అధ్యాయం 3: IUPAC నామకరణం (IUPAC Nomenclature)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
సాధారణ (వ్యావహారిక, trivial) పేర్లు క్రమబద్ధమైన IUPAC పేర్ల నుంచి ఎలా భిన్నంగా ఉంటాయి.
IUPAC పేరులోని నాలుగు భాగాలు: పూర్వప్రత్యయం (prefix), పద మూలం (word root), ప్రాథమిక ఉత్తరప్రత్యయం (primary suffix), ద్వితీయ ఉత్తరప్రత్యయం (secondary suffix).
మాతృ గొలుసును (parent chain) ఎలా ఎంచుకోవాలి, దానికి ఎలా సంఖ్యలు వేయాలి.
బహుప్రమేయ సమ్మేళనాలకు ప్రమేయ సమూహాల ప్రాధాన్యత క్రమం.
ఆల్కైల్ సమూహాలు, వలయాలు, సరళ బెంజీన్ ఉత్పన్నాలకు పేర్లు ఎలా పెట్టాలి.
3.1 సాధారణ పేర్లు, IUPAC పేర్లు
ప్రాచీన రసాయన శాస్త్రవేత్తలు సమ్మేళనాలకు అవి లభించిన వనరు ఆధారంగా పేర్లు పెట్టారు. ఫార్మిక్ ఆమ్లం చీమల నుంచి వచ్చింది (లాటిన్ formica). ఎసిటిక్ ఆమ్లం వినెగర్ నుంచి వచ్చింది (acetum). ఈ సాధారణ పేర్లు చిన్నవే కానీ నిర్మాణం గురించి ఏమీ చెప్పవు.
IUPAC పేర్లు క్రమబద్ధమైనవి. పేరు నుంచి కచ్చితంగా ఒకే ఒక నిర్మాణాన్ని గీయవచ్చు; నిర్మాణం నుంచి కచ్చితంగా ఒకే ఒక పేరు వస్తుంది.
| సాధారణ పేరు | నిర్మాణం | IUPAC పేరు |
|---|---|---|
| Formaldehyde | HCHO | Methanal |
| Acetaldehyde | CH₃CHO | Ethanal |
| Acetone | CH₃COCH₃ | Propan-2-one (propanone) |
| Formic acid | HCOOH | Methanoic acid |
| Acetic acid | CH₃COOH | Ethanoic acid |
| Ethyl alcohol | CH₃CH₂OH | Ethanol |
| Isopropyl alcohol | (CH₃)₂CHOH | Propan-2-ol |
| Acetylene | HC≡CH | Ethyne |
| Methyl cyanide | CH₃CN | Ethanenitrile |
| Diethyl ether | C₂H₅OC₂H₅ | Ethoxyethane |
| Chloroform | CHCl₃ | Trichloromethane |
| Isobutane | (CH₃)₂CHCH₃ | 2-Methylpropane |
| Neopentane | C(CH₃)₄ | 2,2-Dimethylpropane |
3.2 IUPAC పేరులోని భాగాలు
పద మూలం (Word root) మాతృ గొలుసులోని కార్బన్ల సంఖ్యను తెలుపుతుంది: meth (1), eth (2), prop (3), but (4), pent (5), hex (6), hept (7), oct (8), non (9), dec (10).
ప్రాథమిక ఉత్తరప్రత్యయం (Primary suffix) సంతృప్తతను తెలుపుతుంది: -ane (అన్నీ ఏకబంధాలు), -ene (C=C), -yne (C≡C).
ద్వితీయ ఉత్తరప్రత్యయం (Secondary suffix) ప్రధాన ప్రమేయ సమూహాన్ని సూచిస్తుంది: -ol, -al, -one, -oic acid మొదలైనవి.
పూర్వప్రత్యయాలు (Prefixes) ప్రతిక్షేపకాలను (substituents), తక్కువ ప్రాధాన్యత గల సమూహాలను అక్షర క్రమంలో సూచిస్తాయి.
ఉదాహరణ: CH₂=CH–CH₂OH అంటే prop + en + ol, దీన్ని prop-2-en-1-ol గా రాస్తారు. అచ్చుతో మొదలయ్యే భాగం ముందు "ene" లోని చివరి "e" ని తీసేస్తారు.
3.3 ఆల్కైల్ సమూహాలు (Alkyl groups)
ఆల్కేన్ నుంచి ఒక H ను తీసేస్తే ఆల్కైల్ సమూహం వస్తుంది.
| సమూహం | నిర్మాణం | గమనిక |
|---|---|---|
| Methyl | CH₃– | |
| Ethyl | CH₃CH₂– | |
| n-Propyl | CH₃CH₂CH₂– | |
| Isopropyl | (CH₃)₂CH– | మధ్య కార్బన్ వద్ద అతుకుతుంది |
| n-Butyl | CH₃CH₂CH₂CH₂– | |
| Isobutyl | (CH₃)₂CHCH₂– | |
| sec-Butyl | CH₃CH₂CH(CH₃)– | 2° కార్బన్ వద్ద అతుకుతుంది |
| tert-Butyl | (CH₃)₃C– | 3° కార్బన్ వద్ద అతుకుతుంది |
| Neopentyl | (CH₃)₃CCH₂– | |
| Vinyl (ethenyl) | CH₂=CH– | |
| Allyl (prop-2-enyl) | CH₂=CHCH₂– | |
| Phenyl | C₆H₅– | |
| Benzyl | C₆H₅CH₂– |
3.4 వివృత శృంఖల సమ్మేళనాలకు నియమాలు
ప్రధాన ప్రమేయ సమూహాన్ని గుర్తించండి: 3.5 లోని ప్రాధాన్యత పట్టిక సహాయంతో.
మాతృ గొలుసును ఎంచుకోండి. అది ప్రధాన సమూహంలోని కార్బన్ను తప్పక కలిగి ఉండాలి. అలాంటి గొలుసులలో ఎక్కువ బహుబంధాలు ఉన్నదాన్ని, తర్వాత అతి పొడవైనదాన్ని తీసుకోండి. రెండు గొలుసులు సమాన పొడవుగా ఉంటే, ఎక్కువ ప్రతిక్షేపకాలు ఉన్నదాన్ని తీసుకోండి.
గొలుసుకు సంఖ్యలు వేయండి: ప్రధాన సమూహానికి అల్పతమ స్థాన సంఖ్య (locant) రావాలి. తర్వాత బహుబంధాలకు అల్పతమ సంఖ్యలు. తర్వాత ప్రతిక్షేపకాలకు అల్పతమ సంఖ్యా సమితి (మొదటి భేద బిందువు నియమం).
ene, yne సమానమైతే ద్విబంధానికి తక్కువ సంఖ్య వస్తుంది.
స్థాన సంఖ్యలు పూర్తిగా సమానమైతే అక్షర క్రమంలో ముందు వచ్చే ప్రతిక్షేపకానికి తక్కువ సంఖ్య వస్తుంది.
పూర్వప్రత్యయాలను అక్షర క్రమంలో రాయండి. అక్షర క్రమం చూసేటప్పుడు di-, tri-, tetra-, sec-, tert- లను పట్టించుకోవద్దు. iso, neo పేరులో భాగం, వాటిని లెక్కించాలి (isopropyl ను i కింద ఉంచాలి).
పేరును కూర్చండి: సంఖ్యల మధ్య కామాలు, సంఖ్యలకూ పదాలకూ మధ్య హైఫన్లు, ఖాళీలు ఉండవు.

ఎడమవైపు అడుగులను పై నుంచి కిందకు అనుసరించండి; కుడి వరుస ప్రతి అడుగును ఒకే అణువుకు అన్వయిస్తూ 4-hydroxypentan-2-one వద్ద ముగుస్తుంది.
3.5 ప్రమేయ సమూహాల ప్రాధాన్యత పట్టిక
అణువులో ఒకటి కంటే ఎక్కువ ప్రమేయ సమూహాలు ఉంటే, ఈ జాబితాలో అతి పైన ఉన్నది ఉత్తరప్రత్యయం (suffix) అవుతుంది. మిగతావన్నీ పూర్వప్రత్యయాలు (prefixes) అవుతాయి.
| ప్రాధాన్యత | వర్గం | ఉత్తరప్రత్యయం (ప్రధాన సమూహంగా) | పూర్వప్రత్యయం (ప్రతిక్షేపకంగా) |
|---|---|---|---|
| 1 | కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం, –COOH | -oic acid | carboxy |
| 2 | సల్ఫోనిక్ ఆమ్లం, –SO₃H | -sulphonic acid | sulpho |
| 3 | ఎస్టర్, –COOR | alkyl -oate | alkoxycarbonyl |
| 4 | ఆమ్ల హాలైడ్, –COX | -oyl halide | halocarbonyl |
| 5 | అమైడ్, –CONH₂ | -amide | carbamoyl |
| 6 | నైట్రైల్, –CN | -nitrile | cyano |
| 7 | ఆల్డిహైడ్, –CHO | -al | formyl లేదా oxo |
| 8 | కీటోన్, >C=O | -one | oxo |
| 9 | ఆల్కహాల్, –OH | -ol | hydroxy |
| 10 | అమీన్, –NH₂ | -amine | amino |
| 11 | ఆల్కీన్, C=C | -ene | – |
| 12 | ఆల్కైన్, C≡C | -yne | – |
| ఎల్లప్పుడూ పూర్వప్రత్యయమే | –X, –NO₂, –OR, –R | లేదు | halo, nitro, alkoxy, alkyl |
త్వరిత జ్ఞాపక వరుస: ఆమ్లాలు, ఎస్టర్లు, ఆమ్ల హాలైడ్లు, అమైడ్లు, నైట్రైల్లు, ఆల్డిహైడ్లు, కీటోన్లు, ఆల్కహాల్లు, అమీన్లు. ఈథర్లు, హాలైడ్లు (–X), నైట్రో సమూహాలు ఎప్పుడూ ఉత్తరప్రత్యయం కావు.
–COOH, –CHO లేదా –CN లోని కార్బన్ గొలుసులో భాగం కాలేనప్పుడు (ఉదాహరణకు వలయంపై ఉన్నప్పుడు), ఉత్తరప్రత్యయాలు -carboxylic acid, -carbaldehyde, -carbonitrile అవుతాయి. కాబట్టి C₆H₁₁COOH అంటే cyclohexanecarboxylic acid.
3.6 వలయాలు, బెంజీన్ ఉత్పన్నాలు
కార్బన్ వలయానికి cyclo- అనే పూర్వప్రత్యయం వస్తుంది: cyclopropane, cyclohexene, cyclopentanol.
వలయంలో ప్రధాన సమూహానికి C1 వస్తుంది; తర్వాత బహుబంధాలకు అల్పతమ సంఖ్యలు. పక్క కార్బన్పై OH ఉన్న సైక్లోహెక్సీన్ అంటే cyclohex-2-en-1-ol.
చాలా బెంజీన్ ఉత్పన్నాలు అంగీకరించిన పేర్లనే ఉంచుకుంటాయి: toluene (C₆H₅CH₃), phenol (C₆H₅OH), aniline (C₆H₅NH₂), benzaldehyde (C₆H₅CHO), benzoic acid (C₆H₅COOH), anisole (C₆H₅OCH₃).
బెంజీన్ వలయంపై రెండు సమూహాలు: స్థానాలు 1,2 = ortho (o-), 1,3 = meta (m-), 1,4 = para (p-). కాబట్టి p-nitrophenol అంటే 4-nitrophenol, m-xylene అంటే 1,3-dimethylbenzene.
3.7 పేర్లు పెట్టిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 3.1: CH₃CH(CH₃)CH₂CH(CH₃)CH₃ కు పేరు పెట్టండి.
సాధన: అతి పొడవైన గొలుసు: 5 కార్బన్లు, pentane. ఏ చివర నుంచి లెక్కించినా మిథైల్లు C2, C4 పై ఉంటాయి. పేరు: 2,4-dimethylpentane.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.2: CH₃CH₂C(CH₃)₂CH(CH₃)CH₂CH₃ కు పేరు పెట్టండి.
సాధన: అతి పొడవైన గొలుసు: 6 కార్బన్లు, hexane. ఎడమ నుంచి మిథైల్లు 3, 3, 4 పై ఉంటాయి. కుడి నుంచి 3, 4, 4 పై. మొదటి భేద బిందువు వద్ద (రెండో సంఖ్య) 3, 4 కంటే తక్కువ. పేరు: 3,3,4-trimethylhexane.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.3: CH₃CH₂CH(C₂H₅)CH₂CH(CH₃)CH₂CH₃ కు పేరు పెట్టండి.
సాధన: అతి పొడవైన గొలుసు: 7 కార్బన్లు, heptane. ఏ చివర నుంచి లెక్కించినా ప్రతిక్షేపకాలు 3, 5 పై ఉంటాయి; పూర్తి సమానం. అక్షర క్రమం నిర్ణయిస్తుంది: ethyl, methyl కంటే ముందు వస్తుంది, కాబట్టి ethyl కు 3. పేరు: 3-ethyl-5-methylheptane.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.4: CH₂=CH–CH₂–C≡CH, HC≡C–CH=CH–CH₃ లకు పేర్లు పెట్టండి.
సాధన: మొదటి సమ్మేళనం: ఎడమ నుంచి ene 1, yne 4; కుడి నుంచి yne 1, ene 4. సమానం, కాబట్టి ద్విబంధానికి 1. పేరు: pent-1-en-4-yne. రెండో సమ్మేళనం: ఎడమ నుంచి yne 1, ene 3 అంటే {1, 3}; కుడి నుంచి {2, 4}. అల్పతమ సమితి గెలుస్తుంది. పేరు: pent-3-en-1-yne.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.5: CH₃COCH₂CH₂CHO కు పేరు పెట్టండి.
సాధన: ఆల్డిహైడ్ కీటోన్ కంటే ఉన్నతమైనది, కాబట్టి ఉత్తరప్రత్యయం -al, CHO కార్బన్ C1. దాని నుంచి లెక్కిస్తే C=O, C4 పై ఉంటుంది. పేరు: 4-oxopentanal.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.6: CH₃CH(OH)CH₂COCH₃ కు పేరు పెట్టండి.
సాధన: కీటోన్ ఆల్కహాల్ కంటే ఉన్నతమైనది. C=O కు 2 రావాలంటే కుడి నుంచి లెక్కించండి. అప్పుడు OH, C4 పై ఉంటుంది. పేరు: 4-hydroxypentan-2-one.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.7: CH₃COCH₂COOH, HOCH₂CH(NH₂)COOH లకు పేర్లు పెట్టండి.
సాధన: మొదటిది: ఆమ్లం ప్రధానం, COOH కార్బన్ C1, C=O C3 పై. పేరు: 3-oxobutanoic acid. రెండోది: ఆమ్లం ప్రధానం; NH₂ C2 పై, OH C3 పై. అక్షర క్రమం: amino ముందు, hydroxy తర్వాత. పేరు: 2-amino-3-hydroxypropanoic acid.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.8: CH₃CH₂CH(CHO)CH₂CH₃ కు పేరు పెట్టండి.
సాధన: గొలుసులో CHO కార్బన్ తప్పక ఉండాలి. అలాంటి అతి పొడవైన గొలుసు CHO–CH–CH₂–CH₃ (4 కార్బన్లు), C2 పై ఒక ethyl. పేరు: 2-ethylbutanal. ఆకర్షించే తప్పు జవాబు 3-formylpentane; అది ప్రధాన సమూహాన్ని పూర్వప్రత్యయంగా పెడుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.9: వీటికి పేర్లు పెట్టండి: (i) CH₃CH₂COOCH₃ (ii) NC–CH₂CH₂–COOH (iii) (CH₃)₂CHCH₂CH₂Br (iv) CH₂=CH–CN.
సాధన: (i) ఆమ్ల భాగంలో 3 కార్బన్లు (propanoate), ఆల్కహాల్ భాగం methyl: methyl propanoate. (ii) ఆమ్లం నైట్రైల్ కంటే ఉన్నతమైనది; COOH C1, CN C3 పై: 3-cyanopropanoic acid. (iii) Br కేవలం పూర్వప్రత్యయమే; అల్పతమ సంఖ్యలు Br ను 1 పై, methyl ను 3 పై ఉంచుతాయి: 1-bromo-3-methylbutane. (iv) CN కార్బన్ C1, ద్విబంధం C2 వద్ద మొదలవుతుంది: prop-2-enenitrile.
చదవడం సాధన చేయడానికి మరిన్ని పేర్లు
| నిర్మాణం | IUPAC పేరు |
|---|---|
| (CH₃)₃CCH₂OH | 2,2-Dimethylpropan-1-ol |
| CH₃CH(Cl)CH(CH₃)CH₂CH₃ | 2-Chloro-3-methylpentane |
| CH₃CH=CHCH₂OH | But-2-en-1-ol |
| HOCH₂CH₂COOH | 3-Hydroxypropanoic acid |
| OHC–CH₂–CH₂–CHO | Butanedial |
| HOOC–COOH | Ethanedioic acid |
| CH₃CH(NH₂)COOH | 2-Aminopropanoic acid |
| CH₃OCH₂CH₃ | Methoxyethane |
| CH₃CONHCH₃ | N-Methylethanamide |
| CH₂=CHCOOH | Prop-2-enoic acid |
| CH₃CH(CH₃)CH₂CH(C₂H₅)CH₂CH₃ | 4-Ethyl-2-methylhexane |
త్వరిత పునశ్చరణ
పేరు = పూర్వప్రత్యయాలు + పద మూలం + ప్రాథమిక ఉత్తరప్రత్యయం + ద్వితీయ ఉత్తరప్రత్యయం.
మాతృ గొలుసులో ప్రధాన సమూహం ఉండాలి, తర్వాత ఎక్కువ బహుబంధాలు, తర్వాత ఎక్కువ కార్బన్లు.
సంఖ్యల క్రమం: ప్రధాన సమూహం, తర్వాత బహుబంధాలు, తర్వాత ప్రతిక్షేపకాలు (అల్పతమ సమితి).
ene, yne సమానమైతే ద్విబంధానికి తక్కువ సంఖ్య. పూర్తి సమానమైతే అక్షర క్రమం నిర్ణయిస్తుంది.
ప్రాధాన్యత: ఆమ్లం > సల్ఫోనిక్ ఆమ్లం > ఎస్టర్ > ఆమ్ల హాలైడ్ > అమైడ్ > నైట్రైల్ > ఆల్డిహైడ్ > కీటోన్ > ఆల్కహాల్ > అమీన్.
halo, nitro, alkoxy ఎల్లప్పుడూ పూర్వప్రత్యయాలే.
అక్షర క్రమంలో di, tri, sec, tert లను వదిలేస్తారు; iso, neo లను వదలరు.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
ప్రధాన సమూహం కార్బన్ను వదిలేసిన అతి పొడవైన గొలుసును ఎంచుకోవడం (3-formylpentane లాగా).
ప్రధాన సమూహానికి ముందు ప్రతిక్షేపకాలకు తక్కువ సంఖ్యలు వచ్చేలా లెక్కించడం.
"2-hydroxypentan-4-one" అని రాయడం. కీటోన్ OH కంటే ఉన్నతమైనది, దానికి తక్కువ సంఖ్య రావాలి.
dimethyl ను d కింద అక్షర క్రమంలో ఉంచడం. అది m కింద వస్తుంది.
CH₃CH₂COOCH₃ ను ethyl ethanoate అనడం. ఏ వైపు ఆమ్ల భాగమో జాగ్రత్తగా చదవండి.
–CHO లోని ఆల్డిహైడ్ కార్బన్ కూడా గొలుసులో లెక్కలోకి వస్తుందని మర్చిపోవడం (butanal లో నాలుగు కార్బన్లు, మూడు కాదు).
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. ఐదు కార్బన్ల మాతృ గొలుసుకు పద మూలం (a) but (b) hex (c) prop (d) pent
2. కీటోన్కు ద్వితీయ ఉత్తరప్రత్యయం (a) -al (b) -ol (c) -oic acid (d) -one
3. CH₃CH₂CH₂OH యొక్క IUPAC పేరు (a) propan-1-ol (b) propan-2-ol (c) propanal (d) 1-propanone
4. ఏ సమూహాన్ని ఎల్లప్పుడూ పూర్వప్రత్యయంగా రాస్తారు? (a) –OH (b) –CHO (c) –COOH (d) –NO₂
5. ఉత్తరప్రత్యయానికి అత్యధిక ప్రాధాన్యత గల సమూహం ఏది? (a) –OH (b) –CHO (c) –COOH (d) –NH₂
6. HCHO యొక్క IUPAC పేరు (a) formaldehyde (b) methanol (c) methanal (d) ethanal
7. tert-butyl సమూహం (a) (CH₃)₃C– (b) (CH₃)₂CHCH₂– (c) CH₃CH₂CH(CH₃)– (d) (CH₃)₂CH–
8. ఎసిటిక్ ఆమ్లం యొక్క IUPAC పేరు (a) methanoic acid (b) propanoic acid (c) ethanoic acid (d) acetonic acid
9. –CN ప్రధాన సమూహం కానప్పుడు దాని పూర్వప్రత్యయం (a) nitro (b) amino (c) isocyano (d) cyano
10. CH₃OCH₃ యొక్క IUPAC పేరు (a) ethoxymethane (b) methoxymethane (c) methoxyethane (d) dimethoxy
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. (CH₃)₂CHCH₂CH(CH₃)₂ యొక్క IUPAC పేరు (a) 1,1,3,3-tetramethylpropane (b) 2,2-dimethylpentane (c) 2,4,4-trimethylbutane (d) 2,4-dimethylpentane
12. CH₃CH=CHCH₂OH యొక్క IUPAC పేరు (a) but-2-en-4-ol (b) but-3-en-1-ol (c) but-2-en-1-ol (d) 1-hydroxybut-2-ene
13. CH₂=CH–CH₂–C≡CH యొక్క IUPAC పేరు (a) pent-1-en-4-yne (b) pent-4-en-1-yne (c) pent-1-yn-4-ene (d) pent-4-yn-1-ene
14. CH₃COCH₂CH₂CHO యొక్క IUPAC పేరు (a) 2-oxopentanal (b) 4-oxopentanal (c) 5-oxopentan-2-one (d) 4-formylbutan-2-one
15. CH₃CH(OH)CH₂COCH₃ యొక్క IUPAC పేరు (a) 2-hydroxypentan-4-one (b) 4-oxopentan-2-ol (c) 4-hydroxypentan-3-one (d) 4-hydroxypentan-2-one
16. HC≡C–CH=CH–CH₃ యొక్క IUPAC పేరు (a) pent-2-en-4-yne (b) pent-1-yn-3-ene (c) pent-3-en-1-yne (d) pent-3-yn-1-ene
17. CH₃CH₂COOCH₃ యొక్క IUPAC పేరు (a) ethyl ethanoate (b) propyl methanoate (c) methyl propanoate (d) methyl ethanoate
18. NC–CH₂CH₂–COOH యొక్క IUPAC పేరు (a) 3-carboxypropanenitrile (b) 1-cyanopropanoic acid (c) 2-cyanopropanoic acid (d) 3-cyanopropanoic acid
19. (CH₃)₂CHCH₂CH₂Br యొక్క IUPAC పేరు (a) 4-bromo-2-methylbutane (b) 1-bromo-2-methylbutane (c) 1-bromo-3,3-dimethylpropane (d) 1-bromo-3-methylbutane
20. CH₃CH₂CH(CHO)CH₂CH₃ యొక్క IUPAC పేరు (a) 3-formylpentane (b) 2-ethylbutanal (c) 3-ethylbutanal (d) 1-ethylbutanal
21. CH₃CH₂CH(C₂H₅)CH₂CH(CH₃)CH₂CH₃ యొక్క IUPAC పేరు (a) 5-ethyl-3-methylheptane (b) 3-methyl-5-ethylheptane (c) 2,4-diethylhexane (d) 3-ethyl-5-methylheptane
22. ఐసోబ్యూటైల్ ఆల్కహాల్ (CH₃)₂CHCH₂OH యొక్క IUPAC పేరు (a) butan-2-ol (b) 2-methylpropan-2-ol (c) 1-methylpropan-1-ol (d) 2-methylpropan-1-ol
స్థాయి 3: సవాలు
23. CH₃COCH₂COOH యొక్క IUPAC పేరు (a) 1-carboxypropan-2-one (b) 3-oxobutanoic acid (c) 2-oxobutanoic acid (d) butan-3-one-1-oic acid
24. HOCH₂CH(NH₂)COOH యొక్క IUPAC పేరు (a) 2-amino-3-hydroxypropanoic acid (b) 3-hydroxy-2-aminopropanoic acid (c) 2-amino-1-hydroxypropanoic acid (d) 1-amino-2-hydroxypropanoic acid
25. CH₃CH₂C(CH₃)₂CH(CH₃)CH₂CH₃ యొక్క IUPAC పేరు (a) 3,4,4-trimethylhexane (b) 3,3,4-trimethylhexane (c) 2-ethyl-3,3-dimethylpentane (d) 4-ethyl-3,3-dimethylpentane
26. ఒక సైక్లోహెక్సీన్ వలయంలో C=C కి వెంటనే ఉన్న కార్బన్పై –OH ఉంది. దాని IUPAC పేరు (a) cyclohex-1-en-3-ol (b) cyclohex-3-en-1-ol (c) cyclohex-2-en-1-ol (d) 3-hydroxycyclohexene
27. CH₂=CH–CN యొక్క IUPAC పేరు (a) prop-1-en-3-nitrile (b) prop-2-enenitrile (c) prop-1-enenitrile (d) 1-cyanoethene
28. ఏ పేరు IUPAC నియమాలను సరిగ్గా పాటిస్తుంది? (a) 2-Ethylpentane (b) 3-Methylbut-3-ene (c) 2,2-Dimethylpropane (d) Pentan-4-one
29. ప్రతిపాదన (A): CH₂=CH–CH₂–C≡CH లో ద్విబంధానికి స్థాన సంఖ్య 1 వస్తుంది.
కారణం (R): ene, yne స్థాన సంఖ్యలు సమానమైతే ద్విబంధానికి తక్కువ సంఖ్య వస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: C=O (కీటోన్), –OH రెండూ ఉన్న అణువులో కీటోన్ను ఉత్తరప్రత్యయంగా పేర్కొంటారు.
వాక్యం II: –OCH₃ సమూహం ఒక్కటే ఉన్నప్పుడు దాన్ని ఉత్తరప్రత్యయంగా పేర్కొనవచ్చు.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | d | pent = 5 |
| 2 | d | కీటోన్ ఉత్తరప్రత్యయం -one |
| 3 | a | 3-కార్బన్ గొలుసులో C1 పై OH |
| 4 | d | nitro ఎప్పుడూ ఉత్తరప్రత్యయం కాదు |
| 5 | c | కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం పట్టికలో అగ్రస్థానం |
| 6 | c | ఒక కార్బన్ + -al |
| 7 | a | 3° కార్బన్ ద్వారా అతుకుతుంది |
| 8 | c | రెండు కార్బన్లు, -oic acid |
| 9 | d | ప్రతిక్షేపకంగా –CN అంటే cyano |
| 10 | b | alkoxy పూర్వప్రత్యయం + మాతృ ఆల్కేన్ |
| 11 | d | ఐదు కార్బన్ల గొలుసు, 2, 4 పై methylలు |
| 12 | c | OH కు 1, ద్విబంధం 2 వద్ద మొదలవుతుంది |
| 13 | a | సమానతలో ద్విబంధానికి ప్రాధాన్యం |
| 14 | b | CHO C1, C=O C4 వద్ద |
| 15 | d | కీటోన్ ఆల్కహాల్ కంటే ఉన్నతమైనది, స్థాన సంఖ్య 2 |
| 16 | c | అల్పతమ సమితి {1, 3}, {2, 4} కంటే మేలు |
| 17 | c | propanoic acid + methanol ఎస్టర్ |
| 18 | d | COOH C1, CN C3 పై |
| 19 | d | Br C1 పై, methyl C3 పై |
| 20 | b | గొలుసులో CHO కార్బన్ ఉండాలి |
| 21 | d | 3, 5 వద్ద సమానం; అక్షర క్రమంలో ethyl ముందు |
| 22 | d | మూడు కార్బన్ల గొలుసు, C1 పై OH, C2 పై methyl |
| 23 | b | ఆమ్లం C1, C3 పై oxo |
| 24 | a | అక్షర క్రమంలో amino, hydroxy కంటే ముందు |
| 25 | b | {3, 3, 4}, {3, 4, 4} కంటే మేలు |
| 26 | c | OH కు C1, తర్వాత C=C 2 వద్ద |
| 27 | b | CN కార్బన్ C1, C=C 2 వద్ద |
| 28 | c | మిగతావాటిలో గొలుసు లేదా సంఖ్యలు తప్పు |
| 29 | a | R లోని నియమమే నేరుగా A ను ఇస్తుంది |
| 30 | c | alkoxy ఎల్లప్పుడూ పూర్వప్రత్యయమే |
అధ్యాయం 3 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
సాధారణ పేర్లు వనరుల నుంచి వచ్చాయి (ఫార్మిక్ ఆమ్లం చీమల నుంచి, ఎసిటిక్ ఆమ్లం వినెగర్ నుంచి); IUPAC పేర్లు నిర్మాణం నుంచి వస్తాయి.
IUPAC పేరు = పూర్వప్రత్యయాలు + పద మూలం + ప్రాథమిక ఉత్తరప్రత్యయం (-ane, -ene, -yne) + ద్వితీయ ఉత్తరప్రత్యయం (ప్రధాన సమూహం).
పద మూలాలు: meth 1, eth 2, prop 3, but 4, pent 5, hex 6, hept 7, oct 8, non 9, dec 10.
మాతృ గొలుసు: ప్రధాన సమూహాన్ని, ఎక్కువ బహుబంధాలను కలిగిన అతి పొడవైన గొలుసు; సమానమైతే ఎక్కువ ప్రతిక్షేపకాలు ఉన్న గొలుసు.
సంఖ్యలు: అల్పతమ స్థాన సంఖ్య ముందు ప్రధాన సమూహానికి, తర్వాత బహుబంధాలకు, తర్వాత ప్రతిక్షేపకాలకు (మొదటి భేద బిందువు).
ene, yne సమానమైతే ద్విబంధం తక్కువ సంఖ్య తీసుకుంటుంది.
ప్రతిక్షేపక పూర్వప్రత్యయాలు అక్షర క్రమంలో. di, tri, tetra, sec, tert వదిలేస్తారు; iso, neo లెక్కలోకి వస్తాయి.
ప్రాధాన్యత: ఆమ్లం > ఆన్హైడ్రైడ్ > ఎస్టర్ > ఆమ్ల హాలైడ్ > అమైడ్ > నైట్రైల్ > ఆల్డిహైడ్ > కీటోన్ > ఆల్కహాల్ > అమీన్.
Halo (–X), nitro (–NO₂), alkoxy (–OR) ఎల్లప్పుడూ పూర్వప్రత్యయాలే, ఎప్పుడూ ఉత్తరప్రత్యయాలు కావు.
–CHO, –COOH, –CN లోని కార్బన్ గొలుసులో ఉంటే: -al, -oic acid, -nitrile. వలయానికి అతుకున్నప్పుడు: -carbaldehyde, -carboxylic acid, -carbonitrile.
ఎస్టర్లు: alkyl (ఆల్కహాల్ నుంచి) + alkanoate (ఆమ్లం నుంచి): CH₃COOC₂H₅ అంటే ethyl ethanoate.
బెంజీన్ ఉత్పన్నాలు: 1,2 = ortho, 1,3 = meta, 1,4 = para.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| సమూహం | ఉత్తరప్రత్యయంగా | పూర్వప్రత్యయంగా |
|---|---|---|
| –COOH | -oic acid | carboxy |
| –COOR | -oate | alkoxycarbonyl |
| –COX | -oyl halide | halocarbonyl |
| –CONH₂ | -amide | carbamoyl |
| –CN | -nitrile | cyano |
| –CHO | -al | formyl (లేదా oxo) |
| >C=O | -one | oxo |
| –OH | -ol | hydroxy |
| –NH₂ | -amine | amino |
| –X, –NO₂, –OR | ఎప్పుడూ కాదు | halo, nitro, alkoxy |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"All Angry Elephants Hate Ants, Not Always Kind At All": ప్రతి పదం మొదటి అక్షరం వరుసగా: Acid (ఆమ్లం), Anhydride (ఆన్హైడ్రైడ్), Ester (ఎస్టర్), Halide (ఆమ్ల హాలైడ్), Amide (అమైడ్), Nitrile (నైట్రైల్), Aldehyde (ఆల్డిహైడ్), Ketone (కీటోన్), Alcohol (ఆల్కహాల్), Amine (అమీన్): ఇదే ప్రాధాన్యత క్రమం.
"Monkeys Eat Peeled Bananas": Meth (1), Eth (2), Prop (3), But (4); ఐదు నుంచి గ్రీక్ సంఖ్యలు (pent, hex …).
"HNA are never at the end": Halo, Nitro, Alkoxy సమూహాలు ఎప్పుడూ పూర్వప్రత్యయాలే, చివర రావు.
"O-M-P = 2-3-4": ortho 1,2; meta 1,3; para 1,4.
"Dee and Tee don't count, Iso does": అక్షర క్రమంలో di, tert లను వదిలేస్తారు; iso ని వదలరు.
భావనల అనుసంధానం
ఆల్కీన్లు, ఆల్కైన్లు, బెంజీన్ ఉత్పన్నాల నామకరణం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 15: హైడ్రోకార్బన్లలో అంతటా వాడతారు.
ఆల్కహాల్లు, ఆల్డిహైడ్లు, కీటోన్లు, ఆమ్లాల పేర్లు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 17: ఆక్సిజన్ కలిగిన కర్బన సమ్మేళనాలలో మళ్ళీ వస్తాయి.
అమీన్లు, అమైడ్లు, నైట్రైల్లకు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 18: నైట్రోజన్ కలిగిన కర్బన సమ్మేళనాలలో ఇదే విధంగా పేర్లు పెడతారు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I (సమ్మేళనం) ని జాబితా II (IUPAC పేరు) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. CH₃CH₂CH₂CHO
B. CH₃COCH₂CH₃
C. CH₃CH₂COOCH₃
D. CH₃CH₂CN
జాబితా II:
(i) Methyl propanoate
(ii) Butanal
(iii) Propanenitrile
(iv) Butan-2-one
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii
32. జాబితా I (ఆల్కైల్ సమూహం) ని జాబితా II (నిర్మాణం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. Isopropyl
B. sec-Butyl
C. Isobutyl
D. tert-Butyl
జాబితా II:
(i) CH₃CH₂CH(CH₃)–
(ii) (CH₃)₃C–
(iii) (CH₃)₂CH–
(iv) (CH₃)₂CHCH₂–
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-iii, B-ii, C-iv, D-i
33. జాబితా I (ప్రధాన సమూహం) ని జాబితా II (ఉత్తరప్రత్యయం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. –COOH
B. –CONH₂
C. –CN
D. –OH
జాబితా II:
(i) -amide
(ii) -nitrile
(iii) -ol
(iv) -oic acid
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (c) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
34. జాబితా I (సమూహం, ప్రధానం కాదు) ని జాబితా II (పూర్వప్రత్యయం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. –CHO
B. –OH
C. –NH₂
D. గొలుసులో >C=O
జాబితా II:
(i) hydroxy
(ii) oxo
(iii) formyl
(iv) amino
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ప్రతిక్షేపకాలను అక్షర క్రమంలో ఉంచేటప్పుడు గుణక పూర్వప్రత్యయం "di" ని వదిలేస్తారు.
B. ప్రతిక్షేపకాలను అక్షర క్రమంలో ఉంచేటప్పుడు "iso" ని వదిలేస్తారు.
C. Halo, nitro సమూహాలను ఎల్లప్పుడూ పూర్వప్రత్యయాలుగా రాస్తారు.
D. HCOOCH₂CH₃ అంటే ethyl methanoate.
E. –CHO వలయానికి అతుకున్నప్పుడు -carbaldehyde ఉత్తరప్రత్యయం వాడతారు.
(a) 4 (b) 3 (c) 2 (d) 5
36. సరైన పేర్ల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. CH₂=CH–CH₂–C≡CH అంటే pent-1-en-4-yne.
B. HC≡C–CH₂–CH=CH₂ అంటే pent-4-en-1-yne.
C. CH₃CH(OH)CH₂CHO అంటే 3-hydroxybutanal.
D. CH₃COCH₂COOH అంటే 3-oxobutanoic acid.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) C, D మాత్రమే
37. కింది పేర్లలో ఎన్ని సరైనవి?
A. (CH₃)₂CHCH₂CH₃: 2-methylbutane
B. CH₃CH₂CH(CH₃)CH₂CH₃: 3-methylpentane
C. ClCH₂CH₂Cl: 1,2-dichloroethane
D. (CH₃)₃CCH₂OH: 2,2-dimethylpropan-1-ol
E. CH₃CH(Cl)CH₂CH₃: 3-chlorobutane
(a) 2 (b) 3 (c) 5 (d) 4
38. సరైన ప్రాధాన్యత వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి (ఉన్నత సమూహం ముందు).
A. కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం > ఎస్టర్ > అమైడ్ > నైట్రైల్
B. కీటోన్ > ఆల్డిహైడ్
C. ఆల్కహాల్ > అమీన్
D. అమైడ్ > ఆమ్ల హాలైడ్
(a) A, B మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) B, D మాత్రమే
39. ఒక విద్యార్థి నామకరణ వర్క్షీట్ కింద ఇవ్వబడింది.
| నిర్మాణం | రాసిన పేరు |
|---|---|
| CH₃CH₂CH(CH₃)CHO | 2-methylbutanal |
| CH₃CH(Br)CH₂CH₃ | 2-bromobutane |
| (CH₃)₂C(OH)CH₂CH₃ | 2-methylbutan-2-ol |
| CH₂=CHCH₂OH | prop-1-en-3-ol |
వర్క్షీట్లో ఎన్ని పేర్లు సరైనవి?
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
40. ఒక చిత్రంలో బెంజీన్ వలయంలో ఒక కార్బన్పై –COOH, దాని నుంచి రెండు స్థానాల దూరంలో ఉన్న కార్బన్పై –Cl (1,3 సంబంధం) ఉన్నాయి. దాని IUPAC పేరు:
(a) 1-chloro-3-carboxybenzene (b) 2-chlorobenzoic acid (c) 4-chlorobenzoic acid (d) 3-chlorobenzoic acid
41. ఒక నామకరణ ఫ్లోచార్ట్లో నాలుగు అడుగులు ఉన్నాయి: (1) ప్రధాన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి, (2) మాతృ గొలుసును ఎంచుకోండి, (3) సంఖ్యలు వేయండి, (4) పూర్వప్రత్యయాలను అక్షర క్రమంలో రాయండి. HOCH₂CH₂COCH₃ కు అడుగు 1 సరైన ఫలితం, చివరి పేరు:
(a) కీటోన్ ప్రధానం; 4-hydroxybutan-2-one (b) ఆల్కహాల్ ప్రధానం; 3-oxobutan-1-ol (c) రెండూ ఉత్తరప్రత్యయాలే; butan-1-ol-3-one (d) కీటోన్ ప్రధానం; 1-hydroxybutan-3-one
Q42–43 కోసం పేరా: ఒక స్పోర్ట్స్ డ్రింక్ లేబుల్పై అమైనో ఆమ్లం అలనిన్ CH₃–CH(NH₂)–COOH ఉంది. ఒక రసాయన శాస్త్రవేత్త ప్రయోగశాల మధ్యస్థంగా దాని మిథైల్ ఎస్టర్ CH₃–CH(NH₂)–COOCH₃ ను కూడా తయారు చేస్తాడు.
42. అలనిన్ IUPAC పేరు:
(a) 3-aminopropanoic acid (b) 2-aminopropanoic acid (c) 2-carboxyethanamine (d) 1-aminopropanoic acid
43. మిథైల్ ఎస్టర్ IUPAC పేరు:
(a) Methyl 2-aminopropanoate (b) 2-Aminopropyl methanoate (c) Methyl 3-aminopropanoate (d) 2-Aminopropanoic methyl ester
44. CH₃–CH(CH₃)–CH(CH₂CH₃)–CH₂–CH₃ యొక్క IUPAC పేరు:
(a) 2-Methyl-3-ethylpentane (b) 3-Ethyl-4-methylpentane (c) 3-Isopropylpentane (d) 3-Ethyl-2-methylpentane
45. CH₃–CH=CH–CO–CH₃ యొక్క IUPAC పేరు:
(a) Pent-2-en-4-one (b) Pent-3-en-2-one (c) 2-Oxopent-3-ene (d) Pent-3-en-4-one
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | d | Butanal, butan-2-one, methyl propanoate, propanenitrile |
| 32 | a | Isopropyl (CH₃)₂CH–; sec-butyl CH₃CH₂CH(CH₃)–; isobutyl (CH₃)₂CHCH₂–; tert-butyl (CH₃)₃C– |
| 33 | c | -oic acid, -amide, -nitrile, -ol |
| 34 | b | formyl, hydroxy, amino, oxo |
| 35 | a | A, C, D, E సరైనవి; అక్షర క్రమంలో iso ని లెక్కిస్తారు |
| 36 | c | B అనేది A లాంటి అణువే; 1,4 సమానతలో ద్విబంధానికి తక్కువ సంఖ్య |
| 37 | d | E నిజానికి 2-chlorobutane; మిగతా నాలుగూ సరైనవి |
| 38 | b | ఆల్డిహైడ్ కీటోన్ కంటే ఉన్నతం; ఆమ్ల హాలైడ్ అమైడ్ కంటే ఉన్నతం |
| 39 | c | చివరిది prop-2-en-1-ol అవ్వాలి (–OH కు అల్పతమ స్థాన సంఖ్య) |
| 40 | d | –COOH కార్బన్ benzoic acid లో C1; Cl C3 వద్ద |
| 41 | a | కీటోన్ ఆల్కహాల్ కంటే ఉన్నతం; CH₃ చివర నుంచి లెక్కిస్తే C=O 2 వద్ద, OH 4 వద్ద |
| 42 | b | COOH కార్బన్ C1, కాబట్టి NH₂ C2 పై |
| 43 | a | ఎస్టర్ అమీన్ కంటే ఉన్నతం: methyl + 2-aminopropanoate |
| 44 | d | రెండు ఐదు-కార్బన్ గొలుసులు సమానం; రెండు ప్రతిక్షేపకాలు ఉన్నదాన్ని తీసుకోండి; అక్షర క్రమంలో ethyl ముందు |
| 45 | b | C=O చివర నుంచి లెక్కించండి: C=O 2 వద్ద, C=C 3 వద్ద |