Chapter 8 of 11 · 28 min read

అధ్యాయం 6: స్ఫటిక క్షేత్ర సిద్ధాంతం, రంగు, అయస్కాంతత్వం (Crystal Field Theory, Colour and Magnetism)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • స్ఫటిక క్షేత్ర సిద్ధాంతం (CFT) యొక్క ఊహలు.

  • అష్టముఖీయ, చతుర్ముఖీయ క్షేత్రాలలో ఐదు d ఆర్బిటాళ్లు ఎలా విడిపోతాయి, ఎందుకు Δt = (4/9) Δo.

  • Δo ని జత కూర్చే శక్తి P తో పోల్చి అధిక స్పిన్ లేదా అల్ప స్పిన్ ఎలా నిర్ణయించాలి.

  • స్పెక్ట్రోకెమికల్ శ్రేణి, Δo ని మార్చే కారకాలు.

  • స్ఫటిక క్షేత్ర స్థిరీకరణ శక్తి (CFSE) ని ఎలా లెక్కించాలి.

  • సంక్లిష్టాలు ఎందుకు రంగుగా ఉంటాయి, శోషించిన కాంతి నుంచి కనిపించే రంగును ఎలా చెప్పాలి.

6.1 CFT ఊహలు

  1. లోహం–లిగాండ్ బంధం పూర్తిగా అయానిక (స్థిరవిద్యుత్) బంధం.

  2. ఆనయానిక లిగాండ్‌లను బిందు ఋణ ఆవేశాలుగా భావిస్తారు. తటస్థ లిగాండ్‌లను ఋణ కొన లోహం వైపు ఉన్న ద్విధ్రువాలుగా భావిస్తారు.

  3. స్వేచ్ఛా లోహ అయాన్‌లో ఐదు d ఆర్బిటాళ్లకు ఒకే శక్తి ఉంటుంది (అవి సమశక్తి ఆర్బిటాళ్లు, degenerate).

  4. లిగాండ్ ఆవేశాలు అయాన్ చుట్టూ సమానమైన గోళంలా ఉంటే, ఐదు d ఆర్బిటాళ్ల శక్తి ఒకే మేరకు పెరుగుతుంది.

  5. నిజమైన లిగాండ్‌లు స్థిర బిందువుల వద్ద ఉంటాయి. లిగాండ్‌ల వైపు చూపే d ఆర్బిటాళ్లలోని ఎలక్ట్రాన్లు ఎక్కువ వికర్షణకు గురవుతాయి. కాబట్టి d ఆర్బిటాళ్లు వేరేవేరు శక్తి గల సమూహాలుగా విడిపోతాయి. దీనినే స్ఫటిక క్షేత్ర విభజన (crystal field splitting) అంటారు.

6.2 అష్టముఖీయ క్షేత్రంలో విభజన

అష్టముఖిలో ఆరు లిగాండ్‌లు x, y, z అక్షాల మీద ఉంటాయి. dx²−y², dz² ఆర్బిటాళ్లు నేరుగా వాటి వైపే చూస్తాయి. dxy, dyz, dxz ఆర్బిటాళ్లు వాటి మధ్యలోకి చూస్తాయి.

  • e_g సమితి (dx²−y², dz²): ఎక్కువ వికర్షణ; సగటు కంటే 0.6Δo పైకి వెళ్తాయి.

  • t₂g సమితి (dxy, dyz, dxz): తక్కువ వికర్షణ; సగటు కంటే 0.4Δo కిందకి వస్తాయి.

సగటు శక్తి (గురుకేంద్రం, barycentre) మారదు. సరిచూడండి: 2(+0.6Δo) + 3(−0.4Δo) = 0.

E(eg)−E(t2g)=Δo,E(eg)=+0.6 Δo,E(t2g)=−0.4 ΔoE(e_g) - E(t_{2g}) = \Delta_o, \qquad E(e_g) = +0.6\,\Delta_o, \qquad E(t_{2g}) = -0.4\,\Delta_o

6.3 చతుర్ముఖీయ క్షేత్రంలో విభజన

చతుర్ముఖిలో నాలుగు లిగాండ్‌లు అక్షాల మధ్య ఉంటాయి. ఇప్పుడు dxy, dyz, dxz ఆర్బిటాళ్లు లిగాండ్‌లకు దగ్గరగా ఉంటాయి. విభజన తలకిందులవుతుంది.

  • t₂ సమితి (dxy, dyz, dxz): 0.4Δt పైకి వెళ్తాయి.

  • e సమితి (dx²−y², dz²): 0.6Δt కిందకి వస్తాయి.

చతుర్ముఖికి సౌష్ఠవ కేంద్రం లేదు, కాబట్టి ఇక్కడ g అనే సబ్‌స్క్రిప్ట్ ఉండదు. విభజన తక్కువ: లిగాండ్‌లు తక్కువ, ఏదీ ఒక ఆర్బిటాల్ వైపు నేరుగా చూడదు.

Δt=49 Δo\Delta_t = \frac{4}{9}\,\Delta_o
చిత్రం 6.1 · అష్టముఖీయ, చతుర్ముఖీయ క్షేత్రాలలో d-ఆర్బిటాల్ విభజన
చిత్రం 6.1 · అష్టముఖీయ, చతుర్ముఖీయ క్షేత్రాలలో d-ఆర్బిటాల్ విభజన

అష్టముఖిలో రెండు eg ఆర్బిటాళ్లు పైకి, మూడు t₂g కిందకి వెళ్తాయి; చతుర్ముఖిలో ఈ క్రమం తలకిందులవుతుంది, అంతరం Δo లో 4/9 కి తగ్గుతుంది.

6.4 ఎలక్ట్రాన్ల నింపడం: అధిక స్పిన్, అల్ప స్పిన్

అష్టముఖీయ అయాన్‌లో నాలుగో ఎలక్ట్రాన్ వచ్చినప్పుడు రెండు శక్తులు పోటీపడతాయి.

  • Δo: e_g లోకి పైకి వెళ్లడానికి అయ్యే ఖర్చు.

  • P (జత కూర్చే శక్తి, pairing energy): t₂g లో ఇప్పటికే ఉన్న ఎలక్ట్రాన్‌తో జత కూడడానికి అయ్యే ఖర్చు.

Δo < P (బలహీన క్షేత్రం) అయితే ఎలక్ట్రాన్ e_g లోకి వెళుతుంది; అయాన్ అధిక స్పిన్ గా ఉంటుంది. Δo > P (బలమైన క్షేత్రం) అయితే ఎలక్ట్రాన్ t₂g లోనే జత కూడుతుంది; అయాన్ అల్ప స్పిన్ అవుతుంది. అష్టముఖీయ సంక్లిష్టాలలో d⁴, d⁵, d⁶, d⁷ కు మాత్రమే ఈ ఎంపిక ఉంటుంది.

dⁿబలహీన క్షేత్రం (అధిక స్పిన్)జతకానిబలమైన క్షేత్రం (అల్ప స్పిన్)జతకాని
d¹t₂g¹1t₂g¹1
d²t₂g²2t₂g²2
d³t₂g³3t₂g³3
d⁴t₂g³ e_g¹4t₂g⁴2
d⁵t₂g³ e_g²5t₂g⁵1
d⁶t₂g⁴ e_g²4t₂g⁶0
d⁷t₂g⁵ e_g²3t₂g⁶ e_g¹1
d⁸t₂g⁶ e_g²2t₂g⁶ e_g²2
d⁹t₂g⁶ e_g³1t₂g⁶ e_g³1
d¹⁰t₂g⁶ e_g⁴0t₂g⁶ e_g⁴0
చిత్రం 6.2 · అష్టముఖీయ d⁶ అయాన్‌కు అధిక స్పిన్ vs అల్ప స్పిన్ నింపడం
చిత్రం 6.2 · అష్టముఖీయ d⁶ అయాన్‌కు అధిక స్పిన్ vs అల్ప స్పిన్ నింపడం

Δo తక్కువగా ఉన్నప్పుడు రెండు ఎలక్ట్రాన్లు eg లోకి ఎక్కి నాలుగు జతకాకుండా ఉంటాయి; Δo ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు ఆరూ t₂g లోనే జత కూడతాయి.

ఆచరణలో చతుర్ముఖీయ సంక్లిష్టాలకు Δt, P కంటే చాలా తక్కువ. కాబట్టి అవి దాదాపు ఎప్పుడూ అధిక స్పిన్.

సంకర ఆర్బిటాళ్లు లేకుండానే CFT అధ్యాయం 5 లోని అయస్కాంత దత్తాంశాన్ని వివరిస్తుంది. [CoF₆]³⁻ d⁶ అధిక స్పిన్ (t₂g⁴ e_g², 4 జతకాని). [Co(NH₃)₆]³⁺ d⁶ అల్ప స్పిన్ (t₂g⁶, డయా అయస్కాంతం).

6.5 స్పెక్ట్రోకెమికల్ శ్రేణి, Δo ని ప్రభావితం చేసే కారకాలు

లిగాండ్‌లను అవి కలిగించే విభజన పరిమాణం ప్రకారం అమర్చవచ్చు. శోషణ వర్ణపటాల నుంచి కనుగొన్న ఈ క్రమాన్నే స్పెక్ట్రోకెమికల్ శ్రేణి (spectrochemical series) అంటారు:

I−<Br−<SCN−<Cl−<S2−<F−<OH−<C2O42−<H2O<NCS−<EDTA4−<NH3<en<CN−<CO\mathrm{I^- < Br^- < SCN^- < Cl^- < S^{2-} < F^- < OH^- < C_2O_4^{2-} < H_2O < NCS^- < EDTA^{4-} < NH_3 < en < CN^- < CO}

ఎడమ చివరన ఉన్న లిగాండ్‌లు బలహీన క్షేత్ర లిగాండ్‌లు. కుడి చివరన ఉన్నవి బలమైన క్షేత్ర లిగాండ్‌లు.

Δo ని పెంచే ఇతర కారకాలు:

కారకంΔo పై ప్రభావంఉదాహరణ
బలమైన లిగాండ్ఎక్కువ Δo[Co(CN)₆]³⁻ > [Co(NH₃)₆]³⁺ > [CoF₆]³⁻
లోహం అధిక ఆక్సీకరణ స్థితిఎక్కువ Δo (లిగాండ్‌లు దగ్గరకు లాగబడతాయి)[Fe(H₂O)₆]³⁺ > [Fe(H₂O)₆]²⁺
గ్రూపులో కిందికి (3d → 4d → 5d)ఎక్కువ Δo; 4d, 5d సంక్లిష్టాలు దాదాపు ఎప్పుడూ అల్ప స్పిన్[Rh(NH₃)₆]³⁺ > [Co(NH₃)₆]³⁺
జ్యామితిఅష్టముఖీయం > చతుర్ముఖీయం (Δt = 4/9 Δo)[CoCl₆]⁴⁻ > [CoCl₄]²⁻

6.6 స్ఫటిక క్షేత్ర స్థిరీకరణ శక్తి (Crystal field stabilisation energy, CFSE)

విడిపోని గురుకేంద్రంతో పోలిస్తే, విభజన వల్ల d ఎలక్ట్రాన్లు పొందే శక్తియే CFSE. అష్టముఖీయ సంక్లిష్టానికి:

CFSE=(−0.4 nt2g+0.6 neg) Δo\text{CFSE} = (-0.4\,n_{t_{2g}} + 0.6\,n_{e_g})\,\Delta_o

చతుర్ముఖీయ సంక్లిష్టానికి:

CFSE=(−0.6 ne+0.4 nt2) Δt\text{CFSE} = (-0.6\,n_{e} + 0.4\,n_{t_2})\,\Delta_t

ప్రశ్నలో P ఇవ్వకపోతే, ఈ పుస్తకంలో CFSE విలువలను జత కూర్పు శక్తిని వదిలేసి Δo లేదా Δt ప్రమాణాల్లో ఇస్తాము. P ఇస్తే, మొత్తం శక్తులను నేరుగా పోల్చండి. d⁶ కు అల్ప స్పిన్‌లో రెండు అదనపు జత కూర్పుల ఖర్చు ఉంటుంది కానీ 2Δo అదనపు స్థిరీకరణ లభిస్తుంది; కాబట్టి Δo > P అయితే అల్ప స్పిన్ 2(Δo − P) తేడాతో గెలుస్తుంది.

dⁿఅష్టముఖీయ అధిక స్పిన్అష్టముఖీయ అల్ప స్పిన్చతుర్ముఖీయం (అధిక స్పిన్)
d¹−0.4Δo−0.4Δo−0.6Δt
d²−0.8Δo−0.8Δo−1.2Δt
d³−1.2Δo−1.2Δo−0.8Δt
d⁴−0.6Δo−1.6Δo−0.4Δt
d⁵0−2.0Δo0
d⁶−0.4Δo−2.4Δo−0.6Δt
d⁷−0.8Δo−1.8Δo−1.2Δt
d⁸−1.2Δo−1.2Δo−0.8Δt
d⁹−0.6Δo−0.6Δo−0.4Δt
d¹⁰000

6.7 సంక్లిష్టాల రంగు

సంక్లిష్టంపై తెలుపు కాంతి పడినప్పుడు ఒక ఎలక్ట్రాన్ t₂g నుంచి e_g కి దూకవచ్చు. ఇదే d–d పరివర్తనం (d–d transition). దీనికి ఫోటాన్ శక్తి Δo కు సమానమైన కాంతి శోషించబడుతుంది.

Δo=Ephoton=hcλ\Delta_o = E_{\text{photon}} = \frac{hc}{\lambda}

మిగిలిన కాంతిని కన్ను చూస్తుంది. కాబట్టి మనకు కనిపించే రంగు శోషించిన కాంతి రంగుకు పూరక రంగు (complementary colour). రంగుల చక్రం ఈ జతలను చూపిస్తుంది: శోషించిన రంగు, కనిపించే రంగు ఒకదానికొకటి ఎదురెదురుగా ఉంటాయి.

చిత్రం 6.3 · రంగుల చక్రం: శోషించిన vs కనిపించే రంగు
చిత్రం 6.3 · రంగుల చక్రం: శోషించిన vs కనిపించే రంగు

శోషించిన రంగును చక్రంపై కనుగొని కేంద్రం గుండా నేరుగా అవతలి వైపు చదవండి: ఎదురుగా ఉన్న భాగమే ద్రావణం కనిపించే రంగు.

సంక్లిష్టంశోషించిన కాంతికనిపించే రంగు
[Ti(H₂O)₆]³⁺నీలి-ఆకుపచ్చ (సుమారు 498 nm)ఊదా
[Cu(H₂O)₄]²⁺నారింజ-ఎరుపునీలం
[Ni(H₂O)₆]²⁺ఎరుపుఆకుపచ్చ
[Co(NH₃)₆]³⁺నీలంపసుపు-నారింజ

రంగు గురించి ముఖ్య విషయాలు:

  • బలమైన లిగాండ్ ఎక్కువ Δo ఇస్తుంది. అప్పుడు సంక్లిష్టం ఎక్కువ శక్తి, తక్కువ తరంగదైర్ఘ్యం గల కాంతిని శోషిస్తుంది. [Ni(H₂O)₆]²⁺ ఆకుపచ్చ; en కలిపితే ఊదా రంగు [Ni(en)₃]²⁺ వస్తుంది.

  • లిగాండ్‌లు లేకపోతే విభజన ఉండదు. అనార్ద్ర CuSO₄ తెలుపు; నీటి లిగాండ్‌లు d ఆర్బిటాళ్లను విడదీస్తాయి కాబట్టి మైలుతుత్తం (blue vitriol) CuSO₄·5H₂O నీలం.

  • d⁰ అయాన్లు (Sc³⁺, Ti⁴⁺), d¹⁰ అయాన్లు (Zn²⁺, Cu⁺) లో d–d పరివర్తనం సాధ్యం కాదు. వాటి సంక్లిష్టాలు సాధారణంగా రంగులేనివి.

6.8 CFT పరిమితులు

  • ఇది లిగాండ్‌లను బిందు ఆవేశాలుగా భావిస్తుంది. అలాగైతే ఆనయానిక లిగాండ్‌లే ఎక్కువగా విడదీయాలి; కానీ I⁻, Br⁻, Cl⁻ శ్రేణిలో బలహీన చివరన ఉన్నాయి.

  • తటస్థ CO అతి బలమైన లిగాండ్ ఎందుకో వివరించలేదు.

  • లోహం–లిగాండ్ బంధంలోని సహసంయోజక స్వభావాన్ని వదిలేస్తుంది.

ఈ లోపాలను లిగాండ్ క్షేత్ర సిద్ధాంతం, అణు ఆర్బిటాల్ సిద్ధాంతం సరిచేస్తాయి; అవి NEET సిలబస్‌కు బయట ఉన్నాయి.

సాధించిన ఉదాహరణలు

సాధించిన ఉదాహరణ 6.1: d⁴ అయాన్‌కు (i) బలహీన క్షేత్ర, (ii) బలమైన క్షేత్ర అష్టముఖీయ సంక్లిష్టాలలో విన్యాసం రాసి, జతకాని ఎలక్ట్రాన్లను లెక్కించండి.

సాధన: (i) Δo < P: t₂g³ e_g¹, 4 జతకాని. (ii) Δo > P: t₂g⁴, 2 జతకాని.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.2: [Fe(CN)₆]⁴⁻, [Fe(H₂O)₆]²⁺ ల CFSE (P ని వదిలి) కనుగొనండి.

సాధన: రెండింటిలోనూ Fe²⁺, d⁶. CN⁻ బలమైనది: t₂g⁶, CFSE = 6(−0.4) = −2.4Δo. H₂O బలహీనమైనది: t₂g⁴ e_g², CFSE = 4(−0.4) + 2(0.6) = −0.4Δo.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.3: ఒక లోహ అయాన్, లిగాండ్ సమితికి Δo = 18,000 cm⁻¹. అదే లోహం, లిగాండ్‌తో చతుర్ముఖీయ సంక్లిష్టానికి Δt అంచనా వేయండి.

సాధన: Δt = (4/9) × 18,000 = 8,000 cm⁻¹.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.4: [Ti(H₂O)₆]³⁺ 498 nm వద్ద అత్యధికంగా శోషిస్తుంది. Δo ను kJ mol⁻¹ లో కనుగొనండి. h = 6.626 × 10⁻³⁴ J s, c = 3.0 × 10⁸ m s⁻¹, Nₐ = 6.022 × 10²³ mol⁻¹ తీసుకోండి.

సాధన: ఒక ఫోటాన్‌కు E = hc/λ = (6.626 × 10⁻³⁴ × 3.0 × 10⁸) / (498 × 10⁻⁹) = 3.99 × 10⁻¹⁹ J. ఒక మోల్‌కు: 3.99 × 10⁻¹⁹ × 6.022 × 10²³ = 2.40 × 10⁵ J = 240 kJ mol⁻¹. Ti³⁺ d¹, కాబట్టి ఒకే ఎలక్ట్రాన్ t₂g → e_g కి దూకుతుంది. నీలి-ఆకుపచ్చ కాంతి శోషించబడుతుంది, ద్రావణం ఊదా రంగులో కనిపిస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.5: [Sc(H₂O)₆]³⁺, [Zn(H₂O)₆]²⁺ ఎందుకు రంగులేనివి?

సాధన: Sc³⁺ d⁰, కాబట్టి దూకడానికి ఎలక్ట్రాన్ లేదు. Zn²⁺ d¹⁰, కాబట్టి e_g నిండిపోయింది; ఏ ఎలక్ట్రాన్ అందులోకి దూకలేదు. రెండింటిలోనూ d–d పరివర్తనం సాధ్యం కాదు.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.6: [CoF₆]³⁻, [Co(H₂O)₆]³⁺, [Co(NH₃)₆]³⁺, [Co(CN)₆]³⁻ లను శోషించిన కాంతి తరంగదైర్ఘ్యం క్రమంలో అమర్చండి.

సాధన: Δo శ్రేణిని అనుసరిస్తుంది: F⁻ < H₂O < NH₃ < CN⁻. ఎక్కువ Δo అంటే తక్కువ తరంగదైర్ఘ్యం. పెరిగే తరంగదైర్ఘ్యం: [Co(CN)₆]³⁻ < [Co(NH₃)₆]³⁺ < [Co(H₂O)₆]³⁺ < [CoF₆]³⁻.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.7: ఒక d⁶ అష్టముఖీయ అయాన్‌కు Δo = 25,000 cm⁻¹, P = 21,000 cm⁻¹. ఏ స్పిన్ స్థితి ఎక్కువ స్థిరమైనది, ఎంత తేడాతో?

సాధన: అధిక స్పిన్ t₂g⁴ e_g²: −0.4Δo, 1 జత. అల్ప స్పిన్ t₂g⁶: −2.4Δo, 3 జతలు. తేడా = (−2.4Δo + 3P) − (−0.4Δo + P) = −2Δo + 2P = −50,000 + 42,000 = −8,000 cm⁻¹. అల్ప స్పిన్ 8,000 cm⁻¹ ఎక్కువ స్థిరమైనది.

సాధించిన ఉదాహరణ 6.8: చతుర్ముఖీయ [CoCl₄]²⁻ విన్యాసం, జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు, CFSE కనుగొనండి.

సాధన: Co²⁺ d⁷. చతుర్ముఖీయం కాబట్టి అధిక స్పిన్: e⁴ t₂³. జతకానివి = 3. CFSE = 4(−0.6) + 3(0.4) = −1.2Δt.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • అష్టముఖీయం: e_g 0.6Δo పైకి, t₂g 0.4Δo కిందకి. చతుర్ముఖీయం: తలకిందులు, e 0.6Δt కిందకి, t₂ 0.4Δt పైకి.

  • Δt = (4/9) Δo; చతుర్ముఖీయ సంక్లిష్టాలు దాదాపు ఎప్పుడూ అధిక స్పిన్.

  • Δo > P అయితే అల్ప స్పిన్; Δo < P అయితే అధిక స్పిన్; ఈ ఎంపిక d⁴–d⁷ అష్టముఖీయాలకే.

  • స్పెక్ట్రోకెమికల్ శ్రేణి: I⁻ < Br⁻ < SCN⁻ < Cl⁻ < S²⁻ < F⁻ < OH⁻ < C₂O₄²⁻ < H₂O < NCS⁻ < EDTA⁴⁻ < NH₃ < en < CN⁻ < CO.

  • లిగాండ్ బలం, లోహ ఆక్సీకరణ స్థితి పెరిగినప్పుడు, 3d నుంచి 4d, 5d కి వెళ్లేకొద్దీ Δo పెరుగుతుంది.

  • CFSE (అష్టముఖీయ) = (−0.4 n_t2g + 0.6 n_eg) Δo; d⁶ అల్ప స్పిన్ = −2.4Δo.

  • కనిపించే రంగు శోషించిన రంగుకు పూరకం; d⁰, d¹⁰ సంక్లిష్టాలు రంగులేనివి.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • చతుర్ముఖీయ విభజనను తిరగేసి రాయడం. చతుర్ముఖిలో e సమితి కింద ఉంటుంది.

  • చతుర్ముఖీయ సంక్లిష్టాలకు t₂g, e_g అని రాయడం. చతుర్ముఖీయ క్షేత్రంలో g ఉండదు.

  • కనిపించే రంగే శోషించిన రంగు అనడం. అది పూరక రంగు.

  • ఎక్కువ Δo అంటే ఎక్కువ తరంగదైర్ఘ్యం అనుకోవడం. ఎక్కువ Δo అంటే తక్కువ తరంగదైర్ఘ్యం.

  • Δt = (9/4) Δo అని వాడటం. అది (4/9) Δo; Δo కంటే తక్కువ.

  • d³, d⁸ అష్టముఖీయ అయాన్లకు బలహీన, బలమైన క్షేత్రాలలో ఒకే విన్యాసం ఉంటుందని మరచిపోవడం.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6

స్థాయి 1: భావన తనిఖీ

1. అష్టముఖీయ స్ఫటిక క్షేత్రంలో ఎక్కువ శక్తి గల ఆర్బిటాళ్లు (a) t₂g (b) e_g (c) ఐదు d ఆర్బిటాళ్లూ సమానంగా (d) dxy మాత్రమే

2. ఒకే లోహం, లిగాండ్‌కు చతుర్ముఖీయ, అష్టముఖీయ విభజనల మధ్య సంబంధం (a) Δt = (4/9) Δo (b) Δt = (9/4) Δo (c) Δt = (2/3) Δo (d) Δt = Δo

3. వీటిలో అతి బలమైన క్షేత్ర లిగాండ్ (a) H₂O (b) NH₃ (c) CO (d) F⁻

4. వీటిలో అతి బలహీన క్షేత్ర లిగాండ్ (a) en (b) CN⁻ (c) NH₃ (d) I⁻

5. అల్ప స్పిన్ అష్టముఖీయ సంక్లిష్టం ఏర్పడేది (a) Δo < P (b) Δo > P (c) Δo = 0 (d) P ఎప్పుడూ సున్నా అయినప్పుడు

6. చాలా పరివర్తన లోహ సంక్లిష్టాల రంగుకు కారణం (a) d–d పరివర్తనాలు (b) కేంద్రక పరివర్తనాలు (c) s–p పరివర్తనాలు (d) లిగాండ్‌ల అయనీకరణం

7. ఏ సంక్లిష్ట అయాన్ రంగులేనిది? (a) [Ti(H₂O)₆]³⁺ (b) [Cu(H₂O)₄]²⁺ (c) [Zn(H₂O)₆]²⁺ (d) [Ni(H₂O)₆]²⁺

8. అష్టముఖీయ క్షేత్రంలో d³ అయాన్ CFSE (a) −0.4Δo (b) −0.8Δo (c) −1.6Δo (d) −1.2Δo

9. చతుర్ముఖీయ క్షేత్రంలో తక్కువ శక్తి గల d ఆర్బిటాళ్ల సమితి (a) t₂ (b) e (c) t₂g (d) e_g

10. స్ఫటిక క్షేత్ర సిద్ధాంతం లిగాండ్‌లను ఎలా భావిస్తుంది? (a) బిందు ఆవేశాలు లేదా ద్విధ్రువాలు (b) లోహంతో అతిపాతం చెందే సహసంయోజక ఆర్బిటాళ్లు (c) లోహ అయాన్లు (d) స్వేచ్ఛా రాడికల్స్

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. అల్ప స్పిన్ అష్టముఖీయ d⁶ అయాన్ విన్యాసం (a) t₂g⁴ e_g² (b) t₂g³ e_g³ (c) t₂g⁵ e_g¹ (d) t₂g⁶ e_g⁰

12. జత కూర్పు శక్తిని వదిలితే [Fe(H₂O)₆]²⁺ CFSE (a) −0.4Δo (b) −2.4Δo (c) 0 (d) −0.6Δo

13. CFT ప్రకారం [Fe(CN)₆]³⁻ లో జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 5 (b) 3 (c) 1 (d) 0

14. ఏ సంక్లిష్టం అతి తక్కువ తరంగదైర్ఘ్యం గల కాంతిని శోషిస్తుంది? (a) [CoF₆]³⁻ (b) [Co(H₂O)₆]³⁺ (c) [Co(NH₃)₆]³⁺ (d) [Co(CN)₆]³⁻

15. ఒక అష్టముఖీయ సంక్లిష్టానికి Δo = 18,000 cm⁻¹. అదే లోహం, లిగాండ్‌తో చతుర్ముఖీయ సంక్లిష్టానికి ఆశించే Δt (a) 8,000 cm⁻¹ (b) 12,000 cm⁻¹ (c) 40,500 cm⁻¹ (d) 9,000 cm⁻¹

16. [Ti(H₂O)₆]³⁺ 498 nm సమీపంలో నీలి-ఆకుపచ్చ కాంతిని శోషిస్తుంది. దాని ద్రావణం కనిపించే రంగు (a) పసుపు (b) ఊదా (c) ఆకుపచ్చ (d) రంగులేనిది

17. చతుర్ముఖీయ సంక్లిష్టాలు సాధారణంగా అధిక స్పిన్ కావడానికి కారణం (a) జత కూర్చే శక్తితో పోలిస్తే Δt తక్కువ (b) Δt జత కూర్చే శక్తి కంటే ఎక్కువ (c) వాటిలో d ఎలక్ట్రాన్లు లేవు (d) వాటి లిగాండ్‌లు ఎప్పుడూ బలమైన క్షేత్ర లిగాండ్‌లు

18. అనార్ద్ర CuSO₄ తెలుపు, కానీ CuSO₄·5H₂O నీలం. కారణం (a) Cu²⁺ d¹⁰ (b) నీటి లిగాండ్‌లు d ఆర్బిటాళ్లను విడదీసి d–d పరివర్తనాలను సాధ్యం చేస్తాయి (c) సల్ఫేట్ అయాన్ ఎరుపు కాంతిని శోషిస్తుంది (d) నీరే నీలంగా ఉంటుంది

19. జత కూర్పు శక్తిని వదిలితే అల్ప స్పిన్ అష్టముఖీయ d⁵ అయాన్ CFSE (a) 0 (b) −2.4Δo (c) −1.0Δo (d) −2.0Δo

20. ఏ మార్పు Δo ని పెంచుతుంది? (a) NH₃ స్థానంలో H₂O ఉంచడం (b) లోహం ఆక్సీకరణ స్థితిని తగ్గించడం (c) అవే లిగాండ్‌లతో Co³⁺ నుంచి Rh³⁺ కు మారడం (d) CN⁻ స్థానంలో Cl⁻ ఉంచడం

21. అధిక స్పిన్ [CoF₆]³⁻ లో జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 0 (b) 2 (c) 4 (d) 3

22. [Ti(H₂O)₆]³⁺ 498 nm వద్ద శోషిస్తుంది. దాని Δo సుమారు (a) 120 kJ mol⁻¹ (b) 240 kJ mol⁻¹ (c) 480 kJ mol⁻¹ (d) 24 kJ mol⁻¹

స్థాయి 3: సవాలు

23. ఒక d⁶ అష్టముఖీయ అయాన్‌కు Δo = 25,000 cm⁻¹, P = 21,000 cm⁻¹. ఎక్కువ స్థిరమైన స్థితి, దాని ఆధిక్యం (a) అధిక స్పిన్, 4,000 cm⁻¹ (b) అల్ప స్పిన్, 4,000 cm⁻¹ (c) అధిక స్పిన్, 8,000 cm⁻¹ (d) అల్ప స్పిన్, 8,000 cm⁻¹

24. చతుర్ముఖీయ [CoCl₄]²⁻ CFSE (a) −0.8Δt (b) −1.2Δt (c) −0.6Δt (d) −1.8Δt

25. ఏ అష్టముఖీయ విన్యాసానికి బలహీన, బలమైన క్షేత్రాలలో జతకాని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య ఒకేలా ఉంటుంది? (a) d⁴ (b) d⁵ (c) d⁸ (d) d⁷

26. [Ni(H₂O)₆]²⁺ ఆకుపచ్చ, [Ni(en)₃]²⁺ ఊదా. ఉత్తమ కారణం (a) en బలమైన క్షేత్ర లిగాండ్, కాబట్టి Δo పెరిగి తక్కువ తరంగదైర్ఘ్య కాంతి శోషించబడుతుంది (b) en బలహీన క్షేత్ర లిగాండ్, కాబట్టి Δo తగ్గుతుంది (c) Ni ఆక్సీకరణ స్థితి మారుతుంది (d) en సంక్లిష్టంలో d–d పరివర్తనం ఉండదు

27. శోషించిన కాంతి తరంగదైర్ఘ్యం పెరిగే క్రమంలో అమర్చండి: [Co(CN)₆]³⁻, [Co(NH₃)₆]³⁺, [Co(H₂O)₆]³⁺ (a) [Co(H₂O)₆]³⁺ < [Co(NH₃)₆]³⁺ < [Co(CN)₆]³⁻ (b) [Co(NH₃)₆]³⁺ < [Co(CN)₆]³⁻ < [Co(H₂O)₆]³⁺ (c) [Co(CN)₆]³⁻ < [Co(NH₃)₆]³⁺ < [Co(H₂O)₆]³⁺ (d) [Co(CN)₆]³⁻ < [Co(H₂O)₆]³⁺ < [Co(NH₃)₆]³⁺

28. అల్ప స్పిన్ అష్టముఖీయ d⁷ సంక్లిష్టం స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకం (a) 3.87 BM (b) 2.83 BM (c) 0 BM (d) 1.73 BM

29. ప్రతిపాదన (A): I⁻, Cl⁻ వంటి హాలైడ్ అయాన్లు బలహీన క్షేత్ర లిగాండ్‌లు. కారణం (R): CFT లిగాండ్‌లను బిందు ఆవేశాలుగా భావిస్తుంది, కాబట్టి ఆనయానిక లిగాండ్‌లే అత్యధిక విభజన కలిగిస్తాయని అంచనా వేస్తుంది. (a) రెండూ సత్యం, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సత్యం, R, A ను వివరించదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం

30. వాక్యం I: అష్టముఖీయ క్షేత్రంలో e_g ఆర్బిటాళ్లు గురుకేంద్రం కంటే 0.6Δo పైకి వెళ్తాయి. వాక్యం II: అష్టముఖీయ సంక్లిష్టంలో t₂g ఆర్బిటాళ్లు నేరుగా లిగాండ్‌ల వైపే చూస్తాయి. (a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1be_g లిగాండ్‌ల వైపే చూస్తుంది
2aతక్కువ లిగాండ్‌లు, ఏదీ అక్షం మీద ఉండదు
3cCO బలమైన చివరన ఉంది
4dI⁻ బలహీన చివరన ఉంది
5bΔo కంటే జత కూర్పు చవక
6at₂g → e_g దూకుడులు దృశ్య కాంతిని శోషిస్తాయి
7cZn²⁺ d¹⁰
8d3 × (−0.4) = −1.2
9bచతుర్ముఖిలో e సమితి కింద ఉంటుంది
10aపూర్తిగా స్థిరవిద్యుత్ నమూనా
11dఆరూ t₂g లో
12a4(−0.4) + 2(0.6) = −0.4
13cఅల్ప స్పిన్ d⁵: t₂g⁵
14dఅతి ఎక్కువ Δo, అతి తక్కువ λ
15a(4/9) × 18,000 = 8,000
16bనీలి-ఆకుపచ్చకు పూరకం
17aΔt, P కంటే తక్కువ
18bలిగాండ్‌లు లేకపోతే విభజన లేదు
19d5 × (−0.4) = −2.0
20c4d లోహం ఎక్కువ Δo ఇస్తుంది
21ct₂g⁴ e_g²
22bhcNₐ/λ = 240 kJ mol⁻¹
23dలాభం = 2(Δo − P) = 8,000
24b4(−0.6) + 3(0.4) = −1.2
25cరెండు క్షేత్రాలలోనూ t₂g⁶ e_g²
26aఎక్కువ Δo శోషణను జరుపుతుంది
27cఅతి ఎక్కువ Δo అతి తక్కువ λ ను శోషిస్తుంది
28dt₂g⁶ e_g¹, n = 1
29bR సిద్ధాంతం తప్పు అంచనాను చెపుతుంది
30ct₂g లిగాండ్‌ల మధ్యలోకి చూస్తుంది

అధ్యాయం 6 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • CFT లిగాండ్‌లను బిందు ఆవేశాలుగా (లేదా బిందు ద్విధ్రువాలుగా), లోహం–లిగాండ్ బంధాన్ని పూర్తిగా అయానిక బంధంగా భావిస్తుంది.

  • అష్టముఖీయ క్షేత్రం: e_g (dx²−y², dz²) 0.6Δo పైకి; t₂g (dxy, dyz, dxz) 0.4Δo కిందకి.

  • చతుర్ముఖీయ క్షేత్రం: క్రమం తలకిందులవుతుంది; e 0.6Δt కిందకి, t₂ 0.4Δt పైకి; Δt = (4/9)Δo.

  • d⁴–d⁷ అష్టముఖీయాలకు: Δo < P అయితే అధిక స్పిన్; Δo > P అయితే అల్ప స్పిన్.

  • Δt తక్కువ కాబట్టి చతుర్ముఖీయ సంక్లిష్టాలు దాదాపు ఎప్పుడూ అధిక స్పిన్.

  • స్పెక్ట్రోకెమికల్ శ్రేణి (బలహీనం → బలమైనది): I⁻ < Br⁻ < SCN⁻ < Cl⁻ < S²⁻ < F⁻ < OH⁻ < C₂O₄²⁻ < H₂O < NCS⁻ < EDTA⁴⁻ < NH₃ < en < CN⁻ < CO.

  • లిగాండ్ బలంతో, లోహం అధిక ఆక్సీకరణ స్థితితో, గ్రూపులో కిందకి (3d < 4d < 5d) Δo పెరుగుతుంది.

  • CFSE (అష్టముఖీయం) = (−0.4 n_t₂g + 0.6 n_eg)Δo; P ఇవ్వకపోతే జత కూర్పు శక్తిని వదిలేయండి.

  • రంగు d–d పరివర్తనం నుంచి వస్తుంది: Δ శక్తి గల కాంతి శోషించబడి, పూరక రంగు కనిపిస్తుంది.

  • d⁰, d¹⁰ అయాన్లలో d–d పరివర్తనం లేదు, అవి రంగులేనివి; లిగాండ్‌లు లేకపోతే విభజన లేదు (అనార్ద్ర CuSO₄ తెలుపు).

  • బలమైన లిగాండ్ → ఎక్కువ Δ → తక్కువ తరంగదైర్ఘ్యం శోషణ.

  • బంధాల సహసంయోజక స్వభావాన్ని, తటస్థ NH₃, CO లు ఆనయాన్ల కంటే ఎందుకు బలమైనవో CFT వివరించలేదు.

CFSEoct=(−0.4 nt2g+0.6 neg) ΔoΔt=49ΔoΔ=hcλ\text{CFSE}_{oct} = (-0.4\,n_{t_{2g}} + 0.6\,n_{e_g})\,\Delta_o \qquad \Delta_t = \tfrac{4}{9}\Delta_o \qquad \Delta = \frac{hc}{\lambda}

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి (అష్టముఖీయం, CFSE Δo ప్రమాణాల్లో, జత కూర్పు శక్తి వదిలి)

d సంఖ్యఅధిక స్పిన్CFSE (HS)అల్ప స్పిన్CFSE (LS)
d¹t₂g¹−0.4అదేఅదే
d²t₂g²−0.8అదేఅదే
d³t₂g³−1.2అదేఅదే
d⁴t₂g³ e_g¹−0.6t₂g⁴−1.6
d⁵t₂g³ e_g²0t₂g⁵−2.0
d⁶t₂g⁴ e_g²−0.4t₂g⁶−2.4
d⁷t₂g⁵ e_g²−0.8t₂g⁶ e_g¹−1.8
d⁸t₂g⁶ e_g²−1.2అదేఅదే
d⁹t₂g⁶ e_g³−0.6అదేఅదే
d¹⁰t₂g⁶ e_g⁴0అదేఅదే

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "I Bought Some Cheap Shoes For Office, Others Wore Nice Expensive New Elegant Cool Clothes": ప్రతి పదం మొదటి అక్షరం ఒక లిగాండ్ (బలహీనం నుంచి బలమైనదానికి): I = I⁻, B = Br⁻, S = SCN⁻, C = Cl⁻, S = S²⁻, F = F⁻, O = OH⁻, O = Ox²⁻ (ఆక్సలేట్), W = Water (H₂O), N = NCS⁻, E = EDTA⁴⁻, N = NH₃, E = en, C = CN⁻, C = CO.

  • "Eg పైకి, t₂g కింద" (అష్టముఖీయం): e_g ఆర్బిటాళ్లు లిగాండ్‌ల వైపే చూస్తాయి, కాబట్టి పైకి తోయబడతాయి.

  • "తొమ్మిది వంతుల నాలుగు సరిపోతుంది" (Four-ninths is fine): Δt = (4/9)Δo, జత కూర్చడానికి చాలా తక్కువ.

  • "0, 10 కు రంగు లేదు": d⁰, d¹⁰ d–d దూకుడు చేయలేవు.

భావనల అనుసంధానం

  • శోషించిన కాంతి శక్తి E = hc/λ, రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 2: పరమాణు నిర్మాణం, భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 17: ద్రవ్యం, వికిరణాల ద్వంద్వ స్వభావం తో అనుసంధానమై ఉంటుంది.

  • పరివర్తన లోహ అయాన్ల రంగులు, అయస్కాంత స్వభావం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 11: d-, f-బ్లాక్ మూలకాలు లో మళ్లీ వస్తాయి.

  • దృశ్య వర్ణపటం, పూరక రంగులు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 16: దృశా శాస్త్రం తో అనుసంధానమై ఉంటాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6, స్థాయి 4 (కొత్త NEET నమూనా)

31. జాబితా I (అష్టముఖీయ విన్యాసం) ను జాబితా II (CFSE, జత కూర్పు శక్తి వదిలి) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. d³ B. d⁶ అల్ప స్పిన్ C. d⁵ అధిక స్పిన్ D. d⁷ అల్ప స్పిన్
జాబితా II: (i) 0 (ii) −1.2Δo (iii) −1.8Δo (iv) −2.4Δo
(a) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

32. జాబితా I (సంక్లిష్టం) ను జాబితా II (d-ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. [Fe(CN)₆]⁴⁻ B. [Fe(H₂O)₆]³⁺ C. [Cr(H₂O)₆]³⁺ D. [Ni(H₂O)₆]²⁺
జాబితా II: (i) t₂g³ e_g⁰ (ii) t₂g⁶ e_g² (iii) t₂g⁶ e_g⁰ (iv) t₂g³ e_g²
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

33. జాబితా I (ఆక్వా అయాన్) ను జాబితా II (వివరణ) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. [Sc(H₂O)₆]³⁺ B. [Ti(H₂O)₆]³⁺ C. [Zn(H₂O)₆]²⁺ D. [Cu(H₂O)₆]²⁺
జాబితా II: (i) d¹; ఒక ఎలక్ట్రాన్ t₂g నుంచి e_g కి దూకుతుంది (ii) d⁹; e_g లో ఒక ఖాళీతో రంగు గలది (iii) d⁰; d–d పరివర్తనం లేదు (iv) d¹⁰; e_g నిండింది, d–d పరివర్తనం లేదు
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-i, B-iii, C-iv, D-ii

34. జాబితా I (చేసిన మార్పు) ను జాబితా II (విభజనపై ప్రభావం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. లోహం ఆక్సీకరణ స్థితిని పెంచడం B. అదే గ్రూపులో 3d నుంచి 5d లోహానికి మారడం C. అష్టముఖీయ నుంచి చతుర్ముఖీయ జ్యామితికి మారడం D. H₂O లిగాండ్‌ల స్థానంలో CN⁻ ఉంచడం
జాబితా II: (i) విభజన అష్టముఖీయ విలువలో (4/9) అవుతుంది (ii) బలమైన క్షేత్రం; జత కూర్పుకు అనుకూలం (iii) ఎక్కువ అయానిక ఆవేశం వల్ల ఎక్కువ Δo (iv) బరువైన లోహాల d ఆర్బిటాళ్లు ఎక్కువ విస్తరించి ఉండటం వల్ల ఎక్కువ Δo
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. అష్టముఖీయ క్షేత్రంలో e_g సమితి dx²−y², dz².
B. అవే లోహం, లిగాండ్‌లకు Δt, Δo కంటే ఎక్కువ.
C. Δo < P ఉన్న అష్టముఖీయ d⁴ విన్యాసం t₂g³ e_g¹.
D. స్పెక్ట్రోకెమికల్ శ్రేణిలో I⁻ అతి బలహీన లిగాండ్.
E. CFT లిగాండ్‌లను బిందు ఆవేశాలుగా భావిస్తుంది.
(a) 2 (b) 3 (c) 5 (d) 4

36. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. [Fe(CN)₆]⁴⁻ CFSE −2.4Δo (జత కూర్పు శక్తి వదిలి).
B. చతుర్ముఖీయ సంక్లిష్టాలు సాధారణంగా అల్ప స్పిన్.
C. ఏ లిగాండ్ క్షేత్రమూ d ఆర్బిటాళ్లను విడదీయనందున అనార్ద్ర CuSO₄ తెలుపు.
D. నీటి స్థానంలో en వచ్చినప్పుడు Δo మారడం వల్ల ఆకుపచ్చ [Ni(H₂O)₆]²⁺ రంగు మారుతుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, C, D మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D

37. అష్టముఖీయ d¹ నుంచి d¹⁰ విన్యాసాలలో ఎన్ని అధిక స్పిన్, అల్ప స్పిన్ రెండు రూపాల్లోనూ ఉండగలవు?
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 6

38. స్పెక్ట్రోకెమికల్ శ్రేణి గురించి సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. క్షేత్ర బలంలో CN⁻ > NH₃ > H₂O > F⁻.
B. S ద్వారా బంధించిన SCN⁻, N ద్వారా బంధించిన NCS⁻ కంటే బలహీన లిగాండ్.
C. en, NH₃ కంటే బలహీన లిగాండ్.
D. OH⁻, H₂O కంటే బలహీన లిగాండ్.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D

39. [Ti(H₂O)₆]³⁺ శోషణ వర్ణపటంలో 500 nm వద్ద గరిష్టం గల ఒక వెడల్పాటి శిఖరం ఉంది. h = 6.626 × 10⁻³⁴ J s, c = 3.0 × 10⁸ m s⁻¹, N_A = 6.022 × 10²³ mol⁻¹ తీసుకుంటే, Δo సుమారు
(a) 120 kJ mol⁻¹ (b) 239 kJ mol⁻¹ (c) 478 kJ mol⁻¹ (d) 2.39 kJ mol⁻¹

40. ఒకే లోహం M³⁺ యొక్క నాలుగు అష్టముఖీయ సంక్లిష్టాల గరిష్ట శోషణ తరంగదైర్ఘ్యాలు ఒక పట్టికలో ఇచ్చారు: [MF₆]³⁻ 640 nm, [M(H₂O)₆]³⁺ 560 nm, [M(NH₃)₆]³⁺ 470 nm, [M(CN)₆]³⁻ 320 nm. Δo సరైన క్రమం
(a) F⁻ > H₂O > NH₃ > CN⁻ (b) H₂O > F⁻ > CN⁻ > NH₃ (c) NH₃ > CN⁻ > H₂O > F⁻ (d) CN⁻ > NH₃ > H₂O > F⁻

41. ఒక శక్తి చిత్రం స్వేచ్ఛా అయాన్ యొక్క ఐదు సమశక్తి d ఆర్బిటాళ్లను చూపిస్తుంది. లిగాండ్ క్షేత్రంలో రెండు ఆర్బిటాళ్లు 0.6Δ కిందకి, మూడు 0.4Δ పైకి వెళ్తాయి. ఆ క్షేత్రం
(a) అష్టముఖీయం (b) చతురస్ర సమతలం (c) చతుర్ముఖీయం (d) రేఖీయం

Q42–43 కోసం సందర్భం: రెండు అష్టముఖీయ d⁶ సంక్లిష్టాలను అధ్యయనం చేసారు. సంక్లిష్టం Y కు Δo = 18 000 cm⁻¹, P = 21 000 cm⁻¹. సంక్లిష్టం Z కు Δo = 23 000 cm⁻¹, P = 21 000 cm⁻¹.

42. సంక్లిష్టం Y విన్యాసం, స్పిన్-మాత్రమే భ్రామకం
(a) t₂g⁴ e_g², 4.90 BM (b) t₂g⁶ e_g⁰, 0 BM (c) t₂g⁵ e_g¹, 2.83 BM (d) t₂g⁴ e_g², 2.83 BM

43. సంక్లిష్టం Z కు అల్ప స్పిన్ అమరిక, అధిక స్పిన్ అమరిక కంటే ఎంత ఎక్కువ స్థిరమైనది?
(a) 2000 cm⁻¹ (b) 46 000 cm⁻¹ (c) 8000 cm⁻¹ (d) 4000 cm⁻¹

44. చతుర్ముఖీయ [CoCl₄]²⁻ CFSE (జత కూర్పు శక్తి వదిలి)
(a) −0.8Δt (b) −1.2Δt (c) −1.8Δt (d) −0.6Δt

45. [Mn(H₂O)₆]²⁺ కు Δo < P, [Mn(CN)₆]⁴⁻ కు Δo > P. వాటి స్పిన్-మాత్రమే అయస్కాంత భ్రామకాల భేదం సుమారు
(a) 3.06 BM (b) 2.07 BM (c) 4.19 BM (d) 1.73 BM

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31b3(−0.4) = −1.2; 6(−0.4) = −2.4; 3(−0.4) + 2(0.6) = 0; 6(−0.4) + 0.6 = −1.8
32dFe²⁺ d⁶ అల్ప స్పిన్; Fe³⁺ d⁵ అధిక స్పిన్; Cr³⁺ d³; Ni²⁺ d⁸
33ad ఎలక్ట్రాన్లు లెక్కించండి: Sc³⁺ 0, Ti³⁺ 1, Zn²⁺ 10, Cu²⁺ 9
34cఆవేశం, వరుస, జ్యామితి, లిగాండ్ బలం — ప్రతిదీ Δ ని మారుస్తుంది
35dA, C, D, E సత్యం; Δt, Δo కంటే తక్కువ
36bచతుర్ముఖీయ సంక్లిష్టాలు దాదాపు ఎప్పుడూ అధిక స్పిన్
37cd⁴, d⁵, d⁶, d⁷ కు మాత్రమే ఎంపిక
38aen, NH₃ కంటే బలమైనది (కీలేటింగ్, శ్రేణిలో పైన)
39bE = hcN_A/λ = (6.626e−34 × 3.0e8 × 6.022e23)/(500e−9) ≈ 2.39 × 10⁵ J mol⁻¹
40dతక్కువ λ శోషణ అంటే ఎక్కువ Δo
41cరెండు 0.6 కిందకి, మూడు 0.4 పైకి — ఇది చతుర్ముఖీయ నమూనా
42aΔo < P: అధిక స్పిన్, 4 జతకాని, √24 = 4.90 BM
43d2(Δo − P) = 2(23 000 − 21 000) = 4000 cm⁻¹
44bCo²⁺ d⁷: e⁴ t₂³, కాబట్టి 4(−0.6) + 3(0.4) = −1.2Δt
45c5 జతకాని (5.92) vs 1 జతకాని (1.73): 5.92 − 1.73 = 4.19 BM
28 min left
‹
›