అధ్యాయం 1: p-బ్లాక్ పరిచయం (Introduction to the p-Block)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ఆవర్తన పట్టికలో p-బ్లాక్ ఎక్కడ ఉంటుంది, దాని విన్యాసాలను ఎలా రాయాలి.
వ్యాసార్ధం, అయనీకరణ ఎంథాల్పీ, ఋణవిద్యుదాత్మకత, లోహ స్వభావం గ్రూపులో కిందికి, పీరియడ్లో ఎడమ నుంచి కుడికి ఎలా మారతాయి.
బరువైన మూలకాలు గ్రూపు గరిష్ఠ స్థితి కంటే రెండు యూనిట్లు తక్కువ ఆక్సీకరణ స్థితిని ఎందుకు ఇష్టపడతాయి (జడ జంట ప్రభావం).
ప్రతి గ్రూపులో మొదటి సభ్యుడు (B, C, N, O, F) మిగతా వాటికంటే ఎందుకు భిన్నంగా ప్రవర్తిస్తుంది.
ఈ ధోరణులతో ఆక్సీకరణ, క్షయకరణ శక్తిని, ఆక్సైడ్ల ఆమ్లత్వాన్ని, సమ్మేళనాల ఉనికిని ఎలా ఊహించాలి.
1.1 p-బ్లాక్ ఎక్కడ ఉంటుంది
p-బ్లాక్ (p-Block) అంటే ఆవర్తన పట్టిక కుడి వైపున ఉన్న ఆరు నిలువు వరుసల బ్లాక్: గ్రూపులు 13 నుంచి 18. ఈ మూలకాలలో చివరి ఎలక్ట్రాన్ p ఉపకర్పరంలోకి చేరుతుంది. ఒక p ఉపకర్పరంలో గరిష్టంగా ఆరు ఎలక్ట్రాన్లు మాత్రమే ఉంటాయి, అందుకే ఆరు గ్రూపులు ఉన్నాయి.
సాధారణ వేలన్సీ కవచ విన్యాసం:
హీలియం ఒక్కటే మినహాయింపు. అది ఉత్కృష్ట వాయువు కాబట్టి గ్రూపు 18 లో ఉంటుంది, కానీ దాని విన్యాసం 1s²; దానిలో p ఎలక్ట్రాన్లు లేవు.
| గ్రూపు | వేలన్సీ విన్యాసం | మూలకాలు | గ్రూపు ఆక్సీకరణ స్థితి | ఇతర సాధారణ స్థితులు |
|---|---|---|---|---|
| 13 | ns² np¹ | B, Al, Ga, In, Tl | +3 | +1 (Tl, In) |
| 14 | ns² np² | C, Si, Ge, Sn, Pb | +4 | +2 (Sn, Pb, Ge), −4 (C) |
| 15 | ns² np³ | N, P, As, Sb, Bi | +5 | +3, −3 |
| 16 | ns² np⁴ | O, S, Se, Te, Po | +6 | −2, +2, +4 |
| 17 | ns² np⁵ | F, Cl, Br, I, At | +7 | −1, +1, +3, +5 |
| 18 | ns² np⁶ | He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn | +8 | +2, +4, +6 (Xe) |
గ్రూపు ఆక్సీకరణ స్థితికి ఒక సులువు నియమం:
లోహాలు, అర్ధలోహాలు (Metalloids), అలోహాలు మూడూ కలిసి ఉన్న ఒకే ఒక్క బ్లాక్ p-బ్లాక్. దీనిని ఒక మిశ్రమ కాలనీగా ఊహించుకోండి: పై కుడి మూల పూర్తిగా అలోహాలు (F, O, N, Cl), కింది ఎడమ మూల లోహాలు (Al, Tl, Sn, Pb, Bi), వాటి మధ్య వికర్ణంగా అర్ధలోహాల పట్టీ (B, Si, Ge, As, Sb, Te) వెళుతుంది.
1.2 వేలన్సీ కవచం కింద ఏముంది
వేలన్సీ కవచం కింద ఉన్న అంతర్భాగం (core) అన్ని పీరియడ్లకు ఒకేలా ఉండదు. దత్తాంశ పట్టికలలోని చాలా "విచిత్ర" విలువలకు ఇదే కారణం.
| పీరియడ్ | ఉదాహరణ మూలకాలు | ns np కి వెంటనే కింద ఉన్న అంతర ఉపకర్పరాలు |
|---|---|---|
| 2 | B, C, N, O, F, Ne | 1s² మాత్రమే |
| 3 | Al, Si, P, S, Cl, Ar | 2s² 2p⁶ (ఉత్కృష్ట వాయు అంతర్భాగం) |
| 4 | Ga, Ge, As, Se, Br, Kr | 3d¹⁰ చేరుతుంది |
| 5 | In, Sn, Sb, Te, I, Xe | 4d¹⁰ చేరుతుంది |
| 6 | Tl, Pb, Bi, Po, At, Rn | 4f¹⁴, 5d¹⁰ చేరుతాయి |
ఉదాహరణకు, థాలియం (Z = 81) [Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s² 6p¹, లెడ్ (Z = 82) [Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s² 6p².
d, f ఎలక్ట్రాన్ల కవచ ప్రభావం (Shielding) చాలా బలహీనం. వాటి ఆర్బిటాలు విస్తరించి ఉంటాయి, కేంద్రకానికి, బాహ్య ఎలక్ట్రాన్లకు మధ్య సరిగ్గా అడ్డుగా నిలవవు. కాబట్టి Al, Ga మధ్య పది 3d ఎలక్ట్రాన్లు చేరినప్పుడు కేంద్రక ఆవేశం 18 యూనిట్లు పెరుగుతుంది, కానీ అదనపు కవచ ప్రభావం అంతగా పెరగదు. Ga బాహ్య ఎలక్ట్రాన్లు ఊహించినదానికంటే ఎక్కువ ప్రభావిత కేంద్రక ఆవేశాన్ని (Effective nuclear charge) అనుభవిస్తాయి. పీరియడ్ 6 లో 4f¹⁴ సమూహం తర్వాత ఇదే మరింత బలంగా జరుగుతుంది (లాంథనాయిడ్ సంకోచం, Lanthanoid contraction).
1.3 గ్రూపులో కిందికి ధోరణులు
గ్రూపులో కిందికి వెళ్లే కొద్దీ ప్రతిసారి ఒక కొత్త కవచం చేరుతుంది. సాధారణ ధోరణులు అలాగే కనిపిస్తాయి, కానీ d, f అంతర్భాగాల వల్ల కొన్ని వంకరలు వస్తాయి.
| ధర్మం | గ్రూపులో కిందికి | ప్రధాన కారణం | తెలిసిన మినహాయింపులు |
|---|---|---|---|
| పరమాణు వ్యాసార్ధం | పెరుగుతుంది | కొత్త కవచం చేరుతుంది | Ga (135 pm), Al (143 pm) కంటే చిన్నది |
| మొదటి అయనీకరణ ఎంథాల్పీ | తగ్గుతుంది | బాహ్య ఎలక్ట్రాన్ దూరంగా ఉంటుంది | గ్రూపు 13: Ga, Al కంటే కొంచెం ఎక్కువ; Tl, In కంటే ఎక్కువ |
| ఋణవిద్యుదాత్మకత | తగ్గుతుంది | పెద్ద పరమాణువు బంధ జంటను తక్కువ గట్టిగా పట్టుకుంటుంది | గ్రూపు 13 లో Al నుంచి Tl వరకు విలువలు క్రమరహితం |
| లోహ స్వభావం | పెరుగుతుంది | అయనీకరణ ఎంథాల్పీ తక్కువ | ప్రధాన క్రమంలో ఏవీ లేవు |
| తక్కువ ఆక్సీకరణ స్థితి స్థిరత్వం | పెరుగుతుంది | జడ జంట ప్రభావం | ఏవీ లేవు |
ప్రతి గ్రూపులో కిందికి లోహ స్వభావం వేగంగా మారుతుంది:
| గ్రూపు | అలోహాలు | అర్ధలోహాలు | లోహాలు |
|---|---|---|---|
| 13 | ఏవీ లేవు | B | Al, Ga, In, Tl |
| 14 | C | Si, Ge | Sn, Pb |
| 15 | N, P | As, Sb | Bi |
| 16 | O, S | Se, Te | Po |
| 17 | F, Cl, Br, I | (At, రేడియోధార్మికం) | ఏవీ లేవు |
| 18 | అన్నీ వాయువులే | ఏవీ లేవు | ఏవీ లేవు |
1.4 పీరియడ్లో ధోరణులు
ఒక పీరియడ్లో గ్రూపు 13 నుంచి గ్రూపు 17 వరకు వెళ్లే కొద్దీ కేంద్రక ఆవేశం పెరుగుతుంది, ఎలక్ట్రాన్లు అదే కవచంలోకి చేరతాయి. కాబట్టి పరమాణువు కుచించుకుపోతుంది, అయనీకరణ ఎంథాల్పీ, ఋణవిద్యుదాత్మకత పెరుగుతాయి, లోహ స్వభావం తగ్గుతుంది. గ్రూపు 18 మూలకాల కవచాలు నిండి ఉంటాయి, అందుకే అవి తమ పీరియడ్లలో అత్యధిక అయనీకరణ ఎంథాల్పీలు కలిగి ఉంటాయి.
ఆక్సైడ్ల స్వభావం కూడా ఇదే క్రమాన్ని అనుసరిస్తుంది. పీరియడ్ 3 ను ఉదాహరణగా తీసుకుందాం:
| ఆక్సైడ్ (అత్యధిక స్థితి) | Al₂O₃ | SiO₂ | P₄O₁₀ | SO₃ | Cl₂O₇ |
|---|---|---|---|---|---|
| స్వభావం | ద్విధాతుక (amphoteric) | స్వల్ప ఆమ్ల | ఆమ్ల | బలమైన ఆమ్ల | అతి బలమైన ఆమ్ల |
ఒకే మూలకంలో, ఎక్కువ ఆక్సీకరణ స్థితిలోని ఆక్సైడ్ ఎక్కువ ఆమ్లయుతం. N₂O₅, N₂O₃ కంటే ఎక్కువ ఆమ్లయుతం; SO₃, SO₂ కంటే ఎక్కువ ఆమ్లయుతం.
1.5 ఆక్సీకరణ స్థితులు మరియు జడ జంట ప్రభావం
వేలన్సీ కవచంలో ns² npˣ ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి. వాటిని అన్నిటినీ బంధంలో వాడితే మూలకం గ్రూపు ఆక్సీకరణ స్థితిని చూపిస్తుంది. p ఎలక్ట్రాన్లను మాత్రమే వాడి, ns² జంటను పక్కన ఉంచితే, రెండు యూనిట్లు తక్కువ స్థితిని చూపిస్తుంది:
తేలికైన మూలకాలలో రెండు స్థితులూ కనిపిస్తాయి, కానీ సాధారణంగా ఎక్కువ స్థితి ఎక్కువ స్థిరమైనది. బరువైన మూలకాలలో (ప్రధానంగా పీరియడ్ 6, కొంతవరకు పీరియడ్ 5) తక్కువ స్థితి ఎక్కువ స్థిరమవుతుంది. ns² జంట "జడంగా" కూర్చున్నట్లు కనిపిస్తుంది. ఇదే జడ జంట ప్రభావం (Inert pair effect).
ఇది ఎందుకు జరుగుతుంది? రెండు కారణాలు కలిసి పనిచేస్తాయి.
4f¹⁴, 5d¹⁰ ఎలక్ట్రాన్ల కవచ ప్రభావం బలహీనం కాబట్టి 6s ఎలక్ట్రాన్లు గట్టిగా పట్టుబడి ఉంటాయి. వాటిని తీసివేయడానికి చాలా శక్తి కావాలి.
పెద్ద పరమాణువులు బలహీనమైన బంధాలను ఏర్పరుస్తాయి. రెండు అదనపు బంధాలు ఏర్పడినప్పుడు విడుదలయ్యే శక్తి, ns² జంటను విడదీసి వాడటానికి అయ్యే శక్తిని భరించడానికి సరిపోదు.
ఈ ప్రభావాన్ని స్థిరత్వ క్రమాల రూపంలో చూడవచ్చు:
| గ్రూపు | తక్కువ స్థితి స్థిరత్వం పెరుగుతుంది | ఎక్కువ స్థితి స్థిరత్వం తగ్గుతుంది | ఆచరణలో దీని అర్థం |
|---|---|---|---|
| 13 | Ga⁺ < In⁺ < Tl⁺ | Ga³⁺ > In³⁺ > Tl³⁺ | Tl³⁺ ఆక్సీకారకం; Tl⁺ లవణాలు స్థిరమైనవి |
| 14 | Ge²⁺ < Sn²⁺ < Pb²⁺ | Ge⁴⁺ > Sn⁴⁺ > Pb⁴⁺ | SnCl₂ క్షయకారకం; PbO₂ బలమైన ఆక్సీకారకం |
| 15 | As³⁺ < Sb³⁺ < Bi³⁺ | As(V) > Sb(V) > Bi(V) | Bi(V) సమ్మేళనాలు (ఉదా. NaBiO₃) బలమైన ఆక్సీకారకాలు |
| 16 | కిందికి +4 ఎక్కువ స్థిరమవుతుంది | కిందికి +6 తక్కువ స్థిరం | SO₂ క్షయకరిస్తుంది, కానీ Te, Po ల స్థిర ఆక్సైడ్లు TeO₂, PoO₂ |
దిశను గుర్తుంచుకోవడానికి సులువు మార్గం: స్థిరమైన తక్కువ స్థితికి కిందికి వెళ్లాలనుకునే ప్రజాతి (species) ఆక్సీకారకం (Pb⁴⁺ → Pb²⁺). తక్కువ స్థితిలో ఉండి, అక్కడ ఇంకా స్థిరంగా లేని ప్రజాతి పైకి వెళ్లాలనుకుంటుంది, కాబట్టి అది క్షయకారకం (Sn²⁺ → Sn⁴⁺, ఎందుకంటే టిన్కు ఇప్పటికీ Sn⁴⁺ ఎక్కువ స్థిరం).

ప్రతి వరుసను ఎడమ నుంచి కుడికి చదవండి: గ్రూపులు 13, 14, 15 లోని చివరి సభ్యుడు (Tl, Pb, Bi), గ్రూపు 16 లోని బరువైన సభ్యులు గ్రూపు గరిష్ఠం కంటే రెండు తక్కువ స్థితిని ఇష్టపడతాయి.
1.6 ప్రతి గ్రూపులో మొదటి సభ్యుడు భిన్నం
B, C, N, O, F తమ గ్రూపులోని మిగతా మూలకాల కంటే భిన్నంగా ఉంటాయి. ఒక కుటుంబంలో తోబుట్టువులకు పూర్తి భిన్నంగా ఉండే పెద్ద పిల్లవాడిని గుర్తు చేసుకోండి. దీనికి నాలుగు లక్షణాలు కారణం:
చిన్న పరిమాణం. పరమాణువు తర్వాతి సభ్యుడి కంటే చాలా చిన్నది.
అధిక ఋణవిద్యుదాత్మకత, అధిక అయనీకరణ ఎంథాల్పీ. ఇవి ఎలక్ట్రాన్లను గట్టిగా పట్టుకుంటాయి.
వేలన్సీ కవచంలో d ఆర్బిటాలు లేవు. పీరియడ్ 2 లో 2s, 2p మాత్రమే ఉంటాయి. కాబట్టి గరిష్ఠ సమియోజీయత (Covalency) 4 (నాలుగు ఆర్బిటాలు: ఒక s, మూడు p).
బలమైన pπ–pπ బంధం. చిన్న పరమాణువులు దగ్గరగా రాగలవు, కాబట్టి వాటి p ఆర్బిటాలు పక్కలుగా అతివ్యాప్తి చెందుతాయి. దీనివల్ల తమతోనూ, ఇతర చిన్న పరమాణువులతోనూ స్థిరమైన ద్వి, త్రి బంధాలు ఏర్పడతాయి (C=C, C≡C, N≡N, O=O, C=O, C≡N).
బరువైన సభ్యులు d ఆర్బిటాలను వాడగలవు. అవి అష్టకాన్ని విస్తరించగలవు (PCl₅, SF₆, IF₇), dπ–pπ బంధాలను ఏర్పరుస్తాయి (P=O, S=O లోని అదనపు బంధం). తమతో తాము pπ–pπ బంధాలు అరుదుగా ఏర్పరుస్తాయి, అందుకే ఏకబంధ గొలుసులు, వలయాలను (P₄, S₈) ఇష్టపడతాయి.
| లక్షణం | మొదటి సభ్యుడు | బరువైన సభ్యులు |
|---|---|---|
| గరిష్ఠ సమియోజీయత | 4 (ఉదా. [BF₄]⁻, NH₄⁺) | 6 లేదా 7 వరకు (ఉదా. [AlF₆]³⁻, SF₆, IF₇) |
| తనతో తాను బహుళ బంధాలు | బలమైన pπ–pπ (N≡N, O=O) | బలహీనం; ఏకబంధాలు ఇష్టం (P₄, S₈) |
| మూలకం భౌతిక స్థితి | N₂, O₂, F₂ వాయువులు | P, S, I గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఘనపదార్థాలు |
| హైడ్రైడ్లలో హైడ్రోజన్ బంధం | NH₃, H₂O, HF లలో బలమైనది | PH₃, H₂S, HCl లలో దాదాపు లేదు |
| సాధారణ ప్రవర్తన | B: అలోహం; F: కేవలం −1 స్థితి | Al: లోహం; Cl: +1 నుంచి +7 |
సాధించిన ఉదాహరణ 1.1: థాలియం (Z = 81) ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసాన్ని రాసి, దాని రెండు ఆక్సీకరణ స్థితులను తెలపండి.
సాధన: జినాన్ Z = 54. దాని తర్వాత 6s² (56), 4f¹⁴ (70), 5d¹⁰ (80), 6p¹ (81) వస్తాయి. కాబట్టి Tl = [Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s² 6p¹. మూడు వేలన్సీ ఎలక్ట్రాన్లనూ వాడితే +3; 6p ఎలక్ట్రాన్ను మాత్రమే వాడితే +1. జడ జంట ప్రభావం వల్ల థాలియంకు +1 ఎక్కువ స్థిరమైన స్థితి.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.2: అల్యూమినియం వ్యాసార్ధం 143 pm, గాలియం వ్యాసార్ధం 135 pm. బరువైన పరమాణువు ఎందుకు చిన్నది?
సాధన: Al (Z = 13), Ga (Z = 31) మధ్య కేంద్రక ఆవేశం 18 పెరుగుతుంది. చేరిన ఎలక్ట్రాన్లలో పది 3d ఎలక్ట్రాన్లు, వీటి కవచ ప్రభావం బలహీనం. కాబట్టి Ga బాహ్య 4s, 4p ఎలక్ట్రాన్లు ఎక్కువ ప్రభావిత కేంద్రక ఆవేశాన్ని అనుభవించి లోపలికి లాగబడతాయి. అదనపు కవచం ప్రభావం కంటే ఇది ఎక్కువ, అందుకే Ga, Al కంటే కొంచెం చిన్నదిగా ఉంటుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.3: Al₂O₃, Cl₂O₇, SiO₂, P₄O₁₀ లను ఆమ్ల స్వభావం పెరిగే క్రమంలో అమర్చండి.
సాధన: పీరియడ్ 3 లో ఎడమ నుంచి కుడికి వెళ్లే కొద్దీ మూలకాల అలోహ స్వభావం పెరుగుతుంది, కాబట్టి ఆక్సైడ్లు ఎక్కువ ఆమ్లయుతం అవుతాయి. పెరిగే క్రమం: Al₂O₃ < SiO₂ < P₄O₁₀ < Cl₂O₇. Al₂O₃ ద్విధాతుకం; Cl₂O₇ పెర్క్లోరిక్ ఆమ్లం అనార్ద్రకం (anhydride).
సాధించిన ఉదాహరణ 1.4: PbCl₄ కొద్దిగా వేడి చేసినా విఘటనం చెందుతుంది, కానీ SnCl₄ స్థిరమైన ద్రవం. వివరించండి.
సాధన: రెండు లోహాలూ గ్రూపు 14 లో ఉన్నాయి, కాబట్టి +4 గ్రూపు స్థితి. లెడ్కు జడ జంట ప్రభావం వల్ల +2 ఎక్కువ స్థిరమైన స్థితి. అందుకే PbCl₄ విడిపోతుంది: PbCl₄ → PbCl₂ + Cl₂. టిన్కు ఇప్పటికీ +4 ఎక్కువ స్థిరం, కాబట్టి SnCl₄ స్థిరంగా ఉంటుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.5: నైట్రోజన్ NCl₃ ని ఏర్పరుస్తుంది కానీ NCl₅ ని కాదు. ఫాస్ఫరస్ PCl₃, PCl₅ రెండింటినీ ఏర్పరుస్తుంది. ఎందుకు?
సాధన: నైట్రోజన్ పీరియడ్ 2 లో ఉంది, దానికి నాలుగు వేలన్సీ ఆర్బిటాలే ఉన్నాయి (2s, 2pₓ, 2pᵧ, 2p_z). అది ఐదు బంధ జంటలను ఉంచుకోలేదు, కాబట్టి దాని సమియోజీయత 4 ని దాటదు. ఫాస్ఫరస్కు ఖాళీ 3d ఆర్బిటాలు ఉన్నాయి. అది ఒక 3s ఎలక్ట్రాన్ను 3d కి ఉత్తేజితం చేసి, ఐదు బంధాలు ఏర్పరిచి, PCl₅ లో sp³d సంకరీకరణం పొందుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.6: నైట్రోజన్ N₂ గా, ఫాస్ఫరస్ P₄ గా ఎందుకు ఉంటాయో వివరించండి.
సాధన: చిన్న N పరమాణువులు బలమైన పార్శ్వ pπ–pπ అతివ్యాప్తికి సరిపడా దగ్గరగా రాగలవు. కాబట్టి ఒక σ, రెండు π బంధాలతో ఉన్న N≡N చాలా స్థిరమైనది (బంధ ఎంథాల్పీ సుమారు 946 kJ/mol). P పరమాణువులు పెద్దవి. వాటి 3p ఆర్బిటాలు పక్కలుగా సరిగ్గా అతివ్యాప్తి చెందవు, కాబట్టి P≡P బలహీనం. ఫాస్ఫరస్ ప్రతి పరమాణువుకు మూడు P–P ఏకబంధాలను ఇష్టపడి, చతుర్ముఖ (tetrahedral) P₄ అణువులను ఏర్పరుస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.7: Ga³⁺, Tl³⁺ లలో ఏది బలమైన ఆక్సీకారకం? Ge²⁺, Pb²⁺ లలో ఏది బలమైన క్షయకారకం?
సాధన: థాలియంకు +1 స్థిర స్థితి. Tl³⁺ సులభంగా రెండు ఎలక్ట్రాన్లను గ్రహించి Tl⁺ గా మారుతుంది, కాబట్టి Tl³⁺ బలమైన ఆక్సీకారకం. జెర్మేనియంకు +2 కంటే +4 చాలా ఎక్కువ స్థిరం, కాబట్టి Ge²⁺ సులభంగా రెండు ఎలక్ట్రాన్లను కోల్పోతుంది. Pb²⁺ ఇప్పటికే లెడ్ స్థిర స్థితిలో ఉంది. కాబట్టి Ge²⁺ బలమైన క్షయకారకం.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.8: బోరాన్ [BF₄]⁻ ని ఏర్పరుస్తుంది కానీ [BF₆]³⁻ ని కాదు. అల్యూమినియం [AlF₆]³⁻ ని ఏర్పరుస్తుంది. రెండు కారణాలు ఇవ్వండి.
సాధన: మొదటిది, బోరాన్ వేలన్సీ కవచంలో d ఆర్బిటాలు లేవు. ఒక 2s, మూడు 2p ఆర్బిటాలతో అది గరిష్ఠంగా నాలుగు ఎలక్ట్రాన్ జంటలను మాత్రమే స్వీకరించగలదు, కాబట్టి దాని గరిష్ఠ సమియోజీయత 4. అల్యూమినియం 3d ఆర్బిటాలను వాడి సమియోజీయత 6 (sp³d²) కి చేరగలదు. రెండవది, బోరాన్ చాలా చిన్నది. దాని చుట్టూ ఆరు ఫ్లోరైడ్ అయానులు ఇమడవు; పెద్దదైన Al³⁺ ఆరుటినీ పట్టుకోగలదు.
త్వరిత పునశ్చరణ
p-బ్లాక్ = గ్రూపులు 13–18, వేలన్సీ విన్యాసం ns² np¹⁻⁶ (He 1s²).
గ్రూపు ఆక్సీకరణ స్థితి = గ్రూపు సంఖ్య − 10; జడ జంట స్థితి = గ్రూపు సంఖ్య − 12.
జడ జంట ప్రభావం గ్రూపులో కిందికి పెరుగుతుంది: Tl⁺, Pb²⁺, Bi³⁺ స్థిర రూపాలు.
3d¹⁰, 4f¹⁴ ఎలక్ట్రాన్ల బలహీన కవచ ప్రభావం వల్ల వంకరలు: Ga, Al కంటే చిన్నది; Tl IE, In కంటే ఎక్కువ.
పీరియడ్లో: వ్యాసార్ధం తగ్గుతుంది, IE, ఋణవిద్యుదాత్మకత పెరుగుతాయి, ఆక్సైడ్లు ద్విధాతుక నుంచి బలమైన ఆమ్ల స్వభావానికి మారతాయి.
మొదటి సభ్యులు: చిన్నవి, అతి ఋణవిద్యుదాత్మకమైనవి, d ఆర్బిటాలు లేవు, గరిష్ఠ సమియోజీయత 4, బలమైన pπ–pπ బహుళ బంధాలు.
బరువైన సభ్యులు అష్టకాన్ని విస్తరిస్తాయి (PCl₅, SF₆), dπ–pπ బంధాలను ఏర్పరుస్తాయి.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
Tl లేదా Pb విన్యాసాలను 4f¹⁴ లేకుండా రాయడం. పూర్తి రూపం [Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s² 6pˣ.
గ్రూపు 13 లో కిందికి అయనీకరణ ఎంథాల్పీ ఎప్పుడూ తగ్గుతుందని అనుకోవడం. అలా కాదు: Ga > Al, Tl > In.
ఆక్సీకారకాన్ని, క్షయకారకాన్ని కలపడం: PbO₂ ఆక్సీకరిస్తుంది (Pb +2 కి వెళుతుంది); SnCl₂ క్షయకరిస్తుంది (Sn +4 కి వెళుతుంది).
HNO₃ లో N +5 స్థితిలో ఉంది కాబట్టి నైట్రోజన్ గరిష్ఠ సమియోజీయత 5 అనుకోవడం. ఆక్సీకరణ స్థితి, సమియోజీయత వేరు. నైట్రోజన్ ఎప్పుడూ నాలుగు కంటే ఎక్కువ బంధాలు ఏర్పరచదు.
Ga ని అలోహం అని లేదా B ని లోహం అని పిలవడం. గ్రూపు 13 లో అలోహం (అర్ధలోహం) B ఒక్కటే.
ఫ్లోరిన్ −1 (మరియు 0) మాత్రమే చూపుతుందని, ఇతర హాలోజన్లు +1 నుంచి +7 వరకు చూపుతాయని మరచిపోవడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. హీలియం తప్ప మిగిలిన p-బ్లాక్ మూలకాల సాధారణ వేలన్సీ కవచ విన్యాసం (a) ns¹⁻² (b) (n−1)d¹⁻¹⁰ ns¹⁻² (c) ns² np¹⁻⁶ (d) ns² np⁶ మాత్రమే
2. గ్రూపు 15 మూలకాల గ్రూపు ఆక్సీకరణ స్థితి (a) +5 (b) +3 (c) +7 (d) +4
3. జడ జంట ప్రభావాన్ని అత్యంత బలంగా చూపే మూలకం ఏది? (a) B (b) Al (c) Ga (d) Tl
4. 25 °C వద్ద ద్రవంగా ఉండే p-బ్లాక్ మూలకం ఏది? (a) Si (b) Br (c) I (d) P
5. వీటిలో అర్ధలోహం ఏది? (a) N (b) As (c) Bi (d) Cl
6. p-బ్లాక్లో అత్యధిక ఋణవిద్యుదాత్మక మూలకం (a) O (b) Cl (c) N (d) F
7. నైట్రోజన్ గరిష్ఠ సమియోజీయత (a) 4 (b) 3 (c) 5 (d) 6
8. పీరియడ్ 3 లో Al నుంచి Cl వరకు వెళ్లే కొద్దీ అత్యధిక ఆక్సీకరణ స్థితిలోని ఆక్సైడ్లు (a) ఎక్కువ క్షారయుతం అవుతాయి (b) అన్నీ ద్విధాతుకాలే (c) ఎక్కువ ఆమ్లయుతం అవుతాయి (d) తటస్థం అవుతాయి
9. తనతో తాను సులభంగా pπ–pπ బహుళ బంధాలు ఏర్పరిచే మూలకం ఏది? (a) Si (b) C (c) P (d) Ge
10. గ్రూపు 14 లో కిందికి వెళ్లే కొద్దీ ఏ ఆక్సీకరణ స్థితి ఎక్కువ స్థిరమవుతుంది? (a) +2 (b) +4 (c) −4 (d) +1
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. లెడ్ (Z = 82) భూస్థితి విన్యాసం (a) [Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s² 6p⁴ (b) [Xe] 5d¹⁰ 6s² 6p² (c) [Xe] 4f¹⁴ 6s² 6p² (d) [Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s² 6p²
12. Ga పరమాణు వ్యాసార్ధం Al కంటే కొంచెం చిన్నది కావడానికి కారణం (a) Ga కు ఎక్కువ కవచాలు ఉన్నాయి (b) Ga ద్రవ్యరాశి తక్కువ (c) Ga లోని 3d¹⁰ ఎలక్ట్రాన్ల కవచ ప్రభావం బలహీనం (d) జడ జంట ప్రభావం
13. అతి బలమైన ఆక్సీకారకమైన ఆక్సైడ్ ఏది? (a) PbO₂ (b) SnO₂ (c) GeO₂ (d) SiO₂
14. ఏ క్లోరైడ్ మంచి క్షయకారకం? (a) PbCl₂ (b) SnCl₂ (c) SiCl₄ (d) CCl₄
15. ఏ ప్రజాతి ఉనికిలో లేదు? (a) PCl₅ (b) SF₆ (c) [AlF₆]³⁻ (d) NCl₅
16. గ్రూపు 13 లో మొదటి అయనీకరణ ఎంథాల్పీ సరైన క్రమం (a) B > Al > Ga > In > Tl (b) B > Ga > Al > In > Tl (c) B > Tl > Ga > Al > In (d) Tl > B > Ga > Al > In
17. ఏ ఆక్సైడ్ ద్విధాతుకం? (a) SO₂ (b) Al₂O₃ (c) CO₂ (d) N₂O₅
18. Tl³⁺ కంటే Tl⁺ ఎక్కువ స్థిరం కావడానికి కారణం (a) 6s ఎలక్ట్రాన్లు బంధంలో పాల్గొనడానికి ఇష్టపడవు (b) Tl కు ఖాళీ 6d ఆర్బిటాలు ఉన్నాయి (c) Tl అధిక ఋణవిద్యుదాత్మకత కలిగినది (d) Tl⁺ కు ఉత్కృష్ట వాయు విన్యాసం ఉంది
19. ఏ సమూహంలో వేలన్సీ కవచం కింద నిండిన 4f¹⁴ ఉపకర్పరం ఉంది? (a) Ga, Ge, As (b) Al, Si, P (c) In, Sn, Sb (d) Tl, Pb, Bi
20. బోరాన్ [BF₆]³⁻ ని ఏర్పరచలేకపోవడానికి ప్రధాన కారణం (a) బోరాన్ లోహం (b) బోరాన్ ఫ్లోరిన్ కంటే తక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మకత కలిగినది (c) బోరాన్ వేలన్సీ కవచంలో d ఆర్బిటాలు లేవు (d) బోరాన్ పరమాణు ద్రవ్యరాశి ఎక్కువ
21. ఏ జతలో రెండు మూలకాలూ సాధారణంగా +3, +5 ఆక్సీకరణ స్థితులను చూపుతాయి? (a) P మరియు Sb (b) N మరియు O (c) F మరియు Cl (d) B మరియు Al
22. క్లోరిన్ చూపించే, కానీ ఫ్లోరిన్ ఎన్నడూ చూపించని ఆక్సీకరణ స్థితుల సమూహం ఏది? (a) −1 మాత్రమే (b) +1, +3, +5, +7 (c) 0 మాత్రమే (d) −1 మరియు 0
స్థాయి 3: సవాలు
23. మూలకం X, XCl₂ మరియు XCl₄ లను ఏర్పరుస్తుంది. కొద్దిగా వేడి చేసినప్పుడు XCl₄ Cl₂ ను కోల్పోతుంది, XO₂ HCl ని Cl₂ గా ఆక్సీకరిస్తుంది. X అంటే (a) Si (b) C (c) Ge (d) Pb
24. గ్రూపు 13 లో +1 ఆక్సీకరణ స్థితి స్థిరత్వం అనుసరించే క్రమం (a) Ga < In < Tl (b) Tl < In < Ga (c) In < Ga < Tl (d) Ga < Tl < In
25. గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఫాస్ఫరస్ P≡P గా కాకుండా P₄ గా ఉండటానికి కారణం (a) P–P ఏకబంధం చాలా బలహీనం (b) పెద్ద 3p ఆర్బిటాల పార్శ్వ అతివ్యాప్తి బలహీనం (c) ఫాస్ఫరస్కు ఒంటరి జంట లేదు (d) ఫాస్ఫరస్ నైట్రోజన్ కంటే ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మకమైనది
26. SF₆ ఉంటుంది కానీ OF₆ ఉండదు. సరైన కారణం (a) O, S కంటే తక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మకమైనది (b) O, S కంటే పెద్దది (c) O కు d ఆర్బిటాలు లేవు, ఆరు F పరమాణువులను ఉంచుకోలేనంత చిన్నది (d) O, F తో అసలు బంధం ఏర్పరచదు
27. Tl, Pb, Bi, Al, Si, N లలో ఎన్ని మూలకాలు వాటి సాధారణ రసాయనశాస్త్రంలో జడ జంట ప్రభావాన్ని స్పష్టంగా చూపుతాయి? (a) 2 (b) 4 (c) 3 (d) 5
28. అత్యంత రుణాత్మక ఎలక్ట్రాన్ గ్రాహ్య ఎంథాల్పీ ఉన్న మూలకం ఏది? (a) F (b) O (c) Br (d) Cl
29. ప్రతిపాదన (A): నైట్రోజన్ త్రిబంధంతో ద్విపరమాణుక అణువుగా ఉంటుంది, కానీ ఫాస్ఫరస్ P₄ గా ఉంటుంది.
కారణం (R): నైట్రోజన్ చిన్న పరిమాణం ప్రభావవంతమైన pπ–pπ అతివ్యాప్తికి వీలు కల్పిస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: గ్రూపు 15 లో కిందికి వెళ్లే కొద్దీ +5 స్థితి స్థిరత్వం తగ్గుతుంది, +3 స్థితి స్థిరత్వం పెరుగుతుంది.
వాక్యం II: బరువైన p-బ్లాక్ మూలకాలు తమ గ్రూపులోని తేలికైన సభ్యుల కంటే బలమైన సమియోజనీయ బంధాలను ఏర్పరుస్తాయి.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | ns² తర్వాత ఒకటి నుంచి ఆరు ఎలక్ట్రాన్లు np ఉపకర్పరంలోకి చేరతాయి. |
| 2 | a | గ్రూపు సంఖ్య − 10 = 15 − 10 = +5. |
| 3 | d | పీరియడ్ 6 మూలకం; 6s² జంటకు 4f, 5d వల్ల కవచ ప్రభావం తక్కువ. |
| 4 | b | ద్రవరూప అలోహం బ్రోమిన్ ఒక్కటే; Si, I, P ఘనపదార్థాలు. |
| 5 | b | ఆర్సెనిక్ లోహ, అలోహ ధర్మాలు రెండింటినీ చూపిస్తుంది. |
| 6 | d | ఫ్లోరిన్కు అత్యధిక ఋణవిద్యుదాత్మకత (4.0). |
| 7 | a | నాలుగు వేలన్సీ ఆర్బిటాలే (2s, 2p), NH₄⁺ లో లాగా. |
| 8 | c | అలోహ స్వభావం పెరుగుతుంది, కాబట్టి ఆక్సైడ్లు ఎక్కువ ఆమ్లయుతం. |
| 9 | b | చిన్న C పరమాణువులు పక్కలుగా బాగా అతివ్యాప్తి చెందుతాయి (C=C, C≡C). |
| 10 | a | జడ జంట ప్రభావం గ్రూపు సంఖ్య − 12 = +2 ను స్థిరపరుస్తుంది. |
| 11 | d | పూర్తి అంతర్భాగం: 4f¹⁴ 5d¹⁰, తర్వాత 6s² 6p². |
| 12 | c | బలహీన కవచ ప్రభావం Ga లో ప్రభావిత కేంద్రక ఆవేశాన్ని పెంచుతుంది. |
| 13 | a | Pb⁴⁺ సులభంగా స్థిరమైన Pb²⁺ గా మారుతుంది. |
| 14 | b | Sn²⁺ ఎక్కువ స్థిరమైన Sn⁴⁺ గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది. |
| 15 | d | N కు d ఆర్బిటాలు లేవు, కాబట్టి సమియోజీయత 5 సాధ్యం కాదు. |
| 16 | c | విలువలు: B 801, Tl 589, Ga 579, Al 577, In 558 kJ/mol. |
| 17 | b | Al₂O₃ ఆమ్లాలతోనూ క్షారాలతోనూ చర్య జరుపుతుంది. |
| 18 | a | జడ జంట ప్రభావం: 6s² గట్టిగా పట్టుబడి ఉంటుంది, బంధాలు బలహీనం. |
| 19 | d | పీరియడ్ 6 మూలకాలలో 5d¹⁰ 6s 6p కింద 4f¹⁴ ఉంటుంది. |
| 20 | c | నాలుగు వేలన్సీ ఆర్బిటాలే ఉన్నాయి, కాబట్టి సమియోజీయత 4 కు పరిమితం. |
| 21 | a | P, Sb రెండూ +3, +5 సమ్మేళనాలను ఏర్పరుస్తాయి; O ఎన్నడూ +5 చూపదు. |
| 22 | b | Cl d ఆర్బిటాలను వాడుతుంది; F కు అవి లేవు, అది అత్యధిక ఋణవిద్యుదాత్మకమైనది. |
| 23 | d | PbCl₄ → PbCl₂ + Cl₂; PbO₂ HCl ని ఆక్సీకరిస్తుంది. |
| 24 | a | జడ జంట ప్రభావం గ్రూపులో కిందికి పెరుగుతుంది. |
| 25 | b | బలహీన pπ–pπ అతివ్యాప్తి వల్ల P కు బహుళ బంధాలు బలహీనం. |
| 26 | c | పీరియడ్ 2 మూలకం: సమియోజీయత 4 కు పరిమితం, పరిమాణం చాలా చిన్నది. |
| 27 | c | Tl, Pb, Bi; Al, Si, N చూపవు. |
| 28 | d | Cl, F కంటే ఎక్కువ రుణాత్మకం; F చిన్న పరిమాణం వల్ల ఎలక్ట్రాన్ వికర్షణ ఎక్కువ. |
| 29 | a | చిన్న N బలమైన pπ–pπ బంధాలను ఇస్తుంది, ఇది N≡N ను వివరిస్తుంది. |
| 30 | c | బరువైన మూలకాలు బలహీన బంధాలను ఏర్పరుస్తాయి, అందుకే జడ జంట బంధంలో పాల్గొనదు. |
అధ్యాయం 1 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
p-బ్లాక్ = గ్రూపులు 13 నుంచి 18; చివరి ఎలక్ట్రాన్ p ఆర్బిటాల్లోకి చేరుతుంది. సాధారణ విన్యాసం ns² np¹⁻⁶ (గ్రూపు 18 లో ఉంచిన హీలియం, 1s², మినహాయింపు).
గ్రూపు ఆక్సీకరణ స్థితి = గ్రూపు సంఖ్య − 10 (గ్రూపు 13: +3 నుంచి గ్రూపు 18: Xe కు +8 వరకు).
గ్రూపులో కిందికి: పరమాణు వ్యాసార్ధం పెరుగుతుంది, అయనీకరణ ఎంథాల్పీ, ఋణవిద్యుదాత్మకత తగ్గుతాయి, లోహ స్వభావం పెరుగుతుంది.
పీరియడ్లో (గ్రూపు 13 → 17): వ్యాసార్ధం తగ్గుతుంది, అయనీకరణ ఎంథాల్పీ, ఋణవిద్యుదాత్మకత పెరుగుతాయి, ఆక్సైడ్లు క్షార/ద్విధాతుక నుంచి ఆమ్ల స్వభావానికి మారతాయి.
పది 3d ఎలక్ట్రాన్ల కవచ ప్రభావం బలహీనం కాబట్టి Ga (135 pm), Al (143 pm) కంటే చిన్నది.
గ్రూపు 15 నుంచి గ్రూపు 16 కు అయనీకరణ ఎంథాల్పీ తగ్గుతుంది (N > O, P > S), ఎందుకంటే సగం నిండిన p³ అదనపు స్థిరమైనది.
జడ జంట ప్రభావం: బరువైన మూలకాలలో ns² జంట బంధంలో పాల్గొనదు, కాబట్టి గ్రూపులో కిందికి (గ్రూపు ఆక్సీకరణ స్థితి − 2) ఎక్కువ స్థిరమవుతుంది: Tl⁺, Pb²⁺, Bi³⁺.
జడ జంట ప్రభావానికి కారణం: d, f ఎలక్ట్రాన్ల బలహీన కవచ ప్రభావం 6s జంటను గట్టిగా పట్టి ఉంచుతుంది.
ఫలితం: Tl³⁺, PbO₂, NaBiO₃ ఆక్సీకారకాలు; Sn²⁺ క్షయకారకం.
ప్రతి గ్రూపు మొదటి మూలకం (B, C, N, O, F) అసాధారణం: చిన్న పరిమాణం, అధిక ఋణవిద్యుదాత్మకత, d ఆర్బిటాలు లేవు.
మొదటి మూలకం: గరిష్ఠ సమియోజీయత 4; బలమైన pπ–pπ బహుళ బంధాలు (C=C, N≡N, O=O, C=O).
బరువైన మూలకాలు ఖాళీ d ఆర్బిటాలను వాడతాయి: విస్తరించిన అష్టకం (PCl₅, SF₆, IF₇), dπ–pπ బంధాలు.
ప్రతి గ్రూపులో కిందికి అలోహం → అర్ధలోహం → లోహం: B అలోహం, Ge/As/Sb/Te అర్ధలోహాలు, Tl/Pb/Bi/Po లోహాలు.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| గ్రూపు | వేలన్సీ విన్యాసం | గ్రూపు ఆక్సీకరణ స్థితి | బరువైన సభ్యుడు ఇష్టపడే తక్కువ స్థితి | మొదటి మూలకం ప్రత్యేకత |
|---|---|---|---|---|
| 13 | ns² np¹ | +3 | +1 (Tl) | B: సమియోజనీయం, గరిష్ఠ సమియోజీయత 4 |
| 14 | ns² np² | +4 | +2 (Pb) | C: శృంఖలీకరణం (catenation), pπ–pπ బంధాలు |
| 15 | ns² np³ | +5 | +3 (Bi) | N: N≡N, NCl₅ లేదు |
| 16 | ns² np⁴ | +6 | +4, +2 (Po) | O: O=O, OF₄ లేదు, ఎక్కువగా −2 |
| 17 | ns² np⁵ | +7 | −1 అతి సాధారణం | F: సమ్మేళనాలలో కేవలం −1 |
| 18 | ns² np⁶ | +8 (Xe) | +2, +4, +6 (Xe) | He: 1s², సమ్మేళనాలు లేవు |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Boring Aunties Gather In Teashops": ప్రతి పదం మొదటి అక్షరం ఒక మూలకం: B, Al, Ga, In, Tl (గ్రూపు 13).
"Can Silly Germans Sell Pickles": C, Si, Ge, Sn, Pb (గ్రూపు 14).
"Never Play Against Sachin Batting": N, P, As, Sb, Bi (గ్రూపు 15).
"Old Students Search Ten Poems" (O, S, Se, Te, Po), "Fat Cats Bring In Atoms" (F, Cl, Br, I, At).
జడ జంట గుర్తు, "బరువైనది బద్ధకంగా ఉంటుంది": అతి బరువైన సభ్యుడు తన s జంటను ఇంట్లోనే ఉంచుతుంది, అందుకే గ్రూపు సంఖ్య కంటే రెండు తక్కువ చూపిస్తుంది.
భావనల అనుసంధానం
పరిమాణం, అయనీకరణ ఎంథాల్పీ, ఋణవిద్యుదాత్మకత ధోరణులు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 9: మూలకాల వర్గీకరణ మరియు ధర్మాలలో ఆవర్తనత నుంచి వస్తాయి.
విస్తరించిన అష్టకాలు, VSEPR ఆకారాలు, pπ–pπ బంధం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 3: రసాయన బంధం మరియు అణు నిర్మాణంలో నిర్మితమవుతాయి.
PbO₂ ఆక్సీకరణ శక్తి, SnCl₂ క్షయకరణ శక్తి రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 7: రెడాక్స్ చర్యలు మరియు విద్యుత్ రసాయనశాస్త్రంతో అనుసంధానమవుతాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1, స్థాయి 4 (కొత్త NEET నమూనా)
31. జాబితా I (మూలకం) ను జాబితా II (వర్ణన) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. బోరాన్
B. జెర్మేనియం
C. బిస్మత్
D. థాలియం
జాబితా II
i. +3 కంటే +1 స్థితి ఎక్కువ స్థిరంగా ఉన్న లోహం
ii. గ్రూపు 14 అర్ధలోహం
iii. +5 కంటే +3 స్థితి ఎక్కువ స్థిరంగా ఉన్న గ్రూపు 15 లోహం
iv. గ్రూపు 13 అలోహం
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (d) A-i, B-ii, C-iii, D-iv
32. జాబితా I (వాస్తవం) ను జాబితా II (ప్రధాన కారణం) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. NCl₅ ఉండదు
B. PbCl₄ సులభంగా PbCl₂ గా విఘటనం చెందుతుంది
C. N₂ చాలా చర్యాశీలత లేనిది
D. SF₆ ఉంటుంది
జాబితా II
i. జడ జంట ప్రభావం
ii. బలమైన pπ–pπ త్రిబంధం
iii. ఖాళీ d ఆర్బిటాలు అష్టక విస్తరణకు వీలు కల్పిస్తాయి
iv. వేలన్సీ కవచంలో d ఆర్బిటాలు లేవు
(a) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii
33. జాబితా I (మూలకం) ను జాబితా II (సమ్మేళనాలలో దాని ఎక్కువ స్థిరమైన ఆక్సీకరణ స్థితి) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. Tl
B. Pb
C. Bi
D. Sn
జాబితా II
i. +3
ii. +1
iii. +4
iv. +2
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (c) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i
34. జాబితా I (ఆక్సైడ్) ను జాబితా II (స్వభావం) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. B₂O₃
B. Al₂O₃
C. Tl₂O
D. CO
జాబితా II
i. ద్విధాతుకం
ii. తటస్థం
iii. ఆమ్లయుతం
iv. క్షారయుతం
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. N మొదటి అయనీకరణ ఎంథాల్పీ O కంటే ఎక్కువ.
B. F ఎలక్ట్రాన్ గ్రాహ్య ఎంథాల్పీ Cl కంటే ఎక్కువ రుణాత్మకం.
C. గాలియం పరమాణు వ్యాసార్ధం అల్యూమినియం కంటే తక్కువ.
D. గ్రూపు 15 లో కిందికి ఋణవిద్యుదాత్మకత పెరుగుతుంది.
E. గ్రూపు 14 లో కిందికి లోహ స్వభావం పెరుగుతుంది.
(a) 2 (b) 4 (c) 5 (d) 3
36. p-బ్లాక్ గ్రూపు మొదటి మూలకం గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. నైట్రోజన్ గరిష్ఠ సమియోజీయత 4.
B. ఆక్సిజన్ సులభంగా pπ–pπ ద్విబంధాలను ఏర్పరుస్తుంది.
C. ఫ్లోరిన్ తన ఆక్సోఆమ్లాలలో ధన ఆక్సీకరణ స్థితులను చూపుతుంది.
D. బోరాన్ [BF₆]³⁻ ని ఏర్పరచలేదు.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
37. జడ జంట ప్రభావం గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఇది గ్రూపులో కిందికి ఎక్కువ స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
B. అంతర d, f ఎలక్ట్రాన్లు ns² జంటకు సరిగ్గా కవచం ఇవ్వకపోవడం వల్ల ఇది వస్తుంది.
C. ఇది Pb(IV) సమ్మేళనాలను మంచి క్షయకారకాలుగా చేస్తుంది.
D. ఇది Tl(III) కంటే Tl(I) ని ఎక్కువ స్థిరంగా చేస్తుంది.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
38. కింది ప్రజాతులలో ఎన్ని స్థిరమైన సమ్మేళనాలుగా లేదా అయానులుగా ఉన్నాయి?
PCl₅, NCl₅, SF₆, OF₄, [SiF₆]²⁻, [CF₆]²⁻, IF₇
(a) 3 (b) 5 (c) 4 (d) 2
39. గ్రూపులు 14, 15, 16, 17 లకు చెందిన నాలుగు పీరియడ్-2 మూలకాల మొదటి అయనీకరణ ఎంథాల్పీలు అదే క్రమంలో ఈ పట్టికలో ఇవ్వబడ్డాయి.
| మూలకం | W | X | Y | Z |
|---|---|---|---|---|
| IE₁ (kJ/mol) | 1086 | 1402 | 1314 | 1681 |
Y విలువ X కంటే తక్కువగా ఉండటానికి కారణం (a) Y పరమాణు వ్యాసార్ధం X కంటే ఎక్కువ (b) Y అర్ధలోహం (c) X లో అదనపు స్థిరమైన సగం నిండిన 2p³ ఉపకర్పరం ఉంది, Y జతగా ఉన్న ఎలక్ట్రాన్ను కోల్పోతుంది (d) Y కేంద్రక ఆవేశం X కంటే తక్కువ
40. గ్రూపు 13 కు పరమాణు వ్యాసార్ధం (y-అక్షం) వర్సెస్ పరమాణు సంఖ్య (x-అక్షం) గ్రాఫ్ B (85 pm) నుంచి Al (143 pm) కి పెరిగి, Ga (135 pm) వద్ద తగ్గి, తర్వాత In (167 pm), Tl (170 pm) కి పెరుగుతుంది. Ga వద్ద తగ్గుదలకు ప్రధాన కారణం (a) పది 3d ఎలక్ట్రాన్ల బలహీన కవచ ప్రభావం (b) జడ జంట ప్రభావం (c) లాంథనాయిడ్ సంకోచం (d) లోహం నుంచి అలోహానికి మార్పు
41. గ్రూపు 14 లోని మూలకం E రెండు ఆక్సైడ్లు EO, EO₂ లను ఏర్పరుస్తుంది. EO ఎక్కువ స్థిరమైన ఆక్సైడ్, EO₂ గాఢ HCl ని సులభంగా Cl₂ గా ఆక్సీకరిస్తుంది. E అంటే (a) C (b) Si (c) Sn (d) Pb
Q42, Q43 కోసం ఇది చదవండి. ఒక విద్యార్థిని పీరియడ్-3 p-బ్లాక్ మూలకాల అత్యధిక ఆక్సైడ్లు Al₂O₃, SiO₂, P₄O₁₀, SO₃, Cl₂O₇ లను తీసుకుంటుంది. ప్రతి దాన్ని సినా HCl తో, వేరుగా సినా NaOH తో కలిపి కదిపి, ఏవి చర్య జరుపుతాయో గమనిస్తుంది.
42. ఆమ్లంతోనూ క్షారంతోనూ చర్య జరిపే ఆక్సైడ్ ఏది? (a) SiO₂ (b) Al₂O₃ (c) P₄O₁₀ (d) Cl₂O₇
43. ఈ ఆక్సైడ్ల ఆమ్ల స్వభావం సరైన క్రమం (a) Cl₂O₇ < SO₃ < P₄O₁₀ < SiO₂ (b) SO₃ < SiO₂ < Cl₂O₇ < P₄O₁₀ (c) P₄O₁₀ < SiO₂ < SO₃ < Cl₂O₇ (d) SiO₂ < P₄O₁₀ < SO₃ < Cl₂O₇
44. జడ జంట ప్రభావంతోనే వివరించగల ఒక ఆక్సీకారకం, ఒక క్షయకారకం ఉన్న జత ఏది? (a) SnCl₄, PbCl₂ (b) CO₂, SiO₂ (c) SnCl₂, PbO₂ (d) TlCl, BCl₃
45. మూలకం X పీరియడ్ 4 లో ఉంది, భూస్థితిలో మూడు ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి, అది అర్ధలోహం. X అంటే (a) P (b) As (c) Sb (d) Ge
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | B అలోహం; Ge అర్ధలోహం; Bi +3 ను ఇష్టపడుతుంది; Tl +1 ను ఇష్టపడుతుంది |
| 32 | d | N కు d ఆర్బిటాలు లేవు; Pb లో జడ జంట; N≡N; S d ఆర్బిటాలను వాడుతుంది |
| 33 | a | Tl +1, Pb +2, Bi +3, Sn +4 (Sn²⁺ క్షయకారకం) |
| 34 | c | B₂O₃ ఆమ్లయుతం, Al₂O₃ ద్విధాతుకం, Tl₂O క్షారయుతం, CO తటస్థం |
| 35 | d | A, C, E సరైనవి; Cl కు ఎక్కువ రుణాత్మక ΔegH; గ్రూపులో కిందికి EN తగ్గుతుంది |
| 36 | b | F ఎప్పుడూ −1 (HOF లో కూడా); A, B, D సరైనవి |
| 37 | a | జడ జంట వల్ల Pb(IV) ఆక్సీకారకం అవుతుంది, క్షయకారకం కాదు |
| 38 | c | PCl₅, SF₆, [SiF₆]²⁻, IF₇ ఉన్నాయి; N, O, C సమియోజీయత 4 ని దాటలేవు |
| 39 | c | N కు సగం నిండిన 2p³; O జతగా ఉన్న 2p ఎలక్ట్రాన్ను సులభంగా కోల్పోతుంది |
| 40 | a | 3d ఎలక్ట్రాన్ల కవచ ప్రభావం బలహీనం, కాబట్టి Ga బాహ్య కవచం లోపలికి లాగబడుతుంది |
| 41 | d | Pb(II) స్థిర స్థితి; PbO₂ బలమైన ఆక్సీకారకం |
| 42 | b | Al₂O₃ ద్విధాతుకం |
| 43 | d | అలోహ స్వభావం పెరిగే కొద్దీ పీరియడ్ 3 లో ఆమ్లత్వం పెరుగుతుంది |
| 44 | c | Sn²⁺ → Sn⁴⁺ (క్షయకారకం); Pb⁴⁺ → Pb²⁺ (ఆక్సీకారకం) |
| 45 | b | As: [Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p³, మూడు ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్లు, అర్ధలోహం; Ge కు రెండు |