అధ్యాయం 2: హాలోఆల్కేన్లు మరియు హాలోఎరీన్ల తయారీ (Preparation of Haloalkanes and Haloarenes)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
HX, PCl₃, PCl₅, SOCl₂ తో ఆల్కహాల్లు ఆల్కైల్ హాలైడ్లుగా ఎలా మారతాయి, ఏ కారకం ఏ పనికి తగినది.
ఆల్కేన్లు, ఆల్కీన్ల నుంచి ఆల్కైల్ హాలైడ్లు ఎలా వస్తాయి: స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక హాలోజనీకరణం, HX మరియు X₂ సంకలనం, అల్లైలిక్ ప్రతిక్షేపణ.
హాలోజన్ వినిమయ చర్యలు: అయోడైడ్ల కోసం Finkelstein, ఫ్లోరైడ్ల కోసం Swarts.
ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ ద్వారా, డయజోనియం లవణాల నుంచి (Sandmeyer) హాలోఎరీన్లు ఎలా తయారవుతాయి.
సరైన మార్గాన్ని ఎంచుకోవడం, ప్రధాన ఉత్పన్నాన్ని ఊహించడం, సరళమైన స్టోయికియోమెట్రీ లెక్కలతో సహా.
2.1 ఆల్కహాల్ల నుంచి: అతి ఉపయోగకరమైన మార్గం
ఆల్కహాల్లో –OH సమూహం ఉంటుంది. దానిని –X తో మార్చితే ఆల్కైల్ హాలైడ్ వస్తుంది. –OH స్వయంగా బలహీనమైన నిష్క్రమించే సమూహం, కాబట్టి ఇక్కడ ప్రతి కారకం ముందుగా దానిని సులభంగా వెళ్లిపోయే రూపంలోకి మారుస్తుంది.
(a) హైడ్రోజన్ హాలైడ్లతో (HX)
HCl, 1° మరియు 2° ఆల్కహాల్లతో నెమ్మదిగా చర్య జరుపుతుంది. దీనికి అనార్ద్ర ZnCl₂ ఉత్ప్రేరకం (Catalyst) అవసరం (Groove పద్ధతి). ZnCl₂ ఒక లూయిస్ ఆమ్లం; అది ఆక్సిజన్ను పట్టుకుని C–O బంధం విడిపోవడానికి సహాయపడుతుంది.
3° ఆల్కహాల్లు గాఢ HCl తో మాత్రమే, గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద కూడా చర్య జరుపుతాయి. tert-బ్యూటైల్ ఆల్కహాల్ను గాఢ HCl తో కలిపి కుదిపితే tert-బ్యూటైల్ క్లోరైడ్ వేరుపడుతుంది.
HBr సాధారణంగా ఫ్లాస్క్లోనే NaBr, H₂SO₄ నుంచి తయారు చేస్తారు. ఆల్కహాల్ను ఈ మిశ్రమంలో పశ్చవాహనం (reflux) చేస్తారు.
HI ను KI, 95% H₃PO₄ నుంచి తయారు చేస్తారు. H₂SO₄ వాడరు, ఎందుకంటే అది HI ని I₂ గా ఆక్సీకరణం చేస్తుంది.
గుర్తుంచుకోవలసిన రెండు క్రమాలు:
ఆల్కహాల్ల చర్యాశీలత: 3° > 2° > 1° (3°, 2° లకు చర్య కార్బోకాటయాన్ల ద్వారా జరుగుతుంది).
ఆమ్లాల చర్యాశీలత: HI > HBr > HCl (HI అతి బలమైన ఆమ్లం, I⁻ ఉత్తమ కేంద్రక ప్రియం).
(b) ఫాస్పరస్ హాలైడ్లతో
PBr₃, PI₃ లను నిల్వ ఉంచడం కష్టం (అస్థిరం). వాటిని ఫ్లాస్క్లోనే ఎర్ర భాస్వరం, Br₂ లేదా I₂ నుంచి తయారు చేస్తారు.
(c) థాయోనైల్ క్లోరైడ్తో (Darzens పద్ధతి)
ఆల్కైల్ క్లోరైడ్లకు ఇది ఉత్తమ ప్రయోగశాల మార్గం. రెండు ఉప ఉత్పన్నాలూ (by-products) వాయువులే. అవి బుడగలుగా బయటకు పోయి దాదాపు శుద్ధమైన R–Cl ను వదులుతాయి. PCl₃ లేదా PCl₅ వాడితే ఉత్పన్నాన్ని H₃PO₃ లేదా POCl₃ నుంచి స్వేదనం (distillation) ద్వారా వేరుచేయాలి. పిరిడిన్ HCl ను గ్రహిస్తుంది.
| కారకం | ఉప ఉత్పన్నాలు | దేనికి ఉత్తమం | గమనికలు |
|---|---|---|---|
| HCl + అనార్ద్ర ZnCl₂ | H₂O | 1°, 2° ఆల్కహాల్ల నుంచి క్లోరైడ్లు | 3° కి ZnCl₂ అవసరం లేదు |
| NaBr + H₂SO₄ (HBr) | H₂O | బ్రోమైడ్లు | పశ్చవాహనం |
| KI + H₃PO₄ (HI) | H₂O | అయోడైడ్లు | H₂SO₄ వద్దు: అది HI ని ఆక్సీకరిస్తుంది |
| PCl₃ | H₃PO₃ | క్లోరైడ్లు | 1 mol PCl₃ కు 3 mol ROH |
| PCl₅ | POCl₃, HCl | క్లోరైడ్లు | 1 mol PCl₅ కు 1 mol ROH |
| ఎర్ర P + Br₂ / I₂ | H₃PO₃ | బ్రోమైడ్లు, అయోడైడ్లు | PX₃ అక్కడికక్కడే (in situ) తయారవుతుంది |
| SOCl₂ + పిరిడిన్ | SO₂, HCl (వాయువులు) | శుద్ధ క్లోరైడ్లు | ఉత్తమ పద్ధతి |
ఫినాల్లు భిన్నంగా ఉంటాయి. ఫినాల్ను HCl తో వేడి చేసి క్లోరోబెంజీన్ తయారు చేయలేరు. అనునాదం వల్ల ఫినాల్లోని C–O బంధానికి పాక్షిక ద్విబంధ లక్షణం ఉంటుంది, కాబట్టి ఈ విధంగా విడగొట్టలేనంత బలంగా ఉంటుంది. ఫినాల్తో PCl₅ ఎక్కువగా ట్రైఫెనైల్ ఫాస్ఫేట్ను, కొద్దిగా మాత్రమే క్లోరోబెంజీన్ను ఇస్తుంది.
2.2 హైడ్రోకార్బన్ల నుంచి
(a) ఆల్కేన్ల స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక హాలోజనీకరణం (Free radical halogenation)
UV కాంతి లేదా వేడిలో Cl₂ లేదా Br₂ తో ఆల్కేన్ స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక గొలుసు చర్య ద్వారా H ను X తో మారుస్తుంది (పుస్తకం 15). సమస్య నియంత్రణ. అన్ని రకాల H లూ ప్రతిక్షేపించబడవచ్చు, మరింత ప్రతిక్షేపణ డై-, పాలీహాలైడ్లను కూడా ఇస్తుంది. బ్యూటేన్ 1-chlorobutane, 2-chlorobutane రెండింటినీ, ఇంకా ఎక్కువ క్లోరినీకరణం చెందిన ఉత్పన్నాలను ఇస్తుంది. కాబట్టి ఇది ప్రయోగశాలలో మంచి పద్ధతి కాదు; మిశ్రమాలను వేరుచేయగల పరిశ్రమల్లో మాత్రం వాడతారు.
అన్ని H పరమాణువులూ ఒకే రేటుతో చర్య జరపవు. గది ఉష్ణోగ్రత దగ్గర క్లోరినీకరణంలో ప్రతి H కి సాపేక్ష రేటు సుమారుగా 1° : 2° : 3° = 1 : 3.8 : 5. ఇది ప్రాతిపదిక స్థిరత్వాన్ని అనుసరిస్తుంది. బ్రోమినీకరణం 3° H కు చాలా ఎక్కువ వరణాత్మకం (selective).
(b) ఆల్కీన్లకు HX సంకలనం
HX, C=C మీదుగా సంకలనం చెందుతుంది. అసమాన ఆల్కీన్లకు మార్కోనికాఫ్ నియమం వర్తిస్తుంది: ఇప్పటికే ఎక్కువ H పరమాణువులు ఉన్న కార్బన్కు H, మరో కార్బన్కు X వెళ్తాయి (ఎక్కువ స్థిరమైన కార్బోకాటయాన్ ద్వారా).
పెరాక్సైడ్ సమక్షంలో HBr తో సంకలనం స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదికల ద్వారా జరిగి, మార్కోనికాఫ్ వ్యతిరేకంగా సాగుతుంది (Kharasch లేదా పెరాక్సైడ్ ప్రభావం). ఇది HBr తో మాత్రమే జరుగుతుంది, HCl లేదా HI తో కాదు.
(c) హాలోజన్ల సంకలనం
CCl₄ లోని బ్రోమిన్ C=C కు సంకలనం చెంది విసినల్ డైబ్రోమైడ్ను ఇస్తుంది. బ్రోమిన్ ఎరుపు-గోధుమ రంగు అదృశ్యమవుతుంది; ఇదే అసంతృప్తతకు ప్రయోగశాల పరీక్ష.
(d) అల్లైలిక్ ప్రతిక్షేపణ
అధిక ఉష్ణోగ్రత (సుమారు 773 K) వద్ద క్లోరిన్ ప్రొపీన్కు సంకలనం చెందదు. దానికి బదులు అల్లైలిక్ H ను ప్రతిక్షేపిస్తుంది, ఎందుకంటే అల్లైల్ ప్రాతిపదిక అనునాదం వల్ల స్థిరపడుతుంది.
2.3 హాలోజన్ వినిమయం
Finkelstein చర్య: అయోడైడ్ల తయారీ. ఆల్కైల్ క్లోరైడ్ లేదా బ్రోమైడ్ను పొడి ఎసిటోన్లో NaI తో వేడి చేస్తారు.
రహస్యం ద్రావణీయతలో ఉంది. NaI పొడి ఎసిటోన్లో కరుగుతుంది, కానీ NaCl, NaBr కరగవు. అవి అవక్షేపంగా పడతాయి. ఒక ఉత్పన్నం తొలగిపోవడం సమతాస్థితిని ముందుకు నెడుతుంది (Le Chatelier). నీటిని దూరంగా ఉంచాలి; లేకపోతే NaCl నీటిలో కరిగి చర్య వెనక్కి జరుగుతుంది.
Swarts చర్య: ఫ్లోరైడ్ల తయారీ. ఆల్కైల్ క్లోరైడ్ లేదా బ్రోమైడ్ను AgF, Hg₂F₂, CoF₂ లేదా SbF₃ వంటి లోహ ఫ్లోరైడ్తో వేడి చేస్తారు.
F₂ తో నేరుగా ఫ్లోరినీకరణం నియంత్రించలేనంత తీవ్రమైనది, కాబట్టి ఈ మార్గం ముఖ్యం.
2.4 హాలోఎరీన్ల తయారీ
(a) ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ (Electrophilic substitution)
బెంజీన్, చీకటిలో అనార్ద్ర FeCl₃, FeBr₃ లేదా ఇనుప రేకుల వంటి లూయిస్ ఆమ్లం సమక్షంలో Cl₂ లేదా Br₂ తో చర్య జరుపుతుంది. లూయిస్ ఆమ్లం X₂ ను ధ్రువీకరించి ఎలక్ట్రాన్ ప్రియం X⁺ ను ఇస్తుంది.
కాంతి తగలకూడదు. సూర్యకాంతిలో బెంజీన్ క్లోరిన్ను సంకలనం చేసుకుంటుంది (C₆H₆Cl₆ వస్తుంది).
CH₃ ఒక o/p నిర్దేశకం కాబట్టి టోలుయీన్ o-, p-chlorotoluene మిశ్రమాన్ని ఇస్తుంది. రెండు సాదృశ్యకాలను వాటి వేర్వేరు ద్రవీభవన స్థానాల ఆధారంగా వేరుచేస్తారు.
అయోడినీకరణం ఉత్క్రమణీయం. ఏర్పడిన HI అయోడోబెంజీన్ను తిరిగి బెంజీన్గా క్షయకరిస్తుంది. HI ని నాశనం చేయడానికి HNO₃ లేదా HIO₄ వంటి ఆక్సీకారిని కలుపుతారు.
ఫ్లోరినీకరణం ఉపయోగపడనంత తీవ్రమైనది.
(b) డయజోనియం లవణాల నుంచి: Sandmeyer చర్య
అనిలిన్ను 273–278 K వద్ద NaNO₂, HCl తో చర్య జరిపిస్తారు. దీనివల్ల బెంజీన్డయజోనియం క్లోరైడ్ వస్తుంది. తర్వాత డయజోనియం సమూహాన్ని ప్రతిక్షేపిస్తారు.
| లక్ష్యం | డయజోనియం లవణంపై కారకం | పేరు |
|---|---|---|
| ArCl | CuCl / HCl | Sandmeyer |
| ArBr | CuBr / HBr | Sandmeyer |
| ArCl లేదా ArBr | Cu పొడి / HX | Gattermann |
| ArI | KI, వెచ్చగా (రాగి అవసరం లేదు) | అయోడైడ్ ప్రతిక్షేపణ |
| ArF | HBF₄, తర్వాత వేడి | Balz–Schiemann |
డయజోనియం మార్గం ఖచ్చితమైనది. NH₂ సమూహం ఎక్కడ ఉందో సరిగ్గా అక్కడే హాలోజన్ చేరుతుంది. దీనికి భిన్నంగా ఎలక్ట్రాన్ ప్రియ ప్రతిక్షేపణ నిర్దేశక నియమాలను అనుసరిస్తుంది, తరచుగా మిశ్రమాలను ఇస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 2.1: ఒక విద్యార్థినికి పొడవైన వేరుచేసే ప్రక్రియ లేకుండా ఇథనాల్ నుంచి శుద్ధమైన క్లోరోఈథేన్ కావాలి. ఆమె ఏ కారకాన్ని ఎంచుకోవాలి, ఎందుకు?
సాధన: కొద్దిగా పిరిడిన్తో SOCl₂. ఉప ఉత్పన్నాలు SO₂, HCl వాయువులు, అవి బయటకు పోతాయి. PCl₃ లేదా PCl₅ వాడితే ఉత్పన్నాన్ని H₃PO₃ లేదా POCl₃ నుంచి స్వేదనం చేసి వేరుచేయాల్సి వస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.2: HCl/ZnCl₂ తో చర్యా రేటు క్రమంలో ఈ ఆల్కహాల్లను అమర్చండి: butan-1-ol, butan-2-ol, 2-methylpropan-2-ol. ZnCl₂ లేకుండా కూడా ఏది చర్య జరుపుతుంది?
సాధన: 2-Methylpropan-2-ol (3°) > butan-2-ol (2°) > butan-1-ol (1°). 3° ఆల్కహాల్ స్థిరమైన (CH₃)₃C⁺ అయాన్ను సులభంగా ఏర్పరుస్తుంది, కాబట్టి గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద గాఢ HCl ఒక్కటే దాన్ని మారుస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.3: కాంతిలో Cl₂ తో బ్యూటేన్ను క్లోరినీకరిస్తారు. ప్రతి H కి సాపేక్ష రేట్లు 1 (1°), 3.8 (2°) గా తీసుకుని 1-chlorobutane, 2-chlorobutane శాతాలను అంచనా వేయండి.
సాధన: బ్యూటేన్లో 6 ప్రాథమిక H (రెండు CH₃), 4 ద్వితీయ H (రెండు CH₂) ఉన్నాయి.
కాబట్టి ప్రాథమిక H లు ఎక్కువ సంఖ్యలో ఉన్నా, సుమారు 72% 2-chlorobutane, 28% 1-chlorobutane వస్తాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.4: ప్రొపీన్ HBr తో (i) ఒంటరిగా (ii) బెంజోయిల్ పెరాక్సైడ్ సమక్షంలో చర్య జరిపినప్పుడు ప్రధాన ఉత్పన్నం ఇవ్వండి. HCl తో (ii) జవాబు మారుతుందా?
సాధన: (i) మార్కోనికాఫ్ సంకలనం ద్వారా 2-Bromopropane. (ii) పెరాక్సైడ్ ప్రభావం ద్వారా 1-Bromopropane. HCl తో పెరాక్సైడ్ ప్రభావం ఉండదు, కాబట్టి రెండు సందర్భాల్లోనూ 2-chloropropane ఏర్పడుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.5: 1-Bromobutane ను పొడి ఎసిటోన్లో NaI తో వేడి చేస్తారు. ఉత్పన్నాన్ని రాసి, తెల్లని ఘనపదార్థం ఎందుకు కనిపిస్తుందో వివరించండి.
సాధన: CH₃CH₂CH₂CH₂Br + NaI → CH₃CH₂CH₂CH₂I + NaBr. NaBr పొడి ఎసిటోన్లో కరగదు, తెల్లని ఘనపదార్థంగా అడుగుకు చేరుతుంది. దాని తొలగింపు చర్యను కుడివైపుకు నడిపిస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.6: అనిలిన్ నుంచి (i) క్లోరోబెంజీన్ (ii) అయోడోబెంజీన్ను ఎలా తయారు చేస్తారు? అయోడోబెంజీన్ను సాధారణంగా బెంజీన్ ప్రత్యక్ష అయోడినీకరణం ద్వారా ఎందుకు తయారు చేయరు?
సాధన: ముందు 273–278 K వద్ద NaNO₂ + HCl తో అనిలిన్ను డయజోటీకరణం చేయాలి. (i) డయజోనియం లవణాన్ని CuCl/HCl తో చర్య జరిపించాలి. (ii) డయజోనియం లవణాన్ని KI ద్రావణంతో వెచ్చబరచాలి. HI అయోడోబెంజీన్ను క్షయకరిస్తుంది కాబట్టి ప్రత్యక్ష అయోడినీకరణం ఉత్క్రమణీయం. HI ని తొలగించడానికి HNO₃ వంటి ఆక్సీకారి ఉంటేనే అది పనిచేస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.7: 1.5 mol ఇథనాల్ను పూర్తిగా క్లోరోఈథేన్గా మార్చడానికి ఎంత ద్రవ్యరాశి PCl₃ కావాలి? (P = 30.97, Cl = 35.45)
సాధన: 3ROH + PCl₃ → 3RCl + H₃PO₃ సమీకరణం ప్రకారం 1 mol PCl₃ కు 3 mol ఆల్కహాల్. కాబట్టి 1.5 mol ఇథనాల్కు 0.5 mol PCl₃ కావాలి. PCl₃ మోలార్ ద్రవ్యరాశి = 30.97 + 3 × 35.45 = 137.32 g mol⁻¹. ద్రవ్యరాశి = 0.5 × 137.32 ≈ 68.7 g.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.8: 23 g ఇథనాల్ అధిక SOCl₂ తో చర్య జరుపుతుంది. STP (22.4 L mol⁻¹) వద్ద వెలువడే మొత్తం వాయు ఘనపరిమాణం ఎంత?
సాధన: 23 g ÷ 46 g mol⁻¹ = 0.5 mol ఇథనాల్. ప్రతి మోల్ 1 mol SO₂, 1 mol HCl ఇస్తుంది, కాబట్టి మొత్తం 1.0 mol వాయువు. ఘనపరిమాణం = 1.0 × 22.4 = 22.4 L.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.9: కాంతిలో 2-Methylbutane ను క్లోరినీకరిస్తారు. (i) ఎన్ని నిర్మాణాత్మక మోనోక్లోరో ఉత్పన్నాలు ఏర్పడతాయి? (ii) 1° : 2° : 3° H కు 1 : 3.8 : 5 వాడి, ఏ ఉత్పన్నం అతి ఎక్కువగా ఏర్పడుతుంది?
సాధన: కార్బన్లకు గుర్తులు C1H₃–C2H(C1′H₃)–C3H₂–C4H₃. C2 పై ఉన్న రెండు CH₃ సమూహాలు సమానం.
| ఉత్పన్నం | ప్రతిక్షేపించబడిన H పరమాణువులు | సంఖ్య × రేటు | వాటా |
|---|---|---|---|
| 1-Chloro-2-methylbutane | 6 × 1° (C1, C1′) | 6.0 | 28% |
| 2-Chloro-2-methylbutane | 1 × 3° (C2) | 5.0 | 23% |
| 2-Chloro-3-methylbutane | 2 × 2° (C3) | 7.6 | 35% |
| 1-Chloro-3-methylbutane | 3 × 1° (C4) | 3.0 | 14% |
నాలుగు నిర్మాణాత్మక ఉత్పన్నాలు. 2-Chloro-3-methylbutane వాటా అతి ఎక్కువ, సుమారు 35%. మొత్తం 21.6.
త్వరిత పునశ్చరణ
ఆల్కహాల్ → ఆల్కైల్ క్లోరైడ్: HCl/ZnCl₂, PCl₃, PCl₅ లేదా SOCl₂. SOCl₂ ఉత్తమం (వాయు ఉప ఉత్పన్నాలు).
HX తో ఆల్కహాల్ చర్యాశీలత: 3° > 2° > 1°. ఆమ్ల చర్యాశీలత: HI > HBr > HCl.
HI ని KI + H₃PO₄ నుంచి తయారు చేస్తారు, H₂SO₄ తో కాదు. PBr₃, PI₃ లను ఎర్ర P నుంచి అక్కడికక్కడే (in situ) తయారు చేస్తారు.
ఫినాల్లు HX తో ఎరైల్ హాలైడ్లను ఇవ్వవు.
స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక హాలోజనీకరణం మిశ్రమాలను ఇస్తుంది. ప్రతి H కి క్లోరినీకరణ రేటులు: 1° : 2° : 3° ≈ 1 : 3.8 : 5.
HX + ఆల్కీన్: మార్కోనికాఫ్. HBr మాత్రమే పెరాక్సైడ్ ప్రభావాన్ని చూపుతుంది.
Finkelstein: పొడి ఎసిటోన్లో NaI → R–I. Swarts: AgF, Hg₂F₂, CoF₂ లేదా SbF₃ → R–F.
హాలోఎరీన్లు: చీకటిలో X₂ + లూయిస్ ఆమ్లం, లేదా డయజోనియం లవణం + CuX (Sandmeyer), ArI కోసం KI.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
1 mol ఆల్కహాల్కు 1 mol PCl₃ అని రాయడం. నిజానికి 1 mol PCl₃ కు 3 mol ఆల్కహాల్.
పెరాక్సైడ్ ప్రభావం HCl లేదా HI కు కూడా వర్తిస్తుందని అనుకోవడం. అది HBr కు మాత్రమే.
ఆల్కైల్ అయోడైడ్ల కోసం KI తో H₂SO₄ వాడడం. H₂SO₄, HI ని ఆక్సీకరిస్తుంది.
Finkelstein చర్యలో తడి ఎసిటోన్ వాడడం, లేదా చర్య అసలు ఎందుకు ముందుకు సాగుతుందో మర్చిపోవడం.
అయోడోబెంజీన్ దశలో రాగి అవసరమని అనుకోవడం. KI ఒక్కటే సరిపోతుంది.
సూర్యకాంతిలో బెంజీన్ను క్లోరినీకరిస్తే క్లోరోబెంజీన్ వస్తుందని అనుకోవడం. కాంతి సంకలన ఉత్పన్నాన్ని ఇస్తుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. వాయు ఉప ఉత్పన్నాలతో మాత్రమే ఇథనాల్ను క్లోరోఈథేన్గా మార్చే కారకం ఏది? (a) PCl₃ (b) PCl₅ (c) SOCl₂ (d) HCl/ZnCl₂
2. HCl తో ప్రాథమిక ఆల్కహాల్ను ఆల్కైల్ క్లోరైడ్గా మార్చడానికి అవసరమైనది (a) అనార్ద్ర ZnCl₂ (b) జలీయ AlCl₃ (c) సోడియం లోహం (d) UV కాంతి
3. Finkelstein చర్యలో ఉండేది (a) R–Br + AgF (b) పొడి ఎసిటోన్లో R–Cl + NaI (c) ArN₂⁺ + CuCl (d) కాంతిలో R–H + Cl₂
4. Swarts చర్యను దేని తయారీకి వాడతారు? (a) ఆల్కైల్ అయోడైడ్లు (b) ఆల్కైల్ బ్రోమైడ్లు (c) ఎరైల్ క్లోరైడ్లు (d) ఆల్కైల్ ఫ్లోరైడ్లు
5. బెంజీన్డయజోనియం క్లోరైడ్ను CuBr/HBr తో చర్య జరిపితే వచ్చేది (a) ఫినాల్ (b) బ్రోమోబెంజీన్ (c) బెంజీన్ (d) బెంజైల్ బ్రోమైడ్
6. బెంజీన్డయజోనియం క్లోరైడ్ నుంచి అయోడోబెంజీన్ను దేనితో తయారు చేస్తారు? (a) KI (b) CuI/HI (c) I₂/FeI₃ (d) ఎసిటోన్లో NaI
7. ఆల్కహాల్ PCl₅ తో చర్య జరిపినప్పుడు ఉప ఉత్పన్నాలు (a) H₃PO₃ మాత్రమే (b) SO₂, HCl (c) POCl₃, HCl (d) H₃PO₄, Cl₂
8. బెంజీన్ను క్లోరోబెంజీన్గా క్లోరినీకరించడానికి అవసరమైనది (a) UV కాంతి (b) చీకటిలో అనార్ద్ర FeCl₃ (c) జలీయ NaOH (d) Cu పొడి, HCl
9. పెరాక్సైడ్ ప్రభావాన్ని చూపేది మాత్రమే (a) HCl (b) HI (c) HF (d) HBr
10. ఆల్కైల్ క్లోరైడ్ల తయారీకి ఆల్కేన్ల స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక క్లోరినీకరణం మంచి ప్రయోగశాల పద్ధతి కాకపోవడానికి కారణం (a) క్లోరిన్ ఆల్కేన్లతో చర్య జరపదు (b) చర్యకు లూయిస్ ఆమ్లం అవసరం (c) సాదృశ్యక, పాలీక్లోరినేటెడ్ ఉత్పన్నాల మిశ్రమాన్ని ఇస్తుంది (d) ఉత్పన్నం ఎప్పుడూ విసినల్ డైక్లోరైడ్
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. ఒక ఆల్కహాల్తో హైడ్రోజన్ హాలైడ్ల సరైన చర్యాశీలత క్రమం (a) HCl > HBr > HI (b) HI > HBr > HCl (c) HBr > HI > HCl (d) HCl > HI > HBr
12. ZnCl₂ లేకుండా గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద 2-Methylpropan-2-ol గాఢ HCl తో చర్య జరపడానికి కారణం (a) అది ప్రాథమిక ఆల్కహాల్ (b) HCl బలమైన ఆక్సీకారి (c) అది స్థిరమైన తృతీయ కార్బోకాటయాన్ను ఏర్పరుస్తుంది (d) దానికి α-హైడ్రోజన్ లేదు
13. బెంజోయిల్ పెరాక్సైడ్ సమక్షంలో ప్రొపీన్ HBr తో చర్య జరిపి ప్రధానంగా ఇచ్చేది (a) 2-bromopropane (b) 1,2-dibromopropane (c) 3-bromopropene (d) 1-bromopropane
14. ఆల్కైల్ అయోడైడ్లను KI తో H₂SO₄ కాకుండా H₃PO₄ వాడి తయారు చేయడానికి కారణం (a) H₂SO₄, HI ని I₂ గా ఆక్సీకరిస్తుంది (b) H₃PO₄ బలమైన ఆమ్లం (c) KI, H₂SO₄ లో కరగదు (d) H₂SO₄ ఆల్కైల్ సల్ఫేట్లను మాత్రమే ఏర్పరుస్తుంది
15. కాంతిలో 2-methylbutane ను క్లోరినీకరిస్తే ఎన్ని నిర్మాణాత్మక మోనోక్లోరో ఉత్పన్నాలు ఏర్పడతాయి? (a) 3 (b) 4 (c) 5 (d) 6
16. చీకటిలో Cl₂, FeCl₃ తో టోలుయీన్ ప్రధానంగా ఇచ్చేది (a) బెంజైల్ క్లోరైడ్ (b) m-chlorotoluene (c) బెంజాల్ క్లోరైడ్ (d) o-, p-chlorotoluene మిశ్రమం
17. సుమారు 773 K వద్ద Cl₂ తో ప్రొపీన్ ప్రధానంగా ఇచ్చేది (a) 3-chloroprop-1-ene (b) 1,2-dichloropropane (c) 2-chloropropane (d) 1-chloropropane
18. Finkelstein చర్యలో ప్రత్యక్ష చర్యకు అనుకూలత ఎందుకు ఉంటుంది? (a) NaI ఎసిటోన్లో కరగదు (b) అయోడైడ్ బలహీన కేంద్రక ప్రియం (c) పొడి ఎసిటోన్ నుంచి NaCl లేదా NaBr అవక్షేపిస్తుంది (d) ఎసిటోన్ ఆల్కైల్ హాలైడ్తో చర్య జరుపుతుంది
19. బెంజీన్ ప్రత్యక్ష అయోడినీకరణం HNO₃ సమక్షంలో జరపడానికి కారణం (a) HNO₃ I⁺ కు మూలం (b) HNO₃ ముందు వలయాన్ని నైట్రేట్ చేస్తుంది (c) HNO₃ లేకుండా అయోడిన్ కరగదు (d) ఏర్పడిన HI ని HNO₃ ఆక్సీకరిస్తుంది; లేకపోతే HI చర్యను వెనక్కి తిప్పుతుంది
20. 0.6 mol ఇథనాల్ను పూర్తిగా క్లోరోఈథేన్గా మార్చడానికి ఎన్ని మోల్ల PCl₃ కావాలి? (a) 0.6 (b) 0.2 (c) 1.8 (d) 0.3
21. ఫినాల్ను HCl తో వేడి చేసి క్లోరోబెంజీన్గా మార్చలేకపోవడానికి కారణం (a) C–O బంధానికి పాక్షిక ద్విబంధ లక్షణం ఉంది (b) ఫినాల్ క్షారం (c) HCl ఫినాల్ను ఆక్సీకరిస్తుంది (d) క్లోరోబెంజీన్ అస్థిరం
22. CCl₄ లో Br₂ తో ప్రొపీన్ ఇచ్చేది (a) 1-bromopropane (b) 2-bromopropane (c) 1,2-dibromopropane (d) 1,1-dibromopropane
స్థాయి 3: సవాలు
23. కాంతిలో బ్యూటేన్ను క్లోరినీకరిస్తారు. ప్రతి H కి సాపేక్ష రేట్లు 1 (ప్రాథమిక), 3.8 (ద్వితీయ) అయితే, 2-chlorobutane సుమారు శాతం (a) 28% (b) 50% (c) 72% (d) 40%
24. 23 g ఇథనాల్ అధిక SOCl₂ తో పూర్తిగా చర్య జరుపుతుంది. STP వద్ద వెలువడే వాయువుల మొత్తం ఘనపరిమాణం (a) 11.2 L (b) 33.6 L (c) 44.8 L (d) 22.4 L
25. but-1-ene నుంచి 1-iodobutane కు ఉత్తమ మార్గం (a) పెరాక్సైడ్తో HBr, తర్వాత పొడి ఎసిటోన్లో NaI (b) నేరుగా HI (c) పెరాక్సైడ్ లేకుండా HBr, తర్వాత పొడి ఎసిటోన్లో NaI (d) కాంతిలో I₂
26. అనిలిన్ను ఫ్లోరోబెంజీన్గా మార్చే మార్గం (a) NaNO₂/HCl, తర్వాత CuF (b) 273 K వద్ద NaNO₂/HCl, తర్వాత HBF₄, వేడి (c) నేరుగా F₂ (d) NaNO₂/HCl, తర్వాత ఎసిటోన్లో AgF
27. కాంతిలో 2-methylbutane ను క్లోరినీకరిస్తారు. 1° : 2° : 3° H కు సాపేక్ష రేట్లు 1 : 3.8 : 5 అయితే, 2-chloro-2-methylbutane వాటా సుమారు (a) 8% (b) 35% (c) 23% (d) 42%
28. ఒక ఆల్కీన్ C₄H₈, పెరాక్సైడ్ ఉన్నా లేకపోయినా HBr తో ఒకే ఒక ఉత్పన్నాన్ని ఇస్తుంది. ఆ ఆల్కీన్ (a) but-1-ene (b) but-2-ene (c) 2-methylpropene (d) ఇవేవీ కాదు
29. ప్రతిపాదన (A): ఆల్కహాల్ల నుంచి ఆల్కైల్ క్లోరైడ్ల తయారీకి థాయోనైల్ క్లోరైడ్కు ప్రాధాన్యత ఇస్తారు.
కారణం (R): ఉప ఉత్పన్నాలు SO₂, HCl వాయువులు; అవి బయటకు పోయి దాదాపు శుద్ధమైన ఉత్పన్నాన్ని వదులుతాయి.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: ఫినాల్ను గాఢ HCl తో వేడి చేసి క్లోరోబెంజీన్ తయారు చేయవచ్చు.
వాక్యం II: బెంజీన్డయజోనియం క్లోరైడ్ CuCl/HCl తో క్లోరోబెంజీన్ను ఇస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | SO₂, HCl రెండూ వాయువులుగా బయటకు పోతాయి. |
| 2 | a | ZnCl₂ లూయిస్ ఆమ్ల ఉత్ప్రేరకం (Groove పద్ధతి). |
| 3 | b | పొడి ఎసిటోన్లో NaI తో హాలైడ్ వినిమయం. |
| 4 | d | లోహ ఫ్లోరైడ్లు Cl లేదా Br ను F తో మారుస్తాయి. |
| 5 | b | Sandmeyer బ్రోమినీకరణం. |
| 6 | a | వెచ్చని KI, N₂⁺ ను మారుస్తుంది; రాగి అవసరం లేదు. |
| 7 | c | ROH + PCl₅ → RCl + POCl₃ + HCl. |
| 8 | b | లూయిస్ ఆమ్లం Cl⁺ ను ఇస్తుంది; కాంతి సంకలనానికి దారితీస్తుంది. |
| 9 | d | పెరాక్సైడ్తో HBr మాత్రమే ప్రాతిపదికల ద్వారా సంకలనం చెందుతుంది. |
| 10 | c | ప్రతి H ను, అనేకసార్లు ప్రతిక్షేపించవచ్చు. |
| 11 | b | అతి బలమైన ఆమ్లం, ఉత్తమ కేంద్రక ప్రియం: HI. |
| 12 | c | 3° కార్బోకాటయాన్ సులభంగా ఏర్పడుతుంది. |
| 13 | d | మార్కోనికాఫ్ వ్యతిరేక ప్రాతిపదిక సంకలనం. |
| 14 | a | H₂SO₄, HI పట్ల ఆక్సీకారి. |
| 15 | b | నాలుగు రకాల సమానం కాని H. |
| 16 | d | CH₃ o/p నిర్దేశకం; చీకటిలో వలయ ప్రతిక్షేపణ. |
| 17 | a | అధిక ఉష్ణోగ్రత వద్ద అల్లైలిక్ ప్రతిక్షేపణ. |
| 18 | c | అవక్షేపణం ఒక ఉత్పన్నాన్ని తొలగిస్తుంది. |
| 19 | d | HI తొలగించడం వెనక్కి చర్యను ఆపుతుంది. |
| 20 | b | 1 mol PCl₃ కు 3 mol ROH; 0.6/3 = 0.2. |
| 21 | a | అనునాదం C–O బంధాన్ని బలపరుస్తుంది. |
| 22 | c | Br₂, C=C మీదుగా సంకలనం: విసినల్ డైబ్రోమైడ్. |
| 23 | c | 15.2/(6 + 15.2) ≈ 0.72. |
| 24 | d | 0.5 mol EtOH → 0.5 SO₂ + 0.5 HCl = 1 mol. |
| 25 | a | మార్కోనికాఫ్ వ్యతిరేకంగా C-1 వద్ద Br, తర్వాత వినిమయం. |
| 26 | b | డయజోనియం ఫ్లోరోబోరేట్ ద్వారా Balz–Schiemann. |
| 27 | c | 5/21.6 ≈ 0.23. |
| 28 | b | సమాన ఆల్కీన్: రెండు విధాలుగానూ 2-bromobutane. |
| 29 | a | వాయు ఉప ఉత్పన్నాలే ప్రాధాన్యతకు కారణం. |
| 30 | d | ఫినాల్ C–O విడిపోదు; Sandmeyer పనిచేస్తుంది. |
అధ్యాయం 2 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ఆల్కహాల్ → ఆల్కైల్ హాలైడ్: HX (1°, 2° ఆల్కహాల్లకు ZnCl₂ తో), PCl₃, PCl₅, అక్కడికక్కడే తయారైన PBr₃ లేదా P/I₂, లేదా SOCl₂.
HX తో ఆల్కహాల్ చర్యాశీలత క్రమం: 3° > 2° > 1°. 3° ఆల్కహాల్ ZnCl₂ లేకుండా గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద గాఢ HCl తో చర్య జరుపుతుంది.
క్లోరైడ్కు SOCl₂ ఉత్తమ మార్గం: ఉప ఉత్పన్నాలు SO₂, HCl వాయువులుగా బయటకు పోయి శుద్ధ R–Cl ని వదులుతాయి.
HX తో ఫినాల్ను క్లోరోబెంజీన్గా మార్చలేం: ఫినాల్ C–O బంధానికి పాక్షిక ద్విబంధ లక్షణం ఉంది.
ఆల్కేన్ల స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక హాలోజనీకరణం (Cl₂, కాంతి లేదా వేడి) సాదృశ్యకాల మిశ్రమాన్ని ఇస్తుంది; ఉత్పన్న వాటా = H సంఖ్య × సాపేక్ష చర్యాశీలత.
ఆల్కీన్లకు HX మార్కోనికాఫ్ నియమం ప్రకారం సంకలనం చెందుతుంది; పెరాక్సైడ్తో HBr మార్కోనికాఫ్ వ్యతిరేకంగా సంకలనం చెందుతుంది (Kharasch ప్రభావం). HCl, HI లకు పెరాక్సైడ్ ప్రభావం లేదు.
CCl₄ లో Br₂, C=C మీదుగా సంకలనం చెంది విక్-డైబ్రోమైడ్ను ఇస్తుంది; ఎరుపు-గోధుమ రంగు పోవడం అసంతృప్తతకు పరీక్ష.
అల్లైలిక్ క్లోరినీకరణం: సుమారు 773 K వద్ద ప్రొపీన్ + Cl₂ → 3-chloroprop-1-ene.
Finkelstein: పొడి ఎసిటోన్లో R–Cl లేదా R–Br + NaI → R–I; NaCl లేదా NaBr అవక్షేపించి చర్యను నడిపిస్తుంది.
Swarts: R–Cl లేదా R–Br + AgF, Hg₂F₂, CoF₂ లేదా SbF₃ → R–F.
EAS ద్వారా హాలోఎరీన్లు: చీకటిలో FeCl₃/FeBr₃ (లూయిస్ ఆమ్లం) తో బెంజీన్ + Cl₂ లేదా Br₂; అయోడినీకరణానికి HI ని తొలగించే ఆక్సీకారి (HNO₃ లేదా HIO₄) అవసరం.
చీకటిలో టోలుయీన్ + Cl₂/Fe → o-, p-chlorotoluene; కాంతి/వేడిలో టోలుయీన్ + Cl₂ → బెంజైల్ క్లోరైడ్ (పార్శ్వ గొలుసు).
డయజోనియం లవణాల నుంచి: CuCl/HCl లేదా CuBr/HBr (Sandmeyer), Cu/HX (Gattermann), KI (అయోడైడ్), HBF₄ తర్వాత వేడి (Balz–Schiemann, ArF).
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| ప్రారంభ పదార్థం | కారకం | ఉత్పన్నం | పేరు లేదా ముఖ్య అంశం |
|---|---|---|---|
| R–OH | SOCl₂ (పిరిడిన్) | R–Cl + SO₂↑ + HCl↑ | అతి శుభ్రమైన మార్గం |
| R–OH | PCl₅ | R–Cl + POCl₃ + HCl | |
| R–OH | PCl₃ | R–Cl + H₃PO₃ | 1 PCl₃ కు 3 ROH |
| R–Cl / R–Br | NaI, పొడి ఎసిటోన్ | R–I | Finkelstein |
| R–Cl / R–Br | AgF, Hg₂F₂, CoF₂, SbF₃ | R–F | Swarts |
| CH₃CH=CH₂ | HBr, పెరాక్సైడ్ | CH₃CH₂CH₂Br | Kharasch (HBr మాత్రమే) |
| ArN₂⁺Cl⁻ | CuCl/HCl, CuBr/HBr | ArCl, ArBr | Sandmeyer |
| ArN₂⁺Cl⁻ | KI | ArI | రాగి అవసరం లేదు |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"SOCl₂ = So Clean": రెండు ఉప ఉత్పన్నాలూ (SO₂, HCl) వాయువులుగా ఎగిరిపోతాయి — అందుకే "చాలా శుభ్రం".
"Finkel-I", "Swart-F": Finkelstein I (అయోడిన్) ని, Swarts F (ఫ్లోరిన్) ని చేరుస్తాయి.
"Sandmeyer కి రాగి లవణం, Gattermann కి రాగి పొడి": CuX లవణం vs రాగి పొడి (ఇంగ్లీషులో: "Sandmeyer has Salt of copper, Gattermann has Grains of copper").
"Peroxide Prefers Bromine only": పెరాక్సైడ్ ప్రభావం HBr కు మాత్రమే — మూడు P లు గుర్తుంచుకోండి.
టోలుయీన్ క్లోరినీకరణానికి "SSS = Sunlight, Side chain, Substitution" (సూర్యకాంతి → పార్శ్వ గొలుసులో ప్రతిక్షేపణ), "CCC = Cold, Catalyst, Core (ring)" (చల్లదనం, ఉత్ప్రేరకం → వలయంలో ప్రతిక్షేపణ).
భావనల అనుసంధానం
ఆల్కహాల్లు, ఫినాల్లు, HCl/ZnCl₂ చర్యాశీలత క్రమం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 17: ఆక్సిజన్ కలిగిన కర్బన సమ్మేళనాలు లో కొనసాగుతాయి.
డయజోనియం లవణాలను అనిలిన్ నుంచి తయారు చేయడం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 18: నైట్రోజన్ కలిగిన కర్బన సమ్మేళనాలు లో ఉంది.
మార్కోనికాఫ్ సంకలనం, పెరాక్సైడ్ ప్రభావం, స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక హాలోజనీకరణం మొదట రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 15: హైడ్రోకార్బన్లు లో వస్తాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I (పేరున్న చర్య) ను జాబితా II (కారకం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. Finkelstein చర్య
B. Swarts చర్య
C. Sandmeyer చర్య
D. Gattermann చర్య
జాబితా II:
i. డయజోనియం లవణంపై Cu పొడి + HCl
ii. పొడి ఎసిటోన్లో NaI
iii. డయజోనియం లవణంపై CuCl + HCl
iv. AgF
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i
32. జాబితా I (చర్య) ను జాబితా II (ప్రధాన ఉత్పన్నం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. CH₃CH₂OH + SOCl₂
B. CH₃CH=CH₂ + HBr, బెంజోయిల్ పెరాక్సైడ్
C. CH₃CH=CH₂ + HBr, పెరాక్సైడ్ లేకుండా
D. 773 K వద్ద CH₃CH=CH₂ + Cl₂
జాబితా II:
i. CH₃CHBrCH₃
ii. CH₂=CHCH₂Cl
iii. CH₃CH₂Cl
iv. CH₃CH₂CH₂Br
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
33. జాబితా I (బెంజీన్డయజోనియం క్లోరైడ్పై కారకం) ను జాబితా II (ఉత్పన్నం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. CuBr / HBr
B. KI, వెచ్చగా
C. CuCl / HCl
D. HBF₄, తర్వాత వేడి
జాబితా II:
i. ఫ్లోరోబెంజీన్
ii. క్లోరోబెంజీన్
iii. అయోడోబెంజీన్
iv. బ్రోమోబెంజీన్
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (d) A-ii, B-iii, C-iv, D-i
34. జాబితా I (R–OH పై వాడిన కారకం) ను జాబితా II (అకర్బన ఉప ఉత్పన్నం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. SOCl₂
B. PCl₅
C. PCl₃
D. HCl / ZnCl₂
జాబితా II:
i. H₂O
ii. H₃PO₃
iii. SO₂, HCl
iv. POCl₃, HCl
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-i, B-iv, C-ii, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. HCl/ZnCl₂ తో ఫినాల్ క్లోరోబెంజీన్గా మారదు.
B. NaCl, NaBr పొడి ఎసిటోన్లో కరగవు కాబట్టి Finkelstein చర్య పూర్తిగా జరుగుతుంది.
C. బెంజీన్ ప్రత్యక్ష అయోడినీకరణానికి HNO₃ లేదా HIO₄ వంటి ఆక్సీకారి అవసరం.
D. HCl, HBr, HI పెరాక్సైడ్ ప్రభావాన్ని చూపిస్తాయి.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. చీకటిలో Cl₂, FeCl₃ తో టోలుయీన్ o-, p-chlorotoluene ను ఇస్తుంది.
B. సూర్యకాంతిలో Cl₂ తో టోలుయీన్ బెంజైల్ క్లోరైడ్ను ఇస్తుంది.
C. ఫ్లోరోబెంజీన్ను సాధారణంగా బెంజీన్ ప్రత్యక్ష ఫ్లోరినీకరణం ద్వారా తయారు చేస్తారు.
D. 3° ఆల్కహాల్ ZnCl₂ లేకుండా కూడా గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద గాఢ HCl తో చర్య జరుపుతుంది.
(a) A, B మరియు D మాత్రమే (b) A మరియు C మాత్రమే (c) B, C మరియు D మాత్రమే (d) A, B, C మరియు D
37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. Swarts చర్య ఆల్కైల్ ఫ్లోరైడ్ను ఆల్కైల్ క్లోరైడ్గా మారుస్తుంది.
B. బ్యూటేన్ స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక క్లోరినీకరణం 1-chlorobutane ను మాత్రమే ఇస్తుంది.
C. చీకటిలో, పెరాక్సైడ్ లేకుండా HBr ప్రొపీన్కు సంకలనం చెంది ప్రధానంగా 2-bromopropane ను ఇస్తుంది.
D. SOCl₂ ఫినాల్ను సులభంగా క్లోరోబెంజీన్గా మారుస్తుంది.
(a) రెండు (b) మూడు (c) నాలుగు (d) ఒకటి
38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఆల్కీన్తో కలిపి కుదిపినప్పుడు CCl₄ లోని Br₂ ఎరుపు-గోధుమ రంగును కోల్పోతుంది.
B. Br₂ ప్రొపీన్కు సంకలనం చెంది 1,2-dibromopropane (విక్-డైహాలైడ్) ను ఇస్తుంది.
C. పెరాక్సైడ్ సమక్షంలో HI ప్రొపీన్కు సంకలనం చెంది 1-iodopropane ను ఇస్తుంది.
D. HCl, but-2-ene కు సంకలనం చెంది 2-chlorobutane ను ఇస్తుంది.
(a) A మరియు B మాత్రమే (b) A, B మరియు D మాత్రమే (c) B, C మరియు D మాత్రమే (d) A, C మరియు D మాత్రమే
39. 25 °C వద్ద 2-methylpropane స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక మోనోక్లోరినీకరణంలో ఒక విద్యార్థి ఈ దత్తాంశాన్ని నమోదు చేశాడు.
| H రకం | H సంఖ్య | ప్రతి H కి సాపేక్ష చర్యాశీలత |
|---|---|---|
| 1° | 9 | 1.0 |
| 3° | 1 | 5.0 |
2-chloro-2-methylpropane ఆశించదగిన శాతానికి అతి దగ్గరగా ఉన్నది (a) 10% (b) 50% (c) 36% (d) 64%
40. 25 °C వద్ద స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక క్లోరినీకరణంలో ఏర్పడే ప్రొపేన్ రెండు మోనోక్లోరో ఉత్పన్నాల శాతాన్ని ఒక స్తంభ రేఖాచిత్రం (bar chart) చూపిస్తుంది. 2° H : 1° H సాపేక్ష చర్యాశీలత 3.8 : 1. ఏ స్తంభాల ఎత్తుల జత సరైనది? (a) 1-Chloropropane 44%, 2-chloropropane 56% (b) 1-Chloropropane 75%, 2-chloropropane 25% (c) 1-Chloropropane 25%, 2-chloropropane 75% (d) రెండూ 50%
41. X, Y, Z అనే మూడు ఆల్కహాల్లను గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద గాఢ HCl, అనార్ద్ర ZnCl₂ తో కుదిపారు. ద్రావణం ఎప్పుడు మబ్బుగా మారుతుందో (కరగని క్లోరైడ్ వేరుపడుతుందో) పట్టిక నమోదు చేస్తుంది.
| ఆల్కహాల్ | మబ్బు కనిపించేది |
|---|---|
| X | వెంటనే |
| Y | సుమారు 5 నిమిషాల తర్వాత |
| Z | వేడి చేసినప్పుడు మాత్రమే |
ఏ గుర్తింపు సరైనది? (a) X = butan-1-ol, Y = butan-2-ol, Z = 2-methylpropan-2-ol (b) X = butan-2-ol, Y = 2-methylpropan-2-ol, Z = butan-1-ol (c) X = 2-methylpropan-2-ol, Y = butan-1-ol, Z = butan-2-ol (d) X = 2-methylpropan-2-ol, Y = butan-2-ol, Z = butan-1-ol
Q42–43 కోసం పేరా. ఒక విద్యార్థిని వద్ద ప్రొపీన్ సిలిండర్ ఉంది. ఆమెకు రెండు ఉత్పన్నాలు కావాలి: ఒక ప్రయోగానికి 1-bromopropane, మరో దానికి 1-iodopropane. ముందు బ్రోమైడ్ తయారు చేసి, రెండో దశలో హాలోజన్ను మార్చాలని ఆమె ప్రణాళిక.
42. ఏ కారకం ప్రొపీన్ను ప్రధాన ఉత్పన్నంగా 1-bromopropane గా మారుస్తుంది? (a) చీకటిలో HBr (b) CCl₄ లో Br₂ (c) ZnCl₂ తో HBr (d) బెంజోయిల్ పెరాక్సైడ్తో HBr
43. తర్వాత 1-bromopropane నుంచి మంచి దిగుబడితో 1-iodopropane ను ఇచ్చే కారకం ఏది? (a) గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద జలీయ KI (b) పొడి ఎసిటోన్లో NaI (c) HNO₃ తో I₂ (d) పెరాక్సైడ్తో HI
44. 4.6 g ఇథనాల్ అధిక SOCl₂ తో పూర్తిగా చర్య జరుపుతుంది. STP (22.4 L mol⁻¹) వద్ద ఏర్పడే వాయు ఉప ఉత్పన్నాల మొత్తం ఘనపరిమాణం ఎంత? (a) 4.48 L (b) 2.24 L (c) 6.72 L (d) 1.12 L
45. 2,2-Dimethylbutane ను స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక మార్గంలో క్లోరినీకరిస్తారు. ఎన్ని నిర్మాణాత్మకంగా భిన్నమైన మోనోక్లోరో ఉత్పన్నాలు ఏర్పడతాయి, వాటిలో ఎన్ని కైరల్? (a) 4 ఉత్పన్నాలు, 0 కైరల్ (b) 3 ఉత్పన్నాలు, 0 కైరల్ (c) 3 ఉత్పన్నాలు, 1 కైరల్ (d) 4 ఉత్పన్నాలు, 1 కైరల్
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | Finkelstein = NaI/ఎసిటోన్; Swarts = AgF; Sandmeyer = CuCl/HCl; Gattermann = Cu పొడి/HCl. |
| 32 | d | SOCl₂ ఇథైల్ క్లోరైడ్ ఇస్తుంది; పెరాక్సైడ్ మార్కోనికాఫ్ వ్యతిరేక 1-bromo; పెరాక్సైడ్ లేకుండా 2-bromo; 773 K వద్ద Cl₂ అల్లైలిక్ H ను ప్రతిక్షేపిస్తుంది. |
| 33 | a | CuBr → ArBr, KI → ArI, CuCl → ArCl, HBF₄ తర్వాత వేడి → ArF (Balz–Schiemann). |
| 34 | c | SOCl₂ → SO₂ + HCl; PCl₅ → POCl₃ + HCl; PCl₃ → H₃PO₃; HCl → H₂O. |
| 35 | c | A, B, C సరైనవి. HBr మాత్రమే పెరాక్సైడ్ ప్రభావాన్ని చూపుతుంది. |
| 36 | a | ArF ను ప్రత్యక్ష ఫ్లోరినీకరణంతో చేయరు (చాలా తీవ్రం); అది డయజోనియం లవణాల నుంచి వస్తుంది. |
| 37 | d | C మాత్రమే సరైనది. Swarts ఫ్లోరైడ్లను తయారు చేస్తుంది; బ్యూటేన్ మిశ్రమాన్ని ఇస్తుంది; SOCl₂ తో ఫినాల్ క్లోరోబెంజీన్ను ఇవ్వదు. |
| 38 | b | C తప్పు: HI కి పెరాక్సైడ్ ప్రభావం లేదు, కాబట్టి 2-iodopropane ఏర్పడుతుంది. |
| 39 | c | 3°: 1 × 5.0 = 5; 1°: 9 × 1.0 = 9; వాటా = 5/14 = 35.7% ≈ 36%. |
| 40 | a | 1°: 6 × 1 = 6; 2°: 2 × 3.8 = 7.6; 6/13.6 = 44%, 7.6/13.6 = 56%. |
| 41 | d | కార్బోకాటయాన్ స్థిరత్వం 3° > 2° > 1° కాబట్టి HCl/ZnCl₂ తో చర్యాశీలత కూడా అదే క్రమం. |
| 42 | d | HBr మార్కోనికాఫ్ వ్యతిరేక సంకలనానికి పెరాక్సైడ్ అవసరం. |
| 43 | b | Finkelstein వినిమయం; పొడి ఎసిటోన్ నుంచి NaBr అవక్షేపిస్తుంది. |
| 44 | a | 4.6/46 = 0.1 mol ఇథనాల్ → 0.1 mol SO₂ + 0.1 mol HCl = 0.2 mol × 22.4 = 4.48 L. |
| 45 | c | మూడు రకాల H: (CH₃)₃C– (9 H), –CH₂– (2 H), అంత్య CH₃ (3 H). 3-chloro-2,2-dimethylbutane లో మాత్రమే త్రిమితీయ కేంద్రం ఉంది. |