అధ్యాయం 8: కర్బన చర్యల రకాలు (Types of Organic Reactions)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
కర్బన చర్యల నాలుగు ప్రధాన రకాలు: ప్రతిక్షేపణ, సంకలనం, విలోపనం, పునర్విన్యాసం.
దాడి చేసే జాతి (స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక, కేంద్రక ప్రియం, ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం) ఆధారంగా ప్రతి రకాన్ని ఇంకా ఎలా విభజిస్తారు.
మీథేన్ స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక క్లోరినీకరణం దశలు.
మార్కోనికాఫ్ నియమం, పెరాక్సైడ్ ప్రభావం, సేట్జెఫ్ నియమం; అన్నీ మధ్యస్థాల ద్వారా వివరణ.
కార్బోకాటయాన్ పునర్విన్యాసం ఉత్పన్నాన్ని ఎలా మారుస్తుంది.
8.1 నాలుగు రకాలు
ఈ యూనిట్లోని ప్రతి చర్యను, క్రియాధారంలో జరిగే నాలుగు రకాల మార్పులలో ఒకటిగా చదవవచ్చు.
| రకం | ఏమి జరుగుతుంది | సాధారణ విధానం | ఉదాహరణ |
|---|---|---|---|
| ప్రతిక్షేపణ (Substitution) | ఒక పరమాణువు లేదా సమూహం మరొకదాని స్థానాన్ని తీసుకుంటుంది | R–X + Y → R–Y + X | CH₃Br + OH⁻ → CH₃OH + Br⁻ |
| సంకలనం (Addition) | రెండు భాగాలు బహుబంధం అంతటా కలుస్తాయి | C=C + X–Y → X–C–C–Y | CH₂=CH₂ + Br₂ → BrCH₂CH₂Br |
| విలోపనం (Elimination) | పక్కపక్క కార్బన్ల నుంచి రెండు పరమాణువులు లేదా సమూహాలు వెళ్ళిపోయి బహుబంధం ఏర్పడుతుంది | H–C–C–X → C=C + HX | CH₃CH₂Br + KOH (alc) → CH₂=CH₂ + KBr + H₂O |
| పునర్విన్యాసం (Rearrangement) | ఒకే అణువు లోపల పరమాణువులు స్థానాలు మారుతాయి | A → A యొక్క సాదృశ్యకం | CH₃CH₂CH₂CH₃ → (CH₃)₃CH (AlCl₃, HCl) |
ప్రతిక్షేపణ, సంకలనాలను దాడి చేసే జాతిని బట్టి మళ్ళీ విభజిస్తారు: స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక (Cl•), కేంద్రక ప్రియ (OH⁻, CN⁻) లేదా ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ (NO₂⁺, H⁺).
8.2 ప్రతిక్షేపణ చర్యలు
స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక ప్రతిక్షేపణ: మీథేన్ క్లోరినీకరణం. CH₄, Cl₂ మిశ్రమం చీకటిలో ఏ చర్యా చూపదు. సూర్యకాంతి లేదా UV కాంతిలో అది CH₃Cl, HCl ని ఇస్తుంది. చర్య మూడు దశల్లో గొలుసు చర్యగా (chain) సాగుతుంది.
ఆరంభం (Initiation): కాంతి Cl₂ ను సమవిచ్ఛిత్తి చేస్తుంది.
వ్యాప్తి (Propagation): ప్రతి దశ ఒక ప్రాతిపదికను వాడి మరొకదాన్ని తయారు చేస్తుంది, కాబట్టి గొలుసు కొనసాగుతుంది.
అంతం (Termination): రెండు ప్రాతిపదికలు కలిసినప్పుడు గొలుసు ఆగిపోతుంది.
ఉత్పన్నంలో స్వల్పంగా ఈథేన్ ఉండటం CH₃• ప్రాతిపదికకు సాక్ష్యం. Cl₂ అధికంగా ఉంటే మరింత ప్రతిక్షేపణ జరిగి CH₂Cl₂, CHCl₃, CCl₄ వస్తాయి.
కేంద్రక ప్రియ ప్రతిక్షేపణ. sp³ కార్బన్పై ఉన్న విడిపోయే సమూహాన్ని (leaving group) ఎలక్ట్రాన్ల సమృద్ధి గల జాతి భర్తీ చేస్తుంది. C–X కార్బన్ δ+ కాబట్టి హాలోఆల్కేన్లు సాధారణ క్రియాధారాలు.
రెండు మార్గాలు ఉన్నాయి. SN2 లో విడిపోయే సమూహం వెళ్లిపోతున్నప్పుడే కేంద్రక ప్రియం దాడి చేస్తుంది, ఒకే దశలో; ఇది CH₃X, 1° హాలైడ్లకు అతి వేగంగా జరుగుతుంది. SN1 లో ముందు విడిపోయే సమూహం వెళ్లి కార్బోకాటయాన్ ఏర్పడుతుంది, తర్వాత కేంద్రక ప్రియం దాడి చేస్తుంది; స్థిరమైన కాటయాన్లను ఇచ్చే 3° హాలైడ్లకు ఇది అతి వేగంగా జరుగుతుంది. పూర్తి వివరాలు హాలోఆల్కేన్ల యూనిట్లో వస్తాయి.
ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ (ఆరొమాటిక్). బెంజీన్ π మేఘం ఎలక్ట్రాన్లతో సమృద్ధిగా ఉంటుంది. ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం దాడి చేస్తుంది, ఒక H⁺ వెళ్లిపోతుంది, కాబట్టి స్థిరమైన వలయం అలాగే ఉంటుంది.
| చర్య | కారకాలు | ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం | ఉత్పన్నం |
|---|---|---|---|
| నైట్రేషన్ | గాఢ HNO₃ + గాఢ H₂SO₄ | NO₂⁺ (నైట్రోనియం అయాన్) | నైట్రోబెంజీన్ |
| హాలోజనీకరణం | FeCl₃ తో Cl₂ (లేదా FeBr₃ తో Br₂) | Cl⁺ (Br⁺) | క్లోరోబెంజీన్ (బ్రోమోబెంజీన్) |
| సల్ఫోనేషన్ | ధూమయుత H₂SO₄ | SO₃ | బెంజీన్సల్ఫోనిక్ ఆమ్లం |
| ఫ్రీడెల్–క్రాఫ్ట్స్ ఆల్కిలేషన్ | CH₃Cl + నిర్జల AlCl₃ | CH₃⁺ | టాలువీన్ |
| ఫ్రీడెల్–క్రాఫ్ట్స్ ఎసిలేషన్ | CH₃COCl + నిర్జల AlCl₃ | CH₃CO⁺ | ఎసిటోఫీనోన్ |
సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం నైట్రిక్ ఆమ్లాన్ని ప్రోటానీకరించినప్పుడు నైట్రోనియం అయాన్ ఏర్పడుతుంది:
8.3 సంకలన చర్యలు
ఆల్కీన్లకు ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ సంకలనం. C=C లోని π ఎలక్ట్రాన్లు ఒక ఎలక్ట్రాన్ ప్రియంపై దాడి చేస్తాయి. కార్బోకాటయాన్ ఏర్పడుతుంది, తర్వాత ఒక కేంద్రక ప్రియం సంకలనాన్ని పూర్తి చేస్తుంది.
అసమాన ఆల్కీన్కు HBr ఏ వైపు కలుస్తుంది? మార్కోనికాఫ్ నియమం (Markovnikov's rule): H, ఇప్పటికే ఎక్కువ H పరమాణువులు ఉన్న ద్విబంధ కార్బన్కు చేరుతుంది, Br రెండో కార్బన్కు చేరుతుంది. కారణం మధ్యస్థం. ప్రొపీన్ C1 కు H⁺ కలిస్తే 2° కాటయాన్ వస్తుంది, ఇది C2 కు కలిసితే వచ్చే 1° కాటయాన్ కంటే ఎక్కువ స్థిరం.
పెరాక్సైడ్ ప్రభావం (ప్రతి-మార్కోనికాఫ్, ఖరాష్ ప్రభావం). బెంజోయిల్ పెరాక్సైడ్ వంటి కర్బన పెరాక్సైడ్ సమక్షంలో HBr వ్యతిరేక వైపు కలుస్తుంది. చర్యా విధానం స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక మార్గంగా మారుతుంది. Br• ముందుగా చివరి కార్బన్కు కలిసి ఎక్కువ స్థిరమైన 2° ప్రాతిపదికను ఇస్తుంది, ఉత్పన్నం 1-bromopropane. ఇది HBr తో మాత్రమే పనిచేస్తుంది, HCl లేదా HI తో కాదు.
C=O కు కేంద్రక ప్రియ సంకలనం. కార్బొనైల్ కార్బన్ δ+. కేంద్రక ప్రియం దానిపై దాడి చేస్తుంది, π జంట ఆక్సిజన్కు కదులుతుంది (అధ్యాయం 6 లోని −E ప్రభావం).
ఇతర సంకలనాలు. Ni, Pt లేదా Pd సమక్షంలో H₂ ఆల్కీన్లకు కలుస్తుంది (హైడ్రోజనీకరణం). CCl₄ లోని Br₂ C=C అంతటా కలుస్తుంది; దాని ఎరుపు-గోధుమ రంగు పోవడం అసంతృప్తతకు ప్రామాణిక పరీక్ష.
8.4 విలోపన చర్యలు
విలోపనంలో పక్కపక్క రెండు కార్బన్ల నుంచి ఒక చిన్న అణువు (HX లేదా H₂O) తొలగిపోతుంది. H అనేది విడిపోయే సమూహం ఉన్న కార్బన్ పక్కనున్న β-కార్బన్ నుంచి వస్తుంది. దీనిని β-విలోపనం అంటారు.
డీహైడ్రోహాలోజనీకరణం (Dehydrohalogenation). హాలోఆల్కేన్ను ఆల్కహాలిక్ KOH తో వేడి చేస్తే అది HX ను కోల్పోతుంది.
సేట్జెఫ్ (జైట్సెవ్) నియమం (Saytzeff / Zaitsev rule): ఒకటి కంటే ఎక్కువ ఆల్కీన్లు ఏర్పడగలిగితే, ఎక్కువ ప్రతిక్షేపిత ఆల్కీన్ ప్రధాన ఉత్పన్నం; అదే ఎక్కువ స్థిరమైనది (ఎక్కువ అతిసంయుగ్మం, అధ్యాయం 7).
ఆల్కహాల్ల నిర్జలీకరణం (Dehydration). ఆల్కహాల్ను గాఢ H₂SO₄ తో వేడి చేస్తే H₂O తొలగిపోతుంది. ఇథనాల్ సుమారు 443 K వద్ద ఈథీన్ను ఇస్తుంది. OH ప్రోటానీకరణం చెందుతుంది, నీరు వెళ్లి కార్బోకాటయాన్ ఏర్పడుతుంది, తర్వాత ఒక β-H కోల్పోతుంది. సులభత కార్బోకాటయాన్ స్థిరత్వాన్ని అనుసరిస్తుంది: 3° > 2° > 1°.
గమనిక: హాలోఆల్కేన్తో జల KOH ప్రతిక్షేపణకు (ఆల్కహాల్) అనుకూలం. ఆల్కహాలిక్ KOH విలోపనానికి (ఆల్కీన్) అనుకూలం. ఈ తేడా NEET కి ఇష్టమైన ప్రశ్న.
8.5 పునర్విన్యాస చర్యలు
పునర్విన్యాసం (Rearrangement) లో అణువు లోపల కార్బన్ అస్థిపంజరం లేదా ఒక సమూహం స్థానం మారుతుంది. అనేక పునర్విన్యాసాలు మరో చర్య జరుగుతున్నప్పుడు కార్బోకాటయాన్ మరింత స్థిరమైన రూపానికి మారినప్పుడు (అధ్యాయం 5) జరుగుతాయి.
ఆల్కేన్ల సాదృశీకరణం (Isomerisation). n-బ్యూటేన్ను నిర్జల AlCl₃, HCl తో వేడి చేస్తే ఐసోబ్యూటేన్ (2-methylpropane) వస్తుంది.
నిర్జలీకరణంలో పునర్విన్యాసం. 3,3-Dimethylbutan-2-ol, (CH₃)₃C–CH(OH)–CH₃ నీరు కోల్పోయి 2° కాటయాన్ను ఇస్తుంది. 1,2-మిథైల్ స్థానాంతరం దాన్ని 3° కాటయాన్గా మారుస్తుంది, అది H⁺ ను కోల్పోతుంది. ప్రధాన ఆల్కీన్ 2,3-dimethylbut-2-ene, (CH₃)₂C=C(CH₃)₂; దాని అస్థిపంజరం ప్రారంభ ఆల్కహాల్ నుంచి భిన్నంగా ఉంటుంది.
సంకలనంలో పునర్విన్యాసం. 3-methylbut-1-ene కు HBr కలిసినప్పుడు ముందు 2° కాటయాన్ వస్తుంది. 1,2-హైడ్రైడ్ స్థానాంతరం 3° కాటయాన్ను ఇస్తుంది, ప్రధాన ఉత్పన్నం 2-bromo-2-methylbutane.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.1: ప్రతిదాన్ని వర్గీకరించండి: (i) CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl (కాంతి), (ii) CH₂=CH₂ + H₂ → CH₃CH₃ (Ni), (iii) (CH₃)₃CBr + ఆల్కహాలిక్ KOH → (CH₃)₂C=CH₂, (iv) n-బ్యూటేన్ → ఐసోబ్యూటేన్.
సాధన: (i) స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక ప్రతిక్షేపణ, (ii) సంకలనం, (iii) విలోపనం, (iv) పునర్విన్యాసం.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.2: మీథేన్ క్లోరినీకరణంలో వీటిని ఆరంభం, వ్యాప్తి, అంతంగా విభజించండి: (a) CH₃• + Cl₂ → CH₃Cl + Cl•, (b) Cl₂ → 2Cl•, (c) CH₃• + CH₃• → C₂H₆, (d) CH₄ + Cl• → CH₃• + HCl.
సాధన: (b) ఆరంభం; (a), (d) వ్యాప్తి (ఒక ప్రాతిపదిక లోపలికి, ఒకటి బయటకు); (c) అంతం (రెండు ప్రాతిపదికలు లోపలికి, ఒక్కటీ బయటకు రాదు).
సాధించిన ఉదాహరణ 8.3: ప్రొపీన్తో HBr ప్రధాన ఉత్పన్నాన్ని ఇవ్వండి (i) ఒంటరిగా, (ii) బెంజోయిల్ పెరాక్సైడ్తో.
సాధన: (i) 2° కార్బోకాటయాన్ ద్వారా అయానిక మార్గం: 2-bromopropane. (ii) 2° ప్రాతిపదిక ద్వారా స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక మార్గం, Br చివరి కార్బన్పై: 1-bromopropane.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.4: 2-bromobutane ను ఆల్కహాలిక్ KOH తో వేడి చేశారు. ఉత్పన్నాలు, ప్రధాన ఉత్పన్నం పేర్లు చెప్పండి.
సాధన: β-H ను C1 లేదా C3 నుంచి కోల్పోవచ్చు. C3 నుంచి కోల్పోతే but-2-ene (ద్విప్రతిక్షేపిత, ఎక్కువ స్థిరం, సేట్జెఫ్ ప్రకారం ప్రధానం) వస్తుంది. C1 నుంచి కోల్పోతే but-1-ene (అప్రధానం) వస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.5: ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal) HCN తో చర్య జరుపుతుంది. చర్య రకం, ఉత్పన్నం పేర్లు చెప్పండి.
సాధన: CN⁻ δ+ కార్బొనైల్ కార్బన్పై దాడి చేస్తుంది, తర్వాత O, H⁺ ను తీసుకుంటుంది. ఇది కేంద్రక ప్రియ సంకలనం. ఉత్పన్నం: CH₃CH(OH)CN, 2-hydroxypropanenitrile (ఎసిటాల్డిహైడ్ సైనోహైడ్రిన్).
సాధించిన ఉదాహరణ 8.6: ఏ కారకం CH₃CH₂Br ను (i) ఇథనాల్గా, (ii) ఈథీన్గా మారుస్తుంది?
సాధన: (i) జల KOH: కేంద్రక ప్రియ ప్రతిక్షేపణ. (ii) వేడి చేసిన ఆల్కహాలిక్ KOH: విలోపనం.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.7: 2-methylbutane స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక క్లోరినీకరణం చెందినప్పుడు నిర్మాణపరంగా వేరైన ఎన్ని మోనోక్లోరో ఉత్పన్నాలు ఏర్పడతాయి?
సాధన: 2-Methylbutane, (CH₃)₂CH–CH₂–CH₃ లో నాలుగు సమాన H సమూహాలు ఉన్నాయి: C2 పై ఉన్న రెండు CH₃ లు, C2–H, C3–H₂, C4–H₃. ఉత్పన్నాలు: 1-chloro-2-methylbutane, 2-chloro-2-methylbutane, 2-chloro-3-methylbutane, 1-chloro-3-methylbutane. జవాబు: 4.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.8: 3,3-dimethylbutan-2-ol ను గాఢ H₂SO₄ తో వేడి చేసినప్పుడు ప్రధాన ఉత్పన్నాన్ని ఊహించండి.
సాధన: నీరు కోల్పోవడం వల్ల (CH₃)₃C–CH⁺–CH₃ (2°) వస్తుంది. 1,2-మిథైల్ స్థానాంతరం (CH₃)₂C⁺–CH(CH₃)₂ (3°) ని ఇస్తుంది. పక్కనున్న CH నుంచి H⁺ కోల్పోవడం వల్ల అత్యధిక ప్రతిక్షేపిత ఆల్కీన్ 2,3-dimethylbut-2-ene వస్తుంది. ఇది పునర్విన్యాసంతో కూడిన విలోపనం.
సాధించిన ఉదాహరణ 8.9: 3-methylbut-1-ene, (CH₃)₂CH–CH=CH₂ తో HBr ప్రధాన ఉత్పన్నాన్ని ఊహించండి.
సాధన: H⁺, C1 కు కలిసి 2° కాటయాన్ (CH₃)₂CH–CH⁺–CH₃ ని ఇస్తుంది. C3 నుంచి 1,2-హైడ్రైడ్ స్థానాంతరం 3° కాటయాన్ (CH₃)₂C⁺–CH₂–CH₃ ని ఇస్తుంది. తర్వాత Br⁻ దాడి చేస్తుంది. ప్రధాన ఉత్పన్నం: 2-bromo-2-methylbutane.
త్వరిత పునశ్చరణ
నాలుగు రకాలు: ప్రతిక్షేపణ, సంకలనం, విలోపనం, పునర్విన్యాసం.
మీథేన్ క్లోరినీకరణం: ఆరంభం, వ్యాప్తి, అంతం; ఈథేన్ ఆనవాళ్ళు CH₃• కు రుజువు.
ఆరొమాటిక్ ప్రతిక్షేపణలో ఎలక్ట్రాన్ ప్రియాలు: NO₂⁺, Cl⁺, SO₃, R⁺, RCO⁺.
మార్కోనికాఫ్: ఎక్కువ స్థిరమైన కార్బోకాటయాన్ ద్వారా. పెరాక్సైడ్ ప్రభావం: HBr కు మాత్రమే, స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక మార్గం, ప్రతి-మార్కోనికాఫ్.
కార్బొనైల్ సమ్మేళనాలు కేంద్రక ప్రియ సంకలనం చెందుతాయి (ఉదా. HCN సైనోహైడ్రిన్ను ఇస్తుంది).
ఆల్కహాలిక్ KOH: విలోపనం; జల KOH: ప్రతిక్షేపణ. సేట్జెఫ్: ఎక్కువ ప్రతిక్షేపిత ఆల్కీన్ ప్రధానం.
కార్బోకాటయాన్ పునర్విన్యాసాలు (H లేదా CH₃ స్థానాంతరం) ఉత్పన్న అస్థిపంజరాన్ని మార్చగలవు.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
పెరాక్సైడ్ ప్రభావాన్ని HCl లేదా HI కి వర్తించజేయడం. అది HBr తో మాత్రమే పనిచేస్తుంది.
KOH ఉన్నందున డీహైడ్రోహాలోజనీకరణాన్ని ప్రతిక్షేపణ అనడం. ఆల్కహాలిక్ KOH తో అది విలోపనం.
3-methylbut-1-ene వంటి ఆల్కీన్లకు సంకలనంలో కార్బోకాటయాన్ పునర్విన్యాసాన్ని వదిలేయడం.
విలోపనంలో తక్కువ ప్రతిక్షేపిత ఆల్కీన్ను ప్రధానమని రాయడం. సేట్జెఫ్ ఎక్కువ ప్రతిక్షేపితాన్నే ఇష్టపడుతుంది.
ఆల్కీన్లు కేంద్రక ప్రియ సంకలనం చెందుతాయనుకోవడం. అవి ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ సంకలనం చెందుతాయి; కార్బొనైల్లు కేంద్రక ప్రియ సంకలనం చెందుతాయి.
స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక క్లోరినీకరణంలో సమాన హైడ్రోజన్లను వేర్వేరు ఉత్పన్నాలుగా లెక్కించడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 8
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. కాంతిలో CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl చర్య (a) సంకలనం (b) విలోపనం (c) పునర్విన్యాసం (d) ప్రతిక్షేపణ
2. C₂H₄ + Br₂ → BrCH₂CH₂Br చర్య (a) సంకలనం (b) ప్రతిక్షేపణ (c) విలోపనం (d) పునర్విన్యాసం
3. బెంజీన్ నైట్రేషన్లో ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం (a) NO₂⁻ (b) NO₃⁻ (c) HNO₃ (d) NO₂⁺
4. హాలోఆల్కేన్ను ఆల్కహాలిక్ KOH తో వేడి చేస్తే ప్రధానంగా వచ్చేది (a) ఆల్కహాల్ (b) ఈథర్ (c) ఆల్కీన్ (d) ఆల్కేన్
5. ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal)కు HCN కలవడం (a) కేంద్రక ప్రియ సంకలనం (b) ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ సంకలనం (c) స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక ప్రతిక్షేపణ (d) విలోపనం
6. మీథేన్ క్లోరినీకరణంలో ఆరంభ దశ (a) CH₃• + Cl₂ → CH₃Cl + Cl• (b) Cl₂ → 2Cl• (c) Cl• + Cl• → Cl₂ (d) CH₃• + CH₃• → C₂H₆
7. పెరాక్సైడ్ లేకుండా ప్రొపీన్తో HBr ప్రధాన ఉత్పన్నం (a) 1-bromopropane (b) 2-bromopropane (c) 1,2-dibromopropane (d) ప్రొపేన్
8. AlCl₃, HCl తో n-బ్యూటేన్ ఐసోబ్యూటేన్గా మారడం (a) సంకలనం (b) ప్రతిక్షేపణ (c) విలోపనం (d) పునర్విన్యాసం
9. CH₃Br + OH⁻ → CH₃OH + Br⁻ చర్య (a) కేంద్రక ప్రియ ప్రతిక్షేపణ (b) ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ (c) స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక ప్రతిక్షేపణ (d) సంకలనం
10. ఇథనాల్ను గాఢ H₂SO₄ తో సుమారు 443 K వద్ద వేడి చేస్తే వచ్చేది (a) ఈథేన్ (b) ethoxyethane (c) ఈథీన్ (d) ఇథనాల్
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. పెరాక్సైడ్ ప్రభావం దీనితో కనిపిస్తుంది? (a) HCl (b) HI (c) HF (d) HBr
12. బెంజోయిల్ పెరాక్సైడ్ సమక్షంలో ప్రొపీన్కు HBr కలుస్తుంది. ప్రధాన ఉత్పన్నం (a) 2-bromopropane (b) 1,2-dibromopropane (c) propan-2-ol (d) 1-bromopropane
13. 2-bromobutane ను ఆల్కహాలిక్ KOH తో వేడి చేసినప్పుడు ప్రధాన ఉత్పన్నం (a) but-1-ene (b) but-2-ene (c) butan-2-ol (d) బ్యూటేన్
14. మీథేన్ క్లోరినీకరణంలో ఏది అంతిమ దశ? (a) Cl₂ → 2Cl• (b) CH₄ + Cl• → CH₃• + HCl (c) CH₃• + Cl₂ → CH₃Cl + Cl• (d) CH₃• + Cl• → CH₃Cl
15. ప్రొపీన్కు HBr మార్కోనికాఫ్ సంకలనంలో మధ్యస్థం (a) స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక (b) కార్బానయాన్ (c) ద్వితీయ కార్బోకాటయాన్ (d) కార్బీన్
16. ఆమ్ల ఉత్ప్రేరిత ఆల్కహాల్ నిర్జలీకరణం సులభత క్రమం (a) 1° > 2° > 3° (b) 3° > 2° > 1° (c) 2° > 1° > 3° (d) అన్నింటికీ సమానం
17. ఫ్రీడెల్–క్రాఫ్ట్స్ ఆల్కిలేషన్లో నిర్జల AlCl₃ (a) ఆల్కైల్ హాలైడ్ నుంచి కార్బోకాటయాన్ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియాన్ని తయారు చేస్తుంది (b) కేంద్రక ప్రియాన్ని తయారు చేస్తుంది (c) స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక గొలుసును మొదలుపెడుతుంది (d) నీటిని తొలగిస్తుంది
18. ఎసిటాల్డిహైడ్కు HCN కలిసినప్పుడు ఉత్పన్నం (a) CH₃CH(OH)CN (b) CH₃CH₂CN (c) CH₃COCN (d) CH₃CH(CN)₂
19. ఏ చర్య విలోపనం? (a) C₂H₅OH + HBr → C₂H₅Br + H₂O (b) CH₃CH₂Br + alc. KOH → CH₂=CH₂ (c) C₂H₄ + H₂ → C₂H₆ (d) C₆H₆ + Br₂ (FeBr₃) → C₆H₅Br
20. బెంజీన్ సల్ఫోనేషన్లో ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం (a) HSO₄⁻ (b) H₂SO₄ అణువు (c) SO₄²⁻ (d) SO₃
21. 2-methylbutane స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక క్లోరినీకరణం నిర్మాణపరంగా వేరైన ఎన్ని మోనోక్లోరో ఉత్పన్నాలను ఇస్తుంది? (a) 4 (b) 3 (c) 5 (d) 6
22. సేట్జెఫ్ నియమం ప్రకారం విలోపనంలో ప్రధాన ఆల్కీన్ (a) ఎక్కువ ప్రతిక్షేపిత ఆల్కీన్ (b) తక్కువ ప్రతిక్షేపిత ఆల్కీన్ (c) ఎల్లప్పుడూ చివరి ఆల్కీన్ (d) ఎల్లప్పుడూ cis సాదృశ్యకం
స్థాయి 3: సవాలు
23. 3-methylbut-1-ene తో HBr ప్రధాన ఉత్పన్నం (a) 1-bromo-3-methylbutane (b) 2-bromo-3-methylbutane (c) 2-bromo-2-methylbutane (d) 1,2-dibromo-3-methylbutane
24. 3,3-dimethylbutan-2-ol ఆమ్ల ఉత్ప్రేరిత నిర్జలీకరణం ప్రధానంగా ఇచ్చేది (a) 3,3-dimethylbut-1-ene (b) 2,3-dimethylbut-2-ene (c) 2,3-dimethylbut-1-ene (d) 2,2-dimethylbutane
25. స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక క్లోరినీకరణంలో ఒకే ఒక మోనోక్లోరో ఉత్పన్నాన్ని ఇచ్చే ఆల్కేన్ ఏది? (a) ప్రొపేన్ (b) n-బ్యూటేన్ (c) 2,2-Dimethylpropane (d) 2-Methylpropane
26. పెరాక్సైడ్ ప్రభావం గురించి ఏ వాక్యం సరైనది? (a) ఇది కార్బోకాటయాన్ల ద్వారా జరుగుతుంది (b) ఇది స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక మార్గాన్ని అనుసరించి ప్రతి-మార్కోనికాఫ్ ఉత్పన్నాన్ని ఇస్తుంది (c) ఇది HCl తో కూడా అంతే బాగా పనిచేస్తుంది (d) ఇది ఎక్కువ ప్రతిక్షేపిత బ్రోమైడ్ను ఇస్తుంది
27. క్రమంలో వర్గీకరించండి: CH₃CH₂CH₂Cl + KCN → CH₃CH₂CH₂CN + KCl, మరియు CH₂=CH₂ + HBr → CH₃CH₂Br. (a) సంకలనం, ప్రతిక్షేపణ (b) విలోపనం, సంకలనం (c) ప్రతిక్షేపణ, సంకలనం (d) ప్రతిక్షేపణ, విలోపనం
28. 2-bromo-2-methylbutane ను వేడి ఆల్కహాలిక్ KOH తో చర్య జరిపితే ప్రధాన ఉత్పన్నం (a) 2-methylbut-2-ene (b) 2-methylbut-1-ene (c) 3-methylbut-1-ene (d) 2-methylbutan-2-ol
29. ప్రతిపాదన (A): పెరాక్సైడ్ లేనప్పుడు ప్రొపీన్కు HBr కలిసి ప్రధానంగా 2-bromopropane ని ఇస్తుంది.
కారణం (R): ప్రాథమిక కార్బోకాటయాన్ ద్వితీయ కార్బోకాటయాన్ కంటే ఎక్కువ స్థిరం.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: పునర్విన్యాస చర్యలో క్రియాధారం ఎల్లప్పుడూ పరమాణువులను పొందుతుంది లేదా కోల్పోతుంది.
వాక్యం II: ఆల్కేన్ల స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక ప్రతిక్షేపణ ఆరంభం, వ్యాప్తి, అంతం దశల ద్వారా జరుగుతుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | d | H స్థానంలో Cl |
| 2 | a | Br₂ C=C అంతటా కలుస్తుంది |
| 3 | d | HNO₃/H₂SO₄ నుంచి నైట్రోనియం అయాన్ |
| 4 | c | ఆల్కహాలిక్ KOH విలోపనానికి అనుకూలం |
| 5 | a | CN⁻ δ+ కార్బొనైల్ కార్బన్పై దాడి |
| 6 | b | కాంతి Cl₂ ను ప్రాతిపదికలుగా విడదీస్తుంది |
| 7 | b | ఎక్కువ స్థిరమైన 2° కాటయాన్ ద్వారా |
| 8 | d | అస్థిపంజరం మారుతుంది, ఫార్ములా అదే |
| 9 | a | OH⁻, Br⁻ ని భర్తీ చేస్తుంది |
| 10 | c | అణువు లోపల నిర్జలీకరణం |
| 11 | d | HBr మాత్రమే దీన్ని చూపుతుంది |
| 12 | d | 2° ప్రాతిపదిక ద్వారా ప్రతి-మార్కోనికాఫ్ |
| 13 | b | సేట్జెఫ్: ఎక్కువ ప్రతిక్షేపిత ఆల్కీన్ |
| 14 | d | రెండు ప్రాతిపదికలు కలుస్తాయి |
| 15 | c | 2° కాటయాన్ 1° కంటే ఎక్కువ స్థిరం |
| 16 | b | కార్బోకాటయాన్ స్థిరత్వాన్ని అనుసరిస్తుంది |
| 17 | a | లూయిస్ ఆమ్లం హాలైడ్ను లాగివేస్తుంది |
| 18 | a | సైనోహైడ్రిన్ ఏర్పడుతుంది |
| 19 | b | HBr తొలగి C=C ఏర్పడుతుంది |
| 20 | d | SO₃ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం |
| 21 | a | నాలుగు సమాన H సమూహాలు |
| 22 | a | ఎక్కువ ప్రతిక్షేపిత ఆల్కీన్ ఎక్కువ స్థిరం |
| 23 | c | హైడ్రైడ్ స్థానాంతరం 3° కాటయాన్ను ఇస్తుంది |
| 24 | b | మిథైల్ స్థానాంతరం, తర్వాత అత్యధిక ప్రతిక్షేపిత ఆల్కీన్ |
| 25 | c | పన్నెండు H లూ సమానమే |
| 26 | b | Br• కలిసి 2° ప్రాతిపదికను ఇస్తుంది |
| 27 | c | CN, Cl ని భర్తీ చేస్తుంది; HBr C=C అంతటా కలుస్తుంది |
| 28 | a | త్రిప్రతిక్షేపిత ఆల్కీన్ ప్రధానం |
| 29 | c | 2° కాటయాన్ ఎక్కువ స్థిరం |
| 30 | d | పునర్విన్యాసంలో అవే పరమాణువులు ఉంటాయి |
అధ్యాయం 8 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
నాలుగు రకాలు: ప్రతిక్షేపణ (ఒక సమూహం మరొకదాని స్థానంలోకి), సంకలనం (రెండు భాగాలు బహుబంధం అంతటా కలుస్తాయి), విలోపనం (రెండు భాగాలు వెళ్ళి బహుబంధం ఏర్పడుతుంది), పునర్విన్యాసం (అస్థిపంజరం లేదా సమూహ స్థానాలు మారతాయి).
స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక ప్రతిక్షేపణ: కాంతిలో CH₄ + Cl₂. దశలు: ఆరంభం (Cl₂ → 2Cl•), వ్యాప్తి (Cl• + CH₄ → CH₃• + HCl; CH₃• + Cl₂ → CH₃Cl + Cl•), అంతం (రెండు ప్రాతిపదికలు కలుస్తాయి). CH₂Cl₂, CHCl₃, CCl₄, కొంత ఈథేన్ కూడా వస్తాయి.
కేంద్రక ప్రియ ప్రతిక్షేపణ: CH₃Br + OH⁻ → CH₃OH + Br⁻. SN2: ఒకే దశ, విలోమనం (inversion). SN1: కార్బోకాటయాన్ ద్వారా రెండు దశలు.
ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ఆరొమాటిక్ ప్రతిక్షేపణ: నైట్రేషన్ (గాఢ HNO₃ + గాఢ H₂SO₄ నుంచి NO₂⁺), హాలోజనీకరణం (Cl₂/FeCl₃), సల్ఫోనేషన్ (SO₃), ఫ్రీడెల్–క్రాఫ్ట్స్ ఆల్కిలేషన్, ఎసిలేషన్ (AlCl₃).
C=C కు ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ సంకలనం: HX, X₂, H₂O/H⁺. మార్కోనికాఫ్: ఎక్కువ స్థిరమైన కార్బోకాటయాన్ ద్వారా, H ఎక్కువ H ఉన్న కార్బన్కు వెళ్తుంది.
పెరాక్సైడ్ (ఖరాష్) ప్రభావం: HBr మాత్రమే, పెరాక్సైడ్తో, స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక మార్గంలో ప్రతి-మార్కోనికాఫ్గా కలుస్తుంది.
C=O కు కేంద్రక ప్రియ సంకలనం: ఎసిటాల్డిహైడ్కు HCN కలిసి సైనోహైడ్రిన్ CH₃CH(OH)CN వస్తుంది.
విలోపనం: ఆల్కైల్ హాలైడ్ + ఆల్కహాలిక్ KOH ఆల్కీన్ను ఇస్తుంది; ఇథనాల్ + గాఢ H₂SO₄ సుమారు 443 K వద్ద ఈథీన్ను ఇస్తుంది.
సేట్జెఫ్: ఎక్కువ ప్రతిక్షేపిత ఆల్కీన్ ప్రధాన ఉత్పన్నం.
జల KOH ప్రతిక్షేపణకు (ఆల్కహాల్); ఆల్కహాలిక్ KOH విలోపనానికి (ఆల్కీన్) అనుకూలం.
పునర్విన్యాసం: AlCl₃/HCl తో n-బ్యూటేన్ → ఐసోబ్యూటేన్; కార్బోకాటయాన్లు మరింత స్థిరంగా మారడానికి H లేదా CH₃ ను జరుపుతాయి (1,2-స్థానాంతరం).
బ్రోమిన్ నీరు (ఎరుపు-గోధుమ) ఆల్కీన్లు, ఆల్కైన్లతో రంగు కోల్పోతుంది: అసంతృప్తతకు పరీక్ష.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| చర్య | కారకం / పరిస్థితి | రకం | ప్రధాన ఉత్పన్నం |
|---|---|---|---|
| CH₄ + Cl₂ | కాంతి | స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక ప్రతిక్షేపణ | CH₃Cl |
| C₆H₆ + HNO₃ | గాఢ H₂SO₄ | ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ | C₆H₅NO₂ |
| CH₃Br + KOH | జల | కేంద్రక ప్రియ ప్రతిక్షేపణ | CH₃OH |
| CH₃CH=CH₂ + HBr | పెరాక్సైడ్ లేకుండా | ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ సంకలనం | CH₃CHBrCH₃ |
| CH₃CH=CH₂ + HBr | పెరాక్సైడ్ | స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక సంకలనం | CH₃CH₂CH₂Br |
| CH₃CHO + HCN | క్షారం స్వల్పంగా | కేంద్రక ప్రియ సంకలనం | CH₃CH(OH)CN |
| CH₃CHBrCH₂CH₃ + KOH | ఆల్కహాలిక్ | విలోపనం | But-2-ene (ప్రధానం) |
| C₂H₅OH | గాఢ H₂SO₄, 443 K | విలోపనం | C₂H₄ |
| n-బ్యూటేన్ | AlCl₃/HCl | పునర్విన్యాసం | ఐసోబ్యూటేన్ |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"మార్చు, కలుపు, వదులు, కలగలుపు" (Swap, Add, Exit, Reshuffle): ప్రతిక్షేపణ మారుస్తుంది, సంకలనం కలుపుతుంది, విలోపనం వదులుతుంది, పునర్విన్యాసం కలగలుపుతుంది.
"ధనవంతుడే ఇంకా ధనవంతుడవుతాడు" (The rich get richer): మార్కోనికాఫ్ సంకలనంలో H, ఇప్పటికే ఎక్కువ H ఉన్న కార్బన్కే వెళ్తుంది.
"Peroxide only Bothers HBr": ప్రతి-మార్కోనికాఫ్ పెరాక్సైడ్ ప్రభావం HBr కు మాత్రమే పనిచేస్తుంది.
"జలం ఆల్కహాల్ ఇస్తుంది, ఆల్కహాలిక్ ఆల్కీన్ ఇస్తుంది" (Aqueous gives Alcohol, Alcoholic gives Alkene): నీటిలో KOH ప్రతిక్షేపణ చేస్తుంది; ఇథనాల్లో KOH విలోపనం చేస్తుంది.
"Saytzeff Says: more Substituted": C=C పై ఎక్కువ ఆల్కైల్ సమూహాలు ఉన్న ఆల్కీన్ ప్రధానమైనది.
భావనల అనుసంధానం
ఆల్కేన్ల హాలోజనీకరణం, మార్కోనికాఫ్, పెరాక్సైడ్ ప్రభావాలు, బెంజీన్ ప్రతిక్షేపణలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 15: హైడ్రోకార్బన్లు లో విస్తరిస్తాయి.
ఆల్కైల్ హాలైడ్ల SN1, SN2, విలోపనం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 16: హాలోజన్లు కలిగిన కర్బన సమ్మేళనాలు లో ఉన్నాయి.
C=O కు కేంద్రక ప్రియ సంకలనం, ఆల్కహాల్ల నిర్జలీకరణం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 17: ఆక్సిజన్ కలిగిన కర్బన సమ్మేళనాలు లో మళ్ళీ వస్తాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 8, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I (చర్య) ని జాబితా II (రకం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. CH₄ + Cl₂ (కాంతి) → CH₃Cl + HCl
B. C₆H₆ + Br₂ (FeBr₃) → C₆H₅Br + HBr
C. CH₃CHO + HCN → CH₃CH(OH)CN
D. CH₃CH₂Br + ఆల్కహాలిక్ KOH → CH₂=CH₂
జాబితా II:
(i) ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ
(ii) విలోపనం
(iii) స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక ప్రతిక్షేపణ
(iv) కేంద్రక ప్రియ సంకలనం
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv
32. జాబితా I (కారక మిశ్రమం) ని జాబితా II (ఏర్పడే దాడి చేసే ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. గాఢ HNO₃ + గాఢ H₂SO₄
B. CH₃Cl + నిర్జల AlCl₃
C. Cl₂ + FeCl₃
D. ధూమయుత H₂SO₄
జాబితా II:
(i) Cl⁺
(ii) NO₂⁺
(iii) SO₃
(iv) CH₃⁺
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
33. జాబితా I (చర్య) ని జాబితా II (ప్రధాన ఉత్పన్నం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ప్రొపీన్ + HBr
B. ప్రొపీన్ + HBr, బెంజోయిల్ పెరాక్సైడ్
C. 2-Bromobutane + ఆల్కహాలిక్ KOH
D. 2-Bromobutane + జల KOH
జాబితా II:
(i) Butan-2-ol
(ii) 1-Bromopropane
(iii) But-2-ene
(iv) 2-Bromopropane
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-iii, B-ii, C-iv, D-i
34. జాబితా I (మీథేన్ క్లోరినీకరణంలో దశ) ని జాబితా II (పేరు) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. Cl₂ → 2Cl•
B. Cl• + CH₄ → CH₃• + HCl
C. CH₃• + Cl• → CH₃Cl
D. CH₃• + CH₃• → C₂H₆
జాబితా II:
(i) వ్యాప్తి: ఒక ప్రాతిపదిక వాడి, కొత్తది ఏర్పడుతుంది
(ii) ఉప ఉత్పన్నాన్ని ఇచ్చే అంతం
(iii) ప్రధాన ఉత్పన్నాన్ని ఇచ్చే అంతం
(iv) ఆరంభం
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (c) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ప్రొపీన్కు HBr మార్కోనికాఫ్ సంకలనం ఎక్కువ స్థిరమైన ద్వితీయ కార్బోకాటయాన్ ద్వారా జరుగుతుంది.
B. HCl, HI కూడా పెరాక్సైడ్ ప్రభావాన్ని చూపుతాయి.
C. ఆల్కహాలిక్ KOH విలోపనానికి, జల KOH ప్రతిక్షేపణకు అనుకూలం.
D. ఎసిటాల్డిహైడ్కు HCN కలవడం ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ సంకలనం.
E. ఆల్కీన్లు బ్రోమిన్ నీటి రంగును పోగొట్టాయి.
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
36. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. SN2 విలోమనం (inversion) తో కూడిన ఒకే దశ చర్య.
B. SN1 ఒక కార్బోకాటయాన్ ద్వారా జరుగుతుంది.
C. ఫ్రీడెల్–క్రాఫ్ట్స్ ఆల్కిలేషన్లో బెంజీన్పై కేంద్రక ప్రియం దాడి చేస్తుంది.
D. సుమారు 443 K వద్ద గాఢ H₂SO₄ తో ఇథనాల్ ఈథీన్ను ఇస్తుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, D మాత్రమే
37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. n-బ్యూటేన్ ఐసోబ్యూటేన్గా మారడం పునర్విన్యాసం.
B. కార్బోకాటయాన్ పునర్విన్యాసాలలో 1,2-హైడ్రైడ్ లేదా 1,2-మిథైల్ స్థానాంతరాలు ఉండవచ్చు.
C. విలోపనంలో పక్కపక్క కార్బన్ల నుంచి రెండు సమూహాలు వెళ్ళి, బహుబంధం ఏర్పడుతుంది.
D. సేట్జెఫ్ నియమం తక్కువ ప్రతిక్షేపిత ఆల్కీన్ను ప్రధాన ఉత్పన్నంగా సూచిస్తుంది.
E. బెంజీన్ నైట్రేషన్ ఒక ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ.
(a) 4 (b) 3 (c) 5 (d) 2
38. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. ఈథీన్కు Br₂ కలిసినప్పుడు, మొదట దాడి చేసే బ్రోమిన్ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియంగా పనిచేస్తుంది.
B. మీథేన్ స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక క్లోరినీకరణం CH₃Cl ను మాత్రమే ఇస్తుంది.
C. స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక గొలుసు చర్యలకు కాంతి, ఉష్ణం లేదా పెరాక్సైడ్ ద్వారా ఆరంభం అవసరం.
D. కేంద్రక ప్రియ ప్రతిక్షేపణలో విడిపోయే సమూహం బంధ జంటను తనతో తీసుకెళ్తుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, C, D మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) B, C, D మాత్రమే
39. గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద కాంతిలో ప్రొపేన్ క్లోరినీకరణం కింది ఉత్పన్న మిశ్రమాన్ని ఇస్తుంది.
| ఉత్పన్నం | శాతం |
|---|---|
| 1-Chloropropane (ఆరు 1° H నుంచి) | 45 |
| 2-Chloropropane (రెండు 2° H నుంచి) | 55 |
ఒక 1° H తో పోలిస్తే ఒక 2° H చర్యాశీలత సుమారు:
(a) 1.2 (b) 3.7 (c) 0.27 (d) 9.0
40. ప్రొపీన్కు HBr కలిసే శక్తి చిత్రం రెండు సాధ్యమైన మొదటి దశలను చూపిస్తుంది. ద్వితీయ కాటయాన్ మార్గానికి ప్రాథమిక కాటయాన్ మార్గం కంటే తక్కువ శక్తి కొండ ఉంది. సరైన నిర్ధారణ:
(a) 2-Bromopropane ప్రధాన ఉత్పన్నం (b) 1-Bromopropane ప్రధాన ఉత్పన్నం (c) రెండు ఉత్పన్నాలు 50 : 50 (d) కార్బోకాటయాన్ ఏర్పడదు
41. ఒక ఫ్లో చార్ట్లో 2-bromobutane, కారకం X తో but-2-ene (ప్రధానం) ను, కారకం Y తో butan-2-ol ను ఇస్తుంది. X, Y లు:
(a) X జల KOH, Y ఆల్కహాలిక్ KOH (b) X గాఢ H₂SO₄, Y HBr (c) X ఆల్కహాలిక్ KOH, Y జల KOH (d) రెండూ ఆల్కహాలిక్ KOH
Q42–43 కోసం పేరా: ఒక విద్యార్థి 2-methylbutan-2-ol, (CH₃)₂C(OH)CH₂CH₃ ను గాఢ H₂SO₄ తో వేడి చేస్తాడు. ప్రోటానీకరణం చెందిన –OH నీరుగా వెళ్ళిపోతుంది, తృతీయ కార్బోకాటయాన్ ఏర్పడి, పక్క కార్బన్ నుంచి H⁺ ను కోల్పోతుంది.
42. మొత్తం చర్య దేనికి ఉదాహరణ?
(a) ప్రతిక్షేపణ (b) సంకలనం (c) కేవలం పునర్విన్యాసం (d) విలోపనం (నిర్జలీకరణం)
43. ఏర్పడే ప్రధాన ఆల్కీన్:
(a) 2-Methylbut-2-ene (b) 2-Methylbut-1-ene (c) 3-Methylbut-1-ene (d) Pent-2-ene
44. బెంజోయిల్ పెరాక్సైడ్ సమక్షంలో ప్రొపీన్ను HBr తో చర్య జరిపి, తర్వాత ఉత్పన్నాన్ని జల KOH తో వేడి చేశారు. చివరి ఉత్పన్నం:
(a) Propan-2-ol (b) ప్రొపీన్ (c) Propan-1-ol (d) 2-Bromopropane
45. 3-Methylbut-1-ene, CH₂=CH–CH(CH₃)₂ HCl తో చర్య జరుపుతుంది. ప్రధాన ఉత్పన్నం:
(a) 2-Chloro-3-methylbutane (b) 2-Chloro-2-methylbutane (c) 1-Chloro-3-methylbutane (d) 1-Chloro-2-methylbutane
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక ప్రతిక్షేపణ, ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ, కేంద్రక ప్రియ సంకలనం, విలోపనం |
| 32 | c | NO₂⁺, CH₃⁺, Cl⁺, SO₃ |
| 33 | b | మార్కోనికాఫ్, ప్రతి-మార్కోనికాఫ్, సేట్జెఫ్ ఆల్కీన్, ప్రతిక్షేపణ ఆల్కహాల్ |
| 34 | d | ఆరంభం, వ్యాప్తి, ఉత్పన్నానికి అంతం, ఈథేన్కు అంతం |
| 35 | c | A, C, E సరైనవి; HBr మాత్రమే పెరాక్సైడ్ ప్రభావం చూపుతుంది; HCN సంకలనం కేంద్రక ప్రియం |
| 36 | d | ఫ్రీడెల్–క్రాఫ్ట్స్ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియాన్ని (R⁺) వాడుతుంది |
| 37 | a | A, B, C, E సరైనవి; సేట్జెఫ్ ఎక్కువ ప్రతిక్షేపిత ఆల్కీన్ను ఇష్టపడుతుంది |
| 38 | b | మీథేన్ క్లోరినీకరణం CH₂Cl₂, CHCl₃, CCl₄ ను కూడా ఇస్తుంది |
| 39 | b | (55/2) ÷ (45/6) = 27.5 ÷ 7.5 ≈ 3.7 |
| 40 | a | 2° కాటయాన్కు తక్కువ అవరోధం; తర్వాత Br⁻, C2 కు కలుస్తుంది |
| 41 | c | ఆల్కహాలిక్ KOH విలోపనం; జల KOH ప్రతిక్షేపణ |
| 42 | d | నీరు తొలగి C=C ఏర్పడుతుంది |
| 43 | a | త్రిప్రతిక్షేపిత ఆల్కీన్ (CH₃)₂C=CHCH₃ అనుకూలం (సేట్జెఫ్) |
| 44 | c | పెరాక్సైడ్ 1-bromopropane ని ఇస్తుంది; జల KOH, Br ని OH తో భర్తీ చేస్తుంది |
| 45 | b | C2 వద్ద 2° కాటయాన్ 1,2-హైడ్రైడ్ స్థానాంతరంతో C3 వద్ద 3° కాటయాన్గా మారుతుంది; Cl⁻ అక్కడ కలుస్తుంది |