Chapter 3 of 12 · 27 min read

అధ్యాయం 1: కార్బన్ చతుఃసంయోజకత, సంకరీకరణం మరియు ఆకారాలు (Tetravalency of Carbon, Hybridisation and Shapes)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • కార్బన్ దాదాపు ఎల్లప్పుడూ నాలుగు బంధాలు ఎందుకు ఏర్పరుస్తుంది.

  • sp³, sp², sp సంకరీకరణం ఆకారాన్ని, బంధ కోణాన్ని ఎలా నిర్ణయిస్తుంది.

  • అణువులోని ఏ కార్బన్ సంకరీకరణాన్నైనా క్షణాల్లో ఎలా కనుక్కోవాలి.

  • s-లక్షణం బంధ దైర్ఘ్యం, బంధ బలం, కార్బన్ ఋణవిద్యుదాత్మకతలను ఎలా మారుస్తుంది.

  • σ, π బంధాలను వేగంగా ఎలా లెక్కించాలి.

1.1 కార్బన్ చతుఃసంయోజకత (Tetravalency)

కార్బన్ పరమాణు సంఖ్య 6. దాని భూస్థాయి (ground state) ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం 1s² 2s² 2p². ఇందులో జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు రెండే ఉన్నాయి, కాబట్టి కార్బన్ రెండు బంధాలే ఏర్పరుస్తుందని అనుకోవచ్చు.

కానీ నిజమైన సమ్మేళనాల్లో కార్బన్ నాలుగు బంధాలు ఏర్పరుస్తుంది. దీనికి కారణం ఉత్తేజనం (promotion). ఒక 2s ఎలక్ట్రాన్ ఖాళీగా ఉన్న 2p ఆర్బిటాల్‌లోకి పైకి వెళ్తుంది.

C (ground): 2s2 2px1 2py1 2pz0  ⟶  C∗ (excited): 2s1 2px1 2py1 2pz1\mathrm{C\ (ground):\ 2s^2\,2p_x^1\,2p_y^1\,2p_z^0 \;\longrightarrow\; C^{*}\ (excited):\ 2s^1\,2p_x^1\,2p_y^1\,2p_z^1}

ఇప్పుడు కార్బన్‌కు నాలుగు జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి. ఉత్తేజనానికి శక్తి ఖర్చవుతుంది, కానీ అదనంగా ఏర్పడే రెండు బంధాలు అంతకంటే చాలా ఎక్కువ శక్తిని విడుదల చేస్తాయి. కాబట్టి ఈ మార్పు లాభదాయకం. ఈ నాలుగు బంధాల సామర్థ్యాన్నే చతుఃసంయోజకత అంటారు.

కార్బన్‌ను ప్రత్యేకంగా నిలిపే మరో రెండు లక్షణాలు ఉన్నాయి. అది తనతో తానే బలంగా బంధించుకుంటుంది (శృంఖలనం, catenation), కాబట్టి పొడవైన గొలుసులు, వలయాలు సాధ్యమవుతాయి. C, O, N లతో స్థిరమైన బహుబంధాలు కూడా ఏర్పరుస్తుంది. ఈ రెండూ కలిసి లక్షలాది కర్బన సమ్మేళనాలకు కారణమవుతాయి.

1.2 సంకరీకరణం (Hybridisation): భావన

కార్బన్ ఒక 2s, మూడు 2p ఆర్బిటాళ్లను ఉన్నవి ఉన్నట్లుగా వాడితే, మీథేన్‌లోని నాలుగు C–H బంధాలు ఒకేలా ఉండవు. కానీ ప్రయోగాలు అవి ఒకేలా ఉన్నాయని చూపిస్తాయి. కాబట్టి ముందుగా ఆర్బిటాళ్లు కలిసిపోతాయి. ఈ కలయికనే సంకరీకరణం అంటారు.

నియమాలు సులువైనవి:

  1. ఒకే పరమాణువులో దాదాపు సమాన శక్తి గల ఆర్బిటాళ్లు మాత్రమే కలుస్తాయి.

  2. ఏర్పడే సంకర ఆర్బిటాళ్ల సంఖ్య, కలిసిన ఆర్బిటాళ్ల సంఖ్యకు సమానం.

  3. సంకర ఆర్బిటాళ్లు శక్తిలో, ఆకారంలో ఒకేలా ఉంటాయి; ఒకదానికొకటి వీలైనంత దూరంగా అమరుతాయి.

  4. సంకర ఆర్బిటాళ్లు σ బంధాలను మాత్రమే ఏర్పరుస్తాయి (లేదా ఒంటరి జంటలను ఉంచుకుంటాయి). సంకరం కాని p ఆర్బిటాళ్లు π బంధాలను ఏర్పరుస్తాయి.

1.3 sp³, sp², sp కార్బన్

sp³ కార్బన్. ఒక s, మూడు p ఆర్బిటాళ్లు కలిసి నాలుగు sp³ ఆర్బిటాళ్లు ఏర్పడతాయి. ఇవి సమ చతుర్ముఖం (regular tetrahedron) మూలల వైపు, 109°28′ (సుమారు 109.5°) కోణంతో ఉంటాయి. ప్రతిదానికి 25% s-లక్షణం ఉంటుంది. నాలుగు ఏకబంధాలు ఉన్న ప్రతి కార్బన్ sp³. ఉదాహరణలు: CH₄, C₂H₆, మిథనాల్‌లోని CH₃.

sp² కార్బన్. ఒక s, రెండు p ఆర్బిటాళ్లు కలిసి ఒకే తలంలో 120° కోణంతో మూడు sp² ఆర్బిటాళ్లు ఏర్పడతాయి. ఒక p ఆర్బిటాల్ సంకరం కాకుండా ఆ తలానికి లంబంగా నిలబడి ఉంటుంది. అదే π బంధాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. ప్రతి సంకర ఆర్బిటాల్‌కు 33.3% s-లక్షణం ఉంటుంది. ఒక ద్విబంధం ఉన్న ఏ కార్బనైనా sp². ఉదాహరణలు: ఈథీన్‌లోని రెండు కార్బన్లు, HCHO లోని C, బెంజీన్ వలయంలోని ప్రతి కార్బన్.

sp కార్బన్. ఒక s, ఒక p ఆర్బిటాల్ కలిసి సరళ రేఖలో 180° కోణంతో రెండు sp ఆర్బిటాళ్లు ఏర్పడతాయి. రెండు p ఆర్బిటాళ్లు మిగిలిపోతాయి. అవి ఒకదానికొకటి లంబంగా రెండు π బంధాలు ఏర్పరుస్తాయి. ప్రతి సంకర ఆర్బిటాల్‌కు 50% s-లక్షణం ఉంటుంది. త్రిబంధం ఉన్న కార్బన్, లేదా రెండు ద్విబంధాలు ఉన్న కార్బన్ (CO₂ లో లాగా, లేదా అల్లీన్ CH₂=C=CH₂ మధ్య కార్బన్ లాగా) sp.

చిత్రం 1.1 · sp³, sp², sp కార్బన్ల ఆకారాలు
చిత్రం 1.1 · sp³, sp², sp కార్బన్ల ఆకారాలు

చిత్రాన్ని ఎడమ నుంచి కుడికి చదవండి: ప్రతి అదనపు π బంధం ఒక p ఆర్బిటాల్‌ను కలయిక నుంచి తీసేస్తుంది, కాబట్టి సంకరాలు 109.5° నుంచి 120° కి, అక్కడి నుంచి 180° కి విస్తరిస్తాయి.

ధర్మంsp³sp²sp
కలిసిన ఆర్బిటాళ్లు1 s + 3 p1 s + 2 p1 s + 1 p
సంకరం కాని p ఆర్బిటాళ్లు012
జ్యామితిచతుర్ముఖీయత్రికోణీయ సమతలీయరేఖీయ
బంధ కోణం109°28′120°180°
s-లక్షణం25%33.3%50%
సాధారణ ఉదాహరణఈథేన్ఈథీన్ఈథైన్
C–C బంధ దైర్ఘ్యం154 pm134 pm (C=C)120 pm (C≡C)
C–H బంధ దైర్ఘ్యం111 pm (సుమారు)110 pm (సుమారు)106 pm (సుమారు)

1.4 సంకరీకరణానికి సంక్షిప్త మార్గం

కార్బన్ చుట్టూ ఉన్న σ బంధాలను, ఒంటరి జంటలను లెక్కించండి. దీనిని స్టెరిక్ సంఖ్య (steric number) అంటారు.

steric number=(number of σ bonds)+(lone pairs)\text{steric number} = (\text{number of } \sigma \text{ bonds}) + (\text{lone pairs})

స్టెరిక్ సంఖ్య 4 అయితే sp³, 3 అయితే sp², 2 అయితే sp. తటస్థ కార్బన్‌కు మరింత వేగవంతమైన నియమం: π బంధం లేకపోతే sp³, ఒక π బంధం ఉంటే sp², రెండు π బంధాలు ఉంటే sp.

కర్బన అణువుల్లోని N, O లకు కూడా ఇదే లెక్క పనిచేస్తుంది. CH₃NH₂ లోని N కు మూడు σ బంధాలు, ఒక ఒంటరి జంట ఉన్నాయి, కాబట్టి అది sp³. నైట్రైల్ (C≡N) లోని N కు ఒక σ బంధం, ఒక ఒంటరి జంట ఉన్నాయి, కాబట్టి అది sp. C=O సమూహంలోని O కు ఒక σ బంధం, రెండు ఒంటరి జంటలు ఉన్నాయి, కాబట్టి అది sp².

ఆవేశం ఉన్న కార్బన్లకూ ఇదే లెక్క. CH₃⁺ వంటి కార్బోకాటయాన్‌కు మూడు σ బంధాలు ఉన్నాయి, ఒంటరి జంట లేదు; కాబట్టి అది sp², సమతలీయం. CH₃⁻ వంటి కార్బానయాన్‌కు మూడు σ బంధాలు, ఒక ఒంటరి జంట ఉన్నాయి; కాబట్టి అది sp³, పిరమిడ్ ఆకారం. మిథైల్ స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక దాదాపు sp², దాదాపు సమతలీయం. వీటిని మళ్లీ అధ్యాయం 5 లో చూస్తారు.

1.5 s-లక్షణం ఏమేమి మారుస్తుంది

s ఆర్బిటాల్ p ఆర్బిటాల్ కంటే కేంద్రకానికి దగ్గరగా ఉంటుంది. కాబట్టి s-లక్షణం (s character) పెరిగితే బంధ ఎలక్ట్రాన్లు కార్బన్‌కు మరింత దగ్గరగా లాగబడతాయి. దీని నుంచి మూడు ఉపయోగకరమైన ఫలితాలు వస్తాయి.

  • పరిమాణం. s-లక్షణం ఎక్కువైతే బంధం పొట్టిగా, బలంగా ఉంటుంది. C–H బంధ దైర్ఘ్యం (bond length): sp < sp² < sp³.

  • కార్బన్ ఋణవిద్యుదాత్మకత (Electronegativity). sp కార్బన్ అత్యంత ఋణవిద్యుదాత్మకం, తర్వాత sp², తర్వాత sp³.

  • C–H ఆమ్లత్వం. ఈథైన్‌లోని sp C–H, ఈథీన్ లేదా ఈథేన్‌లోని C–H కంటే చాలా ఎక్కువ ఆమ్ల స్వభావం కలది. H⁺ వెళ్ళిపోయిన తర్వాత ఒంటరి జంట 50% s-లక్షణం గల ఆర్బిటాల్‌లో, కేంద్రకానికి దగ్గరగా ఉంటుంది, అందుకే స్థిరపడుతుంది.

Acidity: HC≡CH>CH2=CH2>CH3−CH3\text{Acidity: } \mathrm{HC{\equiv}CH > CH_2{=}CH_2 > CH_3{-}CH_3}

అందుకే ఈథైన్ సోడియం లోహం లేదా NaNH₂ తో చర్య జరిపి సోడియం ఎసిటిలైడ్‌ను ఏర్పరుస్తుంది; ఈథేన్ అలా చేయదు.

1.6 σ, π బంధాలను లెక్కించడం

ప్రతి ఏకబంధం ఒక σ బంధం. ద్విబంధం అంటే ఒక σ + ఒక π. త్రిబంధం అంటే ఒక σ + రెండు π.

కేవలం C, H మాత్రమే ఉన్న CₓHᵧ ఫార్ములా గల వివృత శృంఖల (open-chain) సమ్మేళనానికి త్వరిత మార్గం: మొత్తం σ బంధాలు = (పరమాణువుల సంఖ్య) − 1, ఎందుకంటే n పరమాణువుల గొలుసుకు n − 1 లింకులు కావాలి. ప్రతి వలయం ఒక σ బంధాన్ని అదనంగా కలుపుతుంది.

1.7 సరళ కర్బన అణువుల ఆకారాలు

అణువుకార్బన్ సంకరీకరణంకార్బన్ చుట్టూ ఆకారంఅణువు సమతలీయమా?
CH₄sp³చతుర్ముఖీయకాదు
CH₂=CH₂sp², sp²త్రికోణీయ సమతలీయఅవును, ఆరు పరమాణువులూ ఒకే తలంలో
HC≡CHsp, spరేఖీయఅవును, నాలుగు పరమాణువులూ ఒకే రేఖపై
HCHOsp²త్రికోణీయ సమతలీయఅవును
C₆H₆ (బెంజీన్)అన్నీ sp²త్రికోణీయ సమతలీయఅవును, చదునైన షడ్భుజి
CH₂=C=CH₂ (అల్లీన్)sp², sp, sp²కేంద్రం వద్ద రేఖీయకాదు, రెండు CH₂ తలాలు 90° వద్ద ఉంటాయి

ఈథీన్‌లో రెండు సమాంతర p ఆర్బిటాళ్ళ పక్క అతిపాతం (sideways overlap) వల్ల π బంధం ఏర్పడుతుంది. ఒక కార్బన్‌ను తిప్పితే ఈ అతిపాతం తెగిపోతుంది. అందుకే C=C బంధం చుట్టూ స్వేచ్ఛా భ్రమణం (free rotation) ఉండదు. అధ్యాయం 4 లోని జ్యామితీయ సాదృశ్యానికి ఇదే మూలం.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.1: CH₃–CH=CH₂ లోని ప్రతి కార్బన్ సంకరీకరణాన్ని తెలపండి.

సాధన: C1 (CH₃) కు నాలుగు ఏకబంధాలు ఉన్నాయి, కాబట్టి sp³. C2, C3 ద్విబంధాన్ని పంచుకుంటాయి, కాబట్టి ఒక్కొక్కటి sp². జవాబు: sp³, sp², sp².

సాధించిన ఉదాహరణ 1.2: ప్రొపైన్ CH₃–C≡CH లో σ, π బంధాలను లెక్కించండి.

సాధన: పరమాణువులు: 3 C + 4 H = 7. వివృత శృంఖలం, కాబట్టి σ బంధాలు = 7 − 1 = 6. సరిచూడండి: C1 పై 3 C–H, 1 C–C, త్రిబంధంలో 1 σ, C3 పై 1 C–H = 6. త్రిబంధంలో 2 π బంధాలు. జవాబు: 6 σ, 2 π.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.3: CH₃⁺, CH₃⁻, :CH₂ (సింగ్లెట్ కార్బీన్) లలో కార్బన్ సంకరీకరణం కనుక్కోండి.

సాధన: CH₃⁺: 3 σ, 0 ఒంటరి జంటలు, స్టెరిక్ సంఖ్య 3, sp². CH₃⁻: 3 σ, 1 ఒంటరి జంట, స్టెరిక్ సంఖ్య 4, sp³. సింగ్లెట్ :CH₂: 2 σ, 1 ఒంటరి జంట, స్టెరిక్ సంఖ్య 3, sp².

సాధించిన ఉదాహరణ 1.4: CH₂=CH–C≡N (ఎక్రిలోనైట్రైల్) లోని ప్రతి కార్బన్ సంకరీకరణం, N సంకరీకరణం తెలపండి.

సాధన: C1 (=CH₂), C2 (=CH–) sp². C3 (–C≡N) sp. N కు ఒక σ బంధం, ఒక ఒంటరి జంట, కాబట్టి అది sp. జవాబు: sp², sp², sp; N sp.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.5: బెంజీన్ C₆H₆ లో σ, π బంధాలను లెక్కించండి.

సాధన: వలయంలో 6 C–H σ బంధాలు + 6 C–C σ బంధాలు = 12 σ. త్వరిత నియమంతో సరిచూడండి: 12 పరమాణువులు − 1 = 11, వలయానికి 1 కలిపితే = 12. 3 C=C ఉన్నాయి, కాబట్టి 3 π బంధాలు. జవాబు: 12 σ, 3 π.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.6: ఈథేన్, ఈథీన్, ఈథైన్‌ల C–H బంధాలను బంధ దైర్ఘ్యం పెరిగే క్రమంలో, ఈ మూడు హైడ్రోకార్బన్లను ఆమ్లత్వం పెరిగే క్రమంలో అమర్చండి.

సాధన: s-లక్షణం పెరిగే కొద్దీ బంధ దైర్ఘ్యం తగ్గుతుంది. కాబట్టి C–H దైర్ఘ్యం: ఈథైన్ < ఈథీన్ < ఈథేన్. s-లక్షణంతో ఆమ్లత్వం పెరుగుతుంది, కాబట్టి ఆమ్లత్వం: ఈథేన్ < ఈథీన్ < ఈథైన్.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.7: CH₂=C=CH₂ లో ఏ పరమాణువులు ఒకే తలంలో ఉంటాయి, C=C=C కోణం ఎంత?

సాధన: మధ్య కార్బన్ sp, కాబట్టి C=C=C 180° వద్ద సరళ రేఖ. దాని మిగిలిన రెండు p ఆర్బిటాళ్ళు ఒకదానికొకటి 90° వద్ద ఉంటాయి. ప్రతి చివరి కార్బన్ sp²; తన π బంధానికి వాడే p ఆర్బిటాల్‌కు తన H–C–H తలాన్ని లంబంగా ఉంచాలి. కాబట్టి ఒక చివరి H–C–H తలం, మరో చివరి H–C–H తలానికి 90° వద్ద ఉంటుంది. మూడు కార్బన్లూ రెండు తలాల్లోనూ ఉంటాయి, కానీ ఏడు పరమాణువులూ ఒకే తలంలో ఉండవు.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.8: CH₂=CH–CH=CH–C≡CH (hexa-1,3-dien-5-yne) లో σ, π బంధాలను లెక్కించండి.

సాధన: ఫార్ములా: C₆H₆ (H లెక్క: 2 + 1 + 1 + 1 + 0 + 1 = 6). 12 పరమాణువుల వివృత శృంఖలం, కాబట్టి σ = 11. π బంధాలు: రెండు C=C ల నుంచి 2, ఒక C≡C నుంచి 2. మొత్తం π = 4. జవాబు: 11 σ, 4 π. బెంజీన్‌తో (అదీ C₆H₆) పోల్చండి: ఒక వలయం ఒక σ బంధాన్ని కలుపుతుంది, ఒక అసంతృప్తత స్థాయిని వాడుకుంటుంది, కాబట్టి బెంజీన్‌లో 12 σ, 3 π.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • ఒక 2s ఎలక్ట్రాన్ 2p కి ఉత్తేజితమైన తర్వాత కార్బన్ చతుఃసంయోజకమవుతుంది.

  • π బంధం లేకపోతే: sp³, 109°28′. ఒక π బంధం: sp², 120°. రెండు π బంధాలు: sp, 180°.

  • s-లక్షణం: sp³ 25%, sp² 33.3%, sp 50%.

  • s-లక్షణం ఎక్కువైతే: పొట్టి బంధం, ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మక కార్బన్, ఎక్కువ ఆమ్ల C–H.

  • CH₃⁺ sp², సమతలీయం; CH₃⁻ sp³, పిరమిడ్ ఆకారం.

  • వివృత శృంఖలం: σ బంధాలు = పరమాణువులు − 1; ప్రతి వలయానికి ఒకటి కలపండి.

  • π అతిపాతం తెగిపోతుంది కాబట్టి C=C చుట్టూ స్వేచ్ఛా భ్రమణం లేదు.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • ద్విబంధాన్ని రెండు σ బంధాలుగా లెక్కించడం. అది ఒక σ, ఒక π.

  • అల్లీన్ మధ్య కార్బన్‌ను sp² అనడం. దానికి రెండు π బంధాలు ఉన్నాయి, కాబట్టి అది sp.

  • CH₃⁻ ను సమతలీయం అనుకోవడం. దాని ఒంటరి జంట వల్ల అది sp³, పిరమిడ్ ఆకారం.

  • s-లక్షణం ఎక్కువైతే బంధం పొడవవుతుందని అనుకోవడం. అది పొట్టిదవుతుంది.

  • C≡N లోని N, C=O లోని O కూడా సంకరీకరణం చెందుతాయని (sp, sp²) మర్చిపోవడం.

  • అల్లీన్‌లోని ప్రతి పరమాణువూ ఒకే తలంలో ఉంటుందని అనుకోవడం.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1

స్థాయి 1: భావన పరిశీలన

1. బంధనానికి ఉపయోగించే ఉత్తేజిత స్థితిలో కార్బన్‌కు ఎన్ని జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి? (a) 4 (b) 2 (c) 3 (d) 0

2. CCl₄ లో కార్బన్ సంకరీకరణం (a) sp³ (b) sp² (c) sp (d) dsp²

3. ఈథీన్‌లో H–C–H బంధ కోణం దాదాపు (a) 109.5° (b) 120° (c) 180° (d) 90°

4. sp సంకర ఆర్బిటాల్‌లో s-లక్షణ శాతం (a) 25% (b) 33.3% (c) 75% (d) 50%

5. ఈథైన్‌లో π బంధాల సంఖ్య (a) 2 (b) 1 (c) 3 (d) 0

6. ఏ అణువు రేఖీయం? (a) HC≡CH (b) CH₄ (c) C₂H₄ (d) HCHO

7. మిథనాల్ (HCHO) లోని కార్బన్ పరమాణువు (a) sp³ (b) sp² (c) sp (d) sp³d

8. sp సంకరీకరణం చెందిన కార్బన్‌కు ఎన్ని సంకరం కాని p ఆర్బిటాళ్లు ఉంటాయి? (a) 0 (b) 1 (c) 3 (d) 2

9. π బంధం ఏర్పడేది (a) సంకర ఆర్బిటాళ్ల ఎదురెదురు అతిపాతం వల్ల (b) సమాంతర p ఆర్బిటాళ్ల పక్క అతిపాతం వల్ల (c) రెండు s ఆర్బిటాళ్ల ఎదురెదురు అతిపాతం వల్ల (d) ఒక s, ఒక sp ఆర్బిటాళ్ల అతిపాతం వల్ల

10. మిథైల్ కార్బానయాన్ CH₃⁻ లో కార్బన్ చుట్టూ ఆకారం (a) త్రికోణీయ సమతలీయ (b) పిరమిడ్ (c) రేఖీయ (d) T-ఆకారం

స్థాయి 2: NEET స్థాయి

11. ప్రొపీన్ CH₃CH=CH₂ లో σ బంధాల సంఖ్య (a) 7 (b) 9 (c) 6 (d) 8

12. CH₂=C=CH–CH₃ లో ఎడమ నుంచి కుడికి కార్బన్ల సంకరీకరణం (a) sp², sp², sp², sp³ (b) sp², sp, sp, sp³ (c) sp, sp, sp², sp³ (d) sp², sp, sp², sp³

13. అతి పొట్టి C–H బంధం దేనిలో ఉంటుంది? (a) CH₄ (b) C₂H₆ (c) C₂H₂ (d) C₂H₄

14. ఏ సమ్మేళనం NaNH₂ తో చర్య జరిపి కార్బన్ నుంచి ప్రోటాన్‌ను కోల్పోతుంది? (a) ఈథేన్ (b) ఈథీన్ (c) ప్రొపైన్ (d) but-2-yne

15. ఎక్రిలోనైట్రైల్ CH₂=CH–C≡N లో σ : π బంధాల నిష్పత్తి (a) 3 : 2 (b) 5 : 3 (c) 7 : 3 (d) 2 : 1

16. CH₃NH₂ లో, CH₃C≡N లో నైట్రోజన్ సంకరీకరణం వరుసగా (a) sp², sp (b) sp³, sp (c) sp³, sp² (d) sp, sp³

17. ఏ అణువులో అన్ని పరమాణువులూ ఒకే తలంలో ఉండగలవు? (a) CH₂=C=CH₂ (b) CH₃–CH=CH₂ (c) CH₄ (d) CH₂=CH–CH=CH₂

18. కార్బన్ ఋణవిద్యుదాత్మకత సరైన క్రమం (a) sp³ > sp² > sp (b) sp² > sp > sp³ (c) sp³ = sp² = sp (d) sp > sp² > sp³

19. ప్రొపెనాల్ CH₂=CH–CHO లో ఎన్ని sp² కార్బన్లు ఉన్నాయి? (a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 0

20. టాలువీన్ C₆H₅CH₃ లో వరుసగా ఎన్ని sp³, sp² కార్బన్లు ఉన్నాయి? (a) 0, 7 (b) 7, 0 (c) 1, 6 (d) 2, 5

21. HC≡C–CH=CH₂ లో C2, C3 మధ్య ఏకబంధం ఏ అతిపాతం వల్ల ఏర్పడుతుంది? (a) sp–sp³ (b) sp–sp² (c) sp²–sp² (d) sp–sp

22. ఏ జాతిలో కార్బన్ స్టెరిక్ సంఖ్య 2? (a) CH₃⁺ (b) CH₃⁻ (c) CO₂ (d) HCHO

స్థాయి 3: సవాలు

23. CH₂=CH–C≡C–CH=CH₂ లో σ, π బంధాల సంఖ్యలు (a) 11 σ, 4 π (b) 12 σ, 3 π (c) 10 σ, 5 π (d) 13 σ, 4 π

24. but-2-yne CH₃–C≡C–CH₃ లో ఎన్ని కార్బన్ పరమాణువులు ఒకే సరళ రేఖపై ఉంటాయి? (a) 2 (b) 3 (c) 0 (d) 4

25. బ్యూటాట్రయీన్ CH₂=C=C=CH₂ గురించి ఏ వాక్యం సరైనది? (a) C2 sp² సంకరీకరణం చెందింది (b) రెండు చివరి CH₂ తలాలు పరస్పరం లంబంగా ఉంటాయి (c) ఆరు పరమాణువులూ ఒకే తలంలో ఉంటాయి (d) దీనిలో రెండు π బంధాలు ఉన్నాయి

26. కార్బన్–కార్బన్ బంధ దైర్ఘ్యం పెరిగే సరైన క్రమం (a) C₂H₂ < C₆H₆ < C₂H₄ < C₂H₆ (b) C₂H₂ < C₂H₄ < C₆H₆ < C₂H₆ (c) C₂H₄ < C₂H₂ < C₆H₆ < C₂H₆ (d) C₂H₆ < C₆H₆ < C₂H₄ < C₂H₂

27. ఏ జతలో రెండు కార్బన్లకూ ఒకే సంకరీకరణం ఉంటుంది? (a) CH₄ లోని C, HCHO లోని C (b) C₂H₄ లోని C, C₂H₂ లోని C (c) CO₂ లోని C, HCN లోని C (d) CH₃⁺ లోని C, CH₃⁻ లోని C

28. CH₃–CH=C=CH–C≡N లో ఎన్ని sp² కార్బన్లు ఉన్నాయి? (a) 2 (b) 3 (c) 1 (d) 4

29. ప్రతిపాదన (A): ఈథీన్ కంటే ఈథైన్ బలమైన ఆమ్లం.
కారణం (R): ఈథైనైడ్ అయాన్‌లో ఒంటరి జంట 50% s-లక్షణం గల ఆర్బిటాల్‌లో ఉంటుంది, అది దాన్ని కేంద్రకానికి దగ్గరగా పట్టి ఉంచుతుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: CH₃⁺ లోని కార్బన్ sp² సంకరీకరణం చెందింది, ఆ అయాన్ సమతలీయం.
వాక్యం II: CH₃⁻ లో H–C–H కోణం కచ్చితంగా 120°.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1aఉత్తేజనం తర్వాత 2s¹ 2p³, నాలుగు జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు
2aనాలుగు σ బంధాలు, π బంధం లేదు
3bsp² కార్బన్ త్రికోణీయ సమతలీయం
4dరెండు సంకరాలలో ఒక s, కాబట్టి 50%
5aత్రిబంధం = 1 σ + 2 π
6aరెండు కార్బన్లూ sp, 180°
7bఒక C=O π బంధం, మూడు σ బంధాలు
8dమూడింటిలో ఒక p మాత్రమే కలయికలో వాడతారు
9bπ బంధాలు p ఆర్బిటాళ్ల పక్క అతిపాతం నుంచి వస్తాయి
10bమూడు σ బంధాలు + ఒక ఒంటరి జంట, sp³
11d9 పరమాణువులు, వివృత శృంఖలం, 9 − 1 = 8
12dఅల్లీన్ మధ్య కార్బన్‌కు రెండు π బంధాలు
13csp C–H కు అత్యధిక s-లక్షణం, అతి పొట్టిది
14cప్రొపైన్‌లో మాత్రమే sp C–H (చివరి) ఉంది
15d7 పరమాణువులు 6 σ ఇస్తాయి; 1 + 2 = 3 π; 6 : 3
16bస్టెరిక్ సంఖ్యలు 4, 2
17dఅన్ని కార్బన్లూ sp², సంయుగ్మ వ్యవస్థ చదునుగా ఉంటుంది
18ds-లక్షణం ఎక్కువైతే ఋణవిద్యుదాత్మకత ఎక్కువ
19cమూడు కార్బన్లపైనా ద్విబంధం ఉంది
20cమిథైల్ కార్బన్ sp³, ఆరు వలయ కార్బన్లు sp²
21bC2 sp (త్రిబంధం), C3 sp² (ద్విబంధం)
22cC పై రెండు σ బంధాలు, ఒంటరి జంట లేదు
23a12 పరమాణువులు 11 σ ఇస్తాయి; 1 + 2 + 1 = 4 π
24dC1–C2≡C3–C4 180° అక్షంపై ఉంటాయి
25cబేసి సంఖ్యలో సంచిత C=C లు చివరలను ఒకే తలంలో ఉంచుతాయి
26b120 < 134 < 139 < 154 pm
27cరెండూ sp (రెండు σ, రెండు π)
28aC2, C4 sp²; C3, C≡N కార్బన్ sp
29aఎక్కువ s-లక్షణం ఋణ అయాన్‌ను స్థిరపరుస్తుంది
30cCH₃⁻ పిరమిడ్ ఆకారం, కోణం 109.5° కంటే తక్కువ

అధ్యాయం 1 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • కార్బన్ (1s² 2s² 2p²) ఒక 2s ఎలక్ట్రాన్‌ను 2p కి ఉత్తేజిస్తుంది; దాంతో నాలుగు సగం నిండిన ఆర్బిటాళ్లు, నాలుగు బంధాలు ఏర్పడతాయి: ఇదే చతుఃసంయోజకత.

  • ఒక s తో మూడు, రెండు లేదా ఒక p ఆర్బిటాల్ కలిసితే sp³, sp² లేదా sp సంకరాలు వస్తాయి.

  • sp³: 4 సంకరాలు, 25% s, 109.5°, చతుర్ముఖీయం (CH₄, ఈథేన్).

  • sp²: 3 సంకరాలు + 1 సంకరం కాని p, 33.3% s, 120°, త్రికోణీయ సమతలీయం (ఈథీన్, బెంజీన్, CH₃⁺).

  • sp: 2 సంకరాలు + 2 సంకరం కాని p, 50% s, 180°, రేఖీయం (ఈథైన్, CO₂, HCN).

  • కార్బన్ స్టెరిక్ సంఖ్య = σ బంధాలు + ఒంటరి జంటలు; 4, 3, 2 వరుసగా sp³, sp², sp.

  • ఏకబంధం = 1σ; ద్విబంధం = 1σ + 1π; త్రిబంధం = 1σ + 2π.

  • σ బంధాలు ఎదురెదురు అతిపాతంతో, π బంధాలు సమాంతర p ఆర్బిటాళ్ల పక్క అతిపాతంతో ఏర్పడతాయి. π బంధం భ్రమణాన్ని ఆపుతుంది, ఎక్కువ చర్యాశీలత కలది.

  • s-లక్షణం ఎక్కువైతే: కార్బన్ ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మకం, బంధాలు పొట్టివి, బలమైనవి, C–H ఎక్కువ ఆమ్లం. ఆమ్లత్వం: HC≡CH > CH₂=CH₂ > CH₃CH₃.

  • C–C 154 pm, బెంజీన్ C–C 139 pm, C=C 134 pm, C≡C 120 pm.

  • CH₃⁺: sp², సమతలీయం, ఖాళీ p, 6 వేలన్సీ ఎలక్ట్రాన్లు. CH₃⁻: sp³, పిరమిడ్, ఒంటరి జంట, 8 ఎలక్ట్రాన్లు.

  • అల్లీన్ CH₂=C=CH₂: చివరి కార్బన్లు sp², మధ్య కార్బన్ sp; రెండు CH₂ తలాలు పరస్పరం లంబం.

  • వివృత శృంఖల అణువు: σ బంధాల సంఖ్య = పరమాణువుల సంఖ్య − 1. ప్రతి వలయం ఒక σ బంధాన్ని అదనంగా కలుపుతుంది.

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

సంకరంs-లక్షణంబంధ కోణంఆకారంC–C రకం, దైర్ఘ్యంఉదాహరణ
sp³25%109.5°చతుర్ముఖీయC–C, 154 pmCH₄, C₂H₆
sp²33.3%120°త్రికోణీయ సమతలీయC=C, 134 pmC₂H₄, CH₃⁺
sp50%180°రేఖీయC≡C, 120 pmC₂H₂, CO₂

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "ఘాతాంకం ప్లస్ ఒకటి" (Exponent plus one): sp³ కి 3 + 1 = 4 ఆర్బిటాళ్లు, sp² కి 2 + 1 = 3, sp కి 1 + 1 = 2. సంకర ఆర్బిటాళ్ల సంఖ్య = స్టెరిక్ సంఖ్య.

  • "More S = Short, Strong, Sour": s-లక్షణం ఎక్కువైతే బంధం Short (పొట్టిది), Strong (బలమైనది), C–H Sour (పులుపు, అంటే ఎక్కువ ఆమ్లం) అవుతాయి.

  • "బంధానికి ఒకటే సిగ్మా, మిగతావన్నీ పై": రెండు పరమాణువుల మధ్య ప్రతి బంధంలో కచ్చితంగా ఒక σ ఉంటుంది; అదనపువన్నీ π.

  • "ప్లస్ చదును, మైనస్‌కు కొన" (Plus is flat, minus has a point): CH₃⁺ చదును (సమతలీయం); CH₃⁻ లో ఒంటరి జంట బయటకు చూస్తూ కొనలా ఉంటుంది (పిరమిడ్).

భావనల అనుసంధానం

  • సంకరీకరణం, VSEPR ఆకారాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 3: రసాయన బంధం మరియు అణు నిర్మాణం నుంచి వస్తాయి.

  • చివరి ఆల్కైన్ల ఆమ్లత్వం (సోడియం ఎసిటిలైడ్ ఏర్పడటం) రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 15: హైడ్రోకార్బన్లలో వాడతారు.

  • ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం, ఆర్బిటాల్ ఆకారాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 2: పరమాణు నిర్మాణంలో ఉన్నాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)

31. జాబితా I (జాతి, సూచించిన కార్బన్) ని జాబితా II (సంకరీకరణం, జ్యామితి) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. CO₂ లోని కార్బన్
B. CH₃⁺ లోని కార్బన్
C. CH₃⁻ లోని కార్బన్
D. CCl₄ లోని కార్బన్
జాబితా II:
(i) sp, రేఖీయం
(ii) sp², త్రికోణీయ సమతలీయం
(iii) sp³, ఒక ఒంటరి జంటతో పిరమిడ్
(iv) sp³, ఒంటరి జంట లేని చతుర్ముఖీయం
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (c) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i

32. జాబితా I (బంధం) ని జాబితా II (సుమారు బంధ దైర్ఘ్యం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ఈథేన్‌లో C–C
B. ఈథీన్‌లో C=C
C. ఈథైన్‌లో C≡C
D. బెంజీన్‌లో C–C
జాబితా II:
(i) 120 pm
(ii) 154 pm
(iii) 139 pm
(iv) 134 pm
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (d) A-i, B-iv, C-ii, D-iii

33. జాబితా I (అణువు) ని జాబితా II (σ, π బంధాల సంఖ్య) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ఈథైన్, HC≡CH
B. ప్రొపీన్, CH₃CH=CH₂
C. ఎక్రిలోనైట్రైల్, CH₂=CH–C≡N
D. బెంజీన్, C₆H₆
జాబితా II:
(i) 12σ, 3π
(ii) 3σ, 2π
(iii) 6σ, 3π
(iv) 8σ, 1π
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i

34. జాబితా I (జాతి) ని జాబితా II (కార్బన్ చుట్టూ ఆకారం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. CH₃⁺
B. CH₃⁻
C. HCN లోని కార్బన్
D. CH₄
జాబితా II:
(i) రేఖీయం
(ii) చతుర్ముఖీయం
(iii) త్రికోణీయ సమతలీయం
(iv) త్రికోణీయ పిరమిడ్
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. బెంజీన్‌లోని ఆరు కార్బన్ పరమాణువులూ sp² సంకరీకరణం చెందినవి.
B. CH₂=C=CH₂ లోని మూడు కార్బన్ పరమాణువులూ sp² సంకరీకరణం చెందినవి.
C. sp సంకర ఆర్బిటాల్‌కు 50% s-లక్షణం ఉంటుంది.
D. రెండు s ఆర్బిటాళ్ల పక్క అతిపాతంతో π బంధం ఏర్పడగలదు.
E. C≡C బంధం C=C బంధం కంటే పొట్టిది.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 5

36. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. s-లక్షణం పెరిగే కొద్దీ కార్బన్ ఋణవిద్యుదాత్మకత పెరుగుతుంది.
B. ఈథీన్ కంటే ఈథైన్ బలమైన ఆమ్లం.
C. CH₃⁻ సమతలీయ జాతి.
D. ఈథైన్‌లోని C–H బంధం ఈథేన్‌లోని C–H బంధం కంటే పొడవైనది.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, D మాత్రమే (d) A, B మాత్రమే

37. pent-1-en-4-yne CH₂=CH–CH₂–C≡CH గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. దీనిలో రెండు sp² కార్బన్లు ఉన్నాయి.
B. దీనిలో ఒక sp³ కార్బన్ ఉంది.
C. దీనిలో మూడు π బంధాలు ఉన్నాయి.
D. దీనిలో 10 σ బంధాలు ఉన్నాయి.
E. ఐదు కార్బన్ పరమాణువులూ ఒకే సరళ రేఖపై ఉంటాయి.
(a) 4 (b) 3 (c) 5 (d) 2

38. CH₃⁺, CH₃⁻ గురించి సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. CH₃⁺ కు ఒక ఖాళీ p ఆర్బిటాల్ ఉంది.
B. CH₃⁻ లోని కార్బన్ వేలన్సీ కవచంలో 8 ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి.
C. CH₃⁺ లోని కార్బన్ వేలన్సీ కవచంలో 8 ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి.
D. CH₃⁻ లో H–C–H కోణం సుమారు 120°.
(a) A, C మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, B మాత్రమే (d) A, B, D మాత్రమే

39. కింది పట్టిక మూడు హైడ్రోకార్బన్లలో C–H బంధ దైర్ఘ్యాలను ఇస్తుంది.

హైడ్రోకార్బన్C–H బంధ దైర్ఘ్యం (pm)
P106
Q110
R108

ఈ C–H హైడ్రోజన్ల ఆమ్లత్వ సరైన క్రమం ఏది?
(a) Q > R > P (b) R > P > Q (c) P > Q > R (d) P > R > Q

40. ఒక గ్రాఫ్‌లో కార్బన్ ఋణవిద్యుదాత్మకత (y-అక్షం) ని దాని సంకర ఆర్బిటాల్ s-లక్షణ శాతం (x-అక్షం) తో 25%, 33.3%, 50% అనే మూడు బిందువుల వద్ద గీశారు. రేఖ ఎడమ నుంచి కుడికి క్రమంగా పెరుగుతుంది. గ్రాఫ్ నుంచి ఏ నిర్ధారణ వస్తుంది?
(a) ఈథేన్, ఈథీన్, ఈథైన్‌లలో ఈథైన్ హైడ్రోజన్ అత్యంత ఆమ్లయుతం (b) ఈథేన్ C–H హైడ్రోజన్ అత్యంత ఆమ్లయుతం (c) కార్బన్ ఋణవిద్యుదాత్మకత సంకరీకరణంపై ఆధారపడదు (d) sp² కార్బన్ sp కార్బన్ కంటే ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మకం

41. ఒక చిత్రంలో కార్బన్ పరమాణువుకు ఒకే తలంలో ఒకదానికొకటి 120° వద్ద మూడు బంధాలు, ఆ తలానికి లంబంగా ఒక ఖాళీ p ఆర్బిటాల్ ఉన్నట్లు చూపించారు. ఆ జాతి:
(a) CH₃⁻ (b) CH₄ (c) CH₃⁺ (d) ఈథైన్‌లోని ఒక కార్బన్

Q42–43 కోసం పేరా: చలికాలం స్వెటర్లలో వాడే ఎక్రిలిక్ పోగును ఎక్రిలోనైట్రైల్ CH₂=CH–C≡N నుంచి తయారు చేస్తారు. ఒక విద్యార్థి మూడు కార్బన్లకు C1 (CH₂ చివర), C2, C3 (C≡N లోని కార్బన్) అని పేర్లు పెట్టి దాని బంధాలను లెక్కిస్తాడు.

42. C1, C2, C3 ల సంకరీకరణం, ఆ క్రమంలో:
(a) sp², sp, sp (b) sp², sp², sp (c) sp³, sp², sp (d) sp², sp², sp²

43. ఎక్రిలోనైట్రైల్‌లో σ బంధాలకు, π బంధాలకు నిష్పత్తి:
(a) 3 : 1 (b) 6 : 1 (c) 1 : 2 (d) 2 : 1

44. penta-2,3-diene CH₃–CH=C=CH–CH₃ లో sp³, sp², sp కార్బన్ల సంఖ్యలు, ఆ క్రమంలో:
(a) 2, 2, 1 (b) 1, 3, 1 (c) 2, 3, 0 (d) 2, 1, 2

45. hexa-1,3-dien-5-yne CH₂=CH–CH=CH–C≡CH కు బెంజీన్ ఫార్ములానే ఉంది. దీనిలో σ, π బంధాల సంఖ్య:
(a) 12σ, 3π (b) 11σ, 3π (c) 11σ, 4π (d) 10σ, 4π

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31cCO₂ sp; CH₃⁺ sp² సమతలీయం; CH₃⁻ ఒంటరి జంటతో sp³; CCl₄ sp³ చతుర్ముఖీయం
32a154, 134, 120 pm; బెంజీన్ మధ్యలో 139 pm
33dఈథైన్ 3σ 2π; ప్రొపీన్ 8σ 1π; ఎక్రిలోనైట్రైల్ 6σ 3π; బెంజీన్ 12σ 3π
34bకాటయాన్ సమతలీయం, ఆనయాన్ పిరమిడ్, HCN రేఖీయం, CH₄ చతుర్ముఖీయం
35bA, C, E సరైనవి; అల్లీన్ మధ్య కార్బన్ sp; s ఆర్బిటాళ్లు π బంధాలు ఏర్పరచవు
36dCH₃⁻ పిరమిడ్; sp C–H పొట్టిది, పొడవైనది కాదు
37aA, B, C, D సరైనవి (C₅H₆ లో 11 పరమాణువులు, 10σ); C–C≡C–H భాగం మాత్రమే రేఖీయం
38cCH₃⁺ కు 6 ఎలక్ట్రాన్లే; CH₃⁻ కోణం సుమారు 107°, 120° కాదు
39dఅతి పొట్టి C–H = అత్యధిక s-లక్షణం = అత్యంత ఆమ్లం: 106 < 108 < 110 pm
40aఅత్యధిక s-లక్షణం (sp) అత్యంత ఋణవిద్యుదాత్మక కార్బన్, అత్యంత ఆమ్ల H ఇస్తుంది
41cమూడు బంధాలు, సమతలీయం, ఖాళీ p = కార్బోకాటయాన్ CH₃⁺
42bC=C లోని రెండు కార్బన్లు sp²; నైట్రైల్ కార్బన్ sp
43d7 పరమాణువులు 6σ ఇస్తాయి; π = 1 (C=C) + 2 (C≡N) = 3; 6 : 3 = 2 : 1
44aరెండు CH₃ sp³; రెండు CH= sp²; మధ్య =C= sp
45cC₆H₆ వివృత శృంఖలం: 12 పరమాణువులు 11σ ఇస్తాయి; π = 1 + 1 + 2 = 4
27 min left
‹
›