అధ్యాయం 2: వర్గీకరణ, ప్రమేయ సమూహాలు మరియు సజాతీయ శ్రేణి (Classification, Functional Groups and Homologous Series)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
కార్బన్ అస్థిపంజరం ఆకారం ఆధారంగా కర్బన సమ్మేళనాలను ఎలా వర్గీకరిస్తారు.
హాలోజన్లు, ఆక్సిజన్, నైట్రోజన్, సల్ఫర్ కలిగిన సమ్మేళనాల ప్రమేయ సమూహాలు.
సజాతీయ శ్రేణి అంటే ఏమిటి, దాని సభ్యులు అడుగులుగా ఎలా మారతారు.
కార్బన్లు, హైడ్రోజన్లు, ఆల్కహాల్లు, హాలైడ్లు, అమీన్లను 1°, 2°, 3° గా ఎలా గుర్తించాలి.
అణు ఫార్ములా నుంచి అసంతృప్తత స్థాయిని ఎలా కనుక్కోవాలి.
2.1 కార్బన్ అస్థిపంజరం ఆధారంగా వర్గీకరణ (Classification)
అల్మారాలో పుస్తకాలను సర్దడం గురించి ఆలోచించండి. మొదట అడగాల్సిన ప్రశ్న: గొలుసు తెరుచుకున్నదా, మూసుకున్నదా? తర్వాత అది ఏ రకమైన వలయమో అడగాలి.
అచక్రీయ (వివృత శృంఖల) సమ్మేళనాలు (Acyclic). కార్బన్లు వలయం లేకుండా సరళ లేదా శాఖాయుత గొలుసులుగా ఉంటాయి. వీటిని ఎలిఫాటిక్ (aliphatic) సమ్మేళనాలు అని కూడా అంటారు. ఉదాహరణలు: ఈథేన్, ఐసోబ్యూటేన్, ఎసిటిక్ ఆమ్లం.
చక్రీయ (సంవృత శృంఖల) సమ్మేళనాలు (Cyclic). పరమాణువులు ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వలయాలుగా ఏర్పడతాయి. ఇవి రెండు సమూహాలుగా విడిపోతాయి.
సమచక్రీయ (కార్బోసైక్లిక్) (Homocyclic): వలయంలో కేవలం కార్బన్ పరమాణువులే ఉంటాయి.
ఎలిసైక్లిక్ (Alicyclic): ఎలిఫాటిక్ సమ్మేళనాలలాగా ప్రవర్తించే వలయాలు. ఉదాహరణలు: సైక్లోప్రొపేన్, సైక్లోహెక్సేన్, సైక్లోహెక్సీన్.
ఆరోమాటిక్ (Aromatic): ప్రత్యేకమైన స్థిర π వ్యవస్థ గల వలయాలు. బెంజినాయడ్ (benzenoid) ఆరోమాటిక్లలో బెంజీన్ వలయం ఉంటుంది (బెంజీన్, టాలువీన్, నాఫ్థలీన్, ఫినాల్). బెంజీన్ వలయం లేకుండానే ఆరోమాటిక్గా ఉండేవి బెంజినాయడేతర (non-benzenoid) ఆరోమాటిక్లు (ట్రోపోలోన్, అజులీన్).
విషమచక్రీయ (Heterocyclic): వలయంలో కార్బన్ కాకుండా N, O లేదా S వంటి కనీసం ఒక వేరే పరమాణువు ఉంటుంది.
ఎలిసైక్లిక్ విషమచక్రీయం: టెట్రాహైడ్రోఫ్యూరాన్ (O), పిపెరిడిన్ (N).
ఆరోమాటిక్ విషమచక్రీయం: ఫ్యూరాన్ (O), థయోఫీన్ (S), పైరాల్ (N), పిరిడిన్ (N).

వృక్షాన్ని పై నుంచి కిందకు చదవండి: ముందు గొలుసు వివృతమా సంవృతమా, తర్వాత వలయం ఏ పరమాణువులతో ఉంది, చివరగా వలయం ఆరోమాటిక్ అవుతుందా అని అడగండి.
2.2 ప్రమేయ సమూహాలు (Functional groups)
అణువు యొక్క లక్షణ చర్యలను నిర్ణయించే పరమాణువు లేదా పరమాణు సమూహాన్ని ప్రమేయ సమూహం అంటారు. అణువులోని మిగతా భాగం (ఆల్కైల్ భాగం, R) చాలావరకు వెంట వచ్చే ప్రయాణికుడి లాంటిది. ఇథనాల్, butan-1-ol రెండూ సోడియంతో చర్య జరిపి H₂ ను ఇస్తాయి, ఎందుకంటే రెండింటిలోనూ –OH ఉంది.
కింది పట్టికలు సాధారణ వర్గాలను వాటిలోని విషమ పరమాణువు (hetero atom) ఆధారంగా సమూహపరుస్తాయి.
హైడ్రోకార్బన్లు, హాలోజన్ సమ్మేళనాలు
| వర్గం | ప్రమేయ సమూహం | సాధారణ ఫార్ములా | ఉదాహరణ |
|---|---|---|---|
| ఆల్కేన్ | లేదు (C–C, C–H మాత్రమే) | CₙH₂ₙ₊₂ | CH₃CH₃ |
| ఆల్కీన్ | C=C | CₙH₂ₙ | CH₂=CH₂ |
| ఆల్కైన్ | C≡C | CₙH₂ₙ₋₂ | HC≡CH |
| హాలోఆల్కేన్ | –X (F, Cl, Br, I) | CₙH₂ₙ₊₁X | CH₃CH₂Cl |
ఆక్సిజన్ సమ్మేళనాలు
| వర్గం | ప్రమేయ సమూహం | సాధారణ ఫార్ములా (సంతృప్త, ఒక సమూహం) | ఉదాహరణ |
|---|---|---|---|
| ఆల్కహాల్ | sp³ కార్బన్పై –OH | CₙH₂ₙ₊₁OH | CH₃CH₂OH |
| ఫినాల్ | బెంజీన్ వలయంపై –OH | – | C₆H₅OH |
| ఈథర్ | C–O–C | CₙH₂ₙ₊₂O | CH₃OCH₃ |
| ఆల్డిహైడ్ | –CHO | CₙH₂ₙO | CH₃CHO |
| కీటోన్ | C–CO–C | CₙH₂ₙO | CH₃COCH₃ |
| కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం | –COOH | CₙH₂ₙO₂ | CH₃COOH |
| ఎస్టర్ | –COOR | CₙH₂ₙO₂ | CH₃COOC₂H₅ |
| ఆమ్ల క్లోరైడ్ | –COCl | – | CH₃COCl |
| ఆమ్ల ఆన్హైడ్రైడ్ | –CO–O–CO– | – | (CH₃CO)₂O |
నైట్రోజన్ సమ్మేళనాలు
| వర్గం | ప్రమేయ సమూహం | ఉదాహరణ |
|---|---|---|
| అమీన్ | –NH₂, >NH, >N– | CH₃NH₂ |
| అమైడ్ | –CONH₂ | CH₃CONH₂ |
| నైట్రైల్ (సైనైడ్) | –C≡N, C ద్వారా అతుకుతుంది | CH₃CN |
| ఐసోసైనైడ్ (ఐసోనైట్రైల్) | –N≡C (–NC గా రాస్తారు), N ద్వారా అతుకుతుంది | CH₃NC |
| నైట్రో సమ్మేళనం | –NO₂, N ద్వారా అతుకుతుంది | CH₃NO₂ |
సల్ఫర్ సమ్మేళనాలు
| వర్గం | ప్రమేయ సమూహం | ఉదాహరణ |
|---|---|---|
| థయోల్ | –SH | CH₃CH₂SH |
| సల్ఫైడ్ (థయోఈథర్) | C–S–C | CH₃SCH₃ |
| సల్ఫోనిక్ ఆమ్లం | –SO₃H | C₆H₅SO₃H |
LPG సిలిండర్లలో లీకేజీని గుర్తించడానికి కలిపే వాసన పదార్థం ఒక థయోల్ (సాధారణంగా ఇథేన్థయోల్). ఒకే ఒక –SH సమూహం అణువు స్వభావాన్ని ఎంతగా మారుస్తుందో ఇది చూపిస్తుంది.
2.3 సజాతీయ శ్రేణి (Homologous series)
ఒకే ప్రమేయ సమూహం కలిగి, ప్రతి సభ్యుడు తర్వాతి సభ్యుడి నుంచి ఒక CH₂ యూనిట్ తేడాతో ఉండే సమ్మేళనాల కుటుంబాన్ని సజాతీయ శ్రేణి అంటారు. ప్రతి కొత్త బోగీ ఒకే CH₂ బోగీ అయిన రైలుగా దీన్ని ఊహించుకోండి.
సజాతీయ శ్రేణి లక్షణాలు:
సభ్యులందరూ ఒకే సాధారణ ఫార్ములాకు సరిపోతారు.
వరుస సభ్యుల మధ్య తేడా CH₂, అంటే మోలార్ ద్రవ్యరాశిలో 14 u.
సభ్యులందరికీ ఒకే ప్రమేయ సమూహం ఉంటుంది, కాబట్టి వాటి రసాయన ధర్మాలు ఒకేలా ఉంటాయి.
భౌతిక ధర్మాలు క్రమంగా మారతాయి. గొలుసు పెరిగే కొద్దీ మరిగే స్థానం, ద్రవీభవన స్థానం పెరుగుతాయి. ఆల్కహాల్లు, ఆమ్లాలకు గొలుసు పెరిగే కొద్దీ నీటిలో ద్రావణీయత తగ్గుతుంది.
సభ్యులను సాధారణంగా ఒకే రకమైన సాధారణ పద్ధతులతో తయారు చేయవచ్చు.
| n | ఆల్కేన్ | ఆల్కీన్ | ఆల్కైన్ | ఆల్కహాల్ |
|---|---|---|---|---|
| 1 | CH₄ | – | – | CH₃OH |
| 2 | C₂H₆ | C₂H₄ | C₂H₂ | C₂H₅OH |
| 3 | C₃H₈ | C₃H₆ | C₃H₄ | C₃H₇OH |
| 4 | C₄H₁₀ | C₄H₈ | C₄H₆ | C₄H₉OH |
ఆల్కీన్, ఆల్కైన్ శ్రేణులు n = 2 నుంచి మొదలవుతాయని గమనించండి. కాబట్టి ఐదవ ఆల్కైన్ C₆H₁₀, C₅H₈ కాదు.
2.4 కార్బన్ పరమాణువులు, సమ్మేళనాల వర్గీకరణ
ఒక కార్బన్ ఎన్ని ఇతర కార్బన్లతో బంధించబడి ఉందో (1, 2, 3 లేదా 4) దానిని బట్టి అది ప్రాథమిక (1°), ద్వితీయ (2°), తృతీయ (3°) లేదా చతుర్ధ (4°) కార్బన్. హైడ్రోజన్లకు అవి ఉన్న కార్బన్ యొక్క గుర్తే వర్తిస్తుంది.
ఆల్కహాల్లు, హాలైడ్లను –OH లేదా –X ఉన్న కార్బన్ ఆధారంగా గుర్తిస్తారు. కాబట్టి (CH₃)₃C–OH తృతీయ ఆల్కహాల్.
అమీన్లను మాత్రం వేరుగా గుర్తిస్తారు. నైట్రోజన్పై ఉన్న కార్బన్ సమూహాలను లెక్కించండి. RNH₂ ప్రాథమిక, R₂NH ద్వితీయ, R₃N తృతీయ. కాబట్టి (CH₃)₃C–NH₂ లో కార్బన్ తృతీయమైనప్పటికీ అది ప్రాథమిక అమీన్.
2.5 అసంతృప్తత స్థాయి (Degree of unsaturation)
అసంతృప్తత స్థాయి (DU), లేదా ద్విబంధ తుల్యాంకం (double bond equivalent), వలయాలు + π బంధాల మొత్తం సంఖ్యను తెలుపుతుంది.
ఇక్కడ C, N, H, X అంటే కార్బన్, నైట్రోజన్, హైడ్రోజన్, హాలోజన్ పరమాణువుల సంఖ్యలు. ఆక్సిజన్, సల్ఫర్ DU ను మార్చవు. ప్రతి వలయం లేదా ద్విబంధం 1 గా, త్రిబంధం 2 గా లెక్కించబడుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.1: CH₃COCH₂COOH లోని ప్రమేయ సమూహాలను పేర్కొనండి.
సాధన: గొలుసు మధ్యలోని C=O కు రెండు వైపులా కార్బన్ ఉంది, కాబట్టి అది కీటోన్. చివర ఉన్న –COOH కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం. జవాబు: కీటోన్, కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.2: పిరిడిన్, సైక్లోహెక్సేన్, నాఫ్థలీన్, ఫ్యూరాన్, టెట్రాహైడ్రోఫ్యూరాన్లను వర్గీకరించండి.
సాధన: పిరిడిన్: ఆరోమాటిక్ విషమచక్రీయం (N). సైక్లోహెక్సేన్: ఎలిసైక్లిక్ సమచక్రీయం. నాఫ్థలీన్: బెంజినాయడ్ ఆరోమాటిక్. ఫ్యూరాన్: ఆరోమాటిక్ విషమచక్రీయం (O). టెట్రాహైడ్రోఫ్యూరాన్: ఎలిసైక్లిక్ విషమచక్రీయం (O), ఎందుకంటే దాని వలయంలో π వ్యవస్థ లేదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.3: ఇథనాల్ తర్వాతి రెండు సజాతీయాలను, వాటి మోలార్ ద్రవ్యరాశులను రాయండి.
సాధన: ప్రతిసారి CH₂ కలపండి. C₂H₅OH (46 g/mol) → C₃H₇OH (60 g/mol) → C₄H₉OH (74 g/mol). ప్రతి అడుగు 14 g/mol కలుపుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.4: ఆల్కైన్ శ్రేణిలో ఐదవ సభ్యుడి ఫార్ములా, మోలార్ ద్రవ్యరాశి ఇవ్వండి.
సాధన: శ్రేణి n = 2 నుంచి మొదలవుతుంది, కాబట్టి ఐదవ సభ్యుడికి n = 6. ఫార్ములా C₆H₁₀. మోలార్ ద్రవ్యరాశి = 6 × 12 + 10 × 1 = 82 g/mol.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.5: 2,2,4-trimethylpentane (CH₃)₃C–CH₂–CH(CH₃)–CH₃ లో 1°, 2°, 3°, 4° కార్బన్లను లెక్కించండి. దీనిలో ఎన్ని 1° హైడ్రోజన్లు ఉన్నాయి?
సాధన: ప్రాథమిక కార్బన్లు: C2 పై ఉన్న మూడు CH₃ లు, C4 పై ఉన్న CH₃ శాఖ, చివరి CH₃ (C5) = 5. ద్వితీయ: CH₂ (C3) = 1. తృతీయ: C4 = 1. చతుర్ధ: C2 = 1. మొత్తం 8 కార్బన్లు, C₈H₁₈ కు సరిపోతుంది. ప్రాథమిక హైడ్రోజన్లు = 5 × 3 = 15.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.6: (CH₃)₂CH–OH, (CH₃)₂NH, (CH₃)₂CH–NH₂ లను వర్గీకరించండి.
సాధన: (CH₃)₂CH–OH: OH ఉన్న కార్బన్కు రెండు కార్బన్లు అతుకున్నాయి, కాబట్టి ద్వితీయ ఆల్కహాల్. (CH₃)₂NH: N పై రెండు సమూహాలు, ద్వితీయ అమీన్. (CH₃)₂CH–NH₂: N పై ఒకే సమూహం, ప్రాథమిక అమీన్.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.7: C₆H₆, C₄H₈O, C₅H₅N ల అసంతృప్తత స్థాయిని కనుక్కోండి.
సాధన: C₆H₆: (12 + 2 − 6)/2 = 4 (బెంజీన్లో ఒక వలయం + మూడు C=C). C₄H₈O: (8 + 2 − 8)/2 = 1 (ఉదాహరణకు బ్యూటనాల్ లేదా బ్యూటనోన్). C₅H₅N: (10 + 2 + 1 − 5)/2 = 4 (పిరిడిన్: ఒక వలయం + మూడు ద్విబంధాలు).
సాధించిన ఉదాహరణ 2.8: ఒక సమ్మేళనం ఫార్ములా C₃H₆O. అది చెందగల వర్గాలను, చెందలేని ఒక వర్గాన్ని తెలపండి.
సాధన: DU = (6 + 2 − 6)/2 = 1. ఒక π బంధం లేదా ఒక వలయం. అది ఆల్డిహైడ్ (ప్రొపనాల్), కీటోన్ (ప్రొపనోన్), అసంతృప్త ఆల్కహాల్ (prop-2-en-1-ol), అసంతృప్త ఈథర్ (methoxyethene) లేదా చక్రీయ ఈథర్ లేదా చక్రీయ ఆల్కహాల్ కావచ్చు. అది కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం కాలేదు, దానికి రెండు ఆక్సిజన్లు కావాలి.
త్వరిత పునశ్చరణ
అచక్రీయ = ఎలిఫాటిక్; చక్రీయం సమచక్రీయ (ఎలిసైక్లిక్, ఆరోమాటిక్), విషమచక్రీయంగా విడిపోతుంది.
బెంజినాయడ్ ఆరోమాటిక్లలో బెంజీన్ వలయం ఉంటుంది; ఫ్యూరాన్, థయోఫీన్, పైరాల్, పిరిడిన్ ఆరోమాటిక్ విషమచక్రీయాలు.
నైట్రైల్ –C≡N (C ద్వారా బంధం); ఐసోసైనైడ్ –N≡C (N ద్వారా బంధం).
సజాతీయాలు CH₂ (14 u) తేడాతో ఉంటాయి, ఒకే సాధారణ ఫార్ములా, సమాన రసాయన ధర్మాలు కలిగి ఉంటాయి.
ఆల్కీన్లు, ఆల్కైన్లు n = 2 నుంచి మొదలవుతాయి.
ఆల్కహాల్లు, హాలైడ్లను కార్బన్ ఆధారంగా; అమీన్లను N పై ఉన్న సమూహాల సంఖ్య ఆధారంగా వర్గీకరిస్తారు.
DU = (2C + 2 + N − H − X)/2; ఆక్సిజన్, సల్ఫర్లను వదిలేస్తారు.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
(CH₃)₃C–NH₂ ను తృతీయ అమీన్ అనడం. అది ప్రాథమిక అమీన్.
టెట్రాహైడ్రోఫ్యూరాన్ను ఆరోమాటిక్గా భావించడం. దానిలో π బంధాలు లేవు.
నైట్రో సమ్మేళనాలు (R–NO₂), ఆల్కైల్ నైట్రైట్ల (R–O–N=O) మధ్య గందరగోళం. అవి సాదృశ్యకాలే కానీ వేరేవేరు వర్గాలు.
సజాతీయాలకు భౌతిక ధర్మాలు ఒకేలా ఉంటాయని అనుకోవడం. భౌతిక ధర్మాలు క్రమంగా మారతాయి; రసాయన ధర్మాలు ఒకేలా ఉంటాయి.
ఐదవ ఆల్కీన్ను C₅H₁₀ గా రాయడం. ఐదవ ఆల్కీన్ C₆H₁₂.
ఎస్టర్లు, ఆమ్లాల మధ్య గందరగోళం. రెండూ CₙH₂ₙO₂ కు సరిపోతాయి, కాబట్టి కేవలం ఫార్ములాతో వాటిని వేరు చేయలేం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. ఆల్డిహైడ్ ప్రమేయ సమూహం (a) –CHO (b) రెండు వైపులా కార్బన్ ఉన్న C=O (c) –COOH (d) –OH
2. సజాతీయ శ్రేణిలోని వరుస సభ్యుల మధ్య తేడా (a) CH (b) CH₃ (c) C₂H₄ (d) CH₂
3. ఏది ఆరోమాటిక్ విషమచక్రీయ సమ్మేళనం? (a) బెంజీన్ (b) సైక్లోహెక్సేన్ (c) పిరిడిన్ (d) సైక్లోహెక్సీన్
4. వివృత శృంఖల ఆల్కైన్ల సాధారణ ఫార్ములా (a) CₙH₂ₙ₊₂ (b) CₙH₂ₙ (c) CₙH₂ₙ₋₂ (d) CₙH₂ₙ₊₁
5. థయోల్లలో ఉండే సమూహం (a) –OH (b) –SO₃H (c) –S– (d) –SH
6. సైక్లోహెక్సేన్ను సరిగ్గా వర్ణించేది (a) ఆరోమాటిక్ (b) ఎలిసైక్లిక్ (c) విషమచక్రీయ (d) వివృత శృంఖల
7. R–C≡N సమ్మేళనాన్ని ఇలా అంటారు (a) నైట్రైల్ (b) ఐసోసైనైడ్ (c) అమైడ్ (d) నైట్రో సమ్మేళనం
8. రెండు వరుస సజాతీయాల మధ్య మోలార్ ద్రవ్యరాశి తేడా (a) 14 u (b) 12 u (c) 16 u (d) 28 u
9. ఎస్టర్ ప్రమేయ సమూహం (a) –COOH (b) –COOR (c) –COCl (d) –CONH₂
10. సజాతీయ శ్రేణి సభ్యులకు ఉండేవి (a) ఒకే సాధారణ ఫార్ములా, సమాన రసాయన ధర్మాలు (b) ఒకే మోలార్ ద్రవ్యరాశి (c) ఒకే మరిగే స్థానం (d) ఒకే భౌతిక స్థితి
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. CH₃COCH₂COOH లోని ప్రమేయ సమూహాలు (a) కీటోన్, కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం (b) ఆల్డిహైడ్, కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం (c) కీటోన్, ఎస్టర్ (d) ఈథర్, కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం
12. (CH₃)₃C–NH₂ సమ్మేళనం (a) తృతీయ అమీన్ (b) ద్వితీయ అమీన్ (c) చతుర్ధ అమ్మోనియం లవణం (d) ప్రాథమిక అమీన్
13. 2-methylbutane లో ద్వితీయ కార్బన్ల సంఖ్య (a) 0 (b) 2 (c) 3 (d) 1
14. ఏ జత ఒకే సజాతీయ శ్రేణిలో వరుస సభ్యులు? (a) C₂H₆, C₂H₄ (b) CH₃OH, CH₃OCH₃ (c) CH₃CHO, CH₃CH₂CHO (d) C₃H₈, C₅H₁₂
15. ఫ్యూరాన్ (a) బెంజినాయడ్ ఆరోమాటిక్ సమ్మేళనం (b) ఆక్సిజన్ కలిగిన ఆరోమాటిక్ విషమచక్రం (c) ఎలిసైక్లిక్ హైడ్రోకార్బన్ (d) వివృత శృంఖల ఈథర్
16. ఏ ఫార్ములా దాని వర్గంతో సరిగ్గా జతపరచబడింది? (a) C₂H₅SH – థయోల్ (b) C₂H₅–NO₂ – ఆల్కైల్ నైట్రైట్ (c) CH₃NC – నైట్రైల్ (d) CH₃COCl – ఎస్టర్
17. టాలువీన్ C₇H₈ అసంతృప్తత స్థాయి (a) 3 (b) 4 (c) 5 (d) 2
18. ఆల్కేన్ శ్రేణిలో పదవ సభ్యుడు (a) C₁₀H₂₀ (b) C₁₁H₂₄ (c) C₉H₂₀ (d) C₁₀H₂₂
19. ఏ సమ్మేళనం ఆరోమాటిక్ కాదు? (a) నాఫ్థలీన్ (b) టాలువీన్ (c) cyclohexa-1,3-diene (d) ఫినాల్
20. ఏది తృతీయ ఆల్కహాల్? (a) CH₃CH₂CH₂OH (b) CH₃CH(OH)CH₃ (c) (CH₃)₂C(OH)CH₂CH₃ (d) (CH₃)₂CHCH₂OH
21. ethoxyethane ఈ వర్గానికి చెందుతుంది (a) ఆల్కహాల్లు (b) ఈథర్లు (c) ఎస్టర్లు (d) కీటోన్లు
22. సంతృప్త ఏకకార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాల సాధారణ ఫార్ములా (a) CₙH₂ₙ₊₂O (b) CₙH₂ₙO₂ (c) CₙH₂ₙO (d) CₙH₂ₙ₋₂O₂
స్థాయి 3: సవాలు
23. 2,2,4-trimethylpentane లో ప్రాథమిక హైడ్రోజన్ల సంఖ్య (a) 9 (b) 12 (c) 15 (d) 18
24. C₅H₅N అసంతృప్తత స్థాయి (a) 4 (b) 3 (c) 5 (d) 2
25. C₃H₆O ఫార్ములా గల సమ్మేళనం ఇది కాలేదు (a) ఆల్డిహైడ్ (b) కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం (c) కీటోన్ (d) అసంతృప్త ఆల్కహాల్
26. లాక్టిక్ ఆమ్లం CH₃CH(OH)COOH లో ఉన్నవి (a) కేవలం కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్ల సమూహం (b) ఒక కీటోన్, ఒక ఆమ్ల సమూహం (c) ఒక ద్వితీయ ఆల్కహాల్, ఒక కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్ల సమూహం (d) ఒక ప్రాథమిక ఆల్కహాల్, ఒక ఆల్డిహైడ్ సమూహం
27. ఏ సమితి సజాతీయ శ్రేణిని ఏర్పరుస్తుంది? (a) HCOOH, CH₃COOH, C₂H₅COOH (b) CH₄, C₂H₄, C₃H₄ (c) CH₃OH, C₂H₅OH, CH₃OCH₃ (d) C₆H₆, C₆H₅CH₃, C₆H₅OH
28. సరళ గొలుసు ఆల్కేన్ శ్రేణిలో మోలార్ ద్రవ్యరాశి పెరిగే కొద్దీ (a) మరిగే స్థానం తగ్గుతుంది (b) రసాయన ప్రవర్తన పూర్తిగా మారుతుంది (c) మరిగే స్థానం క్రమంగా పెరుగుతుంది (d) సాధారణ ఫార్ములా మారుతుంది
29. ప్రతిపాదన (A): CH₃CH₂OH, CH₃CH₂CH₂OH ఒకే సజాతీయ శ్రేణికి చెందుతాయి.
కారణం (R): రెండూ గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ద్రవాలు.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: పిరిడిన్ ఒక ఎలిసైక్లిక్ సమ్మేళనం.
వాక్యం II: ఐసోసైనైడ్లో సమూహం ఆల్కైల్ సమూహానికి కార్బన్ ద్వారా అతుకుతుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | a | ఆల్డిహైడ్ కార్బన్పై ఒక H ఉంటుంది |
| 2 | d | ప్రతి అడుగులో ఒక CH₂ కలుస్తుంది |
| 3 | c | ఆరోమాటిక్ π వ్యవస్థతో వలయంలో N |
| 4 | c | ఒక త్రిబంధం ఆల్కేన్ నుంచి 4 H ను తీసేస్తుంది |
| 5 | d | –OH కు సల్ఫర్ సాదృశ్య రూపం |
| 6 | b | ఆరోమాటిక్ π వ్యవస్థ లేని కేవల కార్బన్ వలయం |
| 7 | a | –C≡N కార్బన్ ద్వారా బంధించబడింది |
| 8 | a | CH₂ = 12 + 2 = 14 u |
| 9 | b | ఎస్టర్ –COOR |
| 10 | a | ఒకే సమూహం, సమాన రసాయన ప్రవర్తన |
| 11 | a | గొలుసు మధ్య C=O, చివర –COOH |
| 12 | d | N పై ఒకే కార్బన్ సమూహం |
| 13 | d | C3 (CH₂) కు మాత్రమే రెండు కార్బన్ పొరుగులు |
| 14 | c | రెండూ ఆల్డిహైడ్లు, CH₂ తేడా |
| 15 | b | O తో ఐదు సభ్యుల ఆరోమాటిక్ వలయం |
| 16 | a | –SH థయోల్; మిగతావి తప్పు జతలు |
| 17 | b | (14 + 2 − 8)/2 = 4 |
| 18 | d | n = 10 తో CₙH₂ₙ₊₂ |
| 19 | c | దాని వలయం పూర్తిగా సంయుగ్మం కాదు |
| 20 | c | OH కార్బన్ మూడు కార్బన్లతో బంధించబడింది |
| 21 | b | C₂H₅–O–C₂H₅ |
| 22 | b | ఉదా. CH₃COOH అంటే C₂H₄O₂ |
| 23 | c | ఐదు CH₃ సమూహాలు × 3 H |
| 24 | a | (10 + 2 + 1 − 5)/2 = 4 |
| 25 | b | ఆమ్లానికి రెండు O పరమాణువులు కావాలి |
| 26 | c | OH కార్బన్కు రెండు కార్బన్ పొరుగులు |
| 27 | a | ఒకే –COOH, CH₂ తేడా |
| 28 | c | పెద్ద అణువులు, బలమైన వికిరణ (dispersion) బలాలు |
| 29 | b | రెండూ వాస్తవాలే, కానీ శ్రేణిని నిర్ణయించేది సమూహం, CH₂ |
| 30 | b | పిరిడిన్ ఆరోమాటిక్; ఐసోసైనైడ్ N ద్వారా బంధిస్తుంది |
అధ్యాయం 2 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
కర్బన సమ్మేళనాలు అచక్రీయాలు (వివృత శృంఖల, ఎలిఫాటిక్) లేదా చక్రీయాలు.
చక్రీయ సమ్మేళనాలు సమచక్రీయాలు (వలయంలో కేవలం C) లేదా విషమచక్రీయాలు (వలయంలో N, O లేదా S).
సమచక్రీయం: ఎలిసైక్లిక్ (సైక్లోహెక్సేన్, సైక్లోహెక్సీన్) లేదా ఆరోమాటిక్. ఆరోమాటిక్: బెంజినాయడ్ (బెంజీన్, నాఫ్థలీన్) లేదా బెంజినాయడేతర (ట్రోపోలోన్).
ఆరోమాటిక్ విషమచక్రీయాలకు ఉదాహరణలు: పిరిడిన్ (N), ఫ్యూరాన్ (O), థయోఫీన్ (S), పైరాల్ (N).
సమ్మేళనం రసాయన చర్యలను నిర్ణయించే పరమాణువు లేదా సమూహమే ప్రమేయ సమూహం.
హాలోజన్ సమ్మేళనాలు: R–X. ఆక్సిజన్: ఆల్కహాల్లు, ఈథర్లు, ఆల్డిహైడ్లు, కీటోన్లు, ఆమ్లాలు, ఎస్టర్లు, ఆన్హైడ్రైడ్లు. నైట్రోజన్: అమీన్లు, అమైడ్లు, నైట్రైల్లు, నైట్రో సమ్మేళనాలు. సల్ఫర్: థయోల్లు R–SH, సల్ఫైడ్లు R–S–R, సల్ఫోనిక్ ఆమ్లాలు R–SO₃H.
సజాతీయ శ్రేణికి ఒకే సాధారణ ఫార్ములా, ఒకే ప్రమేయ సమూహం ఉంటాయి; పక్క సభ్యుల తేడా CH₂ (14 u).
సభ్యులకు సమాన రసాయన ధర్మాలు, భౌతిక ధర్మాలలో క్రమమైన మార్పు, సమాన తయారీ పద్ధతులు ఉంటాయి.
1°, 2°, 3°, 4° కార్బన్ = 1, 2, 3, 4 ఇతర కార్బన్లతో బంధించిన కార్బన్. H పరమాణువులకు వాటి కార్బన్ గుర్తే వర్తిస్తుంది.
ఆల్కహాల్లు, హాలైడ్లు సమూహం ఉన్న కార్బన్ ఆధారంగా 1°/2°/3°; అమీన్లు N పై ఉన్న కార్బన్ సమూహాల సంఖ్య ఆధారంగా.
DU = (2C + 2 + N − H − X)/2. ప్రతి వలయం లేదా ద్విబంధం = 1; త్రిబంధం = 2; బెంజీన్ వలయం = 4. ఆక్సిజన్, సల్ఫర్ DU ను మార్చవు.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| వర్గం | సమూహం | సాధారణ ఫార్ములా | మొదటి సభ్యుడు |
|---|---|---|---|
| ఆల్కేన్ | లేదు | CₙH₂ₙ₊₂ | CH₄ |
| ఆల్కీన్ | C=C | CₙH₂ₙ | C₂H₄ |
| ఆల్కైన్ | C≡C | CₙH₂ₙ₋₂ | C₂H₂ |
| ఆల్కహాల్ / ఈథర్ | –OH / –O– | CₙH₂ₙ₊₂O | CH₃OH / CH₃OCH₃ |
| ఆల్డిహైడ్ / కీటోన్ | –CHO / >C=O | CₙH₂ₙO | HCHO / CH₃COCH₃ |
| ఆమ్లం / ఎస్టర్ | –COOH / –COOR | CₙH₂ₙO₂ | HCOOH / HCOOCH₃ |
| అమీన్ (1°) | –NH₂ | CₙH₂ₙ₊₃N | CH₃NH₂ |
| నైట్రైల్ | –C≡N | CₙH₂ₙ₋₁N | CH₃CN |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Same Formula, Same Family, Step Fourteen": సజాతీయ శ్రేణికి ఒకే సాధారణ Formula (ఫార్ములా), ఒకే ప్రమేయ Family (కుటుంబం), CH₂ = 14 u అడుగు (Step Fourteen) ఉంటాయి.
"Halogen is H, Nitrogen is half, Oxygen is out": DU ఫార్ములాలో X ని H లాగా భావించండి, N లెక్కకు సగం యూనిట్ కలుపుతుంది, O ని వదిలేయండి.
"Fur-O, Thio-S, Pyri-N": ఫ్యూరాన్లో O, థయోఫీన్లో S (thio = సల్ఫర్), పిరిడిన్, పైరాల్లలో N ఉంటాయి.
"కార్బన్ పొరుగులను లెక్కించండి, హైడ్రోజన్లను కాదు": కార్బన్ స్థాయి (1°/2°/3°/4°) అంటే దానితో బంధించిన కార్బన్ల సంఖ్య.
భావనల అనుసంధానం
ఈ సమ్మేళనాలలో N, S, హాలోజన్ల గుర్తింపు (లసాయిన్స్ పరీక్ష, Lassaigne's test) రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 13: కర్బన సమ్మేళనాల శుద్ధీకరణ మరియు గుణలక్షణ నిర్ధారణలో ఉంది.
ప్రతి ప్రమేయ సమూహ కుటుంబం రసాయనశాస్త్రం విడిగా రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 16: హాలోజన్లు కలిగిన కర్బన సమ్మేళనాలు, పుస్తకం 17: ఆక్సిజన్ కలిగిన కర్బన సమ్మేళనాలు, పుస్తకం 18: నైట్రోజన్ కలిగిన కర్బన సమ్మేళనాలలో ఉంది.
ఆల్కేన్, ఆల్కీన్, ఆల్కైన్ శ్రేణులు, ఆరోమాటిసిటీ రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 15: హైడ్రోకార్బన్లలో కొనసాగుతాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I (సమూహం) ని జాబితా II (సమ్మేళన వర్గం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. –CONH₂
B. –C≡N
C. –NO₂
D. –SH
జాబితా II:
(i) నైట్రో సమ్మేళనం
(ii) అమైడ్
(iii) థయోల్
(iv) నైట్రైల్
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
32. జాబితా I (సమ్మేళనం) ని జాబితా II (రకం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. పిరిడిన్
B. సైక్లోహెక్సేన్
C. బెంజీన్
D. టెట్రాహైడ్రోఫ్యూరాన్ (ఒక O గల సంతృప్త ఐదు సభ్యుల వలయం)
జాబితా II:
(i) ఎలిసైక్లిక్, సమచక్రీయం
(ii) విషమచక్రీయం, ఆరోమాటిక్ కానిది
(iii) విషమచక్రీయం, ఆరోమాటిక్
(iv) బెంజినాయడ్ ఆరోమాటిక్
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii
33. జాబితా I (సజాతీయ శ్రేణి) ని జాబితా II (సాధారణ ఫార్ములా) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ఆల్కైన్లు
B. సంతృప్త ఏకకార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలు
C. సంతృప్త ఏకహైడ్రిక్ ఆల్కహాల్లు
D. సంతృప్త ఆల్డిహైడ్లు
జాబితా II:
(i) CₙH₂ₙO₂
(ii) CₙH₂ₙO
(iii) CₙH₂ₙ₋₂
(iv) CₙH₂ₙ₊₂O
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (c) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
34. జాబితా I (ఫార్ములా) ని జాబితా II (అసంతృప్తత స్థాయి) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. C₆H₆
B. C₄H₈
C. C₃H₄
D. C₂H₅Cl
జాబితా II:
(i) 0
(ii) 1
(iii) 2
(iv) 4
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
35. సజాతీయ శ్రేణి గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. పక్క సభ్యుల తేడా CH₂, అంటే 14 u.
B. సభ్యులందరూ ఒకే సాధారణ ఫార్ములాకు సరిపోతారు.
C. సభ్యులందరికీ ఒకేలాంటి భౌతిక ధర్మాలు ఉంటాయి.
D. సభ్యులు సమాన రసాయన ధర్మాలు చూపుతారు.
E. మిథనాల్, ఇథనాల్ ఒకే శ్రేణికి చెందుతాయి.
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
36. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. ఫ్యూరాన్ వలయంలో ఆక్సిజన్ ఉన్న ఆరోమాటిక్ విషమచక్రం.
B. సైక్లోహెక్సీన్ ఆరోమాటిక్ సమ్మేళనం.
C. థయోఫీన్ వలయంలో ఒక సల్ఫర్ పరమాణువు ఉంది.
D. నాఫ్థలీన్ బెంజినాయడేతర ఆరోమాటిక్ సమ్మేళనం.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
37. 2,2,4-trimethylpentane (CH₃)₃C–CH₂–CH(CH₃)–CH₃ పెట్రోల్ ఆక్టేన్ సంఖ్యకు ప్రామాణిక ఇంధనం. దీని గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. దీనిలో ఐదు ప్రాథమిక కార్బన్లు ఉన్నాయి.
B. దీనిలో రెండు ద్వితీయ కార్బన్లు ఉన్నాయి.
C. దీనిలో ఒక తృతీయ కార్బన్ ఉంది.
D. దీనిలో ఒక చతుర్ధ కార్బన్ ఉంది.
E. దీనిలో 15 ప్రాథమిక హైడ్రోజన్లు ఉన్నాయి.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 5
38. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. (CH₃)₃C–OH తృతీయ ఆల్కహాల్.
B. (CH₃)₃N తృతీయ అమీన్.
C. (CH₃)₃C–NH₂ తృతీయ అమీన్.
D. CH₃CH(OH)CH₃ ప్రాథమిక ఆల్కహాల్.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) A, C మాత్రమే
39. కింది పట్టిక ఒకే శ్రేణిలోని నాలుగు సరళ గొలుసు సభ్యులను చూపిస్తుంది.
| సభ్యుడు | మోలార్ ద్రవ్యరాశి (g/mol) | మరిగే స్థానం (°C) |
|---|---|---|
| 1 | 16 | −162 |
| 2 | 30 | −89 |
| 3 | 44 | −42 |
| 4 | 58 | −1 |
దత్తాంశం ఏ వాక్యాన్ని సమర్థిస్తుంది?
(a) ప్రతి అడుగుకు మోలార్ ద్రవ్యరాశి 14 g/mol పెరుగుతుంది, మరిగే స్థానం క్రమంగా పెరుగుతుంది (b) గొలుసు పెరిగే కొద్దీ మరిగే స్థానం తగ్గుతుంది (c) వాటి మరిగే స్థానాలు వేరుగా ఉన్నందున అవి ఒకే శ్రేణి కావు (d) ప్రతి అడుగుకు మోలార్ ద్రవ్యరాశి 12 g/mol పెరుగుతుంది
40. ఒక బార్ చార్ట్ మొదటి ఐదు సరళ గొలుసు ఆల్కహాల్ల CₙH₂ₙ₊₁OH మోలార్ ద్రవ్యరాశులను 32, 46, 60, 74, 88 g/mol గా చూపిస్తుంది. అదే క్రమం కొనసాగితే, ఎనిమిదవ సభ్యుడి మోలార్ ద్రవ్యరాశి:
(a) 116 g/mol (b) 144 g/mol (c) 130 g/mol (d) 128 g/mol
41. ఒక చిత్రంలో ఐదు కార్బన్లు, ఒక నైట్రోజన్తో కూడిన చదునైన ఆరు సభ్యుల వలయం, మూడు ఏకాంతర ద్విబంధాలు, ప్రతి కార్బన్పై ఒక H ఉన్నాయి. ఆ సమ్మేళనం, దాని అసంతృప్తత స్థాయి:
(a) పైరాల్, 3 (b) పిరిడిన్, 4 (c) పిపెరిడిన్, 1 (d) పిరిడిన్, 3
Q42–43 కోసం పేరా: ఒక పర్ఫ్యూమ్ ప్రయోగశాలలో C₃H₆O ఫార్ములా గల మూడు సమ్మేళనాలు ఉన్నాయి. P ప్రొపనాల్, Q ప్రొపనోన్, R prop-2-en-1-ol, CH₂=CH–CH₂OH.
42. Q ప్రమేయ సమూహం, దాని శ్రేణి సాధారణ ఫార్ములా:
(a) –CHO, CₙH₂ₙO (b) –OH, CₙH₂ₙ₊₂O (c) –COOH, CₙH₂ₙO₂ (d) >C=O (కీటో), CₙH₂ₙO
43. P, Q, R లకు సామాన్యమైన అసంతృప్తత స్థాయి, R లో అది ఎక్కడ నుంచి వస్తుంది:
(a) 0; ఏదీ లేదు (b) 2; ఒక వలయం, ఒక C=C (c) 1; ఒక C=C (d) 1; ఒక C=O
44. ఒక బెంజీన్ వలయం ఉన్న C₈H₁₀ సమ్మేళనానికి ఎన్ని నిర్మాణాలు సాధ్యం?
(a) 4 (b) 3 (c) 5 (d) 2
45. ఏ నైట్రోజన్ సమ్మేళనానికి అసంతృప్తత స్థాయి 3?
(a) C₅H₅N (b) C₄H₉N (c) C₂H₃N (d) C₄H₅N
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | వరుసగా అమైడ్, నైట్రైల్, నైట్రో, థయోల్ |
| 32 | d | పిరిడిన్ ఆరోమాటిక్ విషమచక్రం; సైక్లోహెక్సేన్ ఎలిసైక్లిక్; బెంజీన్ బెంజినాయడ్; THF సంతృప్త విషమచక్రం |
| 33 | a | ఆల్కైన్ CₙH₂ₙ₋₂; ఆమ్లం CₙH₂ₙO₂; ఆల్కహాల్ CₙH₂ₙ₊₂O; ఆల్డిహైడ్ CₙH₂ₙO |
| 34 | c | (2C + 2 + N − H − X)/2 తో DU = 4, 1, 2, 0 |
| 35 | d | A, B, D, E సరైనవి; భౌతిక ధర్మాలు క్రమంగా మారతాయి, ఒకేలా ఉండవు |
| 36 | b | సైక్లోహెక్సీన్ ఆరోమాటిక్ కాదు; నాఫ్థలీన్ బెంజినాయడ్ |
| 37 | c | A, C, D, E సరైనవి (5 CH₃ లు 15 ప్రాథమిక H ఇస్తాయి); ఒకే CH₂, కాబట్టి ఒకే ద్వితీయ కార్బన్ |
| 38 | a | (CH₃)₃C–NH₂ లో N పై ఒకే కార్బన్, కాబట్టి ప్రాథమిక అమీన్; propan-2-ol ద్వితీయం |
| 39 | a | 16, 30, 44, 58 లో 14 తేడా; పరిమాణంతో మరిగే స్థానం పెరుగుతుంది |
| 40 | c | 32 + 7 × 14 = 130 g/mol (ఆక్టనాల్) |
| 41 | b | పిరిడిన్ C₅H₅N: (10 + 2 + 1 − 5)/2 = 4 |
| 42 | d | ప్రొపనోన్ కీటోన్; ఆల్డిహైడ్లు, కీటోన్లకు ఒకే CₙH₂ₙO |
| 43 | c | C₃H₆O కు DU 1; R లో అది C=C (P, Q లలో C=O) |
| 44 | a | ఇథైల్బెంజీన్, o-, m-, p-జైలీన్ |
| 45 | d | C₄H₅N (పైరాల్): (8 + 2 + 1 − 5)/2 = 3; మిగతావి 4, 1, 2 |