అధ్యాయం 6: ప్రేరేపిత మరియు ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావాలు (Inductive and Electromeric Effects)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ప్రేరేపిత ప్రభావం అంటే ఏమిటి, గొలుసు వెంట అది ఎందుకు బలహీనపడుతుంది.
ఏ సమూహాలు −I, ఏవి +I, వాటి బల క్రమం.
ప్రతిక్షేపిత కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాల బలాన్ని ప్రేరేపిత ప్రభావం ఎలా వివరిస్తుంది.
ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావం అంటే ఏమిటి, +E కి −E కి తేడా ఏమిటి.
pKₐ తేడాలను "ఎన్ని రెట్లు బలమైనది" గా ఎలా మార్చాలి.
6.1 ప్రేరేపిత ప్రభావం
C–Cl బంధంలో క్లోరిన్ కార్బన్ కంటే ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మకత కలది. అది పంచుకున్న జంటను తన వైపు లాగుతుంది. కార్బన్పై స్వల్ప ధనావేశం (δ+), క్లోరిన్పై స్వల్ప ఋణావేశం (δ−) ఏర్పడతాయి.
కథ అక్కడితో ఆగదు. δ+ కార్బన్ ఇప్పుడు పక్కనున్న C–C బంధాన్ని కొద్దిగా లాగుతుంది. ఆ కార్బన్పై ఇంకా తక్కువ ఆవేశం (δδ+), దాని తర్వాతి దానిపై మరింత తక్కువ (δδδ+) ఏర్పడతాయి.
ఋణవిద్యుదాత్మక లేదా ధనవిద్యుదాత్మక సమూహం వల్ల గొలుసు వెంట σ ఎలక్ట్రాన్లు శాశ్వతంగా స్థానభ్రంశం చెందడాన్ని ప్రేరేపిత ప్రభావం (Inductive effect) అంటారు. క్రికెట్ స్టేడియంలో ప్రేక్షకులు వరుసగా చేసే అల (Mexican wave) లాగా ఊహించుకోండి; అది త్వరగా తగ్గిపోతుంది. సుమారు మూడు కార్బన్ల తర్వాత ప్రభావం దాదాపు సున్నా.
ముఖ్య లక్షణాలు:
ఇది శాశ్వతం, అణువులో ఎప్పుడూ ఉంటుంది.
ఇది σ ఎలక్ట్రాన్లను మాత్రమే, అదీ పాక్షికంగా మాత్రమే కదిలిస్తుంది (ఆవేశాలు δ, పూర్తి కావు).
దూరం పెరిగే కొద్దీ త్వరగా బలహీనపడుతుంది.
6.2 −I మరియు +I సమూహాలు
ఎలక్ట్రాన్లను తమ వైపు లాగే సమూహాలు −I ప్రభావం చూపుతాయి. ఎలక్ట్రాన్లను దూరంగా తోసే సమూహాలు +I ప్రభావం చూపుతాయి. హైడ్రోజన్ ప్రమాణం (సున్నా).
| ప్రభావం | సమూహాలు, సుమారు బలమైనవి ముందు |
|---|---|
| −I | –NR₃⁺ > –NO₂ > –CN > –F > –Cl > –Br > –I; ఇంకా –COOH, –CHO, –COR, –OR, –OH, –NH₂, –C₆H₅ |
| +I | –O⁻ > –COO⁻ > –C(CH₃)₃ > –CH(CH₃)₂ > –CH₂CH₃ > –CH₃ |
హాలోజన్లు ఋణవిద్యుదాత్మకత క్రమాన్ని పాటిస్తాయి: F అత్యధికంగా లాగుతుంది. ఆల్కైల్ సమూహాలు ఎంత ఎక్కువ శాఖలుగా ఉంటే అంత ఎక్కువగా తోస్తాయి.
6.3 ప్రతిక్షేపిత కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాల ఆమ్ల బలం
కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం H⁺ ను కోల్పోయి కార్బాక్సిలేట్ అయాన్ RCOO⁻ ను ఇస్తుంది.
RCOO⁻ అయాన్ ఎంత స్థిరంగా ఉంటే, ఈ సమతాస్థితి అంత కుడి వైపుకు జరుగుతుంది, ఆమ్లం అంత బలమైనది.
R పై ఉన్న −I సమూహం COO⁻ నుంచి ఋణావేశాన్ని దూరంగా లాగుతుంది. ఆవేశం విస్తరిస్తుంది, ఆనయాన్ స్థిరపడుతుంది, ఆమ్లం బలపడుతుంది.
+I సమూహం COO⁻ పైకి మరింత ఋణావేశాన్ని తోస్తుంది. ఆనయాన్ అస్థిరమవుతుంది, ఆమ్లం బలహీనపడుతుంది.
ఆమ్ల బలాన్ని pKₐ తో కొలుస్తారు. pKₐ తక్కువైతే ఆమ్లం బలమైనది.
సుమారు pKₐ విలువలు (నీరు, 25 °C):
| ఆమ్లం | ఫార్ములా | pKₐ (సుమారు) | దేని వల్ల |
|---|---|---|---|
| ట్రైక్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లం | Cl₃CCOOH | 0.65 | మూడు Cl పరమాణువులు, బలమైన −I |
| డైక్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లం | Cl₂CHCOOH | 1.3 | రెండు Cl పరమాణువులు |
| నైట్రోఎసిటిక్ ఆమ్లం | O₂NCH₂COOH | 1.7 | –NO₂, చాలా బలమైన −I |
| ఫ్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లం | FCH₂COOH | 2.6 | F, హాలోజన్లలో అత్యంత బలమైన −I |
| క్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లం | ClCH₂COOH | 2.9 | Cl, −I |
| బ్రోమోఎసిటిక్ ఆమ్లం | BrCH₂COOH | 2.9 | Br, బలహీనమైన −I |
| అయోడోఎసిటిక్ ఆమ్లం | ICH₂COOH | 3.2 | I, హాలోజన్లలో అతి బలహీనమైన −I |
| ఫార్మిక్ ఆమ్లం | HCOOH | 3.75 | ఆల్కైల్ సమూహం లేదు |
| ఎసిటిక్ ఆమ్లం | CH₃COOH | 4.76 | CH₃, +I |
| ప్రొపనోయిక్ ఆమ్లం | CH₃CH₂COOH | 4.87 | C₂H₅, బలమైన +I |

బాణాలు ఎలక్ట్రాన్లు కదిలే దిశను చూపిస్తాయి: Cl వైపు కదిలితే ఆనయాన్ శాంతంగా ఉంటుంది, ఆమ్లం బలమైనది; COO⁻ వైపు కదిలితే ఆనయాన్పై ఆవేశం కిక్కిరిసి, ఆమ్లం బలహీనమవుతుంది.
గుర్తుంచుకోవలసిన మూడు నమూనాలు:
ఎక్కువ −I సమూహాలు, బలమైన ఆమ్లం: Cl₃CCOOH > Cl₂CHCOOH > ClCH₂COOH > CH₃COOH.
బలమైన −I సమూహం, బలమైన ఆమ్లం: FCH₂COOH > ClCH₂COOH > BrCH₂COOH > ICH₂COOH.
దగ్గరగా ఉన్న −I సమూహం, బలమైన ఆమ్లం: 2-chlorobutanoic (pKₐ సుమారు 2.9) > 3-chlorobutanoic (సుమారు 4.1) > 4-chlorobutanoic (సుమారు 4.5) > butanoic (సుమారు 4.8).
తర్వాత మీరు వాడే ఇతర ధోరణులను కూడా ప్రేరేపిత ప్రభావం వివరిస్తుంది:
కార్బోకాటయాన్ స్థిరత్వం: +I ఆల్కైల్ సమూహాలు ధన కేంద్రాన్ని స్థిరపరుస్తాయి (అధ్యాయం 5).
ఆల్కహాల్ల ఆమ్లత్వం: ClCH₂CH₂OH, CH₃CH₂OH కంటే ఎక్కువ ఆమ్లయుతం, ఎందుకంటే Cl ఆల్కాక్సైడ్ అయాన్ను స్థిరపరుస్తుంది.
బంధ ధ్రువణత, ద్విధ్రువ భ్రామకం: −I సమూహాలు తాము అతుక్కున్న కార్బన్ను ఎలక్ట్రాన్ల కొరత గలదిగా చేస్తాయి, అది కేంద్రక ప్రియ కారకాలను ఆకర్షిస్తుంది.
6.4 ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావం
దాడి చేసే కారకం కోరినప్పుడు, బహుబంధంలో పంచుకున్న π ఎలక్ట్రాన్ జంట పూర్తిగా ఒక పరమాణువుకు బదిలీ కావడాన్ని ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావం (Electromeric effect, E ప్రభావం) అంటారు. కారకం దగ్గరకు వచ్చినప్పుడు మాత్రమే ఇది కనిపిస్తుంది, కారకాన్ని తీసివేయగానే మాయమవుతుంది. ప్రెషర్ కుక్కర్ విజిల్ లాగా ఊహించుకోండి: ఆవిరి నెట్టినప్పుడే అది కదులుతుంది.
+E ప్రభావం. దాడి చేసే కారకం (ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం) ఏ పరమాణువుకు అతుక్కుంటుందో, π ఎలక్ట్రాన్లు ఆ పరమాణువు వైపు కదులుతాయి. ఆల్కీన్కు H⁺ కలవడం దీనికి ప్రామాణిక ఉదాహరణ.
−E ప్రభావం. దాడి చేసే కారకం అతుక్కోని పరమాణువు వైపు π ఎలక్ట్రాన్లు కదులుతాయి. CN⁻ వంటి కేంద్రక ప్రియం C=O లోని కార్బన్పై దాడి చేసినప్పుడు, π జంట పూర్తిగా ఆక్సిజన్పైకి వెళ్తుంది.
ప్రేరేపిత, ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావాలు వ్యతిరేక దిశల్లో పనిచేసినప్పుడు ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావమే గెలుస్తుంది, ఎందుకంటే చర్య జరిగే క్షణంలో అది ఎలక్ట్రాన్ల పూర్తి స్థానభ్రంశం.
| లక్షణం | ప్రేరేపిత ప్రభావం | ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావం |
|---|---|---|
| కదిలే ఎలక్ట్రాన్లు | σ ఎలక్ట్రాన్లు | π ఎలక్ట్రాన్లు |
| పరిమాణం | పాక్షికం (δ+, δ−) | పూర్తి (పూర్తి + మరియు −) |
| స్వభావం | శాశ్వతం | తాత్కాలికం |
| కారకం అవసరమా? | కాదు | అవును |
| పాల్గొనే బంధాలు | ఏకబంధాలు | బహుబంధాలు మాత్రమే |
| వ్యతిరేకించినప్పుడు | ఓడిపోతుంది | గెలుస్తుంది |
సాధించిన ఉదాహరణ 6.1: F, Cl, Br, I లను −I ప్రభావ క్రమంలో, XCH₂COOH హాలోఎసిటిక్ ఆమ్లాలను ఆమ్ల బల క్రమంలో అమర్చండి.
సాధన: −I ప్రభావం ఋణవిద్యుదాత్మకతను అనుసరిస్తుంది: F > Cl > Br > I. బలమైన −I సమూహం కార్బాక్సిలేట్ను ఎక్కువగా స్థిరపరుస్తుంది. కాబట్టి ఆమ్ల బలం: FCH₂COOH > ClCH₂COOH > BrCH₂COOH > ICH₂COOH.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.2: CH₃COOH, ClCH₂COOH, Cl₂CHCOOH, Cl₃CCOOH లను ఆమ్ల బలం పెరిగే క్రమంలో అమర్చండి.
సాధన: ప్రతి అదనపు Cl మరింత −I లాగుడును చేరుస్తుంది. పెరిగే బలం: CH₃COOH < ClCH₂COOH < Cl₂CHCOOH < Cl₃CCOOH.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.3: బ్యూటనోయిక్ ఆమ్లం, 2-chlorobutanoic ఆమ్లం, 3-chlorobutanoic ఆమ్లం, 4-chlorobutanoic ఆమ్లం లను ఆమ్ల బలం తగ్గే క్రమంలో అమర్చండి.
సాధన: COOH నుంచి దూరం పెరిగే కొద్దీ −I ప్రభావం తగ్గుతుంది. తగ్గే బలం: 2-chloro > 3-chloro > 4-chloro > బ్యూటనోయిక్ ఆమ్లం.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.4: HCOOH (pKₐ 3.75), CH₃COOH (pKₐ 4.76) కంటే ఎందుకు బలమైనది, CH₃COOH, CH₃CH₂COOH (pKₐ 4.87) కంటే ఎందుకు బలమైనది వివరించండి.
సాధన: ఫార్మేట్లో ఆల్కైల్ సమూహం లేదు. ఎసిటేట్లో CH₃ ఎలక్ట్రాన్లను (+I) COO⁻ పైకి తోసి దాన్ని అస్థిరపరుస్తుంది. ప్రొపనోయేట్లో C₂H₅ ఇంకొంచెం ఎక్కువగా తోస్తుంది. కాబట్టి ఆమ్ల బలం ఆ క్రమంలో తగ్గుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.5: ఎసిటిక్ ఆమ్లం pKₐ 4.76, క్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లం pKₐ 2.86. క్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లం ఎన్ని రెట్లు బలమైనది?
సాధన: Kₐ విలువల నిష్పత్తి = 10^(4.76 − 2.86) = 10^1.90. ఇప్పుడు 10^1.90 = 10 × 10^0.90 ≈ 10 × 7.94 = 79.4. కాబట్టి క్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లం సుమారు 79 రెట్లు బలమైనది.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.6: O₂NCH₂COOH, FCH₂COOH, ICH₂COOH లను ఆమ్లత్వం తగ్గే క్రమంలో అమర్చండి.
సాధన: –NO₂ యొక్క −I ప్రభావం F కంటే బలమైనది, F ది I కంటే బలమైనది. క్రమం: O₂NCH₂COOH > FCH₂COOH > ICH₂COOH (pKₐ సుమారు 1.7, 2.6, 3.2).
సాధించిన ఉదాహరణ 6.7: (i) ప్రొపీన్కు H⁺ కలవడం, (ii) ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal)కు CN⁻ కలవడం లో పనిచేసే ప్రభావం పేరు చెప్పండి.
సాధన: (i) H⁺ ను తీసుకునే కార్బన్ వైపు π జంట కదులుతుంది: +E ప్రభావం. (ii) C=O లోని π జంట, కేంద్రక ప్రియం దాడి చేసే కార్బన్కు దూరంగా ఆక్సిజన్ వైపు కదులుతుంది: −E ప్రభావం.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.8: ఆమ్లత్వం తగ్గే క్రమంలో అమర్చండి: CH₃CH₂COOH, CH₃CHClCOOH, ClCH₂CH₂COOH, CH₃COOH.
సాధన: C2 పై (COOH పక్కన) ఉన్న Cl అత్యధికంగా సహాయపడుతుంది; C3 పై ఉన్న Cl తక్కువగా సహాయపడుతుంది. సాధారణ ఆమ్లాలలో ఎసిటిక్ ఆమ్లం ప్రొపనోయిక్ కంటే కొంచెం బలమైనది. క్రమం: CH₃CHClCOOH (సుమారు 2.8) > ClCH₂CH₂COOH (సుమారు 4.0) > CH₃COOH (4.76) > CH₃CH₂COOH (4.87).
త్వరిత పునశ్చరణ
ప్రేరేపిత ప్రభావం: σ ఎలక్ట్రాన్ల శాశ్వత, పాక్షిక స్థానభ్రంశం; సుమారు మూడు కార్బన్ల తర్వాత మాయమవుతుంది.
−I: –NO₂ > –CN > –F > –Cl > –Br > –I. +I: tert-బ్యూటైల్ > ఐసోప్రొపైల్ > ఇథైల్ > మిథైల్.
−I సమూహాలు ఆమ్లాలను బలపరుస్తాయి; +I సమూహాలు బలహీనపరుస్తాయి.
ఎక్కువ సంఖ్యలో, బలమైన, దగ్గరగా ఉన్న −I సమూహాలు బలమైన ఆమ్లాన్ని ఇస్తాయి.
Kₐ నిష్పత్తి = 10 కి pKₐ తేడా ఘాతం.
ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావం: తాత్కాలికం, π ఎలక్ట్రాన్ల పూర్తి స్థానభ్రంశం, కారకం అవసరం; ప్రేరేపిత ప్రభావంపై గెలుస్తుంది.
+E: ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం బంధించే పరమాణువు వైపు ఎలక్ట్రాన్లు కదులుతాయి. −E: కేంద్రక ప్రియం బంధించే పరమాణువుకు దూరంగా ఎలక్ట్రాన్లు కదులుతాయి.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
అయోడిన్ అతి పెద్దది కాబట్టి దానికే బలమైన −I అనుకోవడం. ఫ్లోరిన్ అత్యంత బలమైనది.
ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావాన్ని శాశ్వతం అనడం. కారకం వెళ్లిపోగానే అది మాయమవుతుంది.
ఫార్మిక్ ఆమ్లం ఎసిటిక్ ఆమ్లం కంటే బలమైనదని మర్చిపోవడం (HCOOH లో +I సమూహం లేదు).
pKₐ ను తిరగబడి పోల్చడం. తక్కువ pKₐ ఉన్నదే బలమైన ఆమ్లం.
నాలుగు కార్బన్ల దూరంలోని Cl కు పెద్ద ప్రభావం ఉంటుందనుకోవడం. ప్రేరేపిత ప్రభావం త్వరగా నశిస్తుంది.
pKₐ తేడా 2 ను "2 రెట్లు బలమైనది" అనుకోవడం. అది 100 రెట్లు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. ప్రేరేపిత ప్రభావంలో స్థానభ్రంశం చెందేవి (a) π ఎలక్ట్రాన్లు (b) ఒంటరి జంటలు మాత్రమే (c) σ ఎలక్ట్రాన్లు (d) ప్రోటాన్లు
2. ఏ సమూహం +I ప్రభావం చూపుతుంది? (a) –NO₂ (b) –CH₃ (c) –Cl (d) –CN
3. ప్రేరేపిత ప్రభావం (a) శాశ్వతం (b) తాత్కాలికం (c) కారకం దాడి చేసినప్పుడే కనిపిస్తుంది (d) బహుబంధాలలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది
4. హాలోజన్లలో అత్యంత బలమైన −I ప్రభావం చూపేది (a) I (b) F (c) Cl (d) Br
5. ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావం (a) శాశ్వత ప్రభావం (b) σ ఎలక్ట్రాన్ల స్థానభ్రంశం (c) కారకం దాడి చేసినప్పుడే కనిపించే తాత్కాలిక ప్రభావం (d) ఏకబంధాలలో కనిపిస్తుంది
6. ఏ ఆమ్లం అత్యంత బలమైనది? (a) CH₃COOH (b) CH₃CH₂COOH (c) (CH₃)₃CCOOH (d) ClCH₂COOH
7. ప్రేరేపిత ప్రభావం బలహీనమయ్యేది (a) సమూహం నుంచి దూరం పెరిగినప్పుడు (b) సమూహం ఋణవిద్యుదాత్మకత పెరిగినప్పుడు (c) ఉష్ణోగ్రత తగ్గినప్పుడు (d) ద్రావణి ధ్రువణత పెరిగినప్పుడు
8. ఏ సమూహానికి అత్యంత బలమైన −I ప్రభావం ఉంది? (a) –Cl (b) –NO₂ (c) –OH (d) –C₆H₅
9. ఫార్మిక్ ఆమ్లం ఎసిటిక్ ఆమ్లం కంటే బలమైనది కావడానికి ప్రధాన కారణం (a) H బలమైన −I ప్రభావం చూపుతుంది (b) CH₃ యొక్క +I ప్రభావం ఎసిటేట్ అయాన్ను అస్థిరపరుస్తుంది (c) ఫార్మేట్ మాత్రమే అనునాదంతో స్థిరపడుతుంది (d) ఎసిటిక్ ఆమ్లానికి ఎక్కువ మోలార్ ద్రవ్యరాశి ఉంది
10. కేంద్రక ప్రియం C=O సమూహంలోని కార్బన్పై దాడి చేసినప్పుడు, π ఎలక్ట్రాన్లు దేని వైపు కదులుతాయి? (a) కార్బన్ (b) కేంద్రక ప్రియం (c) రెండు పరమాణువులకూ సమానంగా (d) ఆక్సిజన్
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. ఆమ్ల బలం సరైన క్రమం (a) CH₃COOH > ClCH₂COOH > Cl₂CHCOOH (b) ClCH₂COOH > Cl₂CHCOOH > Cl₃CCOOH (c) Cl₃CCOOH > Cl₂CHCOOH > ClCH₂COOH (d) మూడు క్లోరో ఆమ్లాలూ సమాన బలం
12. వీటిలో అత్యంత బలమైన ఆమ్లం (a) 4-chlorobutanoic ఆమ్లం (b) 3-chlorobutanoic ఆమ్లం (c) 2-chlorobutanoic ఆమ్లం (d) బ్యూటనోయిక్ ఆమ్లం
13. హాలోఎసిటిక్ ఆమ్లాల ఆమ్ల బలం సరైన క్రమం (a) ICH₂COOH > BrCH₂COOH > ClCH₂COOH > FCH₂COOH (b) FCH₂COOH > ClCH₂COOH > BrCH₂COOH > ICH₂COOH (c) ClCH₂COOH > FCH₂COOH > BrCH₂COOH > ICH₂COOH (d) అన్నీ సమానం
14. ఎసిటిక్ ఆమ్లం pKₐ 4.76, క్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లం pKₐ 2.86. క్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లం సుమారు ఎన్ని రెట్లు బలమైనది? (a) 79 (b) 1.9 (c) 190 (d) 7.9
15. ప్రొపీన్కు H⁺ కలిసినప్పుడు ద్విబంధం వద్ద పనిచేసే ప్రభావం (a) −E (b) +E (c) −I (d) +R
16. ఏ ఆమ్లం అతి బలహీనమైనది? (a) HCOOH (b) CH₃COOH (c) ClCH₂COOH (d) (CH₃)₃CCOOH
17. +I ప్రభావం సరైన క్రమం (a) –C(CH₃)₃ > –CH(CH₃)₂ > –C₂H₅ > –CH₃ (b) –CH₃ > –C₂H₅ > –CH(CH₃)₂ > –C(CH₃)₃ (c) –CH₃ > –C(CH₃)₃ > –C₂H₅ > –CH(CH₃)₂ (d) నాలుగూ సమానం
18. ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావం గురించి ఏ వాక్యం సరైనది? (a) ఇది భూస్థితిలో ఉంటుంది (b) దాడి చేసే కారకాన్ని తీసివేస్తే ఇది మాయమవుతుంది (c) ఇది σ ఎలక్ట్రాన్లను కదిలిస్తుంది (d) ఇది ఆల్కేన్లలో పనిచేస్తుంది
19. ఏ ఆల్కహాల్ అత్యంత ఆమ్లయుతం? (a) CH₃CH₂OH (b) (CH₃)₃COH (c) ClCH₂CH₂OH (d) (CH₃)₂CHOH
20. −I ప్రభావం యొక్క ఏ క్రమం సరైనది? (a) –I > –Br > –Cl > –F (b) –Cl > –F > –NO₂ > –CN (c) –CH₃ > –Cl > –F > –NO₂ (d) –NO₂ > –CN > –F > –Cl
21. ప్రేరేపిత, ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావాలు వ్యతిరేక దిశల్లో పనిచేసినప్పుడు (a) ప్రేరేపిత ప్రభావం గెలుస్తుంది (b) అవి కచ్చితంగా రద్దవుతాయి (c) ఏదీ పనిచేయదు (d) ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావం గెలుస్తుంది
22. ఏ ఆమ్లానికి అతి తక్కువ pKₐ ఉంది? (a) CH₃COOH (b) ICH₂COOH (c) O₂NCH₂COOH (d) BrCH₂COOH
స్థాయి 3: సవాలు
23. P = CH₃CH₂COOH, Q = CH₃CHClCOOH, R = ClCH₂CH₂COOH, S = CH₃COOH. ఆమ్ల బలం తగ్గే క్రమం (a) Q > R > S > P (b) R > Q > S > P (c) Q > R > P > S (d) S > P > R > Q
24. ఆమ్లం A pKₐ 2.86, ఆమ్లం B pKₐ 4.86. A యొక్క Kₐ, B యొక్క Kₐ కు ఎన్ని రెట్లు? (a) 2 (b) 100 (c) 10 (d) 1000
25. ఏ జతలో రెండో ఆమ్లం బలమైనది? (a) ClCH₂COOH, CH₃COOH (b) HCOOH, CH₃COOH (c) FCH₂COOH, ClCH₂COOH (d) CH₃CH₂COOH, CH₃COOH
26. CH₃–CH₂–CH₂–Cl లో (Cl చివర నుంచి కార్బన్లకు సంఖ్యలు) అతి పెద్ద δ+ గల కార్బన్ (a) C3 (b) C2 (c) C1 (d) మూడూ సమానం
27. ఎసిటాల్డిహైడ్ (ethanal)కు CN⁻ కలిసేటప్పుడు, దాడి క్షణంలో C=O సమూహంలోని ప్రభావం (a) +E, ఎలక్ట్రాన్లు కార్బన్ వైపు (b) +I (c) అతిసంయుగ్మం (d) −E, ఎలక్ట్రాన్లు ఆక్సిజన్ వైపు
28. ట్రైక్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లం pKₐ సుమారు 0.65, ఎసిటిక్ ఆమ్లం 4.76. ట్రైక్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లం సుమారు పది యొక్క ఎన్ని ఘాతాలు బలమైనది? (a) 2 (b) 4 (c) 3 (d) 6
29. ప్రతిపాదన (A): ఫ్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లం క్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లం కంటే బలమైన ఆమ్లం.
కారణం (R): ఫ్లోరిన్ −I ప్రభావం క్లోరిన్ కంటే బలహీనమైనది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: ప్రేరేపిత ప్రభావం త్వరగా బలహీనపడి, సుమారు మూడు కార్బన్ల తర్వాత ఉపేక్షణీయంగా మారుతుంది.
వాక్యం II: ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావం అణువు భూస్థితిలో ఉండే శాశ్వత ప్రభావం.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | ప్రేరేపిత ప్రభావం σ బంధాల ద్వారా పనిచేస్తుంది |
| 2 | b | ఆల్కైల్ సమూహాలు ఎలక్ట్రాన్లను తోస్తాయి |
| 3 | a | అణువులో ఎప్పుడూ ఉంటుంది |
| 4 | b | F అత్యధిక ఋణవిద్యుదాత్మకత గలది |
| 5 | c | దాడి చేసే కారకం అవసరం |
| 6 | d | Cl యొక్క −I ఆనయాన్ను స్థిరపరుస్తుంది |
| 7 | a | గొలుసు వెంట తగ్గిపోతుంది |
| 8 | b | నైట్రో చాలా బలమైన −I సమూహం |
| 9 | b | CH₃ ఆవేశాన్ని COO⁻ పైకి తోస్తుంది |
| 10 | d | O కు π పూర్తి స్థానభ్రంశం (−E) |
| 11 | c | ఎక్కువ Cl, ఎక్కువ −I, బలమైన ఆమ్లం |
| 12 | c | Cl, COOH కి అతి దగ్గరగా |
| 13 | b | −I ప్రభావం F నుంచి I వరకు తగ్గుతుంది |
| 14 | a | 10^1.90 ≈ 79 |
| 15 | b | H⁺ ను తీసుకునే కార్బన్ వైపు π జంట కదులుతుంది |
| 16 | d | tert-బ్యూటైల్కు అత్యధిక +I |
| 17 | a | ఎక్కువ శాఖలు, ఎక్కువ +I |
| 18 | b | ఇది తాత్కాలికం |
| 19 | c | Cl ఆల్కాక్సైడ్ను స్థిరపరుస్తుంది |
| 20 | d | నైట్రో > సయనో > F > Cl |
| 21 | d | పాక్షిక స్థానభ్రంశం కంటే పూర్తి స్థానభ్రంశం బలమైనది |
| 22 | c | ఇక్కడ –NO₂ కు అత్యంత బలమైన −I |
| 23 | a | దగ్గరి Cl > దూరపు Cl > CH₃ > C₂H₅ |
| 24 | b | 10^(4.86 − 2.86) = 10² |
| 25 | d | ఎసిటిక్ (4.76), ప్రొపనోయిక్ (4.87) కంటే బలమైనది |
| 26 | c | Cl తో నేరుగా బంధించిన కార్బన్ |
| 27 | d | కేంద్రక ప్రియం C పై, ఎలక్ట్రాన్లు O కు |
| 28 | b | 4.76 − 0.65 ≈ 4.1 |
| 29 | c | F కు బలమైన −I ప్రభావం ఉంది |
| 30 | c | ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావం తాత్కాలికం |
అధ్యాయం 6 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ప్రేరేపిత ప్రభావం: ఋణవిద్యుదాత్మకత తేడా వల్ల గొలుసు వెంట σ ఎలక్ట్రాన్ల శాశ్వత స్థానభ్రంశం. ఇది పాక్షిక ఆవేశాలను (δ+, δδ+, δδδ+) సృష్టిస్తుంది.
దూరం పెరిగే కొద్దీ ఇది త్వరగా బలహీనపడుతుంది, సుమారు మూడు కార్బన్ల తర్వాత ఉపేక్షణీయం.
−I సమూహాలు ఎలక్ట్రాన్లను లాగుతాయి: –NO₂ > –CN > –F > –Cl > –Br > –I (–COOH, –OH, –OCH₃, –C₆H₅ కూడా).
+I సమూహాలు ఎలక్ట్రాన్లను తోస్తాయి: (CH₃)₃C– > (CH₃)₂CH– > CH₃CH₂– > CH₃–; –COO⁻, –O⁻ కూడా.
−I సమూహాలు RCOO⁻ ఋణావేశాన్ని విస్తరించి ఆమ్లాన్ని బలపరుస్తాయి; +I సమూహాలు దీనికి వ్యతిరేకం.
ఎక్కువ −I సమూహాలు, ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మక సమూహం, లేదా దగ్గరి సమూహం: బలమైన ఆమ్లం.
pKₐ = −log Kₐ. తక్కువ pKₐ = బలమైన ఆమ్లం; ఒక pKₐ యూనిట్ = Kₐ లో 10 రెట్లు.
pKₐ (సుమారు): Cl₃CCOOH 0.65, Cl₂CHCOOH 1.3, O₂NCH₂COOH 1.7, FCH₂COOH 2.6, ClCH₂COOH 2.9, ICH₂COOH 3.2, HCOOH 3.75, CH₃COOH 4.76, CH₃CH₂COOH 4.87.
ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావం: దాడి చేసే కారకం ఉన్నంతసేపు మాత్రమే, π ఎలక్ట్రాన్ జంట ఒక పరమాణువుకు తాత్కాలికంగా, పూర్తిగా బదిలీ అవడం.
+E: దాడి చేసే ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం బంధించే పరమాణువు వైపు π ఎలక్ట్రాన్లు కదులుతాయి (ఆల్కీన్కు H⁺ కలవడం).
−E: దాడికి గురైన పరమాణువు నుంచి దూరంగా, మరో పరమాణువు పైకి π ఎలక్ట్రాన్లు కదులుతాయి (C=O పై CN⁻ దాడి ఎలక్ట్రాన్లను O కు పంపుతుంది).
రెండు ప్రభావాలు వ్యతిరేకించినప్పుడు, కారకం ఉన్నంతసేపు ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావమే గెలుస్తుంది.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| లక్షణం | ప్రేరేపిత | ఎలక్ట్రోమెరిక్ |
|---|---|---|
| కదిలే ఎలక్ట్రాన్లు | σ | π |
| స్వభావం | శాశ్వతం, పాక్షికం | తాత్కాలికం, పూర్తి |
| కారకం అవసరమా? | కాదు | అవును |
| పరిధి | సుమారు 3 కార్బన్ల తర్వాత మాయం | బహుబంధం వద్ద మాత్రమే |
| గుర్తులు | −I (లాగడం), +I (తోయడం) | +E, −E |
| సాధారణ ఉపయోగం | ఆమ్ల, క్షార బల క్రమాలు | C=C, C=O కు సంకలనంలో మొదటి దశ |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Nice Cats Find Clean Beds Inside": ప్రతి పదం మొదటి అక్షరం ఒక సమూహం: N = –NO₂, C = –CN, F = –F, C(lean) = –Cl, B = –Br, I = –I. ఇదే −I క్రమం: –NO₂ > –CN > –F > –Cl > –Br > –I.
"In-ductive stays In; Electro-meric comes on dEmand": ప్రేరేపిత ప్రభావం అణువులోనే శాశ్వతంగా ఉంటుంది; ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావం కారకం వచ్చినప్పుడు మాత్రమే (డిమాండ్ మీద) కనిపిస్తుంది.
"మూడు దాటితే ముగింపు" (Three and out): సుమారు మూడు కార్బన్ల తర్వాత ప్రేరేపిత ప్రభావం చనిపోతుంది.
"pK చిన్నది, K పెద్దది" (Low pK, big K): pKₐ చిన్నదైతే Kₐ పెద్దది, ఆమ్లం బలమైనది.
భావనల అనుసంధానం
Kₐ, pKₐ, లాగ్ స్కేల్ రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 6: సమతాస్థితి నుంచి వస్తాయి.
కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలు, ఫినాల్లు, ఆల్కహాల్ల ఆమ్లత్వానికి ఈ ప్రభావాలను రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 17: ఆక్సిజన్ కలిగిన కర్బన సమ్మేళనాలు లో వాడతారు.
అమీన్ల క్షారత్వం (ఆల్కైల్ సమూహాల +I vs ద్రావణీకరణం) రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 18: నైట్రోజన్ కలిగిన కర్బన సమ్మేళనాలు లో ఉంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I (సమూహం) ని జాబితా II (ప్రేరేపిత ప్రవర్తన) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. –C(CH₃)₃
B. –NO₂
C. –I
D. –F
జాబితా II:
(i) +I
(ii) −I, హాలోజన్లలో అతి బలహీనమైనది
(iii) −I, ఈ నాలుగింటిలో అత్యంత బలమైనది
(iv) −I, హాలోజన్లలో అత్యంత బలమైనది
(a) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (d) A-i, B-ii, C-iii, D-iv
32. జాబితా I (ఆమ్లం) ని జాబితా II (సుమారు pKₐ) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. Cl₃CCOOH
B. Cl₂CHCOOH
C. ClCH₂COOH
D. CH₃COOH
జాబితా II:
(i) 4.76
(ii) 2.9
(iii) 1.3
(iv) 0.65
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i
33. జాబితా I (వివరణ) ని జాబితా II (ప్రభావం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. σ ఎలక్ట్రాన్ల శాశ్వత స్థానభ్రంశం
B. π ఎలక్ట్రాన్ల తాత్కాలిక, పూర్తి స్థానభ్రంశం
C. C=C లోని π ఎలక్ట్రాన్లు H⁺ దాడి చేసే కార్బన్ వైపు కదులుతాయి
D. CN⁻ కార్బన్పై దాడి చేసినప్పుడు C=O లోని π ఎలక్ట్రాన్లు O పైకి కదులుతాయి
జాబితా II:
(i) +E ప్రభావం
(ii) ప్రేరేపిత ప్రభావం
(iii) −E ప్రభావం
(iv) ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావం
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii
34. జాబితా I (ఆమ్లం) ని జాబితా II (సుమారు pKₐ) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. 2-Chlorobutanoic ఆమ్లం
B. 3-Chlorobutanoic ఆమ్లం
C. 4-Chlorobutanoic ఆమ్లం
D. బ్యూటనోయిక్ ఆమ్లం
జాబితా II:
(i) 4.05
(ii) 2.86
(iii) 4.82
(iv) 4.52
(a) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (b) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ప్రేరేపిత ప్రభావం శాశ్వతం.
B. ప్రేరేపిత ప్రభావంలో σ ఎలక్ట్రాన్లు పాల్గొంటాయి.
C. దాడి చేసే కారకం ఉన్నప్పుడే ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావం పనిచేస్తుంది.
D. గొలుసు వెంట వెళ్ళే కొద్దీ ప్రేరేపిత ప్రభావం బలపడుతుంది.
E. ఆల్కైల్ సమూహాలు +I ప్రభావం చూపుతాయి.
(a) 4 (b) 3 (c) 5 (d) 2
36. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. FCH₂COOH, ClCH₂COOH కంటే బలమైన ఆమ్లం.
B. HCOOH, CH₃COOH కంటే బలహీనమైన ఆమ్లం.
C. CH₃COOH, CH₃CH₂COOH కంటే బలమైన ఆమ్లం.
D. తక్కువ pKₐ అంటే బలహీనమైన ఆమ్లం.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, B, C మాత్రమే (d) A, C మాత్రమే
37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఎసిటిక్ ఆమ్లానికి చేరిన ప్రతి అదనపు Cl దాని pKₐ ను తగ్గిస్తుంది.
B. నైట్రోఎసిటిక్ ఆమ్లం ఎసిటిక్ ఆమ్లం కంటే బలమైనది.
C. ట్రైక్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లం డైక్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లం కంటే బలహీనమైనది.
D. −I సమూహం కార్బాక్సిలేట్ అయాన్ను స్థిరపరుస్తుంది.
E. ఆల్కైల్ సమూహం యొక్క +I ప్రభావం కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాన్ని బలహీనపరుస్తుంది.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 5
38. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. H⁺ ఈథీన్పై దాడి చేసినప్పుడు π జంట H⁺ తో బంధించే కార్బన్ వైపు కదులుతుంది: +E ప్రభావం.
B. CN⁻ ప్రొపనోన్పై దాడి చేసినప్పుడు C=O π జంట ఆక్సిజన్పైకి కదులుతుంది: −E ప్రభావం.
C. కారకాన్ని తీసివేసిన తర్వాత కూడా ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావం ఉంటుంది.
D. ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావం σ ఎలక్ట్రాన్ల పాక్షిక స్థానభ్రంశం.
(a) A మాత్రమే (b) A, B మాత్రమే (c) A, B, C మాత్రమే (d) B, D మాత్రమే
39. P, Q, R అనేవి ఫ్లోరోఎసిటిక్, క్లోరోఎసిటిక్, అయోడోఎసిటిక్ ఆమ్లాలు, ఏదో ఒక క్రమంలో.
| ఆమ్లం | pKₐ |
|---|---|
| P | 3.2 |
| Q | 2.6 |
| R | 2.9 |
సరైన గుర్తింపు:
(a) P ఫ్లోరో, Q క్లోరో, R అయోడో (b) P క్లోరో, Q అయోడో, R ఫ్లోరో (c) P అయోడో, Q క్లోరో, R ఫ్లోరో (d) P అయోడో, Q ఫ్లోరో, R క్లోరో
40. ఒక గ్రాఫ్ ఎసిటిక్ ఆమ్లంపై ఉన్న Cl పరమాణువుల సంఖ్య (x-అక్షం: 0, 1, 2, 3) కు వ్యతిరేకంగా log Kₐ (y-అక్షం) ను చూపిస్తుంది. బిందువులు −4.76, −2.9, −1.3, −0.65. ట్రైక్లోరోఎసిటిక్ ఆమ్లం Kₐ, ఎసిటిక్ ఆమ్లం Kₐ కు సుమారు ఎన్ని రెట్లు?
(a) సుమారు 4 (b) సుమారు 1.3 × 10² (c) సుమారు 1.3 × 10⁴ (d) సుమారు 1.3 × 10⁶
41. ఒక చిత్రంలో Cl–C1–C2–C3 గొలుసు ఉంది; Cl పై δ−, C1 పై δ+, C2 పై δδ+, C3 పై δδδ+ అని గుర్తులు ఉన్నాయి. ఈ చిత్రం దేనిని సూచిస్తుంది?
(a) గొలుసు వెంట బలహీనపడే ప్రేరేపిత ప్రభావం (b) ఎలక్ట్రోమెరిక్ ప్రభావం (c) అనునాదం (d) అతిసంయుగ్మం
Q42–43 కోసం పేరా: ఒక ప్రయోగశాల బఫర్ కోసం నాలుగు ఆమ్లాలను పోలుస్తుంది: CH₃COOH (pKₐ 4.76), ClCH₂COOH (2.9), Cl₂CHCOOH (1.3), HCOOH (3.75).
42. ఆమ్ల బలం సరైన క్రమం:
(a) HCOOH > Cl₂CHCOOH > ClCH₂COOH > CH₃COOH (b) Cl₂CHCOOH > ClCH₂COOH > HCOOH > CH₃COOH (c) ClCH₂COOH > Cl₂CHCOOH > CH₃COOH > HCOOH (d) CH₃COOH > HCOOH > ClCH₂COOH > Cl₂CHCOOH
43. ClCH₂COOH Kₐ ను CH₃COOH Kₐ తో భాగిస్తే సుమారు:
(a) 2 (b) 19 (c) 72 (d) 186
44. కింది వాటిలో అత్యంత బలమైన ఆమ్లం:
(a) CH₃CH₂CHClCOOH (b) CH₃CHClCH₂COOH (c) ClCH₂CH₂CH₂COOH (d) CH₃CH₂CF₂COOH
45. +I ప్రభావం సరైన క్రమం:
(a) (CH₃)₃C– > (CH₃)₂CH– > CH₃CH₂– > CH₃– (b) CH₃– > CH₃CH₂– > (CH₃)₂CH– > (CH₃)₃C– (c) (CH₃)₂CH– > (CH₃)₃C– > CH₃CH₂– > CH₃– (d) CH₃CH₂– > CH₃– > (CH₃)₃C– > (CH₃)₂CH–
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | tert-బ్యూటైల్ +I; NO₂ అత్యంత బలమైన −I; I అతి బలహీన హాలోజన్; F అత్యంత బలమైన హాలోజన్ |
| 32 | a | ఎక్కువ Cl, తక్కువ pKₐ: 0.65, 1.3, 2.9, 4.76 |
| 33 | d | ప్రేరేపిత, ఎలక్ట్రోమెరిక్, +E, −E |
| 34 | b | దగ్గరి Cl, తక్కువ pKₐ: 2.86, 4.05, 4.52; మాతృ ఆమ్లం 4.82 |
| 35 | a | A, B, C, E సరైనవి; దూరంతో ప్రభావం తగ్గుతుంది |
| 36 | d | HCOOH, CH₃COOH కంటే బలమైనది; తక్కువ pKₐ బలమైనది |
| 37 | c | A, B, D, E సరైనవి; క్లోరో ఆమ్లాలలో Cl₃CCOOH అత్యంత బలమైనది |
| 38 | b | ఎలక్ట్రోమెరిక్ తాత్కాలికం, π ఎలక్ట్రాన్లు పాల్గొంటాయి |
| 39 | d | pKₐ లో F (2.6) < Cl (2.9) < I (3.2) |
| 40 | c | 10^(4.76 − 0.65) = 10^4.11 ≈ 1.3 × 10⁴ |
| 41 | a | ప్రతి కార్బన్తో పాక్షిక ఆవేశం తగ్గుతుంది: ప్రేరేపిత ప్రభావం |
| 42 | b | తక్కువ pKₐ ముందు: 1.3 < 2.9 < 3.75 < 4.76 |
| 43 | c | 10^(4.76 − 2.9) = 10^1.86 ≈ 72 |
| 44 | d | α-కార్బన్పై రెండు F పరమాణువులు అతి పెద్ద −I ప్రభావాన్ని ఇస్తాయి |
| 45 | a | అతుక్కున్న కార్బన్పై ఎక్కువ మిథైల్ సమూహాలు, ఎక్కువ +I |