అధ్యాయం 5: బంధ విచ్ఛిత్తి మరియు చర్యాశీల మధ్యస్థాలు (Bond Fission and Reactive Intermediates)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
సహసంయోజక బంధం ఎలా విరుగుతుంది: సమవిచ్ఛిత్తి, విషమవిచ్ఛిత్తి.
స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదికలు, కార్బోకాటయాన్లు, కార్బానయాన్లు, కార్బీన్ల నిర్మాణం.
ఈ మధ్యస్థాల స్థిరత్వ క్రమాలు, వాటి వెనుక ఉన్న కారణాలు.
కార్బోకాటయాన్లు ఎప్పుడు పునర్విన్యాసం చెందుతాయి.
ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ కారకాన్ని, కేంద్రక ప్రియ కారకాన్ని ఎలా గుర్తించాలి.
5.1 బంధం విరిగే రెండు మార్గాలు
A–B అనే సహసంయోజక బంధంలో రెండు ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి. బంధం విరిగినప్పుడు ఈ రెండు ఎలక్ట్రాన్లను రెండు విధాలుగా పంచుకోవచ్చు.
సమవిచ్ఛిత్తి (Homolytic fission). ప్రతి పరమాణువు ఒక్కో ఎలక్ట్రాన్ తీసుకుంటుంది. ఉత్పన్నాలు స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదికలు (Free radicals), అంటే జతకాని ఎలక్ట్రాన్ ఉన్న పరమాణువులు లేదా సమూహాలు. ఒక ఎలక్ట్రాన్ కదలికను సగం తల ఉన్న బాణం (చేపగాలం బాణం, fish-hook arrow) తో చూపిస్తారు.
ధ్రువరహిత బంధాలు, ధ్రువరహిత ద్రావణులు లేదా వాయు ప్రావస్థ, అధిక ఉష్ణోగ్రత, UV కాంతి, పెరాక్సైడ్లు సమవిచ్ఛిత్తికి అనుకూలం. సూర్యకాంతిలో క్లోరిన్ విడిపోవడం దీనికి ప్రామాణిక ఉదాహరణ: Cl₂ → 2Cl•.
విషమవిచ్ఛిత్తి (Heterolytic fission). ఒకే పరమాణువు రెండు ఎలక్ట్రాన్లనూ తీసుకుంటుంది. సాధారణంగా ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మకత ఉన్న పరమాణువుకే ఆ జత దక్కుతుంది. ఉత్పన్నాలు అయాన్లు. ఎలక్ట్రాన్ జత కదలికను పూర్తి తల ఉన్న బాణంతో చూపిస్తారు.
ధ్రువ బంధాలు, ధ్రువ ద్రావణులు విషమవిచ్ఛిత్తికి అనుకూలం, ఎందుకంటే ఏర్పడిన అయాన్లను అవి స్థిరపరుస్తాయి.

బాణపు తలలను లెక్కించండి: రెండు సగం తలలు అంటే ఒక్కో పరమాణువుకు ఒక ఎలక్ట్రాన్ (ప్రాతిపదికలు); ఒక పూర్తి తల అంటే జంట మొత్తం ఒకే పరమాణువుకు వెళ్తుంది (అయాన్లు).
| లక్షణం | సమవిచ్ఛిత్తి | విషమవిచ్ఛిత్తి |
|---|---|---|
| ఎలక్ట్రాన్ల పంపకం | ఒక్కొక్కరికి ఒకటి | రెండూ ఒకే పరమాణువుకు |
| ఉత్పన్నాలు | స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదికలు | కాటయాన్ + ఆనయాన్ |
| బాణం | చేపగాలం బాణం (ఒక ఎలక్ట్రాన్) | పూర్తి బాణం (ఎలక్ట్రాన్ జత) |
| అనుకూల పరిస్థితులు | కాంతి, ఉష్ణం, పెరాక్సైడ్లు, ధ్రువరహిత ద్రావణి | ధ్రువ బంధం, ధ్రువ ద్రావణి |
| సాధారణ చర్య రకం | స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక చర్యలు | అయానిక (ధ్రువ) చర్యలు |
5.2 స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదికలు
కార్బన్ స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదికలో కార్బన్కు మూడు బంధాలు, ఒక జతకాని ఎలక్ట్రాన్ ఉంటాయి. అంటే దాని బాహ్య కక్ష్యలో 7 ఎలక్ట్రాన్లు. కార్బన్ దాదాపు sp² స్థితిలో ఉంటుంది, ప్రాతిపదిక దాదాపు సమతలీయం; ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్ p ఆర్బిటాల్లో ఉంటుంది. స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదికలు అనుచుంబకీయం (paramagnetic), తటస్థం, చాలా చర్యాశీలం.
ఆల్కైల్ ప్రాతిపదికల స్థిరత్వ క్రమం:
కారణాలు: ఆల్కైల్ సమూహాలు ఎక్కువైతే అతిసంయుగ్మం (Hyperconjugation, అధ్యాయం 7), +I తోపు (అధ్యాయం 6) రెండూ పెరుగుతాయి. ఈ రెండూ ఎలక్ట్రాన్ లోటును విస్తరింపజేస్తాయి.
π వ్యవస్థ పక్కన ఉన్న ప్రాతిపదికలు మరింత స్థిరం, ఎందుకంటే అనునాదం (Resonance) వల్ల ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్ విస్థానీకరణ (delocalisation) చెందుతుంది. అందుకే ఎల్లైల్ (CH₂=CH–CH₂•), బెంజైల్ (C₆H₅CH₂•) ప్రాతిపదికలు సాధారణ 1° ప్రాతిపదికల కంటే చాలా స్థిరం. ప్రతి అదనపు ఫినైల్ వలయం విస్థానీకరణను ఇంకా పెంచుతుంది:
5.3 కార్బోకాటయాన్లు
కార్బోకాటయాన్ (Carbocation) లో ఒక కార్బన్కు మూడు బంధాలు, ఒక ధనావేశం ఉంటాయి. దానికి 6 బాహ్య ఎలక్ట్రాన్లు మాత్రమే ఉంటాయి. కార్బన్ sp² స్థితిలో ఉంటుంది, అయాన్ సమతలీయం; ఆ తలానికి లంబంగా ఒక ఖాళీ p ఆర్బిటాల్ ఉంటుంది. దానికి ఎలక్ట్రాన్ల ఆకలి ఎక్కువ, కాబట్టి అది ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ కారకం (Electrophile) గా పనిచేస్తుంది.
ఖాళీ p ఆర్బిటాల్లోకి ఎలక్ట్రాన్లను అందించే ఏదైనా కాటయాన్ను స్థిరపరుస్తుంది.
ఆల్కైల్ సమూహాలు (+I, అతిసంయుగ్మం): 3° > 2° > 1° > CH₃⁺.
π బంధంతో అనునాదం: ఎల్లైల్, బెంజైల్ కాటయాన్లు ఆవేశాన్ని విస్తరించడం వల్ల స్థిరపడతాయి. Ph₃C⁺ ఎంత స్థిరమంటే దాన్ని లవణంగా నిల్వ చేయవచ్చు.
పక్క పరమాణువు నుంచి ఒంటరి జంట దానం: CH₃O–CH₂⁺, CH₃CH₂⁺ కంటే చాలా స్థిరం, ఎందుకంటే ఆక్సిజన్ తన ఒంటరి జంటను పంచుకుంటుంది (+R).
ఎలక్ట్రాన్ ఆకర్షక సమూహాలు స్థిరత్వాన్ని తగ్గిస్తాయి: FCH₂CH₂⁺, CH₃CH₂⁺ కంటే తక్కువ స్థిరం.
వినైల్ (CH₂=CH⁺), ఏరైల్ (C₆H₅⁺) కాటయాన్లు అదే డిగ్రీ గల ఆల్కైల్ కాటయాన్ల కంటే చాలా అస్థిరం. వాటి ధన కార్బన్ sp రకం, అది ఆవేశాన్ని గట్టిగా పట్టి ఉంచుతుంది, ఖాళీ ఆర్బిటాల్ π వ్యవస్థతో అతిపాతం చెందలేదు.

ధన కార్బన్కు ఆల్కైల్ సమూహాలు చేర్చే కొద్దీ నిచ్చెన పైకి ఎకుకుతాం; అనునాదం, ఒంటరి జంట దానం కాటయాన్ను ఇంకా పైకి ఎత్తుతాయి, −I సమూహాలు, sp రకం కార్బన్లు దాన్ని కిందికి దించుతాయి.
పునర్విన్యాసం (Rearrangement). మరింత స్థిరమైన కాటయాన్ ఏర్పడుతుందంటే, కార్బోకాటయాన్ పక్క కార్బన్ నుంచి ఒక H ను (దాని ఎలక్ట్రాన్ జంటతో సహా, 1,2-హైడ్రైడ్ స్థానాంతరం) లేదా ఒక ఆల్కైల్ సమూహాన్ని (1,2-మిథైల్ స్థానాంతరం) తన వైపు జరుపుకుంటుంది. 1° కాటయాన్ 2° లేదా 3° గా మారుతుంది; 2° కాటయాన్ 3° గా మారుతుంది. ఇంతకంటే మంచి అవకాశం లేని 3° కాటయాన్ అలాగే ఉంటుంది.
5.4 కార్బానయాన్లు
కార్బానయాన్ (Carbanion) లో కార్బన్పై మూడు బంధాలు, ఒక ఒంటరి జంట, ఒక ఋణావేశం ఉంటాయి. దానికి 8 బాహ్య ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి. కార్బన్ sp³ స్థితిలో ఉంటుంది, అయాన్ పిరమిడ్ ఆకారం (NH₃ లాగా). దానిలో ఎలక్ట్రాన్లు సమృద్ధిగా ఉంటాయి, కాబట్టి అది కేంద్రక ప్రియ కారకం (Nucleophile) గా, క్షారంగా పనిచేస్తుంది.
ఆల్కైల్ సమూహాలు ఇప్పటికే ఎలక్ట్రాన్లతో నిండిన కేంద్రం మీదికి ఇంకా ఎలక్ట్రాన్లను తోస్తాయి, కాబట్టి స్థిరత్వాన్ని తగ్గిస్తాయి. క్రమం కార్బోకాటయాన్లకు సరిగ్గా వ్యతిరేకం:
కార్బానయాన్లను స్థిరపరిచేవి:
కార్బన్ పక్కన ఉన్న −I సమూహాలు (–NO₂, –CN, హాలోజన్లు).
−R సమూహాలతో అనునాదం: CH₃NO₂ యొక్క ఆనయాన్, బెంజైల్ ఆనయాన్, CH₃COCH₃ యొక్క ఆనయాన్.
ఒంటరి జంట ఉన్న ఆర్బిటాల్లో ఎక్కువ s-లక్షణం: HC≡C⁻ > CH₂=CH⁻ > CH₃CH₂⁻.
ఋణ కార్బన్ సంయుగ్మంలో ఉన్నప్పుడు, విస్థానీకరణకు వీలుగా అది sp² గా మారుతుంది.
5.5 కార్బీన్లు (క్లుప్తంగా)
కార్బీన్ (Carbene) అనేది ద్విసంయోజక కార్బన్ ఉన్న తటస్థ జాతి: రెండు బంధాలు, రెండు బంధరహిత ఎలక్ట్రాన్లు, మొత్తం 6 బాహ్య ఎలక్ట్రాన్లు. మిథిలీన్ (:CH₂), డైక్లోరోకార్బీన్ (:CCl₂) ఉదాహరణలు.
సింగ్లెట్ కార్బీన్ (Singlet carbene): రెండు ఎలక్ట్రాన్లు ఒకే sp² ఆర్బిటాల్లో జతగా ఉంటాయి; ఒక ఖాళీ p ఆర్బిటాల్ మిగులుతుంది. అణువు వంగి ఉంటుంది.
ట్రిప్లెట్ కార్బీన్ (Triplet carbene): రెండు ఎలక్ట్రాన్లు జతకాకుండా రెండు ఆర్బిటాళ్ళలో ఉంటాయి. ఇది ద్వి-ప్రాతిపదిక (diradical) లా ప్రవర్తిస్తుంది.
క్లోరోఫామ్ ఆల్కహాలిక్ KOH వంటి బలమైన క్షారంతో చర్య జరిపినప్పుడు డైక్లోరోకార్బీన్ ఏర్పడుతుంది: CHCl₃ + OH⁻ → :CCl₂ + H₂O + Cl⁻. కార్బీన్లలో ఎలక్ట్రాన్ల కొరత ఉంటుంది, కాబట్టి అవి ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ కారకాలుగా పనిచేస్తాయి.
| మధ్యస్థం | C పై బాహ్య ఎలక్ట్రాన్లు | సంకరీకరణం | ఆకారం | ఆవేశం | పనిచేసే విధం |
|---|---|---|---|---|---|
| స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక | 7 | sp² (సుమారు) | దాదాపు సమతలీయం | 0 | ప్రాతిపదిక |
| కార్బోకాటయాన్ | 6 | sp² | సమతలీయం | + | ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ |
| కార్బానయాన్ | 8 | sp³ | పిరమిడ్ | − | కేంద్రక ప్రియ |
| సింగ్లెట్ కార్బీన్ | 6 | sp² | వంగిన | 0 | ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ |
5.6 ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ, కేంద్రక ప్రియ కారకాలు
మార్పు చెందే అణువును క్రియాధారం (substrate) అంటారు. దానిపై దాడి చేసే జాతిని కారకం (reagent) అంటారు. కారకాలు దేనిని కోరుకుంటాయో దాని ఆధారంగా వాటిని వర్గీకరిస్తారు.
ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ కారకాలు ("ఎలక్ట్రాన్లను ప్రేమించేవి") లో ఎలక్ట్రాన్ల కొరత ఉంటుంది. అవి ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రత ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాలపై దాడి చేస్తాయి. అవి ధన అయాన్లు కావచ్చు, లేదా ఎలక్ట్రాన్ కొరత గల పరమాణువు ఉన్న తటస్థ అణువులు కావచ్చు.
కేంద్రక ప్రియ కారకాలు ("కేంద్రకాన్ని ప్రేమించేవి") లో ఎలక్ట్రాన్లు సమృద్ధిగా ఉంటాయి. అవి దానం చేయడానికి ఒంటరి జంటను లేదా π బంధాన్ని కలిగి ఉంటాయి. అవి ఋణ అయాన్లు కావచ్చు, లేదా ఒంటరి జంటలు గల తటస్థ అణువులు కావచ్చు.
| ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ కారకాలు | కేంద్రక ప్రియ కారకాలు |
|---|---|
| ఆవేశితం: H⁺, Cl⁺, Br⁺, NO₂⁺, CH₃⁺, R₃C⁺ | ఆవేశితం: OH⁻, Cl⁻, Br⁻, I⁻, CN⁻, RO⁻, R₃C⁻ |
| తటస్థం: BF₃, AlCl₃, FeCl₃, SO₃, :CCl₂, కార్బొనైల్ కార్బన్ | తటస్థం: H₂O, NH₃, R–OH, R–NH₂, R–O–R |
రెండు వేర్వేరు పరమాణువుల ద్వారా దాడి చేయగల కేంద్రక ప్రియ కారకాన్ని ఉభయదంత (ambident) కేంద్రక ప్రియం అంటారు. CN⁻, C ద్వారా (నైట్రైల్లను ఇస్తూ) లేదా N ద్వారా (ఐసోసైనైడ్లను ఇస్తూ) దాడి చేస్తుంది. NO₂⁻, N ద్వారా (నైట్రో సమ్మేళనాలు) లేదా O ద్వారా (నైట్రైట్లు) దాడి చేస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: ప్రతి విచ్ఛిత్తిని వర్గీకరించి, ఉత్పన్నాల పేర్లు రాయండి: (i) అధిక ఉష్ణోగ్రత వద్ద CH₃–CH₃ → 2CH₃•, (ii) నీటిలో CH₃–Cl → CH₃⁺ + Cl⁻.
సాధన: (i) ప్రతి కార్బన్ ఒక్కో ఎలక్ట్రాన్ ఉంచుకుంటుంది: ఇది సమవిచ్ఛిత్తి, రెండు మిథైల్ ప్రాతిపదికలు ఏర్పడతాయి. (ii) Cl జంటను తీసుకుంటుంది: ఇది విషమవిచ్ఛిత్తి, మిథైల్ కార్బోకాటయాన్, క్లోరైడ్ అయాన్ ఏర్పడతాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: స్థిరత్వం తగ్గే క్రమంలో అమర్చండి: CH₃⁺, (CH₃)₃C⁺, CH₃CH₂⁺, (CH₃)₂CH⁺.
సాధన: ఆల్కైల్ సమూహాలు ఎక్కువైతే +I, అతిసంయుగ్మం ఎక్కువ. క్రమం: (CH₃)₃C⁺ > (CH₃)₂CH⁺ > CH₃CH₂⁺ > CH₃⁺. tert-బ్యూటైల్ కాటయాన్కు 9 α-హైడ్రోజన్లు, ఐసోప్రొపైల్కు 6, ఇథైల్కు 3, మిథైల్కు 0.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: CH₂=CH–CH₂⁺, CH₃CH₂CH₂⁺ లలో ఏది ఎక్కువ స్థిరం? వివరించండి.
సాధన: రెండూ 1° కాటయాన్లే. ఎల్లైల్ కాటయాన్ అనునాదం ద్వారా తన ధనావేశాన్ని C1, C3 లపై పంచుతుంది: CH₂=CH–CH₂⁺ ↔ ⁺CH₂–CH=CH₂. n-ప్రొపైల్ కాటయాన్ అలా చేయలేదు. కాబట్టి ఎల్లైల్ కాటయాన్ ఎక్కువ స్థిరం.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: స్థిరత్వం తగ్గే క్రమంలో అమర్చండి: CH₃⁻, (CH₃)₃C⁻, CH₃CH₂⁻, (CH₃)₂CH⁻. ⁻CH₂NO₂ ఈ క్రమంలో ఎక్కడ వస్తుంది?
సాధన: ఆల్కైల్ సమూహాలు కార్బానయాన్లను అస్థిరపరుస్తాయి. క్రమం: CH₃⁻ > CH₃CH₂⁻ > (CH₃)₂CH⁻ > (CH₃)₃C⁻. ⁻CH₂NO₂ ఈ నాలుగింటి కంటే ఎక్కువ స్థిరం, ఎందుకంటే ఋణావేశం అనునాదం ద్వారా నైట్రో సమూహపు ఆక్సిజన్లపైకి విస్తరిస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ, కేంద్రక ప్రియ కారకాలుగా విభజించండి: H₂O, BF₃, NO₂⁺, CN⁻, NH₃, AlCl₃, CH₃⁺, C₂H₅OH, SO₃, C₂H₅O⁻.
సాధన: ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ: BF₃, NO₂⁺, AlCl₃, CH₃⁺, SO₃. కేంద్రక ప్రియ: H₂O, CN⁻, NH₃, C₂H₅OH, C₂H₅O⁻.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: (CH₃)₂CH–CH₂⁺ పునర్విన్యాసం చెందితే ఏ కాటయాన్ ఏర్పడుతుంది?
సాధన: ఇది 1° కాటయాన్. పక్క కార్బన్పై ఒక H ఉంది. 1,2-హైడ్రైడ్ స్థానాంతరంలో ఆ H తన ఎలక్ట్రాన్ జంటతో సహా ధన కార్బన్కు కదులుతుంది. ధనావేశం రెండు CH₃ సమూహాలు ఉన్న కార్బన్పైకి చేరుతుంది. ఉత్పన్నం: (CH₃)₃C⁺, ఒక 3° కాటయాన్.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.7: (CH₃)₃C–CH⁺–CH₃ పునర్విన్యాసం చెందితే ఏ కాటయాన్ ఏర్పడుతుంది?
సాధన: ఇది 2° కాటయాన్. పక్క కార్బన్పై H లేదు, కానీ మూడు CH₃ సమూహాలు ఉన్నాయి. 1,2-మిథైల్ స్థానాంతరంలో ఒక CH₃ అటువైపు కదులుతుంది. ఆవేశం ఇప్పుడు రెండు CH₃ సమూహాలు ఉన్న కార్బన్పైకి వెళ్తుంది. ఉత్పన్నం: (CH₃)₂C⁺–CH(CH₃)₂, ఒక 3° కాటయాన్.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.8: CH₃OCH₂⁺, CH₃CH₂⁺, FCH₂CH₂⁺ ల స్థిరత్వాన్ని పోల్చండి.
సాధన: CH₃OCH₂⁺ లో ఆక్సిజన్ ధన కార్బన్ పక్కనే ఉండి ఒంటరి జంటను దానం చేస్తుంది: CH₃–O–CH₂⁺ ↔ CH₃–O⁺=CH₂. రెండో రూపంలో ప్రతి పరమాణువుకు అష్టకం ఉంది, కాబట్టి ఇది చాలా స్థిరం. FCH₂CH₂⁺ లో ఫ్లోరిన్ ఒక కార్బన్ దూరంలో ఉండి ఎలక్ట్రాన్లను లాగుతుంది మాత్రమే (−I). క్రమం: CH₃OCH₂⁺ > CH₃CH₂⁺ > FCH₂CH₂⁺.
త్వరిత పునశ్చరణ
సమవిచ్ఛిత్తి ప్రాతిపదికలను ఇస్తుంది (చేపగాలం బాణాలు); విషమవిచ్ఛిత్తి అయాన్లను ఇస్తుంది (పూర్తి బాణాలు).
ప్రాతిపదిక: 7 ఎలక్ట్రాన్లు, దాదాపు సమతలీయం. కాటయాన్: 6 ఎలక్ట్రాన్లు, sp², సమతలీయం. ఆనయాన్: 8 ఎలక్ట్రాన్లు, sp³, పిరమిడ్.
కాటయాన్లు, ప్రాతిపదికలు: 3° > 2° > 1° > మిథైల్; ఎల్లైల్, బెంజైల్ అనునాదం వల్ల స్థిరపడతాయి.
కార్బానయాన్లు: మిథైల్ > 1° > 2° > 3°; −I, −R సమూహాలు, ఎక్కువ s-లక్షణం వీటిని స్థిరపరుస్తాయి.
కార్బోకాటయాన్లు 1,2-H లేదా 1,2-CH₃ స్థానాంతరం ద్వారా మరింత స్థిరమైన కాటయాన్గా పునర్విన్యాసం చెందుతాయి.
ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ కారకాల్లో ఎలక్ట్రాన్ల కొరత ఉంటుంది (తటస్థ BF₃, AlCl₃, SO₃ తో సహా); కేంద్రక ప్రియ కారకాలకు ఒంటరి జంటలు లేదా ఋణావేశం ఉంటాయి.
CN⁻, NO₂⁻ ఉభయదంత కేంద్రక ప్రియాలు.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
కార్బోకాటయాన్ క్రమాన్ని కార్బానయాన్లకు వాడటం. ఆల్కైల్ సమూహాలు కార్బానయాన్లను అస్థిరపరుస్తాయి.
స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదికను డయామాగ్నెటిక్ అనడం. దానికి జతకాని ఎలక్ట్రాన్ ఉంది, కాబట్టి అది అనుచుంబకీయం.
తటస్థ జాతులు (BF₃, SO₃, :CCl₂) కూడా ఎలక్ట్రాన్ ప్రియాలు కావచ్చని మర్చిపోవడం.
(CH₃)₃C⁺ లాంటి 3° కాటయాన్ పునర్విన్యాసం చెందుతుందనుకోవడం. దానికి ఇంతకంటే మంచి స్థానం లేదు.
కార్బోకాటయాన్ కార్బన్ చుట్టూ 8 ఎలక్ట్రాన్లు లెక్కించడం. దానికి 6 మాత్రమే ఉంటాయి.
ఒక ఎలక్ట్రాన్కు పూర్తి బాణం వాడటం. ఒక ఎలక్ట్రాన్కు చేపగాలం బాణం కావాలి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. C–C బంధం సమవిచ్ఛిత్తి చెందితే ఏర్పడేవి (a) కార్బోకాటయాన్లు (b) కార్బానయాన్లు (c) స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదికలు (d) అయాన్ జతలు
2. కార్బోకాటయాన్లోని ధన కార్బన్ సంకరీకరణం (a) sp² (b) sp³ (c) sp (d) dsp²
3. కార్బానయాన్ కార్బన్ చుట్టూ ఎన్ని బాహ్య ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి? (a) 8 (b) 6 (c) 7 (d) 4
4. ఏ జాతి ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ కారకం? (a) NH₃ (b) H₂O (c) CN⁻ (d) BF₃
5. చేపగాలం (సగం తల) బాణం దేని కదలికను చూపుతుంది? (a) ఒక ఎలక్ట్రాన్ జత (b) ఒక్క ఎలక్ట్రాన్ (c) ఒక ప్రోటాన్ (d) ఒక పరమాణువు
6. వీటిలో అత్యంత స్థిరమైన కార్బోకాటయాన్ (a) CH₃⁺ (b) (CH₃)₃C⁺ (c) CH₃CH₂⁺ (d) (CH₃)₂CH⁺
7. స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదికలు (a) డయామాగ్నెటిక్ (b) ఋణావేశితం (c) ధనావేశితం (d) అనుచుంబకీయం (paramagnetic)
8. ఏ జాతి కేంద్రక ప్రియ కారకం? (a) NH₃ (b) AlCl₃ (c) NO₂⁺ (d) CH₃⁺
9. విషమవిచ్ఛిత్తికి అనుకూలమైనది (a) వాయు ప్రావస్థలో UV కాంతి (b) ధ్రువరహిత ద్రావణి (c) ధ్రువ ద్రావణిలో ధ్రువ బంధం (d) పెరాక్సైడ్లు
10. మిథైల్ కార్బానయాన్ ఆకారం (a) సమతలీయం (b) రేఖీయం (c) వంగిన (d) పిరమిడ్
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. ఆల్కైల్ స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదికల సరైన స్థిరత్వ క్రమం (a) CH₃• > 1° > 2° > 3° (b) 3° > 2° > 1° > CH₃• (c) 2° > 3° > 1° > CH₃• (d) 1° > 2° > 3° > CH₃•
12. వీటిలో అత్యంత స్థిరమైన కార్బానయాన్ (a) (CH₃)₃C⁻ (b) CH₃⁻ (c) (CH₃)₂CH⁻ (d) CH₃CH₂⁻
13. ఏ కార్బోకాటయాన్ అత్యంత స్థిరం? (a) CH₃CH₂CH₂⁺ (b) CH₂=CH⁺ (c) CH₃⁺ (d) CH₂=CH–CH₂⁺
14. ఏది ఉభయదంత కేంద్రక ప్రియం? (a) Cl⁻ (b) CN⁻ (c) H₂O (d) NH₃
15. వీటిలో ఏది ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం కాదు? (a) SO₃ (b) Cl⁺ (c) NO₂⁺ (d) CH₃O⁻
16. డైక్లోరోకార్బీన్ దేని నుంచి ఏర్పడుతుంది? (a) CCl₄, సోడియం (b) CHCl₃, ఆల్కహాలిక్ KOH (c) CH₃Cl, సోడియం (d) C₂H₅Cl, జల KOH
17. సింగ్లెట్ కార్బీన్లో కార్బన్కు (a) రెండు జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి, అది sp (b) 8 బాహ్య ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి (c) sp² ఆర్బిటాల్లో ఒక ఒంటరి జంట, ఒక ఖాళీ p ఆర్బిటాల్ ఉంటాయి (d) ధనావేశం ఉంటుంది
18. కార్బానయాన్ను స్థిరపరిచేవి (a) +I సమూహాలు (b) ఆల్కైల్ సమూహాలు (c) –NO₂ వంటి −I, −R సమూహాలు (d) C–H బంధాలతో అతిసంయుగ్మం
19. ఏ కార్బోకాటయాన్ అత్యంత స్థిరం? (a) CH₃OCH₂⁺ (b) CH₃CH₂⁺ (c) FCH₂CH₂⁺ (d) CH₃⁺
20. (CH₃)₂CHCH₂⁺ కార్బోకాటయాన్ దేనిగా పునర్విన్యాసం చెందుతుంది? (a) CH₃CH₂CH₂CH₂⁺ (b) (CH₃)₃C⁺ (c) CH₃CH⁺CH₂CH₃ (d) ఏదీ కాదు; అది పునర్విన్యాసం చెందదు
21. స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక కార్బన్పై బాహ్య ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 6 (b) 8 (c) 7 (d) 5
22. బెంజైల్, ఐసోప్రొపైల్, ఇథైల్, మిథైల్ కాటయాన్ల స్థిరత్వం తగ్గే సరైన క్రమం (a) మిథైల్ > ఇథైల్ > ఐసోప్రొపైల్ > బెంజైల్ (b) ఇథైల్ > బెంజైల్ > మిథైల్ > ఐసోప్రొపైల్ (c) ఐసోప్రొపైల్ > బెంజైల్ > మిథైల్ > ఇథైల్ (d) బెంజైల్ > ఐసోప్రొపైల్ > ఇథైల్ > మిథైల్
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఈ కార్బానయాన్ల సరైన స్థిరత్వ క్రమం (a) HC≡C⁻ > CH₂=CH⁻ > CH₃CH₂⁻ (b) CH₃CH₂⁻ > CH₂=CH⁻ > HC≡C⁻ (c) CH₂=CH⁻ > HC≡C⁻ > CH₃CH₂⁻ (d) మూడూ సమాన స్థిరం
24. ఏ కార్బోకాటయాన్ పునర్విన్యాసం చెందదు? (a) (CH₃)₂CHCH₂⁺ (b) (CH₃)₃C–CH⁺–CH₃ (c) (CH₃)₃C⁺ (d) CH₃CH₂CH₂⁺
25. (CH₃)₃C–CH⁺–CH₃ కాటయాన్ ప్రధానంగా దేనిగా పునర్విన్యాసం చెందుతుంది? (a) (CH₃)₂C⁺–CH(CH₃)₂ (b) (CH₃)₃C–CH₂–CH₂⁺ (c) CH₃⁺ (d) (CH₃)₃C⁺
26. అత్యంత స్థిరమైన స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక (a) (CH₃)₃C• (b) (C₆H₅)₃C• (c) C₆H₅CH₂• (d) CH₃•
27. ఏ జతలో రెండూ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియాలు? (a) AlCl₃, NO₂⁺ (b) NH₃, BF₃ (c) H₂O, SO₃ (d) CN⁻, CH₃⁺
28. కార్బోకాటయాన్ గురించి ఏ వాక్యం తప్పు? (a) దాని ధన కార్బన్ sp² (b) దాని ధన కార్బన్కు 8 బాహ్య ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి (c) దానికి ఒక ఖాళీ p ఆర్బిటాల్ ఉంటుంది (d) అది ఎలక్ట్రాన్ ప్రియంగా పనిచేస్తుంది
29. ప్రతిపాదన (A): tert-బ్యూటైల్ కాటయాన్ ఇథైల్ కాటయాన్ కంటే ఎక్కువ స్థిరం.
కారణం (R): ఆల్కైల్ సమూహాలు ప్రేరేపిత ప్రభావం ద్వారా ఎలక్ట్రాన్లను ఆకర్షిస్తాయి.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: సాధారణ ఆల్కైల్ కార్బానయాన్లు సమతలీయమైనవి, sp² సంకరీకరణం చెందినవి.
వాక్యం II: సమవిచ్ఛిత్తికి ధ్రువ ద్రావణులు అనుకూలం.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | ప్రతి భాగానికి ఒక ఎలక్ట్రాన్ |
| 2 | a | మూడు σ బంధాలు, ఒంటరి జంట లేదు |
| 3 | a | మూడు బంధ జంటలు + ఒక ఒంటరి జంట |
| 4 | d | బోరాన్కు అష్టకం లేదు |
| 5 | b | సగం బాణం = ఒక ఎలక్ట్రాన్ |
| 6 | b | అత్యధిక +I, అతిసంయుగ్మం |
| 7 | d | జతకాని ఎలక్ట్రాన్ |
| 8 | a | N పై ఒంటరి జంట |
| 9 | c | ధ్రువ ద్రావణి అయాన్లను స్థిరపరుస్తుంది |
| 10 | d | ఒంటరి జంటతో sp³ |
| 11 | b | కార్బోకాటయాన్ల కారణాలే |
| 12 | b | ఎలక్ట్రాన్లను తోసే ఆల్కైల్ సమూహాలు లేవు |
| 13 | d | ఎల్లైల్ కాటయాన్ అనునాదం వల్ల స్థిరం |
| 14 | b | C లేదా N ద్వారా దాడి |
| 15 | d | ఆల్కాక్సైడ్ అయాన్లో ఎలక్ట్రాన్లు సమృద్ధి |
| 16 | b | CHCl₃ నుంచి HCl యొక్క α-విలోపనం |
| 17 | c | sp² లో జత ఎలక్ట్రాన్లు, ఖాళీ p |
| 18 | c | అవి ఋణావేశాన్ని లాగుతాయి లేదా విస్థానీకరిస్తాయి |
| 19 | a | O ఒంటరి జంట దానం (+R), అన్నింటికీ అష్టకం |
| 20 | b | 1,2-హైడ్రైడ్ స్థానాంతరం 3° కాటయాన్ ఇస్తుంది |
| 21 | c | మూడు బంధ జంటలు + ఒక ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్ |
| 22 | d | అనునాదం > 2° > 1° > మిథైల్ |
| 23 | a | ఎక్కువ s-లక్షణం జంటను బాగా పట్టి ఉంచుతుంది |
| 24 | c | ఇప్పటికే 3°, ఇంతకంటే మంచి కాటయాన్ సాధ్యం కాదు |
| 25 | a | 1,2-మిథైల్ స్థానాంతరం 3° కాటయాన్ ఇస్తుంది |
| 26 | b | ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్ మూడు వలయాలపై విస్తరిస్తుంది |
| 27 | a | రెండింటిలోనూ ఎలక్ట్రాన్ల కొరత |
| 28 | b | దానికి 6 బాహ్య ఎలక్ట్రాన్లు మాత్రమే |
| 29 | c | ఆల్కైల్ సమూహాలు ఎలక్ట్రాన్లను విడుదల చేస్తాయి (+I) |
| 30 | b | కార్బానయాన్లు పిరమిడ్ ఆకారం; సమవిచ్ఛిత్తికి ధ్రువరహిత మాధ్యమం అనుకూలం |
అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
సమవిచ్ఛిత్తి: బంధ జంట సమానంగా విడిపోతుంది, ప్రతి పరమాణువుకు ఒక ఎలక్ట్రాన్, స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదికలు ఏర్పడతాయి. ఉష్ణం, కాంతి, పెరాక్సైడ్లు, ధ్రువరహిత మాధ్యమం దీనికి అనుకూలం; చేపగాలం (సగం తల) బాణాలతో చూపిస్తారు.
విషమవిచ్ఛిత్తి: రెండు ఎలక్ట్రాన్లూ ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మకత గల పరమాణువుకు వెళ్తాయి, అయాన్లు ఏర్పడతాయి. ధ్రువ ద్రావణులు దీనికి అనుకూలం; పూర్తి వక్ర బాణంతో చూపిస్తారు.
స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక: తటస్థం, కార్బన్పై 7 బాహ్య ఎలక్ట్రాన్లు, సుమారు సమతలీయం (sp²), అనుచుంబకీయం.
ప్రాతిపదికల స్థిరత్వం: బెంజైల్, ఎల్లైల్ > 3° > 2° > 1° > CH₃• (అతిసంయుగ్మం, అనునాదం).
కార్బోకాటయాన్: ధనావేశం, 6 ఎలక్ట్రాన్లు, sp², సమతలీయం, ఖాళీ p ఆర్బిటాల్, ఎలక్ట్రాన్ ప్రియంగా పనిచేస్తుంది.
కార్బోకాటయాన్ స్థిరత్వం: బెంజైల్, ఎల్లైల్ > 3° > 2° > 1° > CH₃⁺. 1,2-హైడ్రైడ్ లేదా 1,2-మిథైల్ స్థానాంతరం ద్వారా కాటయాన్ తనను తాను మెరుగుపరచుకోగలదు.
కార్బానయాన్: ఋణావేశం, 8 ఎలక్ట్రాన్లు, సాధారణమైనవి sp³, పిరమిడ్ ఆకారం, కేంద్రక ప్రియంగా పనిచేస్తుంది.
కార్బానయాన్ స్థిరత్వం: CH₃⁻ > 1° > 2° > 3° (ఆల్కైల్ సమూహాలు ఇంకా ఎక్కువ ఆవేశాన్ని తోస్తాయి); −I, −R సమూహాలు స్థిరపరుస్తాయి; ఎక్కువ s-లక్షణం స్థిరపరుస్తుంది (HC≡C⁻ > CH₂=CH⁻ > CH₃CH₂⁻).
కార్బీన్: తటస్థం, 6 ఎలక్ట్రాన్లు గల ద్విసంయోజక కార్బన్. సింగ్లెట్: జత ఎలక్ట్రాన్లు, sp², వంగిన ఆకారం. ట్రిప్లెట్: రెండు జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు. CHCl₃ + బలమైన క్షారం :CCl₂ ను ఇస్తుంది.
ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ కారకాలు ఎలక్ట్రాన్లను వెతుకుతాయి: H⁺, NO₂⁺, Cl⁺, R⁺, తటస్థ BF₃, AlCl₃, SO₃ (అసంపూర్ణ అష్టకం), కార్బొనైల్ కార్బన్.
కేంద్రక ప్రియ కారకాలు కేంద్రకాన్ని వెతుకుతాయి: OH⁻, CN⁻, RO⁻, X⁻, తటస్థ H₂O, NH₃, ROH, RNH₂ (ఒంటరి జంటలు).
ఉభయదంత కేంద్రక ప్రియాలు రెండు పరమాణువుల ద్వారా దాడి చేస్తాయి: CN⁻ (C లేదా N), NO₂⁻ (N లేదా O).
ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం = లూయిస్ ఆమ్లం; కేంద్రక ప్రియం = లూయిస్ క్షారం.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| మధ్యస్థం | ఆవేశం | C పై ఎలక్ట్రాన్లు | సంకరం / ఆకారం | అయస్కాంత స్వభావం | స్థిరత్వ క్రమం |
|---|---|---|---|---|---|
| కార్బోకాటయాన్ | + | 6 | sp², సమతలీయం | డయామాగ్నెటిక్ | 3° > 2° > 1° > CH₃⁺ |
| స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక | 0 | 7 | sp², దాదాపు సమతలీయం | అనుచుంబకీయం | 3° > 2° > 1° > CH₃• |
| కార్బానయాన్ | − | 8 | sp³, పిరమిడ్ | డయామాగ్నెటిక్ | CH₃⁻ > 1° > 2° > 3° |
| సింగ్లెట్ కార్బీన్ | 0 | 6 | sp², వంగిన | డయామాగ్నెటిక్ | అతి తక్కువ కాలం ఉంటుంది |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"6-7-8: ప్లస్, చుక్క, మైనస్" (6-7-8: Plus, Dot, Minus): కార్బోకాటయాన్కు 6 ఎలక్ట్రాన్లు, ప్రాతిపదికకు 7, కార్బానయాన్కు 8.
"ప్లస్, చుక్కలకు గుంపు ఇష్టం; మైనస్ ఒంటరిగా ఉండాలనుకుంటుంది" (Plus and Dot love a Crowd; Minus wants to be Alone): ఆల్కైల్ సమూహాలు కాటయాన్లను, ప్రాతిపదికలను స్థిరపరుస్తాయి, కానీ కార్బానయాన్లను అస్థిరపరుస్తాయి.
"చేపగాలం = ఒకటి, పూర్తి గాలం = రెండు" (Fish-hook = one, Full hook = two): సగం బాణం ఒక ఎలక్ట్రాన్ను, పూర్తి బాణం ఒక జంటను కదిలిస్తుంది.
"ఎలక్ట్రాన్ ప్రియానికి ఎలక్ట్రాన్లు ఇష్టం, కేంద్రక ప్రియానికి కేంద్రకం ఇష్టం": ఎలక్ట్రాన్ల కొరత ఉన్న జాతులు ఎలక్ట్రాన్ ప్రియాలు; ఒంటరి జంట లేదా ఋణావేశం ఉన్న జాతులు కేంద్రక ప్రియాలు.
"CN రెండు చివరలతోనూ కొరుకుతుంది" (CN bites with both ends): సయనైడ్ ఉభయదంతం (C లేదా N ద్వారా దాడి చేస్తుంది).
భావనల అనుసంధానం
ఆల్కేన్ల స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక హాలోజనీకరణం, మార్కోనికాఫ్ సంకలనం ఈ మధ్యస్థాలను రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 15: హైడ్రోకార్బన్లు లో వాడతాయి.
SN1 (కార్బోకాటయాన్), SN2 (కేంద్రక ప్రియం) చర్యా విధానాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 16: హాలోజన్లు కలిగిన కర్బన సమ్మేళనాలు లో నిర్మించబడతాయి.
ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ, కేంద్రక ప్రియాల సైద్ధాంతిక రూపమైన లూయిస్ ఆమ్లాలు, క్షారాలు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 6: సమతాస్థితి లో ఉన్నాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I (జాతి) ని జాబితా II (రకం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. (CH₃)₃C⁺
B. CH₃•
C. HC≡C⁻
D. :CCl₂
జాబితా II:
(i) కార్బానయాన్
(ii) కార్బోకాటయాన్
(iii) కార్బీన్
(iv) స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
32. జాబితా I (మధ్యస్థం) ని జాబితా II (లక్షణం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. కార్బోకాటయాన్
B. స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక
C. కార్బానయాన్
D. సింగ్లెట్ కార్బీన్
జాబితా II:
(i) 7 ఎలక్ట్రాన్లు, అనుచుంబకీయం
(ii) తటస్థం, 6 ఎలక్ట్రాన్లు, కార్బన్పై బంధరహిత జంట
(iii) 6 ఎలక్ట్రాన్లు, ఖాళీ p ఆర్బిటాల్, ధనావేశం
(iv) 8 ఎలక్ట్రాన్లు, ఒంటరి జంట, ఋణావేశం
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii
33. జాబితా I (కారకం) ని జాబితా II (వర్గీకరణ) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. NO₂⁺
B. AlCl₃
C. NH₃
D. CN⁻
జాబితా II:
(i) తటస్థ కేంద్రక ప్రియం
(ii) ఆవేశిత ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం
(iii) ఉభయదంత కేంద్రక ప్రియం
(iv) తటస్థ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
34. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. చేపగాలం (సగం తల) బాణం
B. పూర్తి వక్ర బాణం
C. సమవిచ్ఛిత్తికి అనుకూలమైనది
D. విషమవిచ్ఛిత్తికి అనుకూలమైనది
జాబితా II:
(i) ఒక ఎలక్ట్రాన్ జంట కదలిక
(ii) ధ్రువ ద్రావణి
(iii) ఒక ఎలక్ట్రాన్ కదలిక
(iv) ధ్రువరహిత మాధ్యమంలో కాంతి లేదా ఉష్ణం
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. కార్బోకాటయాన్లు sp² సంకరీకరణం చెందినవి, సమతలీయమైనవి.
B. స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదికలు అనుచుంబకీయాలు.
C. సాధారణ ఆల్కైల్ కార్బానయాన్ పిరమిడ్ ఆకారంలో ఉంటుంది.
D. tert-బ్యూటైల్ కార్బానయాన్ మిథైల్ కార్బానయాన్ కంటే ఎక్కువ స్థిరం.
E. బెంజైల్ కార్బోకాటయాన్ అనునాదం వల్ల స్థిరపడుతుంది.
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
36. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. BF₃ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియంగా పనిచేస్తుంది.
B. H₂O తన ఒంటరి జంటల ద్వారా కేంద్రక ప్రియంగా పనిచేయగలదు.
C. CH₃⁺ ఒక కేంద్రక ప్రియం.
D. SO₃ ఒక కేంద్రక ప్రియం.
(a) A మాత్రమే (b) A, B మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) B, C మాత్రమే
37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ప్రాతిపదికల స్థిరత్వ క్రమం 3° > 2° > 1° > CH₃•.
B. ఎల్లైల్ ప్రాతిపదిక అనునాదం వల్ల స్థిరపడుతుంది.
C. కార్బోకాటయాన్లు మరింత స్థిరంగా మారడానికి 1,2-హైడ్రైడ్ లేదా 1,2-మిథైల్ స్థానాంతరం చెందగలవు.
D. కార్బీన్లకు ధనావేశం ఉంటుంది.
E. క్లోరోఫామ్, బలమైన క్షారం నుంచి డైక్లోరోకార్బీన్ ఏర్పడుతుంది.
(a) 4 (b) 3 (c) 5 (d) 2
38. కార్బానయాన్ల గురించి సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. HC≡C⁻, CH₃CH₂⁻ కంటే ఎక్కువ స్థిరం.
B. కార్బానయాన్ కార్బన్పై ఉన్న –NO₂ సమూహం దాన్ని స్థిరపరుస్తుంది.
C. ఆల్కైల్ సమూహాలు తమ +I ప్రభావంతో కార్బానయాన్లను స్థిరపరుస్తాయి.
D. కార్బానయాన్లు కేంద్రక ప్రియాలుగా పనిచేస్తాయి.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
39. కింది పట్టిక సుమారు C–H బంధ వియోజన ఎంథాల్పీలను ఇస్తుంది.
| విరిగిన బంధం | ఎంథాల్పీ (kJ/mol) |
|---|---|
| CH₃–H | 439 |
| CH₃CH₂–H | 423 |
| (CH₃)₂CH–H | 412 |
| (CH₃)₃C–H | 403 |
ఏ ప్రాతిపదిక అతి సులభంగా ఏర్పడుతుంది, అత్యంత స్థిరమైనది?
(a) మిథైల్ (b) ఇథైల్ (c) tert-బ్యూటైల్ (d) ఐసోప్రొపైల్
40. ఒక శక్తి పటం P, Q, R, S అనే నాలుగు కార్బోకాటయాన్లను స్థాయిలుగా చూపిస్తుంది; P అత్యంత ఎత్తులో (అతి తక్కువ స్థిరం), S అత్యంత కింద ఉన్నాయి. ఆ నాలుగు: CH₃⁺, CH₃CH₂⁺, (CH₃)₂CH⁺, (CH₃)₃C⁺. ఏ కేటాయింపు సరైనది?
(a) P అనేది (CH₃)₃C⁺ (b) S అనేది (CH₃)₃C⁺, P అనేది CH₃⁺ (c) Q అనేది CH₃⁺ (d) R అనేది CH₃CH₂⁺
41. ఒక చిత్రంలో రెండు సగం తల వక్ర బాణాలు ఉన్నాయి; ప్రతి ఒక్కటి Cl–Cl బంధం మధ్య నుంచి మొదలై ఒక Cl పరమాణువు వద్ద ఆగుతుంది. చూపిన ప్రక్రియ:
(a) Cl⁺, Cl⁻ ఏర్పడే విషమవిచ్ఛిత్తి (b) ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ సంకలనం (c) కార్బీన్ ఏర్పడటం (d) రెండు Cl• ప్రాతిపదికలు ఏర్పడే సమవిచ్ఛిత్తి
Q42–43 కోసం పేరా: ఒక విద్యార్థి 3,3-dimethylbutan-2-ol, CH₃–CH(OH)–C(CH₃)₃ ను గాఢ H₂SO₄ తో వేడి చేస్తాడు. –OH ప్రోటానీకరణం చెంది నీరుగా వెళ్ళిపోతుంది, ద్వితీయ కాటయాన్ CH₃–CH⁺–C(CH₃)₃ ఏర్పడుతుంది.
42. ఈ కాటయాన్కు తర్వాత ఏమి జరుగుతుంది?
(a) పక్క కార్బన్ నుంచి ఒక మిథైల్ సమూహం జరిగి తృతీయ కాటయాన్ ఏర్పడుతుంది (b) హైడ్రైడ్ స్థానాంతరం ప్రాథమిక కాటయాన్ను ఇస్తుంది (c) ఏమీ జరగదు, ఎందుకంటే కార్బోకాటయాన్లు ఎప్పుడూ పునర్విన్యాసం చెందవు (d) అది ఒక మిథైల్ ప్రాతిపదికను కోల్పోతుంది
43. చివరకు లభించే ప్రధాన ఆల్కీన్:
(a) 3,3-Dimethylbut-1-ene (b) 2,3-Dimethylbut-1-ene (c) 2-Methylpent-2-ene (d) 2,3-Dimethylbut-2-ene
44. కార్బానయాన్ల సరైన స్థిరత్వ క్రమం:
(a) (CH₃)₃C⁻ > CH₃CH₂⁻ > CH₂=CH⁻ > HC≡C⁻ (b) HC≡C⁻ > CH₂=CH⁻ > CH₃CH₂⁻ > (CH₃)₃C⁻ (c) CH₂=CH⁻ > HC≡C⁻ > CH₃CH₂⁻ > (CH₃)₃C⁻ (d) HC≡C⁻ > CH₃CH₂⁻ > CH₂=CH⁻ > (CH₃)₃C⁻
45. కింది వాటిలో అత్యంత స్థిరమైన కార్బోకాటయాన్:
(a) CH₃CH₂⁺ (b) (CH₃)₂CH⁺ (c) CH₂=CH–CH⁺–CH₃ (d) CH₂=CH⁺
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | కాటయాన్, ప్రాతిపదిక, కార్బానయాన్, కార్బీన్ |
| 32 | d | ఖాళీ p తో 6e; 7e ప్రాతిపదిక; ఒంటరి జంటతో 8e; జత ఎలక్ట్రాన్లతో తటస్థ సింగ్లెట్ కార్బీన్ |
| 33 | c | NO₂⁺ ఆవేశిత ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం; AlCl₃ తటస్థ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం; NH₃ తటస్థ కేంద్రక ప్రియం; CN⁻ ఉభయదంతం |
| 34 | a | సగం బాణం ఒక ఎలక్ట్రాన్; పూర్తి బాణం ఒక జంట; సమవిచ్ఛిత్తి కాంతి/ఉష్ణంతో; విషమవిచ్ఛిత్తి ధ్రువ ద్రావణిలో |
| 35 | d | A, B, C, E సరైనవి; ఆల్కైల్ సమూహాలు కార్బానయాన్లను అస్థిరపరుస్తాయి |
| 36 | b | CH₃⁺, SO₃ ఎలక్ట్రాన్ ప్రియాలు |
| 37 | a | A, B, C, E సరైనవి; కార్బీన్లు తటస్థం |
| 38 | c | ఆల్కైల్ సమూహాలు కార్బానయాన్లను అస్థిరపరుస్తాయి (+I ఆవేశాన్ని పెంచుతుంది) |
| 39 | c | అతి తక్కువ బంధ ఎంథాల్పీ (403) = సులభమైన సమవిచ్ఛిత్తి = అత్యంత స్థిరమైన ప్రాతిపదిక |
| 40 | b | స్థిరత్వం CH₃⁺ < 1° < 2° < 3° గా పెరుగుతుంది, కాబట్టి P = CH₃⁺, Q = ఇథైల్, R = ఐసోప్రొపైల్, S = tert-బ్యూటైల్ |
| 41 | d | ప్రతి Cl కి ఒక ఎలక్ట్రాన్తో సగం బాణాలు = సమవిచ్ఛిత్తి |
| 42 | a | 1,2-మిథైల్ స్థానాంతరం 2° కాటయాన్ను 3° కాటయాన్ (CH₃)₂C⁺–CH(CH₃)₂ గా మారుస్తుంది |
| 43 | d | H⁺ కోల్పోవడం వల్ల చతుఃప్రతిక్షేపిత ఆల్కీన్ (CH₃)₂C=C(CH₃)₂ వస్తుంది |
| 44 | b | ఎక్కువ s-లక్షణం స్థిరపరుస్తుంది; ఆల్కైల్ సమూహాలు అస్థిరపరుస్తాయి |
| 45 | c | ఎల్లిలిక్ 2° కాటయాన్కు అనునాదం, అతిసంయుగ్మం రెండూ ఉన్నాయి; వినైల్ కాటయాన్ అతి తక్కువ స్థిరం |