అధ్యాయం 2: ముఖ్య పదాలు — లిగాండ్లు, దంతికత, కీలేషన్, సమన్వయ సంఖ్య, సమన్వయ గోళం, హోమోలెప్టిక్/హెటిరోలెప్టిక్ (Key Terms: Ligands, Denticity, Chelation, Coordination Number, Coordination Sphere, Homoleptic/Heteroleptic)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
లిగాండ్ అంటే ఏమిటి, ఆవేశం ఆధారంగా, దాత పరమాణువుల సంఖ్య ఆధారంగా లిగాండ్లను ఎలా వర్గీకరిస్తారు.
దంతికత, ఉభయదంతి లిగాండ్లు, కీలేషన్ అర్థం.
లిగాండ్ల సంఖ్య నుండి కాకుండా, దాత పరమాణువుల నుండి సమన్వయ సంఖ్యను ఎలా కనుగొనాలి.
సమన్వయ సత్తాకం, సమన్వయ గోళం, ప్రతి అయాన్, సమన్వయ బహుఫలకం అనే పదాలు.
కేంద్ర పరమాణువు ఆక్సీకరణ సంఖ్యను ఎలా కనుగొనాలి.
హోమోలెప్టిక్, హెటిరోలెప్టిక్ సంక్లిష్టాలను ఎలా గుర్తించాలి.
2.1 కేంద్ర పరమాణువు, లిగాండ్లు
కేంద్ర పరమాణువు లేదా అయాన్ (Central atom or ion) అంటే సంక్లిష్టం మధ్యలో ఉన్న లోహం. దీనిలో ఎలక్ట్రాన్ జంటలను స్వీకరించే ఖాళీ ఆర్బిటాళ్లు ఉంటాయి. కాబట్టి ఇది లూఈస్ ఆమ్లంగా పనిచేస్తుంది. [Ni(CO)₄] లో కేంద్ర పరమాణువు Ni; [Fe(CN)₆]⁴⁻ లో అది Fe²⁺.
లిగాండ్ (Ligand) అంటే కేంద్ర పరమాణువుకు ఒక ఎలక్ట్రాన్ జంటను దానం చేసే అయాన్ లేదా అణువు. కాబట్టి ప్రతి లిగాండ్ ఒక లూఈస్ క్షారం. నిజంగా జంటను ఇచ్చే పరమాణువే దాత పరమాణువు (Donor atom). NH₃ లో దాత N; H₂O లో O; CO లో C.
సీలింగ్ ఫ్యాన్ హుక్ను ఊహించుకోండి. హుక్ (లోహం) కు నిర్దిష్ట సంఖ్యలో స్లాట్లు ఉంటాయి. ప్రతి లిగాండ్ తన ఒంటరి జంటలతో ఒకటి లేదా అంతకన్నా ఎక్కువ స్లాట్లలో ఇమిడిపోతుంది.
2.2 ఆవేశం ఆధారంగా లిగాండ్లు
| రకం | ఉదాహరణలు | సంక్లిష్టాలలో వాడే పేరు |
|---|---|---|
| ఋణాత్మక | Cl⁻, Br⁻, CN⁻, OH⁻, NO₂⁻, C₂O₄²⁻, SO₄²⁻ | chlorido, bromido, cyanido, hydroxido, nitrito-N, oxalato, sulfato |
| తటస్థ | H₂O, NH₃, CO, NO, en, py, PPh₃ | aqua, ammine, carbonyl, nitrosyl, ethane-1,2-diamine, pyridine, triphenylphosphine |
| ధనాత్మక (అరుదు) | NO⁺, NH₂NH₃⁺ | nitrosonium, hydrazinium |
2.3 దంతికత (Denticity)
దంతికత అంటే ఒక లిగాండ్ కేంద్ర పరమాణువుతో ఎన్ని దాత పరమాణువుల ద్వారా బంధిస్తుందో ఆ సంఖ్య. ఈ పదం "దంతాలు" నుండి వచ్చింది: లిగాండ్ ఎన్ని పళ్ళతో కరుస్తుందో అన్నమాట.
| దంతికత | అర్థం | ఉదాహరణలు (దాత పరమాణువులు) |
|---|---|---|
| ఏకదంతి (Unidentate / monodentate) | ఒక దాత పరమాణువు | NH₃ (N), H₂O (O), Cl⁻, CN⁻, CO (C) |
| ద్విదంతి (Bidentate) | రెండు దాత పరమాణువులు | en, H₂NCH₂CH₂NH₂ (2 N); ఆక్సలేట్, C₂O₄²⁻ (2 O); గ్లైసినేట్, H₂NCH₂COO⁻ (N, O) |
| త్రిదంతి (Tridentate) | మూడు దాత పరమాణువులు | dien, డైఇథిలీన్ట్రైఅమీన్ (3 N) |
| చతుర్దంతి (Tetradentate) | నాలుగు దాత పరమాణువులు | trien, ట్రైఇథిలీన్టెట్రాఅమీన్ (4 N) |
| షడ్దంతి (Hexadentate) | ఆరు దాత పరమాణువులు | EDTA⁴⁻ (2 N, 4 O) |
రెండు లేదా అంతకన్నా ఎక్కువ దాత పరమాణువులు ఉన్న లిగాండ్లను బహుదంతి (Polydentate) లిగాండ్లు అంటారు. EDTA వంటి కొన్ని లిగాండ్లు కొన్ని సంక్లిష్టాలలో తమకు ఉన్న దాత పరమాణువులకన్నా తక్కువ వాటిని వాడవచ్చు. అలాంటి లిగాండ్లను ఫ్లెక్సిడెంటేట్ (Flexidentate) లిగాండ్లు అంటారు. NEET కోసం, ప్రత్యేకంగా చెప్పకపోతే EDTA⁴⁻ ను షడ్దంతిగానే తీసుకోండి.
2.4 ఉభయదంతి లిగాండ్లు (Ambidentate ligands)
ఉభయదంతి లిగాండ్లో రెండు వేర్వేరు దాత పరమాణువులు ఉంటాయి, కానీ ఒకేసారి ఒక్కటి మాత్రమే వాడుతుంది. ఇది ఏకదంతి, ద్విదంతి కాదు.
| లిగాండ్ | దేని ద్వారా బంధిస్తుంది | పేరు |
|---|---|---|
| NO₂⁻ | N | nitrito-N (పాత పేరు: nitro) |
| NO₂⁻ | O (ONO⁻ గా) | nitrito-O (పాత పేరు: nitrito) |
| SCN⁻ | S | thiocyanato-S |
| SCN⁻ | N (NCS⁻ గా) | thiocyanato-N (పాత పేరు: isothiocyanato) |
| CN⁻ | C | cyanido |
| CN⁻ | N | isocyanido |
ఉభయదంతి లిగాండ్ల వల్ల బంధన సాదృశ్యం (linkage isomerism) వస్తుంది (అధ్యాయం 4).
2.5 కీలేషన్ (Chelation)
ఒక బహుదంతి లిగాండ్ ఒకే లోహ అయాన్తో రెండు లేదా అంతకన్నా ఎక్కువ దాత పరమాణువుల ద్వారా బంధించినప్పుడు ఒక వలయం ఏర్పడుతుంది. ఈ వలయాన్ని కీలేట్ వలయం (Chelate ring) అనీ, ఆ లిగాండ్ను కీలేటింగ్ లిగాండ్ (Chelating ligand) అనీ అంటారు. ఈ పదం గ్రీకు భాషలో "పీత కొండి" అనే అర్థం నుండి వచ్చింది. ఒక పీత రెండు కొండ్లతో గులకరాయిని గట్టిగా పట్టుకున్నట్లు ఊహించుకోండి.
[Co(en)₃]³⁺ లో ప్రతి en ఒక ఐదు సభ్యాల వలయాన్ని ఏర్పరుస్తుంది: Co–N–C–C–N. మూడు en లిగాండ్లు మూడు కీలేట్ వలయాలను ఇస్తాయి. EDTA⁴⁻ ఒక లోహ అయాన్ చుట్టూ చుట్టుకుని ఐదు ఐదు-సభ్యాల కీలేట్ వలయాలను ఏర్పరుస్తుంది.
కీలేట్ ప్రభావం (Chelate effect): ఏకదంతి లిగాండ్లు ఉన్న ఇలాంటి సంక్లిష్టం కంటే కీలేట్ సంక్లిష్టం ఎక్కువ స్థిరమైనది. ఉదాహరణకు, [Ni(NH₃)₆]²⁺ కంటే [Ni(en)₃]²⁺ ఎక్కువ స్థిరమైనది, రెండింటిలోనూ ఆరు Ni–N బంధాలే ఉన్నా. ఒక en రెండు NH₃ లను భర్తీ చేస్తుంది, కాబట్టి ఎక్కువ స్వేచ్ఛా కణాలు ఏర్పడి ఎంట్రోపీ పెరుగుతుంది. ఐదు, ఆరు సభ్యాల వలయాలలో వలయ వికృతి (ring strain) తక్కువ, కాబట్టి అవి అత్యంత స్థిరమైనవి.
2.6 సమన్వయ సంఖ్య (Coordination number)
సమన్వయ సంఖ్య (CN) అంటే కేంద్ర పరమాణువుతో నేరుగా బంధించబడిన దాత పరమాణువుల సంఖ్య. లిగాండ్లను కాదు, దాత పరమాణువులను లెక్కించండి.
| సంక్లిష్టం | లిగాండ్లు | CN |
|---|---|---|
| [Ag(NH₃)₂]⁺ | 2 ఏకదంతి | 2 |
| [Ni(CO)₄] | 4 ఏకదంతి | 4 |
| [Co(NH₃)₆]³⁺ | 6 ఏకదంతి | 6 |
| [Co(en)₃]³⁺ | 3 ద్విదంతి | 6 |
| [Fe(C₂O₄)₃]³⁻ | 3 ద్విదంతి | 6 |
| [Co(en)₂Cl₂]⁺ | 2 ద్విదంతి + 2 ఏకదంతి | 6 |
| [Ca(EDTA)]²⁻ | 1 షడ్దంతి | 6 |
σ బంధాలను మాత్రమే లెక్కిస్తారు. లోహ కార్బొనిల్లలో ఉండే π ప్రతిబంధం (π back-bonding) CN ను మార్చదు.
2.7 సమన్వయ సత్తాకం, గోళం, ప్రతి అయాన్లు, బహుఫలకం
సమన్వయ సత్తాకం (Coordination entity): కేంద్ర పరమాణువు, దానికి అతుక్కున్న లిగాండ్లు కలిసిన యూనిట్; ఉదాహరణకు [CoCl₃(NH₃)₃] లేదా [Fe(CN)₆]⁴⁻. ఇది తటస్థంగా, కాటాయాన్గా లేదా ఆనయాన్గా ఉండవచ్చు.
సమన్వయ గోళం (Coordination sphere): చతురస్ర బ్రాకెట్ల లోపల రాసిన కేంద్ర పరమాణువు, లిగాండ్లు. ద్రావణంలో ఇది ఒకే యూనిట్గా ప్రవర్తిస్తుంది.
ప్రతి అయాన్లు (Counter ions): బ్రాకెట్ బయట ఉన్న అయాన్లు. K₄[Fe(CN)₆] లో ప్రతి అయాన్లు K⁺; [Cu(NH₃)₄]SO₄ లో ప్రతి అయాన్ SO₄²⁻.
సమన్వయ బహుఫలకం (Coordination polyhedron): కేంద్ర పరమాణువు చుట్టూ దాత పరమాణువులు ఏర్పరిచే ఆకారం. సాధారణ ఆకారాలు: రేఖీయ (CN 2), చతుర్ముఖీయ, చతురస్ర సమతల (CN 4), అష్టముఖీయ (CN 6).
2.8 కేంద్ర పరమాణువు ఆక్సీకరణ సంఖ్య
కేంద్ర పరమాణువు ఆక్సీకరణ సంఖ్య (Oxidation number) అంటే, అన్ని లిగాండ్లను వాటి ఎలక్ట్రాన్ జంటలతో సహా తీసివేసితే దానిపై మిగిలే ఆవేశం. సరళమైన మొత్తం రాయండి:
తటస్థ లిగాండ్లు (H₂O, NH₃, CO, en, py) సున్నాను కలుపుతాయి.
2.9 హోమోలెప్టిక్, హెటిరోలెప్టిక్ సంక్లిష్టాలు
హోమోలెప్టిక్ (Homoleptic): ఒకే రకమైన లిగాండ్ మాత్రమే. ఉదాహరణలు: [Co(NH₃)₆]³⁺, [Fe(CN)₆]⁴⁻, [Ni(CO)₄], [Cu(NH₃)₄]²⁺.
హెటిరోలెప్టిక్ (Heteroleptic): ఒకటి కంటే ఎక్కువ రకాల లిగాండ్లు. ఉదాహరణలు: [Co(NH₃)₄Cl₂]⁺, [Pt(NH₃)₂Cl₂], [Co(en)₂(NO₂)Cl]⁺.
ప్రతి అయాన్లను లెక్కలోకి తీసుకోరు. [Co(NH₃)₆]Cl₃ కూడా హోమోలెప్టిక్ సంక్లిష్టమే.
సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 2.1: (i) en, (ii) C₂O₄²⁻, (iii) EDTA⁴⁻, (iv) NO₂⁻ ల దాత పరమాణువులు, దంతికత తెలపండి.
సాధన: (i) రెండు N పరమాణువులు: ద్విదంతి. (ii) రెండు O పరమాణువులు: ద్విదంతి. (iii) రెండు N, నాలుగు O: షడ్దంతి. (iv) N లేదా O, ఒకేసారి ఒక్కటి: ఏకదంతి, ఉభయదంతి.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.2: [Co(en)₂Cl₂]⁺, [Pt(NH₃)₂Cl₂] లలో లోహం సమన్వయ సంఖ్య కనుగొనండి.
సాధన: [Co(en)₂Cl₂]⁺: 2 × 2 + 2 × 1 = 6. [Pt(NH₃)₂Cl₂]: 2 × 1 + 2 × 1 = 4.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.3: (i) [Ni(CO)₄], (ii) Na₃[Co(NO₂)₆], (iii) [Cr(NH₃)₃(H₂O)₃]Cl₃ లలో లోహం ఆక్సీకరణ సంఖ్య కనుగొనండి.
సాధన: (i) CO తటస్థం, కాబట్టి Ni = 0. (ii) 3(+1) + x + 6(−1) = 0, కాబట్టి Co = +3. (iii) కాటాయాన్ [Cr(NH₃)₃(H₂O)₃]³⁺, అన్ని లిగాండ్లూ తటస్థం, కాబట్టి Cr = +3.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.4: హోమోలెప్టిక్ లేదా హెటిరోలెప్టిక్గా వర్గీకరించండి: [Fe(CN)₆]³⁻, [Co(NH₃)₅Cl]²⁺, [Cr(en)₃]³⁺, [Pt(en)Cl₂].
సాధన: హోమోలెప్టిక్: [Fe(CN)₆]³⁻, [Cr(en)₃]³⁺. హెటిరోలెప్టిక్: [Co(NH₃)₅Cl]²⁺, [Pt(en)Cl₂].
సాధించిన ఉదాహరణ 2.5: ఒక సంక్లిష్టంలో Co³⁺, ఒక en, ఒక ఆక్సలేట్, రెండు NH₃ ఉన్నాయి. దాని CN, ఆవేశం కనుగొనండి.
సాధన: CN = 2 + 2 + 1 + 1 = 6. ఆవేశం = +3 + 0 + (−2) + 0 = +1. అయాన్ [Co(en)(C₂O₄)(NH₃)₂]⁺.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.6: (i) [Co(en)₃]³⁺, (ii) [Cr(C₂O₄)₃]³⁻, (iii) [Co(EDTA)]⁻ లలో ఎన్ని కీలేట్ వలయాలు ఉన్నాయి?
సాధన: ప్రతి ద్విదంతి లిగాండ్ ఒక వలయాన్ని మూస్తుంది. (i) 3. (ii) 3. (iii) EDTA ఆరు పరమాణువుల ద్వారా బంధిస్తుంది. ఒకే లిగాండ్లోని ఆరు దాత పరమాణువులు 6 − 1 = 5 వలయాలను మూస్తాయి. కాబట్టి 5 కీలేట్ వలయాలు, అన్నీ ఐదు-సభ్యాలవి.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.7: గోధుమ వలయ సంక్లిష్టం (brown ring complex) [Fe(H₂O)₅(NO)]SO₄ లో NO లిగాండ్ను NO⁺ గా తీసుకుంటారు. Fe ఆక్సీకరణ సంఖ్య కనుగొనండి.
సాధన: SO₄²⁻ బయట ఉంది, కాబట్టి సంక్లిష్ట కాటాయాన్ [Fe(H₂O)₅(NO)]²⁺. అందువల్ల x + 5(0) + (+1) = +2, అంటే x = +1.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.8: [Ni(NH₃)₆]²⁺ కంటే [Ni(en)₃]²⁺ ఎందుకు ఎక్కువ స్థిరమైనది?
సాధన: రెండింటిలోనూ ఆరు Ni–N బంధాలు ఉన్నాయి, కాబట్టి బంధ శక్తులు దాదాపు సమానం. కానీ [Ni(NH₃)₆]²⁺ + 3en → [Ni(en)₃]²⁺ + 6NH₃ చర్యలో 4 కణాలు 7 అవుతాయి. ఎంట్రోపీ పెరుగుతుంది, కాబట్టి కీలేట్కు అనుకూలం. ఇదే కీలేట్ ప్రభావం.
త్వరిత పునశ్చరణ
లిగాండ్ = లూఈస్ క్షారం (ఎలక్ట్రాన్ జంట దాత); కేంద్ర పరమాణువు = లూఈస్ ఆమ్లం.
దంతికత = ఒక లిగాండ్లోని దాత పరమాణువుల సంఖ్య; EDTA⁴⁻ షడ్దంతి.
ఉభయదంతి లిగాండ్లు (NO₂⁻, SCN⁻, CN⁻) రెండు సాధ్యమైన పరమాణువులలో ఒకదాని ద్వారా బంధిస్తాయి; అవి ఏకదంతి.
కీలేట్ = ఒక బహుదంతి లిగాండ్ ఒక లోహంపై ఏర్పరిచే వలయం; కీలేట్లు అధిక స్థిరమైనవి (కీలేట్ ప్రభావం).
CN = బంధించిన దాత పరమాణువుల సంఖ్య, లిగాండ్ల సంఖ్య కాదు.
ఆక్సీకరణ సంఖ్య: x + లిగాండ్ ఆవేశాల మొత్తం = సత్తాకంపై ఆవేశం.
హోమోలెప్టిక్ = ఒకే రకమైన లిగాండ్; హెటిరోలెప్టిక్ = ఒకటి కంటే ఎక్కువ రకాలు.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
NO₂⁻ లేదా SCN⁻ ను ద్విదంతి అనడం. అవి ఉభయదంతి, ఏకదంతి.
en, ox లేదా EDTA సంక్లిష్టాలలో CN = లిగాండ్ల సంఖ్య అని తీసుకోవడం. [Fe(C₂O₄)₃]³⁻ CN 6, 3 కాదు.
సంక్లిష్ట అయాన్ ఆవేశం కనుగొనేటప్పుడు ప్రతి అయాన్ను మర్చిపోవడం.
ప్రశ్న NO⁺ అని చెప్పినప్పుడు నైట్రోప్రూసైడ్ లేదా గోధుమ వలయ సంక్లిష్టంలోని NO ను తటస్థంగా తీసుకోవడం.
Cl⁻ ప్రతి అయాన్ల వల్ల [Co(NH₃)₆]Cl₃ ను హెటిరోలెప్టిక్ అనడం.
EDTA కీలేట్ వలయాలను 6 గా లెక్కించడం. ఆరు దాత పరమాణువులు ఉన్న ఒక లిగాండ్ 5 వలయాలను మూస్తుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. లిగాండ్ దేనిలా ప్రవర్తిస్తుంది? (a) లూఈస్ ఆమ్లం (b) లూఈస్ క్షారం (c) ఆక్సీకరణి (d) బ్రోన్స్టెడ్ ఆమ్లం
2. వీటిలో ద్విదంతి లిగాండ్ ఏది? (a) NH₃ (b) Cl⁻ (c) NO₂⁻ (d) C₂O₄²⁻
3. EDTA⁴⁻ దంతికత (a) 6 (b) 4 (c) 2 (d) 5
4. వీటిలో ఉభయదంతి లిగాండ్ ఏది? (a) en (b) H₂O (c) SCN⁻ (d) NH₃
5. [Ni(CO)₄] లో Ni సమన్వయ సంఖ్య (a) 2 (b) 4 (c) 6 (d) 8
6. వీటిలో హోమోలెప్టిక్ సంక్లిష్టం ఏది? (a) [Co(NH₃)₄Cl₂]⁺ (b) [Pt(NH₃)₂Cl₂] (c) [Cu(NH₃)₄]²⁺ (d) [Co(en)₂Cl₂]⁺
7. K₃[Fe(CN)₆] లో సమన్వయ గోళం (a) K₃ (b) [Fe(CN)₆]³⁻ (c) CN⁻ మాత్రమే (d) Fe³⁺ మాత్రమే
8. వీటిలో తటస్థ లిగాండ్ ఏది? (a) CO (b) CN⁻ (c) OH⁻ (d) NO₂⁻
9. ఈథేన్-1,2-డైఅమీన్లో దాత పరమాణువులు (a) రెండు C పరమాణువులు (b) ఒక N పరమాణువు (c) రెండు N పరమాణువులు (d) నాలుగు H పరమాణువులు
10. [Ni(CO)₄] సమన్వయ బహుఫలకం (a) చతురస్ర సమతలం (b) అష్టముఖీయం (c) రేఖీయం (d) చతుర్ముఖీయం
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. [Co(en)₂Cl₂]Cl లో Co సమన్వయ సంఖ్య, ఆక్సీకరణ స్థితి వరుసగా (a) 6, +2 (b) 4, +3 (c) 4, +1 (d) 6, +3
12. [Fe(H₂O)₅(NO)]SO₄ లో NO, NO⁺ గా ఉంది. Fe ఆక్సీకరణ స్థితి (a) +1 (b) +2 (c) +3 (d) 0
13. [Co(en)₃]³⁺ లో కీలేట్ వలయాల సంఖ్య (a) 6 (b) 2 (c) 3 (d) 1
14. ఏ లిగాండ్ కీలేట్ వలయాన్ని ఏర్పరచలేదు? (a) en (b) C₂O₄²⁻ (c) గ్లైసినేట్ (d) NH₃
15. సమన్వయ సంఖ్య 6 ఉన్న హెటిరోలెప్టిక్ సంక్లిష్టం ఏది? (a) [Co(NH₃)₆]³⁺ (b) [Co(en)₂(NO₂)Cl]⁺ (c) [Fe(CN)₆]⁴⁻ (d) [Ni(CO)₄]
16. [Cr(C₂O₄)₃]³⁻ లో Cr సమన్వయ సంఖ్య, ఆక్సీకరణ సంఖ్యల మొత్తం (a) 9 (b) 6 (c) 12 (d) 10
17. ఉభయదంతి లిగాండ్ గురించి ఏ వాక్యం సరైనది? (a) ఇది ఒకేసారి రెండు పరమాణువుల ద్వారా బంధిస్తుంది (b) ఇది రెండు దాత పరమాణువులలో ఏదైనా ఒకదాని ద్వారా, ఒకేసారి ఒక్కటిగా, బంధించగలదు (c) ఇది ఎప్పుడూ కీలేట్ను ఏర్పరుస్తుంది (d) ఇది ఎప్పుడూ తటస్థం
18. [Pt(NH₃)₂Cl(NO₂)] లో Pt ఆక్సీకరణ స్థితి (a) +4 (b) 0 (c) +2 (d) +1
19. Fe³⁺ మూడు ఆక్సలేట్ అయాన్లతో కలుస్తుంది. సంక్లిష్ట అయాన్పై ఆవేశం (a) +3 (b) −3 (c) −6 (d) 0
20. ఏ జతలో రెండు లిగాండ్లూ బహుదంతి? (a) en, EDTA⁴⁻ (b) en, NH₃ (c) పిరిడిన్, ఆక్సలేట్ (d) Cl⁻, en
21. [Ca(EDTA)]²⁻ లో Ca సమన్వయ సంఖ్య (a) 2 (b) 4 (c) 1 (d) 6
22. [Pt(NH₃)₄][PtCl₄] కు ఏ వాక్యం సరైనది? (a) రెండు Pt పరమాణువులూ +2, సమన్వయ సంఖ్య 4 (b) కాటాయాన్లో Pt(+4), ఆనయాన్లో Pt(0) (c) కాటాయాన్ సమన్వయ సంఖ్య 6 (d) ఇది ద్వంద్వ లవణం
స్థాయి 3: సవాలు
23. EDTA⁴⁻ తన అన్ని దాత పరమాణువుల ద్వారా ఒక లోహ అయాన్తో బంధించినప్పుడు ఏర్పడే ఐదు-సభ్యాల కీలేట్ వలయాల సంఖ్య (a) 4 (b) 6 (c) 5 (d) 3
24. ఏ జాతిలో లోహం ఆక్సీకరణ స్థితి సున్నా? (a) [Fe(CN)₆]⁴⁻ (b) [Ni(CN)₄]²⁻ (c) [Cr(H₂O)₆]³⁺ (d) [Fe(CO)₅]
25. ఏ సంక్లిష్టంలో సమన్వయ సంఖ్య లిగాండ్ల సంఖ్యకు సమానం కాదు? (a) [Co(NH₃)₆]³⁺ (b) [Ni(CO)₄] (c) [Fe(C₂O₄)₃]³⁻ (d) [Ag(NH₃)₂]⁺
26. [Co(en)(C₂O₄)(NH₃)₂]⁺ లో Co ఆక్సీకరణ స్థితి, సమన్వయ సంఖ్య (a) +1, 4 (b) +3, 6 (c) +3, 4 (d) +2, 6
27. ఒక Co(III) సంక్లిష్టంలో రెండు en, రెండు Cl⁻ లిగాండ్లు ఉన్నాయి. దాని సరైన ఫార్ములా (a) [Co(en)₂Cl₂]⁺ (b) [Co(en)₂Cl₂]⁻ (c) [Co(en)₂Cl₂]³⁺ (d) [Co(en)₂Cl₂]
28. గ్లైసినేట్ అయాన్, H₂NCH₂COO⁻, ఒక (a) ద్విదంతి తటస్థ లిగాండ్ (b) ఏకదంతి తటస్థ లిగాండ్ (c) కేవలం ఏకదంతి ఉభయదంతి లిగాండ్ (d) N, O దాతలు ఉన్న ద్విదంతి ఆనయానిక్ లిగాండ్
29. ప్రతిపాదన (A): [Co(NH₃)₆]³⁺ కంటే [Co(en)₃]³⁺ ఎక్కువ స్థిరమైనది. కారణం (R): ఈథేన్-1,2-డైఅమీన్ తటస్థ లిగాండ్. (a) రెండూ సత్యం, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సత్యం, R, A ను వివరించదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం
30. వాక్యం I: ఒక లోహం సమన్వయ సంఖ్య ఎప్పుడూ దానికి అతుక్కున్న లిగాండ్ల సంఖ్యకు సమానం. వాక్యం II: [Co(en)₃]³⁺ లో Co సమన్వయ సంఖ్య 6. (a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | లిగాండ్లు ఎలక్ట్రాన్ జంటలను దానం చేస్తాయి |
| 2 | d | ఆక్సలేట్ రెండు O పరమాణువుల ద్వారా బంధిస్తుంది |
| 3 | a | 2 N + 4 O దాత పరమాణువులు |
| 4 | c | SCN⁻, S లేదా N ద్వారా బంధిస్తుంది |
| 5 | b | నాలుగు CO, ప్రతిదీ ఏకదంతి |
| 6 | c | NH₃ లిగాండ్లు మాత్రమే |
| 7 | b | బ్రాకెట్లోని యూనిట్టే గోళం |
| 8 | a | CO పై ఆవేశం లేదు |
| 9 | c | ప్రతి NH₂ సమూహం ఒక N ను ఇస్తుంది |
| 10 | d | Ni(0), CN 4, చతుర్ముఖీయం |
| 11 | d | x − 2 = +1 అంటే +3; 4 + 2 = 6 |
| 12 | a | x + 1 = +2 అంటే +1 |
| 13 | c | ప్రతి en కు ఒక వలయం |
| 14 | d | NH₃ లో ఒకే దాత పరమాణువు |
| 15 | b | en, NO₂⁻, Cl⁻; 4 + 1 + 1 = 6 |
| 16 | a | CN 6 + ఆక్సీకరణ సంఖ్య 3 = 9 |
| 17 | b | ఒకేసారి ఒక దాత పరమాణువు మాత్రమే |
| 18 | c | x − 1 − 1 = 0 అంటే +2 |
| 19 | b | +3 + 3(−2) = −3 |
| 20 | a | en ద్విదంతి, EDTA షడ్దంతి |
| 21 | d | EDTA ఆరు దాత పరమాణువులను ఇస్తుంది |
| 22 | a | +2 కాటాయాన్, −2 ఆనయాన్, రెండింటిలో Pt(II) |
| 23 | c | ఒకే లిగాండ్లోని ఆరు దాత పరమాణువులు 5 వలయాలను మూస్తాయి |
| 24 | d | CO తటస్థం; Fe(0) |
| 25 | c | 3 లిగాండ్లు కానీ CN 6 |
| 26 | b | x − 2 = +1 అంటే +3; 2 + 2 + 2 = 6 |
| 27 | a | +3 + 2(−1) = +1 |
| 28 | d | ఆనయానిక్; N, O ద్వారా బంధిస్తుంది |
| 29 | b | A ను కీలేట్ ప్రభావం వివరిస్తుంది, తటస్థత కాదు |
| 30 | d | CN దాత పరమాణువులను లెక్కిస్తుంది, లిగాండ్లను కాదు |
అధ్యాయం 2 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
కేంద్ర పరమాణువు లేదా అయాన్ = లూఈస్ ఆమ్లం (ఎలక్ట్రాన్ జంట స్వీకర్త); లిగాండ్ = లూఈస్ క్షారం (ఎలక్ట్రాన్ జంట దాత).
లిగాండ్లో నిజంగా బంధించే పరమాణువే దాత పరమాణువు (NH₃ లో N, H₂O లో O, CO లో C).
దంతికత = ఒక లిగాండ్ వాడే దాత పరమాణువుల సంఖ్య: ఏకదంతి (Cl⁻, NH₃), ద్విదంతి (en, ox²⁻, gly⁻), షడ్దంతి (EDTA⁴⁻).
ఉభయదంతి లిగాండ్లకు రెండు సాధ్యమైన దాత పరమాణువులు ఉంటాయి, కానీ ఒకేసారి ఒక్కటే వాడతాయి: NO₂⁻/ONO⁻, SCN⁻/NCS⁻, CN⁻/NC⁻.
ఒక లోహానికి రెండు లేదా అంతకన్నా ఎక్కువ పరమాణువుల ద్వారా బంధించే బహుదంతి లిగాండ్ వలయాన్ని ఏర్పరుస్తుంది: కీలేట్.
కీలేట్ ప్రభావం: ఏకదంతి లిగాండ్ల ఇలాంటి సంక్లిష్టాల కంటే కీలేట్లు ఎక్కువ స్థిరమైనవి.
సమన్వయ సంఖ్య (CN) = లోహానికి బంధించిన దాత పరమాణువుల సంఖ్య (సిగ్మా బంధాలు మాత్రమే).
సాధారణ CN: 2 (రేఖీయం), 4 (చతుర్ముఖీయం లేదా చతురస్ర సమతలం), 6 (అష్టముఖీయం); [Fe(CO)₅] లో 5.
సమన్వయ గోళం = [ ] లోపల ఉన్న లోహం + లిగాండ్లు; ప్రతి అయాన్లు బయట ఉంటాయి.
సమన్వయ బహుఫలకం = లోహం చుట్టూ దాత పరమాణువులు ఏర్పరిచే ఆకారం.
ఆక్సీకరణ సంఖ్య x: x + లిగాండ్ ఆవేశాల మొత్తం = సంక్లిష్టంపై ఆవేశం.
హోమోలెప్టిక్ = ఒకే రకమైన లిగాండ్ ([Co(NH₃)₆]³⁺); హెటిరోలెప్టిక్ = ఒకటి కంటే ఎక్కువ రకాలు ([Co(NH₃)₄Cl₂]⁺).
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| లిగాండ్ | ఆవేశం | దాత పరమాణువు(లు) | దంతికత |
|---|---|---|---|
| NH₃, H₂O, CO, py | 0 | N, O, C, N | 1 |
| Cl⁻, OH⁻, F⁻ | −1 | Cl, O, F | 1 |
| CN⁻, NO₂⁻, SCN⁻ | −1 | C లేదా N; N లేదా O; S లేదా N | 1 (ఉభయదంతి) |
| en (H₂NCH₂CH₂NH₂) | 0 | 2 N | 2 |
| ox²⁻ (C₂O₄²⁻) | −2 | 2 O | 2 |
| gly⁻ (గ్లైసినేట్) | −1 | 1 N, 1 O | 2 |
| dien (డైఇథిలీన్ట్రైఅమీన్) | 0 | 3 N | 3 |
| EDTA⁴⁻ | −4 | 2 N, 4 O | 6 |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"దాతలను లెక్కించు, లిగాండ్లను కాదు" (Count Donors, Not Ligands): CN దాత పరమాణువులను లెక్కిస్తుంది; మూడు en లకు CN 6, 3 కాదు.
EDTA "2 + 4 = 6": 2 నైట్రోజన్లు + 4 కార్బాక్సిలేట్ ఆక్సిజన్లు = షడ్దంతి.
ఉభయదంతి త్రయం "Nice Spicy Chai": N — NO₂⁻ (నైట్రైట్), S — SCN⁻ (థయోసయనేట్), C — CN⁻ (సయనైడ్). ప్రతి పదంలోని మొదటి అక్షరం ఆ లిగాండ్ను గుర్తు చేస్తుంది.
"కీలా = కొండి": కీలేటింగ్ లిగాండ్ పీత కొండిలా లోహాన్ని రెండు వైపులా పట్టుకుంటుంది, అందుకే గట్టిగా పట్టుకుంటుంది.
భావనల అనుసంధానం
లూఈస్ ఆమ్లాలు, క్షారాలు, ఒంటరి జంటల నుండి ఏర్పడే సిగ్మా బంధాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 3: రసాయన బంధం, అణు నిర్మాణం నుండి వస్తాయి.
ఆక్సీకరణ సంఖ్య నియమాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 7: రెడాక్స్ చర్యలు, విద్యుత్ రసాయన శాస్త్రంలోనివే.
కీలేట్ల అధిక స్థిరత్వం అనేది రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 6: సమతుల్యంలోని సమతుల్య స్థిరాంకం (స్థిరత్వ స్థిరాంకం) ఆలోచన.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2, స్థాయి 4 (కొత్త NEET నమూనా)
31. జాబితా I (లిగాండ్) ను జాబితా II (దంతికత) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. en B. dien C. EDTA⁴⁻ D. NO₂⁻
జాబితా II: (i) 1 (ii) 2 (iii) 3 (iv) 6
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-iii, B-ii, C-iv, D-i
32. జాబితా I (సంక్లిష్టం) ను జాబితా II (సమన్వయ సంఖ్య) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. [Co(en)₃]³⁺ B. [Ni(CO)₄] C. [Ag(NH₃)₂]⁺ D. [Fe(CO)₅]
జాబితా II: (i) 2 (ii) 4 (iii) 5 (iv) 6
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (d) A-i, B-ii, C-iv, D-iii
33. జాబితా I (సమ్మేళనం) ను జాబితా II (లోహం ఆక్సీకరణ స్థితి) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. K₃[Fe(C₂O₄)₃] B. [Ni(CO)₄] C. K₄[Fe(CN)₆] D. [Ag(CN)₂]⁻
జాబితా II: (i) 0 (ii) +1 (iii) +2 (iv) +3
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
34. జాబితా I (లిగాండ్) ను జాబితా II (వాడే దాత పరమాణువులు) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. EDTA⁴⁻ B. గ్లైసినేట్ C. ఆక్సలేట్ D. ఈథేన్-1,2-డైఅమీన్
జాబితా II: (i) రెండు N (ii) రెండు O (iii) ఒక N, ఒక O (iv) రెండు N, నాలుగు O
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ప్రతి ఉభయదంతి లిగాండ్ ఏకదంతి.
B. [Fe(C₂O₄)₃]³⁻ లో Fe యొక్క CN 3.
C. [Co(NH₃)₄Cl₂]⁺ హెటిరోలెప్టిక్ సంక్లిష్టం.
D. లిగాండ్లు లూఈస్ ఆమ్లాలుగా పనిచేస్తాయి.
E. ఏకదంతి లిగాండ్లు ఉన్న ఇలాంటి సంక్లిష్టం కంటే కీలేట్ ఎక్కువ స్థిరమైనది.
(a) 3 (b) 2 (c) 4 (d) 5
36. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. K₂[Ni(CN)₄] లో నికెల్ +2 స్థితిలో ఉంది.
B. [Fe(CO)₅] లో ఇనుము +5 స్థితిలో ఉంది.
C. [Cr(NH₃)₃(H₂O)₃]Cl₃ లో Cr యొక్క CN 6.
D. ఒక లోహ అయాన్ చుట్టూ చుట్టుకున్న ఒక EDTA⁴⁻ ఐదు కీలేట్ వలయాలను ఏర్పరుస్తుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, C, D మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. en, C₂O₄²⁻, gly⁻, NO₂⁻, SCN⁻, dmg⁻ (డైమిథైల్గ్లైఆక్సిమేట్), py (పిరిడిన్) జాబితాలో ఎన్ని ద్విదంతి?
(a) 3 (b) 5 (c) 2 (d) 4
38. [Pt(en)₂Cl₂]²⁺ అయాన్ గురించి సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. Pt +4 స్థితిలో ఉంది.
B. Pt యొక్క CN 6.
C. సంక్లిష్టం హోమోలెప్టిక్.
D. ఇందులో రెండు కీలేట్ వలయాలు ఉన్నాయి.
(a) A, C మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
39. ఒక విద్యార్థి ఈ పట్టిక తయారు చేశాడు. ఏ వరుసలో తప్పు ఉంది?
| వరుస | సంక్లిష్టం | లిగాండ్ల సంఖ్య | CN |
|---|---|---|---|
| P | [Co(en)₃]³⁺ | 3 | 6 |
| Q | [Fe(EDTA)]⁻ | 1 | 6 |
| R | [Cu(gly)₂] | 2 | 4 |
| S | [Co(C₂O₄)₂(NH₃)₂]⁻ | 4 | 4 |
(a) P (b) Q (c) R (d) S
40. [M(en)ₓCl_y]ⁿ⁺ సంక్లిష్టానికి దత్తాంశం: M ఆక్సీకరణ స్థితి = +3, CN = 6, సంక్లిష్ట అయాన్పై ఆవేశం = +1. x, y విలువలు
(a) x = 2, y = 2 (b) x = 3, y = 0 (c) x = 1, y = 4 (d) x = 2, y = 1
41. ఒక బార్ చార్ట్, ఆరు N దాత పరమాణువులు ఉన్న రెండు నికెల్(II) సంక్లిష్టాల మొత్తం స్థిరత్వ స్థిరాంకాలను (log β గా) చూపుతుంది: [Ni(NH₃)₆]²⁺ సుమారు 8.6, [Ni(en)₃]²⁺ సుమారు 18.3. en సంక్లిష్టానికి చాలా ఎత్తైన బార్కు ఉత్తమ వివరణ
(a) en ఉభయదంతి లిగాండ్ కావడం (b) en సంక్లిష్టంలో Ni ఆక్సీకరణ స్థితి ఎక్కువ కావడం (c) కీలేట్ ప్రభావం (d) en సంక్లిష్టంలో సమన్వయ సంఖ్య ఎక్కువ కావడం
Q42–43 కోసం సందర్భం: K అనే లవణం ఫార్ములా [Co(C₂O₄)(NH₃)₄]Cl. ఒక విద్యార్థి దాన్ని నీటిలో కరిగించి పరీక్షిస్తాడు.
42. K లో కోబాల్ట్ ఆక్సీకరణ స్థితి, సమన్వయ సంఖ్య
(a) +2, 5 (b) +3, 6 (c) +3, 5 (d) +1, 6
43. K గురించి ఏ వాక్యం సరైనది?
(a) ఇది హెటిరోలెప్టిక్, ఒక ఐదు-సభ్యాల కీలేట్ వలయం ఉంది. (b) ఇది ఉభయదంతి లిగాండ్ ఉన్న హోమోలెప్టిక్. (c) ఇందులో ఆక్సలేట్ ఏకదంతి లిగాండ్గా పనిచేస్తుంది. (d) ఇందులో రెండు కీలేట్ వలయాలు ఉన్నాయి.
44. [Fe(CN)₆]⁴⁻, [Ni(CO)₄], [Cu(NH₃)₄]²⁺, [Co(en)₂Cl₂]⁺ లలోని లోహాల సమన్వయ సంఖ్యల మొత్తం
(a) 18 (b) 20 (c) 22 (d) 16
45. M³⁺ లోహ అయాన్ ఒక EDTA⁴⁻ తో బంధించి [M(EDTA)]ⁿ⁻ ని ఇస్తుంది. n, M యొక్క CN విలువలు
(a) n = 4, CN = 6 (b) n = 1, CN = 4 (c) n = 7, CN = 6 (d) n = 1, CN = 6
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | en 2, dien 3, EDTA 6, NO₂⁻ 1 |
| 32 | a | 3 × 2 = 6; 4; 2; 5 |
| 33 | d | x − 6 = −3 అంటే +3; CO తటస్థం కాబట్టి 0; x − 6 = −4 అంటే +2; x − 2 = −1 అంటే +1 |
| 34 | b | EDTA 2N + 4O; గ్లైసినేట్ N, O; ఆక్సలేట్ 2O; en 2N |
| 35 | a | A, C, E సత్యం; B లో CN 6; లిగాండ్లు లూఈస్ క్షారాలు |
| 36 | b | [Fe(CO)₅] లో Fe 0; EDTA ఆరు దాతలు ఐదు వలయాలను మూస్తాయి |
| 37 | d | en, ox²⁻, gly⁻, dmg⁻ ద్విదంతి; NO₂⁻, SCN⁻, py ఏకదంతి |
| 38 | c | x + 0 − 2 = +2 అంటే +4; CN = 4 + 2 = 6; రెండు en వలయాలు; మిశ్రమ లిగాండ్లు |
| 39 | d | రెండు ox (4 దాతలు) + రెండు NH₃ = CN 6, 4 కాదు |
| 40 | a | 2x + y = 6, 3 − y = 1, కాబట్టి y = 2, x = 2 |
| 41 | c | ఒకే దాత సమూహం, కానీ en వలయం ఏర్పరచడం స్థిరత్వాన్ని పెంచుతుంది |
| 42 | b | x − 2 = +1 అంటే +3; CN = 2 + 4 = 6 |
| 43 | a | Co–O–C–C–O వలయం ఐదు-సభ్యాలది; మిశ్రమ లిగాండ్లు |
| 44 | b | 6 + 4 + 4 + 6 = 20 |
| 45 | d | 3 − 4 = −1, కాబట్టి n = 1; EDTA ఆరు దాతలను ఇస్తుంది |