Chapter 9 of 11 · 23 min read

అధ్యాయం 7: సమన్వయ సమ్మేళనాల ప్రాముఖ్యత, అనువర్తనాలు (Importance and Applications of Coordination Compounds)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • గుణాత్మక విశ్లేషణలో అయాన్లను గుర్తించడానికి, వేరు చేయడానికి సంక్లిష్ట నిర్మాణాన్ని ఎలా వాడతారు.

  • లోహాల నిష్కర్షణ, శుద్ధిలో సంక్లిష్టాల పాత్ర: సయనైడ్ ప్రక్రియ, మాండ్ ప్రక్రియ.

  • ఛాయాచిత్రణం (ఫోటోగ్రఫీ), విద్యుత్ లేపనం, పారిశ్రామిక ఉత్ప్రేరణలో ఉపయోగాలు.

  • జీవ వ్యవస్థలలోని లోహ సంక్లిష్టాలు: క్లోరోఫిల్, హిమోగ్లోబిన్, విటమిన్ B₁₂, ఎంజైమ్‌లు.

  • వైద్య ఉపయోగాలు: EDTA, ఇతర కీలేటింగ్ కారకాలు, సిస్‌ప్లాటిన్.

7.1 గుణాత్మక విశ్లేషణ (Qualitative analysis)

మీ ప్రయోగశాలలోని చాలా లవణ విశ్లేషణ పరీక్షలు నిజానికి సంక్లిష్ట నిర్మాణ చర్యలే. ఏర్పడిన రంగు సంక్లిష్టం లేదా అవక్షేపం ఏ అయాన్ ఉందో చెపుతుంది.

అయాన్కారకంపరిశీలనఏర్పడే సంక్లిష్టం
Ni²⁺అమ్మోనియా ద్రావణంలో డైమిథైల్‌గ్లైఆక్సిమ్ (DMG)గులాబీ-ఎరుపు అవక్షేపం[Ni(dmg)₂], చతురస్ర సమతలం
Cu²⁺అధిక NH₃ ద్రావణంగాఢ నీలం ద్రావణం[Cu(NH₃)₄]²⁺
Cu²⁺K₄[Fe(CN)₆]చాకలెట్-గోధుమ అవక్షేపంCu₂[Fe(CN)₆]
Fe³⁺K₄[Fe(CN)₆]ప్రషియన్ బ్లూ అవక్షేపంFe₄[Fe(CN)₆]₃
Fe³⁺KSCN లేదా NH₄SCNరక్త-ఎరుపు రంగు[Fe(SCN)(H₂O)₅]²⁺
Ag⁺ (AgCl గా)జల NH₃తెల్లని అవక్షేపం కరుగుతుంది[Ag(NH₃)₂]⁺
NO₃⁻FeSO₄ + గాఢ H₂SO₄గోధుమ వలయం[Fe(H₂O)₅(NO)]²⁺
S²⁻సోడియం నైట్రోప్రూసైడ్ఊదా రంగు[Fe(CN)₅(NOS)]⁴⁻

గ్రూపు I లో Ag⁺ ను Hg₂²⁺, Pb²⁺ నుంచి వేరు చేయడానికి AgCl పరీక్ష వాడతారు. [Ag(NH₃)₂]⁺ సంక్లిష్టం చాలా స్థిరమైనది కాబట్టి AgCl అమ్మోనియాలో కరుగుతుంది.

నీటి కాఠిన్యాన్ని అంచనా వేయడం. Ca²⁺, Mg²⁺ నీటిని కఠినంగా చేస్తాయి; మీ ప్రెషర్ కుక్కర్‌లో తెల్లని పొర కట్టేది అందుకే. వీటిని Na₂EDTA తో టైట్రేషన్ ద్వారా అంచనా వేస్తారు. EDTA రెండు అయాన్లతోనూ స్థిరమైన 1:1 కీలేట్‌లను ఏర్పరుస్తుంది. Ca, Mg సంక్లిష్టాల స్థిరత్వాలు వేరు కాబట్టి వాటిని విడివిడిగా కూడా అంచనా వేయవచ్చు.

7.2 లోహాల నిష్కర్షణ, శుద్ధి

బంగారం, వెండికి సయనైడ్ ప్రక్రియ. పిండి చేసిన ఖనిజాన్ని గాలి సమక్షంలో సిరా NaCN ద్రావణంతో చర్య జరిపిస్తారు. లోహం సయనైడో సంక్లిష్టంగా కరుగుతుంది. తర్వాత జింక్ దానిని స్థానభ్రంశం చెందిస్తుంది.

4Au+8CN−+2H2O+O2→4[Au(CN)2]−+4OH−\mathrm{4Au + 8CN^- + 2H_2O + O_2 \rightarrow 4[Au(CN)_2]^- + 4OH^-}
2[Au(CN)2]−+Zn→[Zn(CN)4]2−+2Au\mathrm{2[Au(CN)_2]^- + Zn \rightarrow [Zn(CN)_4]^{2-} + 2Au}

ఇక్కడ O₂, Au ను Au(I) గా ఆక్సీకరణం చేస్తుంది; CN⁻ దానిని సంక్లిష్టంగా ద్రావణంలో ఉంచుతుంది; Zn కారిణిగా పనిచేస్తుంది. వెండిని కూడా ఇదే విధంగా [Ag(CN)₂]⁻ గా నిష్కర్షిస్తారు.

నికెల్‌కు మాండ్ ప్రక్రియ. అశుద్ధ నికెల్‌ను సుమారు 330–350 K వద్ద CO తో వేడి చేస్తారు. బాష్పశీల [Ni(CO)₄] ఏర్పడి, మలినాలను వదిలి వెళ్తుంది. ఆ బాష్పాన్ని సుమారు 450–470 K కు వేడి చేస్తారు. అది విఘటనం చెంది అతి శుద్ధమైన నికెల్‌ను ఇస్తుంది; CO తిరిగి వాడబడుతుంది.

Ni+4CO→330−350 K[Ni(CO)4]→450−470 KNi+4CO\mathrm{Ni + 4CO \xrightarrow{330-350\,K} [Ni(CO)_4] \xrightarrow{450-470\,K} Ni + 4CO}

విద్యుత్ లేపనం (Electroplating). [Ag(CN)₂]⁻, [Au(CN)₂]⁻ స్నానాల నుంచి వెండి, బంగారం పూత వేస్తారు. సంక్లిష్టం స్వేచ్ఛా లోహ అయాన్ గాఢతను తక్కువగా ఉంచుతుంది, కాబట్టి లోహం నెమ్మదిగా నున్నగా, సమానమైన పొరగా నిక్షేపితమవుతుంది.

ఛాయాచిత్రణం (Photography). నలుపు-తెలుపు ఫిల్మ్‌ను డెవలప్ చేసిన తర్వాత, కాంతి పడని AgBr ను హైపో (సోడియం థయోసల్ఫేట్) తో కడిగివేస్తారు. అది కరిగే సంక్లిష్టాన్ని ఏర్పరుస్తుంది:

AgBr+2Na2S2O3→Na3[Ag(S2O3)2]+NaBr\mathrm{AgBr + 2Na_2S_2O_3 \rightarrow Na_3[Ag(S_2O_3)_2] + NaBr}

ఉత్ప్రేరణ (Catalysis). విల్కిన్‌సన్ ఉత్ప్రేరకం [RhCl(PPh₃)₃] ను ఆల్కీన్‌ల హైడ్రోజనీకరణానికి వాడతారు. జీగ్లర్–నాటా ఉత్ప్రేరకం (Al(C₂H₅)₃ తో TiCl₄) ను పాలీథీన్, ఇతర పాలిమర్‌ల తయారీకి వాడతారు.

7.3 జీవ వ్యవస్థలు

జీవఅణువుకేంద్ర లోహంపాత్ర
క్లోరోఫిల్పోర్ఫిరిన్ వలయంలో Mg²⁺కిరణజన్య సంయోగక్రియ కోసం కాంతిని శోషిస్తుంది
హిమోగ్లోబిన్హీమ్ (ఒక పోర్ఫిరిన్) లో Fe²⁺రక్తంలో O₂ ను మోసుకుపోతుంది
మైయోగ్లోబిన్హీమ్‌లో Fe²⁺కండరాలలో O₂ ను నిల్వ చేస్తుంది
విటమిన్ B₁₂ (సయనోకోబాలమిన్)Coఎర్ర రక్త కణాల ఏర్పాటుకు అవసరం; లోపిస్తే పెర్నిషియస్ రక్తహీనత
కార్బాక్సిపెప్టిడేజ్ AZn²⁺జీర్ణ ఎంజైమ్
సైటోక్రోమ్‌లుFeశ్వసనంలో ఎలక్ట్రాన్ బదిలీ

కార్బన్ మోనాక్సైడ్ విషప్రభావం. CO హిమోగ్లోబిన్‌లోని Fe²⁺ తో O₂ కంటే చాలా బలంగా బంధిస్తుంది. ఏర్పడిన కార్బాక్సీహిమోగ్లోబిన్ ఆక్సిజన్‌ను మోయలేదు. అందుకే ఢిల్లీ చలికాలంలో మూసివేసిన గదిలో బొగ్గు కుంపటి (అంగీఠి) ప్రాణాంతకం కావచ్చు.

7.4 వైద్యం

  • కీలేషన్ చికిత్స (Chelation therapy). అధిక లేదా విషపూరిత లోహాలను కీలేటింగ్ లిగాండ్‌లతో తొలగిస్తారు. సీసం విషప్రభావానికి EDTA ని దాని కాల్షియం సంక్లిష్టం రూపంలో ఇస్తారు. అధిక రాగిని D-పెన్సిలామైన్‌తో, అధిక ఇనుమను డెస్ఫెరిఆక్సామైన్ B తో తొలగిస్తారు. లోహం స్థిరమైన, నీటిలో కరిగే కీలేట్‌లో బంధించబడి మూత్రం ద్వారా బయటకు వెళ్తుంది.

  • సిస్‌ప్లాటిన్. cis-[Pt(NH₃)₂Cl₂] క్యాన్సర్ నిరోధక ఔషధం. ఇది క్యాన్సర్ కణాల DNA కు బంధించి వాటి విభజనను ఆపుతుంది. trans సాదృశ్యం ఇలా పనిచేయదు.

సాధించిన ఉదాహరణలు

సాధించిన ఉదాహరణ 7.1: Ni²⁺ ను గుర్తించడానికి డైమిథైల్‌గ్లైఆక్సిమ్‌ను ఎందుకు వాడతారు?

సాధన: అమ్మోనియా ద్రావణంలో రెండు DMG అణువులు N పరమాణువుల ద్వారా ఒక Ni²⁺ ను కీలేట్ చేస్తాయి. అవి [Ni(dmg)₂] అనే చతురస్ర సమతల, గులాబీ-ఎరుపు, అకరిగే సంక్లిష్టాన్ని ఏర్పరుస్తాయి. రంగు స్పష్టంగా, ప్రత్యేకంగా ఉంటుంది, కాబట్టి చిన్న మొత్తం Ni²⁺ కూడా కనిపిస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.2: బంగారానికి సయనైడ్ ప్రక్రియ సమీకరణాలు రాసి, ప్రతి కారకం పాత్రను తెలపండి.

సాధన: 4Au + 8CN⁻ + 2H₂O + O₂ → 4[Au(CN)₂]⁻ + 4OH⁻; తర్వాత 2[Au(CN)₂]⁻ + Zn → [Zn(CN)₄]²⁻ + 2Au. O₂ ఆక్సీకారి. CN⁻ Au(I) ని ద్రావణంలో ఉంచే సంక్లిష్ట లిగాండ్. Zn లోహ బంగారాన్ని తిరిగి ఇచ్చే కారిణి.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.3: సయనైడ్ ప్రక్రియలో 1.97 g బంగారాన్ని (197 g mol⁻¹) కరిగించడానికి అవసరమైన NaCN (49 g mol⁻¹) ద్రవ్యరాశిని, దానిని తిరిగి పొందడానికి అవసరమైన జింక్ (65.4 g mol⁻¹) ద్రవ్యరాశిని కనుగొనండి.

సాధన: Au మోల్స్ = 1.97 / 197 = 0.0100. మొదటి సమీకరణం నుంచి CN⁻ : Au = 8 : 4 = 2 : 1. NaCN మోల్స్ = 0.0200, ద్రవ్యరాశి = 0.0200 × 49 = 0.98 g. రెండవ సమీకరణం నుంచి Zn : Au = 1 : 2. Zn మోల్స్ = 0.00500, ద్రవ్యరాశి = 0.00500 × 65.4 = 0.327 g.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.4: మాండ్ ప్రక్రియ అతి శుద్ధమైన నికెల్‌ను ఎలా ఇస్తుంది?

సాధన: 330–350 K వద్ద నికెల్ మాత్రమే బాష్పశీల కార్బొనిల్ [Ni(CO)₄] ను ఏర్పరుస్తుంది. ఆ వాయువు ఘన మలినాల నుంచి దూరంగా తీసుకెళ్లబడుతుంది. 450–470 K కు వేడి చేస్తే అది శుద్ధ Ni, CO గా విడిపోతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.5: 100 mL నీటి నమూనాలోని Ca²⁺, Mg²⁺ తో పూర్తి చర్యకు 0.0100 M Na₂EDTA 10.0 mL అవసరమైంది. మొత్తం కాఠిన్యాన్ని CaCO₃ (100 g mol⁻¹) ppm లో తెలపండి.

సాధన: EDTA మోల్స్ = 0.0100 × 0.0100 L = 1.00 × 10⁻⁴ mol. 1:1 నిష్పత్తి వల్ల కాఠిన్య అయాన్లు 1.00 × 10⁻⁴ mol, అంటే 1.00 × 10⁻⁴ mol CaCO₃ = 0.0100 g. ఇది 100 mL లో ఉంది, కాబట్టి లీటరుకు 0.100 g = 100 mg L⁻¹ = 100 ppm.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.6: ఛాయాచిత్ర స్థిరీకరణం (fixing) లో హైపోను ఎందుకు వాడతారు?

సాధన: కాంతి పడని AgBr నీటిలో కరగదు. థయోసల్ఫేట్ కరిగే సంక్లిష్టం [Ag(S₂O₃)₂]³⁻ ను ఏర్పరుస్తుంది; కాబట్టి AgBr కడిగివేయబడి, కాంతిలో చిత్రం మారడం ఆగిపోతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.7: ఈ యూనిట్‌లోని భావనలతో CO ఎందుకు విషపూరితమో వివరించండి.

సాధన: హిమోగ్లోబిన్ O₂ ను Fe²⁺ కు సమన్వయం చేసి మోసుకుపోతుంది. CO, O₂ కంటే బలమైన లిగాండ్; అదే Fe²⁺ తో చాలా ఎక్కువ స్థిరమైన సంక్లిష్టాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. ఆ స్థానం మూసుకుపోతుంది, కాబట్టి ఆక్సిజన్ రవాణా ఆగిపోతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.8: క్లోరోఫిల్, హిమోగ్లోబిన్, విటమిన్ B₁₂, కార్బాక్సిపెప్టిడేజ్ A లలోని కేంద్ర లోహాలు చెప్పండి.

సాధన: వరుసగా Mg, Fe, Co, Zn.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • Ni²⁺ + DMG → గులాబీ-ఎరుపు [Ni(dmg)₂]; Cu²⁺ + అధిక NH₃ → గాఢ నీలం [Cu(NH₃)₄]²⁺.

  • Fe³⁺ + [Fe(CN)₆]⁴⁻ → ప్రషియన్ బ్లూ; Fe³⁺ + SCN⁻ → రక్త-ఎరుపు.

  • నీటి కాఠిన్యాన్ని Na₂EDTA టైట్రేషన్‌తో అంచనా వేస్తారు.

  • సయనైడ్ ప్రక్రియ: Au → [Au(CN)₂]⁻, తర్వాత Zn కారిణి; మాండ్ ప్రక్రియ: Ni → [Ni(CO)₄] → శుద్ధ Ni.

  • హైపో AgBr ను Na₃[Ag(S₂O₃)₂] గా కరిగిస్తుంది.

  • క్లోరోఫిల్ Mg; హిమోగ్లోబిన్ Fe; విటమిన్ B₁₂ Co; కార్బాక్సిపెప్టిడేజ్ A Zn.

  • EDTA (సీసం), D-పెన్సిలామైన్ (రాగి), డెస్ఫెరిఆక్సామైన్ B (ఇనుమ), సిస్‌ప్లాటిన్ (క్యాన్సర్).

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • క్లోరోఫిల్‌లోని లోహం Fe అని చెప్పడం. అది Mg.

  • సయనైడ్ ప్రక్రియలో [Au(CN)₄]⁻ అని రాయడం. బంగారం [Au(CN)₂]⁻ లో Au(I) గా ఉంటుంది.

  • బంగారం నిష్కర్షణలో Zn ని లిగాండ్ లేదా ఉత్ప్రేరకం అనడం. అది కారిణి.

  • trans-[Pt(NH₃)₂Cl₂] క్యాన్సర్ నిరోధక ఔషధం అనడం. అది cis సాదృశ్యం.

  • మాండ్ ప్రక్రియ ఉష్ణోగ్రతలను కలిపేయడం. కార్బొనిల్ తక్కువ ఉష్ణోగ్రతలో ఏర్పడి, ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రతలో విఘటనం చెందుతుంది.

  • CN⁻ : Au మోల్ నిష్పత్తిని 1 : 1 గా వాడడం. అది 2 : 1.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7

స్థాయి 1: భావన తనిఖీ

1. క్లోరోఫిల్‌లోని కేంద్ర లోహ అయాన్ (a) Fe (b) Mg (c) Co (d) Zn

2. విటమిన్ B₁₂ లో ఉండేది (a) కోబాల్ట్ (b) ఇనుమ (c) మెగ్నీషియం (d) నికెల్

3. హిమోగ్లోబిన్‌లో ఉండే లోహం (a) Mg (b) Cu (c) Fe (d) Co

4. ప్రయోగశాలలో Ni²⁺ అయాన్లను గుర్తించేది (a) EDTA (b) K₄[Fe(CN)₆] (c) NH₄SCN (d) డైమిథైల్‌గ్లైఆక్సిమ్

5. మాండ్ ప్రక్రియను దేని శుద్ధికి వాడతారు? (a) ఇనుమ (b) నికెల్ (c) బంగారం (d) టైటానియం

6. సిస్‌ప్లాటిన్‌ను దేనిగా వాడతారు? (a) క్యాన్సర్ నిరోధక ఔషధం (b) ఆంటాసిడ్ (c) మలేరియా నిరోధకం (d) మత్తుమందు

7. విల్కిన్‌సన్ ఉత్ప్రేరకం ఏ లోహం సంక్లిష్టం? (a) Pt (b) Fe (c) Rh (d) Ti

8. నీటి కాఠిన్యాన్ని దేనితో టైట్రేషన్ చేసి అంచనా వేస్తారు? (a) KMnO₄ (b) AgNO₃ (c) NaOH (d) Na₂EDTA

9. ఛాయాచిత్రణంలో కాంతి పడని AgBr ను తొలగించేది (a) Na₂S₂O₃ (b) NaCl (c) HNO₃ (d) H₂SO₄

10. అధిక జల అమ్మోనియాతో గాఢ నీలం ద్రావణం దేని ఉనికిని చూపిస్తుంది? (a) Fe³⁺ (b) Zn²⁺ (c) Cu²⁺ (d) Ag⁺

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. సయనైడ్ ప్రక్రియలో ఏర్పడే బంగారం సంక్లిష్టం (a) [Au(CN)₄]⁻ (b) [Au(CN)₂]⁻ (c) [Au(CN)₆]³⁻ (d) Au(CN)₃

12. బంగారం నిష్కర్షణలో జింక్ పాత్ర (a) ఆక్సీకారి (b) లిగాండ్ (c) [Au(CN)₂]⁻ నుంచి Au ను స్థానభ్రంశం చేసే కారిణి (d) ఉత్ప్రేరకం

13. థయోసయనేట్ అయాన్లతో రక్త-ఎరుపు రంగు దేనిని సూచిస్తుంది? (a) Fe³⁺ (b) Cu²⁺ (c) Ni²⁺ (d) Zn²⁺

14. హైపో ద్రావణంలో AgBr కరిగినప్పుడు ఏర్పడే ఉత్పన్నం (a) Ag₂S₂O₃ (b) Na[Ag(S₂O₃)] (c) Na₅[Ag(S₂O₃)₃] (d) Na₃[Ag(S₂O₃)₂]

15. ప్రషియన్ బ్లూ ఎప్పుడు ఏర్పడుతుంది? (a) Cu²⁺, [Fe(CN)₆]⁴⁻ తో చర్య జరిపినప్పుడు (b) Fe³⁺, [Fe(CN)₆]⁴⁻ తో చర్య జరిపినప్పుడు (c) Fe²⁺, SCN⁻ తో చర్య జరిపినప్పుడు (d) Ni²⁺, DMG తో చర్య జరిపినప్పుడు

16. కార్బన్ మోనాక్సైడ్ విషపూరితం కావడానికి కారణం, అది (a) O₂ కంటే హిమోగ్లోబిన్‌తో ఎక్కువ స్థిరమైన సంక్లిష్టాన్ని ఏర్పరుస్తుంది (b) హిమోగ్లోబిన్‌లోని Fe²⁺ ని Fe³⁺ గా ఆక్సీకరణం చేస్తుంది (c) హిమోగ్లోబిన్ నుంచి Mg ని స్థానభ్రంశం చేస్తుంది (d) రక్తం pH ను తగ్గిస్తుంది

17. సీసం విషప్రభావానికి చికిత్స (a) డైమిథైల్‌గ్లైఆక్సిమ్ (b) సిస్‌ప్లాటిన్ (c) కాల్షియం సంక్లిష్టం రూపంలో EDTA (d) సోడియం థయోసల్ఫేట్

18. శరీరంలో అధిక రాగి, ఇనుమలను వరుసగా తొలగించేవి (a) D-పెన్సిలామైన్, డెస్ఫెరిఆక్సామైన్ B (b) సిస్‌ప్లాటిన్, EDTA (c) DMG, హైపో (d) విల్కిన్‌సన్ ఉత్ప్రేరకం, EDTA

19. గ్రూపు I విశ్లేషణలో AgCl ను Hg₂Cl₂ నుంచి వేరు చేసేది (a) సిరా HCl (b) [Ag(NH₃)₂]⁺ ను ఏర్పరిచే జల NH₃ (c) H₂S వాయువు (d) NaOH ద్రావణం

20. నున్నటి వెండి పూత దేని స్నానం నుంచి లభిస్తుంది? (a) AgNO₃ మాత్రమే (b) Ag₂O (c) AgCl (d) K[Ag(CN)₂]

21. జీగ్లర్–నాటా ఉత్ప్రేరకం (a) [RhCl(PPh₃)₃] (b) [Ni(CO)₄] (c) Al(C₂H₅)₃ తో TiCl₄ (d) V₂O₅

22. Ni–DMG సంక్లిష్టం రంగు, ఆకారం (a) నీలం, చతుర్ముఖీయం (b) ఆకుపచ్చ, అష్టముఖీయం (c) తెలుపు, రేఖీయం (d) గులాబీ-ఎరుపు, చతురస్ర సమతలం

స్థాయి 3: సవాలు

23. సయనైడ్ ప్రక్రియలో 1.97 g బంగారాన్ని (197 g mol⁻¹) కరిగించడానికి అవసరమైన NaCN (49 g mol⁻¹) ద్రవ్యరాశి (a) 0.49 g (b) 0.98 g (c) 1.96 g (d) 3.92 g

24. [Au(CN)₂]⁻ నుంచి 1.97 g బంగారాన్ని తిరిగి పొందడానికి అవసరమైన జింక్ (65.4 g mol⁻¹) ద్రవ్యరాశి (a) 0.654 g (b) 0.164 g (c) 0.327 g (d) 1.308 g

25. 100 mL కఠిన జలానికి 0.0100 M Na₂EDTA 10.0 mL అవసరం. CaCO₃ గా తెలిపిన కాఠిన్యం (a) 10 ppm (b) 1000 ppm (c) 50 ppm (d) 100 ppm

26. మాండ్ ప్రక్రియ గురించి సరైన వాక్యం ఏది? (a) [Ni(CO)₄] ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రతలో ఏర్పడి తక్కువ ఉష్ణోగ్రతలో విఘటనం చెందుతుంది (b) [Ni(CO)₄] బాష్పశీలం; ఎక్కువగా వేడి చేస్తే విఘటనం చెంది శుద్ధ Ni ఇస్తుంది (c) [Ni(CO)₄] లో Ni +2 స్థితిలో ఉంటుంది (d) మలినాలు కూడా బాష్పశీల కార్బొనిల్‌లను ఏర్పరిచి నికెల్‌తో పాటు స్వేదనం చెందుతాయి

27. గోధుమ వలయ సంక్లిష్టం, దానిలో ఇనుమ ఆక్సీకరణ స్థితి (a) [Fe(H₂O)₅(NO)]²⁺, +1 (b) [Fe(H₂O)₅(NO)]³⁺, +2 (c) [Fe(H₂O)₅(NO)]²⁺, +3 (d) [Fe(H₂O)₆]²⁺, +2

28. ఏ జీవఅణువు–లోహం జత తప్పు? (a) క్లోరోఫిల్ – Mg (b) విటమిన్ B₁₂ – Co (c) హిమోగ్లోబిన్ – Fe (d) కార్బాక్సిపెప్టిడేజ్ A – Cu

29. ప్రతిపాదన (A): కఠిన జలంలోని Ca²⁺, Mg²⁺ లను Na₂EDTA తో టైట్రేషన్ ద్వారా అంచనా వేయవచ్చు. కారణం (R): EDTA, Ca²⁺, Mg²⁺ తో స్థిరమైన 1:1 కీలేట్ సంక్లిష్టాలను ఏర్పరుస్తుంది. (a) రెండూ సత్యం, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సత్యం, R, A ను వివరించదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం

30. వాక్యం I: క్యాన్సర్ నిరోధక ఔషధం సిస్‌ప్లాటిన్, [Pt(NH₃)₂Cl₂] యొక్క trans సాదృశ్యం. వాక్యం II: సయనైడ్ ప్రక్రియలో జింక్ [Au(CN)₂]⁻ ను క్షయకరణం చేసి, తాను [Zn(CN)₄]²⁻ గా మారుతుంది. (a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1bMg పోర్ఫిరిన్
2aసయనోకోబాలమిన్‌లో Co
3cహీమ్‌లో Fe²⁺
4dగులాబీ-ఎరుపు Ni(dmg)₂
5bబాష్పశీల [Ni(CO)₄]
6acis-[Pt(NH₃)₂Cl₂] DNA కు బంధిస్తుంది
7c[RhCl(PPh₃)₃]
8dEDTA, Ca²⁺, Mg²⁺ లను కీలేట్ చేస్తుంది
9aకరిగే థయోసల్ఫేటో సంక్లిష్టం
10c[Cu(NH₃)₄]²⁺ గాఢ నీలం
11bరెండు CN⁻ తో Au(I)
12cZn, Au(I) ని Au గా క్షయకరణం చేస్తుంది
13a[Fe(SCN)(H₂O)₅]²⁺
14dAgBr + 2S₂O₃²⁻ → [Ag(S₂O₃)₂]³⁻
15bFe₄[Fe(CN)₆]₃
16aCO, Fe²⁺ స్థానాన్ని మూసేస్తుంది
17cPb కీలేట్ అయి విసర్జించబడుతుంది
18aప్రామాణిక కీలేటింగ్ ఔషధాలు
19bAgCl అమ్మిన్ సంక్లిష్టంగా కరుగుతుంది
20dతక్కువ స్వేచ్ఛా Ag⁺ వల్ల సమాన పూత
21cపాలిమరీకరణ ఉత్ప్రేరకం
22dచతురస్ర సమతల Ni(II) కీలేట్
23b0.02 mol × 49 = 0.98 g
24c0.005 mol × 65.4 = 0.327 g
25d100 mL లో 0.0100 g = 100 mg L⁻¹
26b330–350 K వద్ద ఏర్పడి, 450–470 K వద్ద విఘటనం
27aNO⁺ లిగాండ్, కాబట్టి Fe +1
28dకార్బాక్సిపెప్టిడేజ్ A లో Zn
29a1:1 కీలేషన్ టైట్రేషన్‌ను సాధ్యం చేస్తుంది
30dసిస్‌ప్లాటిన్ cis సాదృశ్యం

అధ్యాయం 7 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • గుణాత్మక విశ్లేషణ: అమ్మోనియాలో Ni²⁺ + డైమిథైల్‌గ్లైఆక్సిమ్ (DMG) → [Ni(dmg)₂] గులాబీ-ఎరుపు అవక్షేపం.

  • Cu²⁺ + అధిక NH₃ → గాఢ నీలం [Cu(NH₃)₄]²⁺; AgCl, NH₃ లో [Ag(NH₃)₂]⁺ గా కరుగుతుంది.

  • Fe³⁺ + [Fe(CN)₆]⁴⁻ → ప్రషియన్ బ్లూ; Fe³⁺ + SCN⁻ → రక్త-ఎరుపు రంగు.

  • నీటి కాఠిన్యాన్ని (Ca²⁺, Mg²⁺) Na₂EDTA టైట్రేషన్‌తో అంచనా వేస్తారు; అయాన్లు స్థిరమైన 1:1 EDTA కీలేట్‌లను ఇస్తాయి.

  • సయనైడ్ ప్రక్రియ: గాలితో NaCN లో బంగారం [Au(CN)₂]⁻ గా కరుగుతుంది (O₂, Au ను ఆక్సీకరణం చేస్తుంది), తర్వాత జింక్ దానిని తిరిగి Au గా క్షయకరణం చేస్తుంది.

  • మాండ్ ప్రక్రియ: అశుద్ధ Ni + CO సుమారు 330–350 K వద్ద బాష్పశీల [Ni(CO)₄] ను ఇస్తాయి; అది సుమారు 450–470 K వద్ద శుద్ధ Ni గా విఘటనం చెందుతుంది.

  • నున్నటి, సమానమైన పూత కోసం వెండి, బంగారాలను [Ag(CN)₂]⁻, [Au(CN)₂]⁻ స్నానాల నుంచి విద్యుత్ లేపనం చేస్తారు.

  • ఛాయాచిత్రణం: హైపో (Na₂S₂O₃) కాంతి పడని AgBr ను Na₃[Ag(S₂O₃)₂] గా కరిగిస్తుంది.

  • ఉత్ప్రేరకాలు: విల్కిన్‌సన్ ఉత్ప్రేరకం [RhCl(PPh₃)₃] ఆల్కీన్‌లను హైడ్రోజనీకరణం చేస్తుంది; జీగ్లర్–నాటా (TiCl₄ + Al(C₂H₅)₃) ఆల్కీన్‌లను పాలిమరీకరణం చేస్తుంది.

  • జీవశాస్త్రం: క్లోరోఫిల్ (Mg), హిమోగ్లోబిన్ (Fe), విటమిన్ B₁₂ / సయనోకోబాలమిన్ (Co), కార్బాక్సిపెప్టిడేజ్ A (Zn).

  • CO హిమోగ్లోబిన్ ఇనుమతో O₂ కంటే బలంగా బంధిస్తుంది కాబట్టి విషపూరితం.

  • వైద్యం: సీసం విషప్రభావానికి EDTA, అధిక రాగికి D-పెన్సిలామైన్, అధిక ఇనుమకు డెస్ఫెరిఆక్సామైన్ B, కణతికలకు సిస్‌ప్లాటిన్.

4Au+8CN−+2H2O+O2→4[Au(CN)2]−+4OH−2[Au(CN)2]−+Zn→[Zn(CN)4]2−+2Au\mathrm{4Au + 8CN^- + 2H_2O + O_2 \rightarrow 4[Au(CN)_2]^- + 4OH^-} \qquad \mathrm{2[Au(CN)_2]^- + Zn \rightarrow [Zn(CN)_4]^{2-} + 2Au}

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

ఉపయోగంసంక్లిష్టం లేదా కారకంలోహం (ఆక్సీకరణ స్థితి)ముఖ్య వాస్తవం
Ni²⁺ పరీక్ష[Ni(dmg)₂]Ni (+2)గులాబీ-ఎరుపు అవక్షేపం
Cu²⁺ పరీక్ష[Cu(NH₃)₄]²⁺Cu (+2)గాఢ నీలం ద్రావణం
Fe³⁺ పరీక్షFe₄[Fe(CN)₆]₃Fe (బయట +3, లోపల +2)ప్రషియన్ బ్లూ
బంగారం నిష్కర్షణ[Au(CN)₂]⁻Au (+1)Zn, Au ను స్థానభ్రంశం చేస్తుంది
నికెల్ శుద్ధి[Ni(CO)₄]Ni (0)బాష్పశీలం, వేడి చేస్తే విఘటనం
ఛాయాచిత్రణం[Ag(S₂O₃)₂]³⁻Ag (+1)హైపోతో స్థిరీకరణం
హైడ్రోజనీకరణం[RhCl(PPh₃)₃]Rh (+1)విల్కిన్‌సన్ ఉత్ప్రేరకం
క్యాన్సర్ నిరోధకంcis-[PtCl₂(NH₃)₂]Pt (+2)సిస్‌ప్లాటిన్; cis మాత్రమే క్రియాశీలం

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "My Friend Cobi Zips": M = Mg (క్లోరోఫిల్), F = Fe (హిమోగ్లోబిన్), Co = Co (B₁₂), Z = Zn (కార్బాక్సిపెప్టిడేజ్ A).

  • "Mond = Make Ni Out of Dirt" (మురికి నుంచి Ni): CO, Ni ని పట్టుకుపోతుంది, మలినాలను వదిలేస్తుంది, వేడి చేసితే శుద్ధ Ni ని తిరిగి ఇస్తుంది.

  • "DMG గులాబీ చీర కట్టుకుంటుంది" (DMG is Dressed in Rose): DMG గులాబీ-ఎరుపు నికెల్ అవక్షేపాన్ని ఇస్తుంది.

  • "Lead-EDTA, Copper-Penny, Iron-Desfer": సీసానికి EDTA, రాగికి D-పెన్సిలామైన్, ఇనుమకు డెస్ఫెరిఆక్సామైన్.

భావనల అనుసంధానం

  • హిమోగ్లోబిన్, ఆక్సిజన్ రవాణా జీవశాస్త్రం పుస్తకం 5: మానవ శరీరధర్మ శాస్త్రం లో; క్లోరోఫిల్ జీవశాస్త్రం పుస్తకం 4: వృక్ష శరీరధర్మ శాస్త్రం లో ఉన్నాయి.

  • Ni²⁺, Cu²⁺, Fe³⁺ లవణ విశ్లేషణ పరీక్షలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 20: ప్రాయోగిక రసాయన శాస్త్ర సూత్రాలు లో వాడతారు.

  • ఎంజైమ్‌లు, విటమిన్‌లు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 19: జీవఅణువులు లో వస్తాయి; లోహసంగ్రహణ శాస్త్రం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 11: d-, f-బ్లాక్ మూలకాలు తో అనుసంధానమై ఉంటుంది.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7, స్థాయి 4 (కొత్త NEET నమూనా)

31. జాబితా I (పరీక్ష) ను జాబితా II (పరిశీలన) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. అమ్మోనియాలో Ni²⁺ + DMG B. Cu²⁺ + అధిక NH₃ C. Fe³⁺ + K₄[Fe(CN)₆] D. Fe³⁺ + KSCN
జాబితా II: (i) రక్త-ఎరుపు రంగు (ii) ప్రషియన్ బ్లూ (iii) గాఢ నీలం ద్రావణం (iv) గులాబీ-ఎరుపు అవక్షేపం
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv

32. జాబితా I (జీవఅణువు) ను జాబితా II (లోహం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. క్లోరోఫిల్ B. హిమోగ్లోబిన్ C. విటమిన్ B₁₂ D. కార్బాక్సిపెప్టిడేజ్ A
జాబితా II: (i) Mg (ii) Zn (iii) Co (iv) Fe
(a) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (b) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (c) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

33. జాబితా I (ప్రక్రియ) ను జాబితా II (సంబంధిత సంక్లిష్టం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. బంగారానికి సయనైడ్ ప్రక్రియ B. మాండ్ ప్రక్రియ C. ఫోటోగ్రాఫిక్ ఫిల్మ్ స్థిరీకరణం D. వెండితో విద్యుత్ లేపనం
జాబితా II: (i) [Ag(S₂O₃)₂]³⁻ (ii) [Ag(CN)₂]⁻ (iii) [Ni(CO)₄] (iv) [Au(CN)₂]⁻
(a) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii

34. జాబితా I (కీలేటింగ్ కారకం లేదా ఔషధం) ను జాబితా II (వైద్య ఉపయోగం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. EDTA (కాల్షియం లవణంగా) B. D-పెన్సిలామైన్ C. డెస్ఫెరిఆక్సామైన్ B D. సిస్‌ప్లాటిన్
జాబితా II: (i) అధిక ఇనుమను తొలగించడం (ii) సీసం విషప్రభావ చికిత్స (iii) కణతి పెరుగుదలను ఆపడం (iv) అధిక రాగిని తొలగించడం
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. విల్కిన్‌సన్ ఉత్ప్రేరకం [RhCl(PPh₃)₃] ను ఆల్కీన్‌ల హైడ్రోజనీకరణానికి వాడతారు.
B. జీగ్లర్–నాటా ఉత్ప్రేరకాన్ని TiCl₄, Al(C₂H₅)₃ నుంచి తయారు చేస్తారు.
C. సయనైడ్ ప్రక్రియలో జింక్ ఆక్సీకారిగా పనిచేస్తుంది.
D. EDTA టైట్రేషన్ కఠిన జలంలోని Ca²⁺, Mg²⁺ లను అంచనా వేస్తుంది.
E. [Ni(CO)₄] వేడి చేస్తే నికెల్, CO గా విఘటనం చెందుతుంది.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 5

36. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. హిమోగ్లోబిన్‌లో ఇనుమ పోర్ఫిరిన్ వలయంలో బంధించి ఉంటుంది.
B. CO హిమోగ్లోబిన్ ఇనుమతో O₂ కంటే బలంగా బంధిస్తుంది కాబట్టి విషపూరితం.
C. విటమిన్ B₁₂ లో నికెల్ ఉంటుంది.
D. క్లోరోఫిల్ ఒక మెగ్నీషియం సంక్లిష్టం.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, B, C, D (d) A, B, D మాత్రమే

37. వీటిలో ఎన్ని రంగు గలవి: [Cu(NH₃)₄]²⁺, [Ni(dmg)₂], [Ag(NH₃)₂]⁺, [Ag(S₂O₃)₂]³⁻, Fe₄[Fe(CN)₆]₃, [Fe(SCN)(H₂O)₅]²⁺?
(a) 4 (b) 3 (c) 5 (d) 2

38. బంగారానికి సయనైడ్ ప్రక్రియలోని రెండు దశల గురించి సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. మొదటి దశలో O₂ ఆక్సీకారి.
B. మొదటి దశలో బంగారం 0 నుంచి +1 కి మారుతుంది.
C. రెండవ దశలో జింక్ [Au(CN)₂]⁻ నుంచి బంగారాన్ని స్థానభ్రంశం చేస్తుంది.
D. రెండవ దశలోని జింక్ ఉత్పన్నం [Zn(CN)₄]³⁻.
(a) A, D మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D

39. ఒక నీటి నమూనా దత్తాంశ పట్టిక: నీటి ఘనపరిమాణం = 50.0 mL; వాడిన 0.0100 M Na₂EDTA ఘనపరిమాణం = 6.00 mL. Ca²⁺, Mg²⁺ రెండూ EDTA తో 1:1 బంధిస్తాయి. CaCO₃ (M = 100 g mol⁻¹) గా తెలిపిన కాఠిన్యం
(a) 60 ppm (b) 12 ppm (c) 240 ppm (d) 120 ppm

40. స్థిరీకరణ సమయంలో వాడిన Na₂S₂O₃ మోల్స్ (y) vs కరిగిన AgBr మోల్స్ (x) గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖ. దాని వాలు
(a) 0.5 (b) 1 (c) 2 (d) 3

41. మాండ్ ప్రక్రియకు ఒక పట్టిక: దశ 1, అశుద్ధ Ni + CO సుమారు 330–350 K వద్ద; దశ 2, బాష్పాన్ని సుమారు 450–470 K కు వేడి చేస్తారు. ఏ వాక్యం సరైనది?
(a) కార్బొనిల్ తక్కువ ఉష్ణోగ్రతలో ఏర్పడి, బాష్పశీలమై, మలినాలను వదిలి తర్వాత ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రతలో విఘటనం చెందుతుంది. (b) దశ 2 [Ni(CO)₄] ను ఏర్పరుస్తుంది, దశ 1 దానిని విఘటనం చేస్తుంది. (c) [Ni(CO)₄] లో నికెల్ +2 స్థితిలో ఉంటుంది. (d) [Ni(CO)₄] వడపోసి వేరుచేసే అయానిక ఘనపదార్థం.

Q42–43 కోసం సందర్భం: పిండి చేసిన ఖనిజ నమూనాలో 19.7 g బంగారం (Au = 197 g mol⁻¹) ఉంది. దానిని సయనైడ్ ప్రక్రియతో చికిత్స చేస్తారు. NaCN = 49 g mol⁻¹, Zn = 65.4 g mol⁻¹ వాడండి. చర్య పూర్తిగా జరుగుతుందని అనుకోండి.

42. బంగారాన్నంతా కరిగించడానికి అవసరమైన NaCN కనీస ద్రవ్యరాశి
(a) 4.9 g (b) 9.8 g (c) 19.6 g (d) 2.45 g

43. బంగారాన్నంతా తిరిగి పొందడానికి అవసరమైన జింక్ కనీస ద్రవ్యరాశి
(a) 6.54 g (b) 1.64 g (c) 13.08 g (d) 3.27 g

44. ఏ ఆక్సీకరణ స్థితి తప్పుగా జతపరచబడింది?
(a) [RhCl(PPh₃)₃] లో Rh: +1 (b) [Ni(CO)₄] లో Ni: 0 (c) [Ag(S₂O₃)₂]³⁻ లో Ag: +3 (d) సిస్‌ప్లాటిన్‌లో Pt: +2

45. ఒక లవణ ద్రావణం అధిక NH₃ తో గాఢ నీలం రంగును, K₄[Fe(CN)₆] తో చాకలెట్-గోధుమ అవక్షేపాన్ని ఇస్తుంది. లోహ అయాన్, నీలి జాతి
(a) Cu²⁺, [Cu(NH₃)₄]²⁺ (b) Ni²⁺, [Ni(NH₃)₆]²⁺ (c) Fe³⁺, [Fe(NH₃)₆]³⁺ (d) Co²⁺, [Co(NH₃)₆]²⁺

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31cDMG గులాబీ-ఎరుపు; అమ్మిన్ గాఢ నీలం; ఫెరోసయనైడ్ ప్రషియన్ బ్లూ; థయోసయనేట్ రక్త-ఎరుపు
32aMg, Fe, Co, Zn
33dAu డైసయనైడోఆరేట్‌గా; Ni కార్బొనిల్‌గా; Ag థయోసల్ఫేటో సంక్లిష్టంగా; లేపన స్నానం డైసయనైడోఆర్జెంటేట్
34bప్రతి కీలేటర్ ఒక లోహాన్ని పట్టుకుంటుంది; సిస్‌ప్లాటిన్ కణతి కణాల DNA కు బంధిస్తుంది
35cA, B, D, E సత్యం; జింక్ కారిణి
36dవిటమిన్ B₁₂ లో కోబాల్ట్ ఉంటుంది
37aరంగు గలవి: రాగి అమ్మిన్, Ni(dmg)₂, ప్రషియన్ బ్లూ, ఇనుమ థయోసయనేట్; రెండు Ag(I) d¹⁰ సంక్లిష్టాలు రంగులేనివి
38bనాలుగు CN⁻ తో Zn(II) [Zn(CN)₄]²⁻ ఇస్తుంది
39d6.00 × 10⁻⁵ mol = 50 mL లో 6.0 mg CaCO₃ = 120 mg L⁻¹
40cAgBr + 2Na₂S₂O₃ → Na₃[Ag(S₂O₃)₂] + NaBr
41a330–350 K వద్ద ఏర్పడి, 450–470 K వద్ద విఘటనం; Ni 0
42b0.1 mol Au కు 0.2 mol CN⁻; 0.2 × 49 = 9.8 g
43d0.1 mol Au కు 0.05 mol Zn; 0.05 × 65.4 = 3.27 g
44cx + 2(−2) = −3, కాబట్టి Ag +1
45aCu²⁺, [Cu(NH₃)₄]²⁺ ను, గోధుమ Cu₂[Fe(CN)₆] ను ఇస్తుంది
23 min left
‹
›