λ°(YB) − Λ°(YX).
“Alpha = actual over ideal” (ఆల్ఫా = వాస్తవం ÷ ఆదర్శం): α = Λm (వాస్తవం) / Λ°m (ఆదర్శం, పూర్తి విఘటనం).
“ముందు నీటిని తీసివేయండి” (Subtract the water first): ద్రావణీయత కోసం ఎప్పుడూ κ(లవణం) = κ(ద్రావణం) − κ(నీరు) తీసుకోండి.
“H hops, OH follows” (H దూకుతుంది, OH వెనుకే): H⁺ కు λ° అత్యధికం, OH⁻ కు ఆ తర్వాత.
భావనల అనుసంధానం
Ka, Kb, α, Ksp రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 6: సమతాస్థితి (Equilibrium) నుంచి వస్తాయి; వాహకత్వం వాటిని కొలవడానికి మరో మార్గం మాత్రమే.
చిన్న అయాన్ల ఆర్ద్రీకరణం, అయానిక పరిమాణ ధోరణులు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 9: మూలకాల వర్గీకరణ, ధర్మాలలో ఆవర్తనం (Classification of Elements and Periodicity in Properties) నుంచి వస్తాయి.
ప్రోటాన్ దూకడానికి వీలు కల్పించే నీటిలోని హైడ్రోజన్ బంధం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 3: రసాయన బంధం, అణు నిర్మాణం (Chemical Bonding and Molecular Structure) నుంచి వస్తుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I (విద్యుద్విశ్లేష్యం) ను జాబితా II (దాని Λ°m సమాసం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. CaCl₂ B. Al₂(SO₄)₃ C. CH₃COOH D. NH₄OH
జాబితా II: (i) Λ°(NH₄Cl) + Λ°(NaOH) − Λ°(NaCl) (ii) λ°(Ca²⁺) + 2λ°(Cl⁻) (iii) Λ°(CH₃COONa) + Λ°(HCl) − Λ°(NaCl) (iv) 2λ°(Al³⁺) + 3λ°(SO₄²⁻)
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i
32. λ° (S cm² mol⁻¹) విలువలు: H⁺ 349.6, OH⁻ 199.1, Na⁺ 50.1, K⁺ 73.5, Cl⁻ 76.3, CH₃COO⁻ 40.9. వీటిని వాడి జాబితా I ను జాబితా II (Λ°m, S cm² mol⁻¹ లో) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. HCl B. NaOH C. KCl D. CH₃COOH
జాబితా II: (i) 149.8 (ii) 390.5 (iii) 425.9 (iv) 249.2
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
33. జాబితా I (వాహకత్వం అనువర్తనం) ను జాబితా II (సమాసం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యం విఘటన అవధి B. బలహీన ఏకక్షారకామ్లం Ka C. అల్పద్రావణీయ లవణం ద్రావణీయత (mol L⁻¹) D. AgCl Ksp
జాబితా II: (i) s² (ii) cα²/(1 − α) (iii) 1000κ/Λ°m (iv) Λm/Λ°m
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-iv, B-ii, C-i, D-iii
34. జాబితా I (అయాన్) ను జాబితా II (దాని λ° ప్రవర్తనకు కారణం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. H⁺ B. Li⁺ C. K⁺, Cl⁻ D. SO₄²⁻
జాబితా II: (i) λ° దాదాపు సమానం, అందుకే లవణ వారధుల్లో కలిసి వాడతారు (ii) హైడ్రోజన్ బంధిత నీటి గుండా ప్రోటాన్ దూకడం ద్వారా కదులుతుంది (iii) ప్రతి అయాన్ రెండు యూనిట్ల ఆవేశాన్ని మోస్తుంది (iv) చిన్న అయాన్, ఎక్కువ ఆర్ద్రీకరణం, కాబట్టి నెమ్మదిగా కదులుతుంది
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
35. కింది వాక్యాల్లో ఎన్ని సరైనవి?
A. కోల్రాష్ నియమం ప్రకారం విద్యుద్విశ్లేష్యం Λ°m అనేది దాని అయాన్ల వాటాల మొత్తం; ప్రతి వాటాను ఆ అయాన్ల సంఖ్యతో గుణిస్తాం.
B. Λm, √c ను సున్నా గాఢతకు పొడిగించి బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యం Λ°m కనుక్కోవచ్చు.
C. సాధారణ అయాన్లలో λ°(H⁺) అత్యధికం.
D. α = Λm/Λ°m ను బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యాలకు వాడతారు.
E. కోల్రాష్ నియమం అనంత విలీనానికి సంబంధించినది.
(a) 2 (b) 5 (c) 3 (d) 4
36. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. Λ°(CH₃COOH) = Λ°(HCl) + Λ°(CH₃COONa) − Λ°(NaCl).
B. Λ°(NH₄OH) = Λ°(NH₄Cl) + Λ°(NaOH) − Λ°(NaCl).
C. Λ°(BaSO₄) = λ°(Ba²⁺) + 2λ°(SO₄²⁻).
D. అల్పద్రావణీయ లవణానికి Λm ను దాదాపు Λ°m కు సమానంగా తీసుకుంటారు.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. 0.001 M ఎసిటిక్ ఆమ్లానికి Λm = 78.1 S cm² mol⁻¹, Λ°m = 390.5 S cm² mol⁻¹. ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. α = 0.2.
B. Ka = 5.0 × 10⁻⁵.
C. [H⁺] = 2 × 10⁻⁴ M.
D. pH = 4.
E. ఇంకా విలీనం చేస్తే α తగ్గుతుంది.
(a) 3 (b) 2 (c) 4 (d) 5
38. వాహకత్వం నుంచి ద్రావణీయత కనుక్కోవడం గురించి సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. κ(లవణం) = κ(సంతృప్త ద్రావణం) − κ(వాడిన నీరు).
B. mol L⁻¹ లో ద్రావణీయత = 1000κ(లవణం)/Λ°m.
C. AgCl కు Ksp = s².
D. CaF₂ కు Ksp = s².
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D
39. పట్టిక Λ°m విలువలను ఇస్తుంది.
| విద్యుద్విశ్లేష్యం | NaCl | HCl | CH₃COONa |
|---|---|---|---|
| Λ°m (S cm² mol⁻¹) | 126.4 | 425.9 | 91.0 |
CH₃COOH Λ°m
(a) 461.3 S cm² mol⁻¹ (b) 390.5 S cm² mol⁻¹ (c) 643.3 S cm² mol⁻¹ (d) 160.5 S cm² mol⁻¹
40. ఎసిటిక్ ఆమ్లం Λm, √c వక్రం c = 0.01 M వద్ద Λm = 16.4 S cm² mol⁻¹ చూపిస్తుంది. Λ°m = 390.5 S cm² mol⁻¹ అని తీసుకుంటే ఎసిటిక్ ఆమ్లం Ka సుమారుగా
(a) 4.2 × 10⁻² (b) 1.8 × 10⁻⁴ (c) 4.2 × 10⁻⁴ (d) 1.8 × 10⁻⁵
41. పట్టిక Λ°m విలువలను ఇస్తుంది.
| విద్యుద్విశ్లేష్యం | KCl | NaCl | KNO₃ |
|---|---|---|---|
| Λ°m (S cm² mol⁻¹) | 149.9 | 126.5 | 145.0 |
NaNO₃ Λ°m
(a) 168.4 S cm² mol⁻¹ (b) 131.4 S cm² mol⁻¹ (c) 121.6 S cm² mol⁻¹ (d) 271.5 S cm² mol⁻¹
Q42–43 కు సందర్భం: 298 K వద్ద AgCl సంతృప్త ద్రావణం విశిష్ట వాహకత్వం 3.40 × 10⁻⁶ S cm⁻¹. దాన్ని తయారు చేసిన నీటి విశిష్ట వాహకత్వం 1.60 × 10⁻⁶ S cm⁻¹. λ°(Ag⁺) = 61.9, λ°(Cl⁻) = 76.3 S cm² mol⁻¹ అని తీసుకోండి.
42. AgCl ద్రావణీయత సుమారుగా
(a) 1.3 × 10⁻⁵ mol L⁻¹ (b) 2.5 × 10⁻⁵ mol L⁻¹ (c) 1.3 × 10⁻⁸ mol L⁻¹ (d) 1.8 × 10⁻⁶ mol L⁻¹
43. AgCl Ksp సుమారుగా
(a) 1.3 × 10⁻⁵ (b) 1.7 × 10⁻¹⁰ (c) 6.1 × 10⁻¹⁰ (d) 3.4 × 10⁻¹²
44. Λ°m విలువలు (S cm² mol⁻¹): Ba(OH)₂ 457.6, BaCl₂ 240.6, NH₄Cl 129.8. NH₄OH Λ°m
(a) 346.8 S cm² mol⁻¹ (b) 216.8 S cm² mol⁻¹ (c) 238.3 S cm² mol⁻¹ (d) 108.4 S cm² mol⁻¹
45. బలహీన ఏకక్షారకామ్లం HA 0.01 M ద్రావణానికి Λm = 39.05 S cm² mol⁻¹, Λ°m(HA) = 390.5 S cm² mol⁻¹. ద్రావణం pH
(a) 2 (b) 4 (c) 1 (d) 3
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | ప్రబల లవణాలు అయాన్ల నుంచి; బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యాలు మూడు ప్రబలమైనవాటి నుంచి |
| 32 | d | 349.6 + 76.3, 50.1 + 199.1, 73.5 + 76.3, 349.6 + 40.9 |
| 33 | a | α = Λm/Λ°m; Ka = cα²/(1 − α); s = 1000κ/Λ°; Ksp = s² |
| 34 | c | H⁺ దూకుతుంది; Li⁺ ఎక్కువగా ఆర్ద్రీకరణం చెందుతుంది; K⁺, Cl⁻ సరిపోతాయి; SO₄²⁻ ఆవేశం 2 |
| 35 | d | B మాత్రమే తప్పు; బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యాలను పొడిగించలేం |
| 36 | b | Ba²⁺, SO₄²⁻ 1 : 1 నిష్పత్తిలో ఉంటాయి, కాబట్టి C తప్పు |
| 37 | a | A, B, C సరైనవి; pH = 3.70; విలీనంతో α పెరుగుతుంది |
| 38 | c | CaF₂ కు Ksp = 4s³ |
| 39 | b | 425.9 + 91.0 − 126.4 = 390.5 |
| 40 | d | α = 0.042; Ka = 0.01 × 0.042²/0.958 = 1.8 × 10⁻⁵ |
| 41 | c | 126.5 + 145.0 − 149.9 = 121.6 |
| 42 | a | κ(AgCl) = 1.80 × 10⁻⁶; s = 1000 × 1.80 × 10⁻⁶/138.2 = 1.3 × 10⁻⁵ |
| 43 | b | (1.30 × 10⁻⁵)² = 1.7 × 10⁻¹⁰ |
| 44 | c | 129.8 + 457.6/2 − 240.6/2 = 238.3 |
| 45 | d | α = 0.1; [H⁺] = 0.01 × 0.1 = 10⁻³ M; pH = 3 |