Chapter 7 of 11 · 23 min read

అధ్యాయం 5: బంధం: సంయోజకత బంధ సిద్ధాంతం (Bonding: Valence Bond Theory)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • లిగాండ్ ఒంటరి జంటలు లోహం యొక్క ఖాళీ సంకర ఆర్బిటాళ్లలోకి వెళ్లడంగా VBT బంధాన్ని ఎలా వివరిస్తుంది.

  • సంకరీకరణం, ఆకారాల మధ్య సంబంధం: sp, sp³, dsp², dsp³, d²sp³, sp³d².

  • అంతర ఆర్బిటాల్ (అల్ప స్పిన్), బాహ్య ఆర్బిటాల్ (అధిక స్పిన్) సంక్లిష్టాల మధ్య తేడా.

  • జతకాని ఎలక్ట్రాన్లను, స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకాన్ని ఎలా కనుగొనాలి.

  • VBT ఎక్కడ విఫలమవుతుంది.

5.1 ప్రాథమిక భావన

సంయోజకత బంధ సిద్ధాంతం (Valence Bond Theory, VBT) లో లోహ అయాన్ తన ఖాళీ ఆర్బిటాళ్లలో కొన్నింటిని కలిపి, సమానమైన సంకర ఆర్బిటాళ్ల (hybrid orbitals) సమితిని ఏర్పరుస్తుంది. ప్రతి లిగాండ్ ఒక ఒంటరి జంటను ఒక సంకర ఆర్బిటాల్‌లోకి నెట్టుతుంది. దీనివల్ల సమన్వయ (దత్త) బంధం ఏర్పడుతుంది. సంకర ఆర్బిటాళ్ల సంఖ్య సమన్వయ సంఖ్యకు సమానం.

ఏ సంక్లిష్టానికైనా పాటించవలసిన దశలు:

  1. లోహం ఆక్సీకరణ స్థితి కనుగొని, దాని d-ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసాన్ని రాయండి.

  2. లిగాండ్ ఎలక్ట్రాన్లను జత కూర్చేలా చేస్తుందో లేదో నిర్ణయించండి. CN⁻, CO వంటి బలమైన లిగాండ్‌లు జత కూర్చుతాయి. F⁻, Cl⁻, H₂O వంటి బలహీన లిగాండ్‌లు సాధారణంగా కూర్చవు. NH₃, Co³⁺ తో జత కూర్చుతుంది కానీ Ni²⁺ తో కూర్చదు.

  3. అందుబాటులో ఉన్న ఖాళీ ఆర్బిటాళ్లను లెక్కించి సంకరీకరణాన్ని ఎంచుకోండి.

  4. సంకర ఆర్బిటాళ్లలో లిగాండ్ జంటలను నింపి, మిగిలిన జతకాని లోహ ఎలక్ట్రాన్లను లెక్కించండి.

5.2 సంకరీకరణం, ఆకారం

CNసంకరీకరణంవాడే ఆర్బిటాళ్లుఆకారంఉదాహరణ
2sps, pరేఖీయం[Ag(NH₃)₂]⁺
4sp³s, 3pచతుర్ముఖీయం[NiCl₄]²⁻, [Ni(CO)₄]
4dsp²ఒక (n−1)d (dx²−y² ఆర్బిటాల్), s, 2pచతురస్ర సమతలం[Ni(CN)₄]²⁻, [Pt(NH₃)₂Cl₂]
5dsp³(n−1)d, s, 3pత్రికోణీయ ద్విపిరమిడ్[Fe(CO)₅]
6d²sp³2 (n−1)d, s, 3pఅష్టముఖీయం (అంతర ఆర్బిటాల్)[Co(NH₃)₆]³⁺, [Fe(CN)₆]⁴⁻
6sp³d²s, 3p, 2 ndఅష్టముఖీయం (బాహ్య ఆర్బిటాల్)[CoF₆]³⁻, [FeF₆]³⁻

5.3 అంతర ఆర్బిటాల్, బాహ్య ఆర్బిటాల్ సంక్లిష్టాలు

3d లోహానికి d²sp³ రెండు 3d ఆర్బిటాళ్లను వాడుతుంది. ఇవి 4s, 4p కవచం లోపల ఉంటాయి, కాబట్టి ఆ సంక్లిష్టం అంతర ఆర్బిటాల్ (inner orbital) సంక్లిష్టం. జత కూర్పు వల్ల జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు తగ్గుతాయి, కాబట్టి దీన్ని అల్ప స్పిన్ (low spin) లేదా స్పిన్-జత సంక్లిష్టం అని కూడా అంటారు.

sp³d² రెండు 4d ఆర్బిటాళ్లను వాడుతుంది; ఇవి 4s, 4p కంటే బయట ఉంటాయి. ఇది బాహ్య ఆర్బిటాల్ (outer orbital) సంక్లిష్టం. బలవంతపు జత కూర్పు జరగదు, కాబట్టి ఇది అధిక స్పిన్ (high spin) సంక్లిష్టం.

NH₃ తో, F⁻ తో Co³⁺ (3d⁶) ను పోల్చండి. NH₃ ఆరు ఎలక్ట్రాన్లను మూడు 3d ఆర్బిటాళ్లలో జత కూర్చి, d²sp³ కోసం రెండు 3d ఆర్బిటాళ్లను ఖాళీ చేస్తుంది. F⁻ జత కూర్చదు, కాబట్టి నాలుగు ఎలక్ట్రాన్లు జతకాకుండా ఉంటాయి; లోహం 4d ఆర్బిటాళ్లను వాడాల్సి వస్తుంది.

చిత్రం 5.1 · [Co(NH₃)₆]³⁺, [CoF₆]³⁻ లలో Co³⁺ ఆర్బిటాల్ పెట్టెలు
చిత్రం 5.1 · [Co(NH₃)₆]³⁺, [CoF₆]³⁻ లలో Co³⁺ ఆర్బిటాల్ పెట్టెలు

NH₃ తో ఆరు 3d ఎలక్ట్రాన్లు జత కూడి రెండు 3d ఆర్బిటాళ్లు సంకర సమితిలో చేరతాయి; F⁻ తో నాలుగు ఎలక్ట్రాన్లు జతకాకుండా ఉంటాయి, కాబట్టి వాటికి బదులు రెండు 4d ఆర్బిటాళ్లు వాడబడతాయి.

5.4 అయస్కాంత భ్రామకం (Magnetic moment)

జతకాని ఎలక్ట్రాన్ ఒక చిన్న అయస్కాంతంలా పనిచేస్తుంది. జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్న సంక్లిష్టం పారా అయస్కాంత (paramagnetic) సంక్లిష్టం; అది అయస్కాంత క్షేత్రంలోకి ఆకర్షించబడుతుంది. అన్ని ఎలక్ట్రాన్లూ జతకూడిన సంక్లిష్టం డయా అయస్కాంత (diamagnetic) సంక్లిష్టం. స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం:

μspin-only=n(n+2) BM\mu_{\text{spin-only}} = \sqrt{n(n+2)} \ \text{BM}

ఇక్కడ n = జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య, BM = బోర్ మాగ్నెటాన్.

n012345
μ (BM)01.732.833.874.905.92

వెనుకకు కూడా ఇది పనిచేస్తుంది. కొలిచిన భ్రామకం నుంచి n కనుగొని, సంక్లిష్టం అధిక స్పిన్ అవునో, అల్ప స్పిన్ అవునో నిర్ణయించవచ్చు.

5.5 ప్రామాణిక సంక్లిష్టాల విశ్లేషణ

3d నిలువు వరుసలో ↑↓ = జత కూడిన ఆర్బిటాల్, ↑ = ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్, – = ఖాళీ ఆర్బిటాల్; ఐదు 3d ఆర్బిటాళ్ల క్రమంలో.

సంక్లిష్టంలోహ అయాన్సంక్లిష్టంలో 3d ఎలక్ట్రాన్లుసంకరీకరణంఆకారంజతకాని nμ (BM)
[Co(NH₃)₆]³⁺Co³⁺, 3d⁶↑↓ ↑↓ ↑↓ – –d²sp³అష్టముఖీయం00
[CoF₆]³⁻Co³⁺, 3d⁶↑↓ ↑ ↑ ↑ ↑sp³d²అష్టముఖీయం44.90
[Fe(CN)₆]⁴⁻Fe²⁺, 3d⁶↑↓ ↑↓ ↑↓ – –d²sp³అష్టముఖీయం00
[Fe(H₂O)₆]²⁺Fe²⁺, 3d⁶↑↓ ↑ ↑ ↑ ↑sp³d²అష్టముఖీయం44.90
[Fe(CN)₆]³⁻Fe³⁺, 3d⁵↑↓ ↑↓ ↑ – –d²sp³అష్టముఖీయం11.73
[FeF₆]³⁻Fe³⁺, 3d⁵↑ ↑ ↑ ↑ ↑sp³d²అష్టముఖీయం55.92
[Cr(NH₃)₆]³⁺Cr³⁺, 3d³↑ ↑ ↑ – –d²sp³అష్టముఖీయం33.87
[Mn(CN)₆]³⁻Mn³⁺, 3d⁴↑↓ ↑ ↑ – –d²sp³అష్టముఖీయం22.83
[Ni(NH₃)₆]²⁺Ni²⁺, 3d⁸↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑ ↑sp³d²అష్టముఖీయం22.83
[Ni(CN)₄]²⁻Ni²⁺, 3d⁸↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ –dsp²చతురస్ర సమతలం00
[NiCl₄]²⁻Ni²⁺, 3d⁸↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑ ↑sp³చతుర్ముఖీయం22.83
[Ni(CO)₄]Ni(0), 3d⁸ 4s² → 3d¹⁰↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓sp³చతుర్ముఖీయం00
[CoCl₄]²⁻Co²⁺, 3d⁷↑↓ ↑↓ ↑ ↑ ↑sp³చతుర్ముఖీయం33.87
[MnCl₄]²⁻Mn²⁺, 3d⁵↑ ↑ ↑ ↑ ↑sp³చతుర్ముఖీయం55.92
[Zn(NH₃)₄]²⁺Zn²⁺, 3d¹⁰↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓ ↑↓sp³చతుర్ముఖీయం00

రెండు సూత్రాలు గుర్తుంచుకోదగినవి. Cr³⁺ వంటి d³ అయాన్‌లో ఎప్పుడూ రెండు ఖాళీ 3d ఆర్బిటాళ్లు ఉంటాయి, కాబట్టి అది ఎప్పుడూ అంతర ఆర్బిటాల్. Ni²⁺ వంటి d⁸ అయాన్ రెండు 3d ఆర్బిటాళ్లను ఖాళీ చేయలేదు, కాబట్టి దాని అష్టముఖీయ సంక్లిష్టాలు ఎప్పుడూ బాహ్య ఆర్బిటాల్.

[Cu(NH₃)₄]²⁺ (Cu²⁺, 3d⁹) ఒక జతకాని ఎలక్ట్రాన్‌తో చతురస్ర సమతలంగా ఉంటుంది. దానికి dsp² ఇవ్వడానికి VBT ఒక ఎలక్ట్రాన్‌ను 4p ఆర్బిటాల్‌లోకి పైకి నెట్టాల్సి వస్తుంది. ఈ ఇబ్బందికరమైన దశ ఈ సిద్ధాంతం బలహీనతకు ఒక సూచన.

5.6 VBT పరిమితులు

  • జత కూర్పు ఎప్పుడు జరుగుతుంది వంటి అనేక ఊహలు ఇందులో ఉన్నాయి; ఎందుకో వివరించదు.

  • స్పిన్-మాత్రమే లెక్కకు మించి అయస్కాంత దత్తాంశానికి పరిమాణాత్మక వివరణ ఇవ్వదు.

  • సంక్లిష్టాల రంగును వివరించలేదు.

  • కొన్ని లిగాండ్‌లు బలమైనవి, కొన్ని బలహీనమైనవి ఎందుకో వివరించదు.

  • నాలుగు-సమన్వయ సంక్లిష్టం చతుర్ముఖీయమా, చతురస్ర సమతలమా అని నమ్మదగిన విధంగా చెప్పలేదు.

  • శక్తి విలువలు ఇవ్వదు, కాబట్టి వేరేవేరు సంక్లిష్టాల స్థిరత్వాన్ని పోల్చలేము.

సాధించిన ఉదాహరణలు

సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: [Co(NH₃)₆]³⁺ సంకరీకరణం, ఆకారం, అయస్కాంత స్వభావాన్ని వివరించండి.

సాధన: Co +3, కాబట్టి 3d⁶. NH₃ ఆరు ఎలక్ట్రాన్లను మూడు 3d ఆర్బిటాళ్లలో జత కూర్చుతుంది. రెండు 3d, ఒక 4s, మూడు 4p ఆర్బిటాళ్లు ఆరు d²sp³ సంకరాలను ఇస్తాయి. ఆరు NH₃ జంటలు వాటిని నింపుతాయి. ఆకారం: అష్టముఖీయం. జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు లేవు: డయా అయస్కాంత, అంతర ఆర్బిటాల్, అల్ప స్పిన్.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: [CoF₆]³⁻ ఎందుకు పారా అయస్కాంతమో వివరించి, దాని స్పిన్-మాత్రమే భ్రామకం కనుగొనండి.

సాధన: Co³⁺ 3d⁶. F⁻ బలహీన లిగాండ్, జత కూర్చదు. 3d సమితిలో ↑↓ ↑ ↑ ↑ ↑ ఉంటాయి. ఒక 4s, మూడు 4p, రెండు 4d ఆర్బిటాళ్లు sp³d² సంకరాలను ఇస్తాయి. n = 4, కాబట్టి μ = √(4 × 6) = √24 = 4.90 BM.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: [NiCl₄]²⁻ పారా అయస్కాంతం, కానీ [Ni(CN)₄]²⁻ డయా అయస్కాంతం. వివరించండి.

సాధన: రెండింటిలోనూ Ni²⁺, 3d⁸ ఉంది. Cl⁻ బలహీనమైనది, కాబట్టి రెండు ఎలక్ట్రాన్లు జతకాకుండా ఉంటాయి. సంకరీకరణం sp³, ఆకారం చతుర్ముఖీయం, n = 2. CN⁻ బలమైనది; అది ఎనిమిది ఎలక్ట్రాన్లను నాలుగు 3d ఆర్బిటాళ్లలో జత కూర్చుతుంది. ఒక 3d ఆర్బిటాల్ ఖాళీ అవుతుంది, కాబట్టి dsp² ఏర్పడుతుంది: చతురస్ర సమతలం, n = 0.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: [Fe(CN)₆]³⁻ సంకరీకరణం, స్పిన్-మాత్రమే భ్రామకం కనుగొనండి.

సాధన: Fe³⁺ 3d⁵. CN⁻ నాలుగు ఎలక్ట్రాన్లను రెండు ఆర్బిటాళ్లలో జత కూర్చి, ఒకటి ఒంటరిగా వదులుతుంది: ↑↓ ↑↓ ↑. రెండు 3d ఆర్బిటాళ్లు ఖాళీ: d²sp³. n = 1, μ = √3 = 1.73 BM.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: VBT ద్వారా [Ni(CO)₄] ను వివరించండి.

సాధన: Ni సున్నా ఆక్సీకరణ స్థితిలో ఉంది: 3d⁸ 4s². CO బలమైనది; అది 4s ఎలక్ట్రాన్లను 3d లోకి నెట్టి 3d¹⁰ ఇస్తుంది. ఖాళీగా ఉన్న 4s, 4p ఆర్బిటాళ్లు sp³ సంకరాలను ఇస్తాయి. ఆకారం: చతుర్ముఖీయం. డయా అయస్కాంతం.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: లిగాండ్ బలం ఏదైనా [Cr(NH₃)₆]³⁺ అంతర ఆర్బిటాల్ సంక్లిష్టమే అని చూపి, μ కనుగొనండి.

సాధన: Cr³⁺ 3d³. మూడు ఎలక్ట్రాన్లు మూడు 3d ఆర్బిటాళ్లలో ఒక్కొక్కటిగా నిండుతాయి, కాబట్టి రెండు 3d ఆర్బిటాళ్లు ఎప్పుడూ ఖాళీగా ఉంటాయి. ఏ జత కూర్పూ లేకుండా d²sp³ ఏర్పడుతుంది. n = 3, μ = √15 = 3.87 BM.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.7: ఒక అష్టముఖీయ ఇనుమ సంక్లిష్టం స్పిన్-మాత్రమే భ్రామకం 5.92 BM. Fe ఆక్సీకరణ స్థితిని, సంక్లిష్టం స్వభావాన్ని గుర్తించండి.

సాధన: √(n(n + 2)) = 5.92 అయితే n = 5. ఐదు జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు అంటే 3d⁵, అంటే Fe³⁺, జత కూర్పు లేదు. సంక్లిష్టం అధిక స్పిన్, బాహ్య ఆర్బిటాల్ (sp³d²) — [FeF₆]³⁻ లాగా.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.8: స్పిన్-మాత్రమే భ్రామకం పెరిగే క్రమంలో అమర్చండి: [MnCl₄]²⁻, [Fe(CN)₆]⁴⁻, [CoCl₄]²⁻, [Fe(CN)₆]³⁻, [Fe(H₂O)₆]²⁺.

సాధన: జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు: 5, 0, 3, 1, 4. క్రమం: [Fe(CN)₆]⁴⁻ (0) < [Fe(CN)₆]³⁻ (1.73) < [CoCl₄]²⁻ (3.87) < [Fe(H₂O)₆]²⁺ (4.90) < [MnCl₄]²⁻ (5.92).

త్వరిత పునశ్చరణ

  • లోహం సంకర ఆర్బిటాళ్లు లిగాండ్ ఒంటరి జంటలను స్వీకరిస్తాయి; సంకరాల సంఖ్య = CN.

  • sp³ చతుర్ముఖీయం; dsp² చతురస్ర సమతలం; d²sp³ అంతర అష్టముఖీయం; sp³d² బాహ్య అష్టముఖీయం.

  • బలమైన లిగాండ్‌లు (CN⁻, CO) జత కూర్చుతాయి: అంతర ఆర్బిటాల్, అల్ప స్పిన్.

  • బలహీన లిగాండ్‌లు (F⁻, Cl⁻, H₂O) సాధారణంగా కూర్చవు: బాహ్య ఆర్బిటాల్, అధిక స్పిన్.

  • μ = √(n(n + 2)) BM: n = 1 నుంచి 5 కి 1.73, 2.83, 3.87, 4.90, 5.92.

  • d³ ఎప్పుడూ అంతర ఆర్బిటాల్; అష్టముఖీయ d⁸ ఎప్పుడూ బాహ్య ఆర్బిటాల్.

  • VBT రంగును గానీ, లిగాండ్‌ల బల క్రమాన్ని గానీ వివరించలేదు.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • ముందుగా ఆక్సీకరణ స్థితి కనుగొనడం మరచిపోవడం. [Fe(CN)₆]³⁻ లో Fe +3, +2 కాదు.

  • అయాన్‌లో 4s² ఎలక్ట్రాన్లను వాడటం. పరివర్తన లోహ అయాన్లు ముందుగా 4s ఎలక్ట్రాన్లను కోల్పోతాయి: Fe²⁺ 3d⁶, 3d⁴ 4s² కాదు.

  • [NiCl₄]²⁻ ను చతురస్ర సమతలం అనడం. అది చతుర్ముఖీయం, పారా అయస్కాంతం.

  • ప్రతి NH₃ సంక్లిష్టం అల్ప స్పిన్ అని అనుకోవడం. [Ni(NH₃)₆]²⁺ 2 జతకాని ఎలక్ట్రాన్లతో బాహ్య ఆర్బిటాల్.

  • "అంతర" ను "డయా అయస్కాంత" తో కలిపేయడం. [Fe(CN)₆]³⁻ అంతర ఆర్బిటాల్ అయినా దానిలో ఒక జతకాని ఎలక్ట్రాన్ ఉంది.

  • [Ni(CO)₄] లో Ni ని Ni²⁺ గా తీసుకోవడం. అది Ni(0).

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5

స్థాయి 1: భావన తనిఖీ

1. [Ni(CN)₄]²⁻ లో Ni సంకరీకరణం (a) sp³ (b) dsp² (c) d²sp³ (d) sp³d²

2. 3d లోహం యొక్క బాహ్య ఆర్బిటాల్ అష్టముఖీయ సంక్లిష్టం వాడేవి (a) nd ఆర్బిటాళ్లు (b) (n−1)d ఆర్బిటాళ్లు (c) s, p ఆర్బిటాళ్లు మాత్రమే (d) f ఆర్బిటాళ్లు

3. 3 జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్న జాతి స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం (a) 1.73 BM (b) 2.83 BM (c) 3.87 BM (d) 4.90 BM

4. sp³ సంకరీకరణం ఉన్న [NiCl₄]²⁻ ఆకారం (a) చతురస్ర సమతలం (b) అష్టముఖీయం (c) రేఖీయం (d) చతుర్ముఖీయం

5. వీటిలో డయా అయస్కాంత సంక్లిష్టం ఏది? (a) [Fe(CN)₆]⁴⁻ (b) [FeF₆]³⁻ (c) [CoF₆]³⁻ (d) [NiCl₄]²⁻

6. [Co(NH₃)₆]³⁺ లో Co సంకరీకరణం (a) sp³d² (b) dsp² (c) d²sp³ (d) sp³

7. [FeF₆]³⁻ లో జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 1 (b) 3 (c) 4 (d) 5

8. dsp² సంకరీకరణం ఇచ్చే ఆకారం (a) చతుర్ముఖీయం (b) చతురస్ర సమతలం (c) అష్టముఖీయం (d) త్రికోణీయ ద్విపిరమిడ్

9. సంయోజకత బంధ సిద్ధాంతం వివరించలేనిది (a) సంక్లిష్టాల ఆకారం (b) సంక్లిష్టాల అయస్కాంత స్వభావం (c) సంక్లిష్టాల రంగు (d) లోహం సంకరీకరణం

10. [Ni(CO)₄] లో Ni ఆక్సీకరణ స్థితి, సంకరీకరణం (a) 0, sp³ (b) +2, dsp² (c) 0, dsp² (d) +2, sp³

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. [Fe(CN)₆]³⁻ స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం (a) 5.92 BM (b) 1.73 BM (c) 0 BM (d) 3.87 BM

12. వీటిలో అంతర ఆర్బిటాల్ సంక్లిష్టం ఏది? (a) [CoF₆]³⁻ (b) [Fe(H₂O)₆]²⁺ (c) [Fe(CN)₆]⁴⁻ (d) [Ni(NH₃)₆]²⁺

13. [Ni(NH₃)₆]²⁺ సంకరీకరణం, జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) d²sp³, 0 (b) d²sp³, 2 (c) sp³d², 0 (d) sp³d², 2

14. [MnCl₄]²⁻ స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం (a) 3.87 BM (b) 4.90 BM (c) 2.83 BM (d) 5.92 BM

15. [CoF₆]³⁻ (a) అంతర ఆర్బిటాల్, డయా అయస్కాంతం (b) బాహ్య ఆర్బిటాల్, డయా అయస్కాంతం (c) 4 జతకాని ఎలక్ట్రాన్లతో బాహ్య ఆర్బిటాల్, పారా అయస్కాంతం (d) 4 జతకాని ఎలక్ట్రాన్లతో అంతర ఆర్బిటాల్

16. ఏ జతలో లోహం సంకరీకరణం ఒకేలా ఉంది? (a) [Ni(CN)₄]²⁻, [NiCl₄]²⁻ (b) [Fe(CN)₆]⁴⁻, [Co(NH₃)₆]³⁺ (c) [CoF₆]³⁻, [Co(NH₃)₆]³⁺ (d) [Ni(CO)₄], [Ni(CN)₄]²⁻

17. ఒక సంక్లిష్టం స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం 2.83 BM. జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 2 (b) 3 (c) 1 (d) 4

18. [Cr(NH₃)₆]³⁺ సంకరీకరణం, స్పిన్-మాత్రమే భ్రామకం (a) sp³d², 3.87 BM (b) d²sp³, 0 BM (c) dsp², 3.87 BM (d) d²sp³, 3.87 BM

19. ఏ సంక్లిష్టం చతుర్ముఖీయం, పారా అయస్కాంతం? (a) [Ni(CO)₄] (b) [Ni(CN)₄]²⁻ (c) [CoCl₄]²⁻ (d) [Zn(NH₃)₄]²⁺

20. [Mn(CN)₆]³⁻ లో జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 4 (b) 2 (c) 0 (d) 3

21. [NiCl₄]²⁻ చతుర్ముఖీయం, [Ni(CN)₄]²⁻ చతురస్ర సమతలం కావడానికి కారణం (a) Cl⁻ బలహీనమైనది, జత కూర్చదు, కాబట్టి sp³ ఏర్పడుతుంది (b) Cl⁻ బలమైన లిగాండ్ (c) CN⁻ బలహీన లిగాండ్ (d) రెండింటిలో Ni ఆక్సీకరణ స్థితులు వేరు

22. ఏ సంక్లిష్టానికి స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం అత్యధికం? (a) [Fe(CN)₆]⁴⁻ (b) [Fe(H₂O)₆]²⁺ (c) [Fe(CN)₆]³⁻ (d) [Co(NH₃)₆]³⁺

స్థాయి 3: సవాలు

23. స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం పెరిగే క్రమంలో అమర్చండి: I [Fe(CN)₆]³⁻, II [MnCl₄]²⁻, III [Fe(CN)₆]⁴⁻, IV [CoCl₄]²⁻ (a) III < I < IV < II (b) I < III < IV < II (c) III < IV < I < II (d) II < IV < I < III

24. ఏ కోబాల్ట్(III) సంక్లిష్టం డయా అయస్కాంతం? (a) [CoF₆]³⁻ (b) [Co(C₂O₄)₃]³⁻ (c) రెండూ (d) ఏదీ కాదు

25. [Ni(H₂O)₆]²⁺ స్పిన్-మాత్రమే భ్రామకం, సంకరీకరణం (a) 2.83 BM, d²sp³ (b) 0 BM, d²sp³ (c) 1.73 BM, sp³d² (d) 2.83 BM, sp³d²

26. ఒక అష్టముఖీయ ఇనుమ సంక్లిష్టం స్పిన్-మాత్రమే భ్రామకం 4.90 BM. అది ఎక్కువగా (a) [Fe(CN)₆]⁴⁻ (b) [Fe(CN)₆]³⁻ (c) [Fe(H₂O)₆]²⁺ (d) [FeF₆]³⁻

27. చతురస్ర సమతల [Cu(NH₃)₄]²⁺ లో జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 1 (b) 0 (c) 2 (d) 3

28. [Ni(CN)₄]²⁻, [NiCl₄]²⁻, [Ni(CO)₄] లలో కలిపి మొత్తం జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 4 (b) 0 (c) 6 (d) 2

29. ప్రతిపాదన (A): [Fe(CN)₆]³⁻ అంతర ఆర్బిటాల్ సంక్లిష్టం. కారణం (R): CN⁻ బలమైన లిగాండ్; అది Fe³⁺ 3d ఎలక్ట్రాన్లను జత కూర్చి రెండు 3d ఆర్బిటాళ్లను ఖాళీ చేస్తుంది. (a) రెండూ సత్యం, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సత్యం, R, A ను వివరించదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం

30. వాక్యం I: [Ni(CN)₄]²⁻ చతుర్ముఖీయం. వాక్యం II: [Ni(CO)₄] పారా అయస్కాంతం. (a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1bCN⁻ 3d⁸ ను జత కూర్చుతుంది, ఒక 3d ఖాళీ
2aబాహ్య = nd ఆర్బిటాళ్లు
3c√15 = 3.87
4dsp³ చతుర్ముఖీయం
5aFe²⁺ 3d⁶ CN⁻ తో పూర్తిగా జత కూడుతుంది
6cజత కూడిన 3d⁶ రెండు 3d ఆర్బిటాళ్లను ఖాళీ చేస్తుంది
7dFe³⁺ 3d⁵, జత కూర్పు లేదు
8bdsp² = చతురస్ర సమతలం
9cరంగుకు CFT కావాలి
10aNi(0) 3d¹⁰, sp³
11bఒక జతకాని ఎలక్ట్రాన్
12c3d ఆర్బిటాళ్లను వాడుతుంది (d²sp³)
13dd⁸ రెండు 3d ఆర్బిటాళ్లను ఖాళీ చేయలేదు
14dMn²⁺ 3d⁵, n = 5
15csp³d², n = 4
16bరెండూ d²sp³
17a√8 = 2.83 అంటే n = 2
18dd³ ఎప్పుడూ d²sp³; n = 3
19cCo²⁺ 3d⁷, sp³, n = 3
20bMn³⁺ 3d⁴ జత కూడినది: ↑↓ ↑ ↑
21aబలహీన Cl⁻ sp³ ఇస్తుంది
22bn = 4, ఇక్కడ అత్యధికం
23a0 < 1.73 < 3.87 < 5.92
24bఆక్సలేట్ సంక్లిష్టం అల్ప స్పిన్
25dn = 2, బాహ్య ఆర్బిటాల్
26cn = 4: అధిక స్పిన్ Fe²⁺
27aCu²⁺ 3d⁹
28d0 + 2 + 0 = 2
29aజత కూర్పు 3d ఆర్బిటాళ్లను ఖాళీ చేస్తుంది
30bచతురస్ర సమతలం; Ni(CO)₄ డయా అయస్కాంతం

అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • VBT లో లోహం ఖాళీ ఆర్బిటాళ్లను కలిపి సంకర ఆర్బిటాళ్లుగా మారుస్తుంది; ప్రతి సంకర ఆర్బిటాల్ ఒక లిగాండ్ నుంచి ఒక ఒంటరి జంటను స్వీకరిస్తుంది.

  • సంకర ఆర్బిటాళ్ల సంఖ్య = సమన్వయ సంఖ్య.

  • దశలు: ఆక్సీకరణ స్థితి → d సంఖ్య → జత కూర్పు నిర్ణయం (బలమైన/బలహీన లిగాండ్) → ఖాళీ ఆర్బిటాళ్ల ఎంపిక → సంకరీకరణం → ఆకారం → జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు.

  • CN 4: sp³ (చతుర్ముఖీయం) లేదా dsp² (చతురస్ర సమతలం, ఒక 3d ఆర్బిటాల్ వాడుతుంది).

  • CN 6: d²sp³ లోపలి (n−1)d ఆర్బిటాళ్లను వాడుతుంది — అంతర ఆర్బిటాల్, అల్ప స్పిన్ సంక్లిష్టం.

  • CN 6: sp³d² బయటి nd ఆర్బిటాళ్లను వాడుతుంది — బాహ్య ఆర్బిటాల్, అధిక స్పిన్ సంక్లిష్టం.

  • బలమైన లిగాండ్‌లు (CN⁻, CO) బలవంతంగా జత కూర్చుతాయి; బలహీన లిగాండ్‌లు (F⁻, Cl⁻, H₂O) సాధారణంగా కూర్చవు.

  • d³ అష్టముఖీయం (Cr³⁺) ఎప్పుడూ అంతర ఆర్బిటాల్: జత కూర్పు లేకుండానే రెండు 3d ఆర్బిటాళ్లు ఖాళీ.

  • అష్టముఖీయ Ni²⁺ (d⁸) ఎప్పుడూ బాహ్య ఆర్బిటాల్: రెండు 3d ఆర్బిటాళ్లను ఖాళీ చేయలేము.

  • జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు సంక్లిష్టాన్ని పారా అయస్కాంతంగా చేస్తాయి; అన్నీ జత కూడితే డయా అయస్కాంతం.

  • స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం: μ = √(n(n + 2)) BM.

  • VBT రంగును వివరించలేదు, లిగాండ్ బలాలకు ర్యాంక్ ఇవ్వలేదు, బలహీన-బలమైన లిగాండ్‌లను పరిమాణాత్మకంగా వేరు చేయలేదు.

μspin-only=n(n+2) BM\mu_{\text{spin-only}} = \sqrt{n(n+2)}\ \text{BM}

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

సంక్లిష్టంలోహ అయాన్ (d సంఖ్య)సంకరీకరణంఆకారంజతకాని e⁻μ (BM)
[Co(NH₃)₆]³⁺Co³⁺ (d⁶)d²sp³అష్టముఖీయం00
[CoF₆]³⁻Co³⁺ (d⁶)sp³d²అష్టముఖీయం44.90
[Fe(CN)₆]³⁻Fe³⁺ (d⁵)d²sp³అష్టముఖీయం11.73
[FeF₆]³⁻Fe³⁺ (d⁵)sp³d²అష్టముఖీయం55.92
[Cr(NH₃)₆]³⁺Cr³⁺ (d³)d²sp³అష్టముఖీయం33.87
[Ni(CN)₄]²⁻Ni²⁺ (d⁸)dsp²చతురస్ర సమతలం00
[NiCl₄]²⁻Ni²⁺ (d⁸)sp³చతుర్ముఖీయం22.83
[Ni(CO)₄]Ni(0) (4s → 3d తర్వాత d¹⁰)sp³చతుర్ముఖీయం00

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "1.73 నుంచి 5.92" నిచ్చెన: n = 1, 2, 3, 4, 5 కు 1.73, 2.83, 3.87, 4.90, 5.92 BM; ప్రతి మెట్టుకు మొదటి అంకె ఒకటి పెరుగుతుంది.

  • "Inner = In-pairs" (అంతర = జతలు లోపల): ఎలక్ట్రాన్లు జత కూడే సంక్లిష్టాలే అంతర ఆర్బిటాల్ సంక్లిష్టాలు (అల్ప స్పిన్).

  • "Ni likes CN flat, Cl fat": CN తో Ni చదును — [Ni(CN)₄]²⁻ చతురస్ర సమతలం; Cl తో లావు — [NiCl₄]²⁻ పెద్దదైన చతుర్ముఖి.

  • "బలమైన CO-CN జత కట్టిస్తాయి": బలవంతంగా జత కూర్చే లిగాండ్‌లు CO, CN⁻.

భావనల అనుసంధానం

  • సంకరీకరణం, ఆకారాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 3: రసాయన బంధం, అణు నిర్మాణం నుంచి వస్తాయి.

  • అయాన్ల ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసాలు, హుండ్ నియమం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 2: పరమాణు నిర్మాణం నుంచి వస్తాయి.

  • పరివర్తన లోహ అయాన్ల అయస్కాంత భ్రామకాలను రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 11: d-, f-బ్లాక్ మూలకాలు లో కూడా అడుగుతారు.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, స్థాయి 4 (కొత్త NEET నమూనా)

31. జాబితా I (సంక్లిష్టం) ను జాబితా II (సంకరీకరణం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. [Ni(CN)₄]²⁻ B. [NiCl₄]²⁻ C. [Fe(CN)₆]³⁻ D. [FeF₆]³⁻
జాబితా II: (i) sp³d² (ii) dsp² (iii) sp³ (iv) d²sp³
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (c) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i

32. జాబితా I (సంక్లిష్టం) ను జాబితా II (స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం, BM) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. [Cr(NH₃)₆]³⁺ B. [FeF₆]³⁻ C. [Fe(CN)₆]³⁻ D. [NiCl₄]²⁻
జాబితా II: (i) 1.73 (ii) 2.83 (iii) 3.87 (iv) 5.92
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii

33. జాబితా I (సంక్లిష్టం) ను జాబితా II (జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. [CoF₆]³⁻ B. [Mn(CN)₆]³⁻ C. [Co(NH₃)₆]³⁺ D. [CoCl₄]²⁻
జాబితా II: (i) 0 (ii) 2 (iii) 3 (iv) 4
(a) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-iv, B-ii, C-i, D-iii

34. జాబితా I (వివరణ) ను జాబితా II (సంక్లిష్టం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. అంతర ఆర్బిటాల్ అష్టముఖీయం, డయా అయస్కాంతం B. బాహ్య ఆర్బిటాల్ అష్టముఖీయం, పారా అయస్కాంతం C. చతుర్ముఖీయం, డయా అయస్కాంతం D. చతురస్ర సమతలం, డయా అయస్కాంతం
జాబితా II: (i) [Ni(CN)₄]²⁻ (ii) [Ni(CO)₄] (iii) [CoF₆]³⁻ (iv) [Co(NH₃)₆]³⁺
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (d) A-ii, B-iii, C-iv, D-i

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. [Ni(CO)₄] చతుర్ముఖీయం, డయా అయస్కాంతం.
B. [Fe(CN)₆]⁴⁻ పారా అయస్కాంతం.
C. [CoF₆]³⁻ సంకరీకరణంలో 4d ఆర్బిటాళ్లను వాడుతుంది.
D. VBT సంక్లిష్టాల రంగును వివరిస్తుంది.
E. [Cr(NH₃)₆]³⁺ అంతర ఆర్బిటాల్ సంక్లిష్టం.
(a) 2 (b) 4 (c) 3 (d) 5

36. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. [Ni(CN)₄]²⁻ లో రెండు 3d ఎలక్ట్రాన్లు జత కూడి ఒక 3d ఆర్బిటాల్‌ను ఖాళీ చేస్తాయి.
B. [NiCl₄]²⁻ స్పిన్-మాత్రమే భ్రామకం సుమారు 2.83 BM.
C. [Ni(NH₃)₆]²⁺ అంతర ఆర్బిటాల్ సంక్లిష్టం.
D. అష్టముఖీయ Ni²⁺ సంక్లిష్టాలు ఎప్పుడూ బాహ్య ఆర్బిటాల్ సంక్లిష్టాలే.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D

37. వీటిలో ఎన్ని పారా అయస్కాంతాలు: [Fe(CN)₆]³⁻, [Fe(CN)₆]⁴⁻, [CoF₆]³⁻, [Co(NH₃)₆]³⁺, [Ni(CO)₄], [NiCl₄]²⁻, [Zn(NH₃)₄]²⁺, [Cr(H₂O)₆]³⁺?
(a) 3 (b) 4 (c) 5 (d) 6

38. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. [Mn(CN)₆]³⁻ స్పిన్-మాత్రమే భ్రామకం సుమారు 2.83 BM.
B. [Zn(NH₃)₄]²⁺ sp³ సంకరీకరణం ఉన్న డయా అయస్కాంత సంక్లిష్టం.
C. [Co(C₂O₄)₃]³⁻ అంతర ఆర్బిటాల్, డయా అయస్కాంత సంక్లిష్టం.
D. [CoF₆]³⁻ లో మూడు జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి.
(a) A, D మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, B, C, D (d) A, B, C మాత్రమే

39. స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం (y) vs జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య n (x) గ్రాఫ్ n = 1 వద్ద 1.73 BM నుంచి n = 5 వద్ద 5.92 BM వరకు పెరుగుతుంది. ఒక అష్టముఖీయ సంక్లిష్టం X ఈ వక్రంపై 4.90 BM వద్ద ఉంది. X కావచ్చేది
(a) [Fe(CN)₆]³⁻ (b) [Cr(NH₃)₆]³⁺ (c) [CoF₆]³⁻ (d) [FeF₆]³⁻

40. నాలుగు ఇనుమ, క్రోమియం సంక్లిష్టాల కొలిచిన భ్రామకాలు: P = [Fe(CN)₆]⁴⁻, 0 BM; Q = [FeF₆]³⁻, 5.9 BM; R = [Fe(CN)₆]³⁻, 1.7 BM; S = [Cr(H₂O)₆]³⁺, 3.9 BM. ఏ సంకరీకరణాల జత సరైనది?
(a) Q sp³d², R d²sp³ (b) P sp³d², S d²sp³ (c) Q d²sp³, R sp³d² (d) P sp³d², Q d²sp³

41. ఒక ఆర్బిటాల్-పెట్టెల చిత్రంలో ఒక లోహ అయాన్‌కు నాలుగు 3d ఆర్బిటాళ్లలో ఒక్కో దానిలో ఒక ఎలక్ట్రాన్ జత ఉంది; ఒక 3d, 4s, రెండు 4p ఆర్బిటాళ్లలో ఒక్కొక్క లిగాండ్ ఎలక్ట్రాన్ జత ఉంది. ఒక 4p ఆర్బిటాల్ ఖాళీ. ఈ చిత్రం వివరించేది
(a) [NiCl₄]²⁻ (b) [Ni(CO)₄] (c) [Zn(NH₃)₄]²⁺ (d) [Ni(CN)₄]²⁻

Q42–43 కోసం సందర్భం: Fe³⁺, 5.92 BM స్పిన్-మాత్రమే భ్రామకంతో [Fe(H₂O)₆]³⁺ ను, 1.73 BM స్పిన్-మాత్రమే భ్రామకంతో [Fe(CN)₆]³⁻ ను ఏర్పరుస్తుంది.

42. [Fe(H₂O)₆]³⁺, [Fe(CN)₆]³⁻ లలో Fe సంకరీకరణాలు వరుసగా
(a) d²sp³, sp³d² (b) sp³d², d²sp³ (c) రెండూ sp³d² (d) రెండూ d²sp³

43. [Fe(CN)₆]³⁻ లో బంధంలో Fe యొక్క ఎన్ని 3d ఆర్బిటాళ్లు వాడబడతాయి?
(a) 0 (b) 1 (c) 2 (d) 3

44. [CoF₆]³⁻, [Co(NH₃)₆]³⁺ ల స్పిన్-మాత్రమే భ్రామకాల భేదం
(a) 4.90 BM (b) 3.87 BM (c) 2.83 BM (d) 0 BM

45. ఒక అష్టముఖీయ Mn²⁺ సంక్లిష్టం స్పిన్-మాత్రమే భ్రామకం 1.73 BM. ఆ సంక్లిష్టం, దాని సంకరీకరణం
(a) [MnCl₄]²⁻, sp³ (b) [Mn(H₂O)₆]²⁺, sp³d² (c) [MnF₆]⁴⁻, sp³d² (d) [Mn(CN)₆]⁴⁻, d²sp³

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31aCN⁻ dsp², d²sp³ ఇస్తుంది; Cl⁻ sp³; F⁻ sp³d²
32cవరుసగా n = 3, 5, 1, 2
33dd⁶ అధిక స్పిన్ 4; d⁴ అల్ప స్పిన్ 2; d⁶ అల్ప స్పిన్ 0; చతుర్ముఖీయ d⁷ 3
34bప్రతి సంక్లిష్టానికి స్పిన్ స్థితి, ఆకారం జతపరచండి
35cA, C, E సత్యం; CN⁻ తో Fe²⁺ d⁶ డయా అయస్కాంతం; VBT రంగును వివరించలేదు
36a[Ni(NH₃)₆]²⁺ sp³d², బాహ్య ఆర్బిటాల్
37b[Fe(CN)₆]³⁻, [CoF₆]³⁻, [NiCl₄]²⁻, [Cr(H₂O)₆]³⁺
38d[CoF₆]³⁻ లో నాలుగు జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు
39c4.90 BM అంటే n = 4: అధిక స్పిన్ d⁶ Co³⁺
40a5 జతకాని అంటే బాహ్య ఆర్బిటాల్; 1 జతకాని అంటే అంతర ఆర్బిటాల్
41dd⁸ జత కూడింది, ఒక 3d + 4s + రెండు 4p వాడారు: dsp², చతురస్ర సమతలం
42bH₂O తో 5 జతకాని (బాహ్య); CN⁻ తో 1 జతకాని (అంతర)
43cd²sp³ రెండు 3d ఆర్బిటాళ్లను వాడుతుంది
44a4.90 − 0 = 4.90 BM
45d1 జతకాని ఎలక్ట్రాన్‌తో d⁵ కు బలమైన క్షేత్ర CN⁻, d²sp³ అవసరం
23 min left
‹
›