Chapter 6 of 10 · 35 min read

అధ్యాయం 4: కేంద్రక ప్రియ ప్రతిక్షేపణ: SN1 మరియు SN2 (Nucleophilic Substitution: SN1 and SN2)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • కేంద్రక ప్రియ ప్రతిక్షేపణ అంటే ఏమిటి, సాధారణ కేంద్రక ప్రియాలు ఒక్కొక్కటి ఏ ఉత్పన్నాన్ని ఇస్తాయి — ద్విముఖ (ambident) CN⁻, NO₂⁻ అయాన్‌లతో సహా.

  • SN2 చర్యావిధానం: ఒకే దశ, ద్వితీయ క్రమం, వెనుక వైపు దాడి, విలోమం.

  • SN1 చర్యావిధానం: రెండు దశలు, ప్రథమ క్రమం, కార్బోకాటయాన్, రేసిమీకరణం.

  • దృశ్య సక్రియత (optical activity) ప్రాథమికాలు: కైరాలిటీ, ప్రతిబింబ రూపాలు (enantiomers), రేసిమిక్ మిశ్రమాలు, నిలుపుదల, విలోమం.

  • క్రియాధారం, కేంద్రక ప్రియం, ద్రావణి, నిష్క్రమించే సమూహం కలిసి SN1 లేదా SN2 ను ఎలా నిర్ణయిస్తాయి, ప్రతి దానికీ హాలైడ్‌లను ఏ క్రమంలో అమర్చాలి.

4.1 ప్రాథమిక చర్య

C–X లోని కార్బన్‌పై పాక్షిక ధనావేశం ఉంటుందని అధ్యాయం 1 లో చూశారు. కేంద్రక ప్రియం (Nucleophile) (Nu⁻) అంటే ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్ జంట ఉండి, అలాంటి ధన కేంద్రాన్ని వెతికే కణం. అది కార్బన్‌పై దాడి చేసి X⁻ ను బయటకు నెడుతుంది. X⁻ బంధ ఎలక్ట్రాన్ జంటను తీసుకుని వెళ్లిపోతుంది. అందుకే X⁻ ను నిష్క్రమించే సమూహం (Leaving group) అంటారు.

Nu−+R−X→R−Nu+X−\mathrm{Nu^- + R{-}X \rightarrow R{-}Nu + X^-}

ఈ ఒక్క చర్యతోనే ఆల్కైల్ హాలైడ్‌లు అనేక రకాల సమ్మేళనాలుగా మారతాయి. అందుకే రసాయన శాస్త్రవేత్తలు వీటిని కర్బన సంశ్లేషణలో "స్విచ్‌బోర్డ్" అని పిలుస్తారు.

కారకంకేంద్రక ప్రియంప్రధాన ఉత్పన్నంఉత్పన్న వర్గం
NaOH లేదా KOH (జల)OH⁻R–OHఆల్కహాల్
H₂OH₂OR–OHఆల్కహాల్
NaOR′R′O⁻R–O–R′ఈథర్ (Williamson సంశ్లేషణ)
NaI (ఎసిటోన్)I⁻R–Iఆల్కైల్ అయోడైడ్
NH₃NH₃R–NH₂ప్రాథమిక (1°) ఎమీన్
R′NH₂R′NH₂R–NHR′ద్వితీయ (2°) ఎమీన్
KCNCN⁻ (C దాడి చేస్తుంది)R–C≡Nనైట్రైల్ (ఆల్కైల్ సయనైడ్)
AgCNAg–C≡N: (N దాడి చేస్తుంది)R–N≡Cఐసోసయనైడ్ (ఐసోనైట్రైల్)
KNO₂O–N=O⁻ (O దాడి చేస్తుంది)R–O–N=Oఆల్కైల్ నైట్రైట్
AgNO₂Ag–O–N=O (N దాడి చేస్తుంది)R–NO₂నైట్రోఆల్కేన్
R′COOAgR′COO⁻R′COORఎస్టర్
LiAlH₄H⁻R–Hఆల్కేన్

ద్విముఖ కేంద్రక ప్రియాలు (Ambident nucleophiles). CN⁻, NO₂⁻ రెండు వేర్వేరు పరమాణువుల ద్వారా దాడి చేయగలవు. CN⁻ C ద్వారా లేదా N ద్వారా; NO₂⁻ O ద్వారా లేదా N ద్వారా.

  • KCN అయానిక సమ్మేళనం. స్వేచ్ఛగా ఉన్న CN⁻ అయాన్ కార్బన్ ద్వారా దాడి చేసి బలమైన C–C బంధాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. ప్రధాన ఉత్పన్నం నైట్రైల్.

  • AgCN ముఖ్యంగా సమయోజనీయం. కార్బన్ సిల్వర్‌తో బంధించి ఉంటుంది, కాబట్టి నైట్రోజన్‌పై ఉన్న ఒంటరి జంట దాడి చేస్తుంది. ప్రధాన ఉత్పన్నం ఐసోసయనైడ్.

  • KNO₂ అయానికం, ఆక్సిజన్ ద్వారా నైట్రైట్‌ను ఇస్తుంది. AgNO₂ సమయోజనీయం, నైట్రోజన్ ద్వారా నైట్రో సమ్మేళనాన్ని ఇస్తుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా: K "సాధారణ" దాన్ని ఇస్తుంది (సయనైడ్, నైట్రైట్); Ag "ఐసో" దాన్ని ఇస్తుంది (ఐసోసయనైడ్, నైట్రో).

4.2 దృశ్య సక్రియత: మీకు కావలసిన ప్రాథమికాలు

చర్యావిధానాల కంటే ముందు, త్రిమితీయ ఆకారం గురించి కొన్ని పదాలు తెలుసుకోవాలి.

  • సమతల ధ్రువిత కాంతి (Plane polarised light) ఒకే తలంలో మాత్రమే కంపిస్తుంది. సాధారణ కాంతిని నికోల్ పట్టకం (Nicol prism) లేదా పోలరాయిడ్ పలక గుండా పంపితే ఇది వస్తుంది.

  • కొన్ని సమ్మేళనాలు ఈ తలాన్ని తిప్పుతాయి. అవి దృశ్య సక్రియ (Optically active) సమ్మేళనాలు. ఈ భ్రమణాన్ని కొలిచే పరికరం పోలారిమీటర్ (Polarimeter).

  • కుడి వైపు (సవ్యదిశలో) తిప్పితే దక్షిణ భ్రమణ (Dextrorotatory), d లేదా (+) అని రాస్తారు. ఎడమ వైపు తిప్పితే వామ భ్రమణ (Laevorotatory), l లేదా (−) అని రాస్తారు.

  • నాలుగు వేర్వేరు సమూహాలు ఉన్న కార్బన్ కైరల్ (Chiral) (అసౌష్ఠవ) కార్బన్. ఒక కైరల్ కార్బన్ ఉన్న అణువు తన దర్పణ ప్రతిబింబంతో సమానం కాదు. మీ ఎడమ, కుడి చేతులను గుర్తు చేసుకోండి: అవి ఒకదానికొకటి దర్పణ ప్రతిబింబాలు, కానీ ఎడమ చేతి గ్లోవ్ కుడి చేతికి సరిపోదు.

  • ఒకదానిపై ఒకటి ఏకీభవించని ఈ రెండు దర్పణ ప్రతిబింబాలే ప్రతిబింబ రూపాలు (Enantiomers). వాటి ద్రవీభవన స్థానం, బాష్పీభవన స్థానం, సాంద్రత ఒకటే. అవి సమతల ధ్రువిత కాంతిని సమాన పరిమాణంలో, వ్యతిరేక దిశల్లో తిప్పుతాయి.

  • రెండు ప్రతిబింబ రూపాల సమాన (50 : 50) మిశ్రమం రేసిమిక్ మిశ్రమం (Racemic mixture); దీన్ని (±) లేదా dl అని రాస్తారు. రెండు భ్రమణాలు ఒకదాన్నొకటి రద్దు చేసుకుంటాయి కాబట్టి దీని భ్రమణం సున్నా. ఒకే ప్రతిబింబ రూపం నుంచి ఇలాంటి మిశ్రమం ఏర్పడటాన్ని రేసిమీకరణం (Racemisation) అంటారు.

  • కైరల్ కార్బన్ వద్ద బంధాల ప్రాదేశిక అమరిక చర్య తర్వాత కూడా అలాగే ఉంటే, చర్య నిలుపుదల (Retention) తో జరిగింది. గాలికి లోపలి వైపు బయటకు తిరిగిన గొడుగులా అమరిక తిరగబడితే, అది విలోమం (Inversion).

కొలిచిన భ్రమణం కాంతి ప్రయాణించే దూరం, గాఢతలపై ఆధారపడుతుంది. విశిష్ట భ్రమణం (specific rotation) ఆ ఆధారాన్ని తొలగిస్తుంది.

[α]=αobservedl×c[\alpha] = \frac{\alpha_{\text{observed}}}{l \times c}

ఇక్కడ l డెసీమీటర్‌లలో, c g mL⁻¹ లలో ఉంటాయి. ప్రతిబింబ రూపాల మిశ్రమానికి, కొలిచిన విశిష్ట భ్రమణం ఒక ప్రతిబింబ రూపం ఎంత అధికంగా ఉందో చెబుతుంది.

enantiomeric excess (%)=[α]mixture[α]pure×100\text{enantiomeric excess (\%)} = \frac{[\alpha]_{\text{mixture}}}{[\alpha]_{\text{pure}}} \times 100

ఈ యూనిట్‌లో NEET విన్యాసాలకు R లేదా S పేర్లు పెట్టమని అడగదు. చర్య విలోమాన్ని, నిలుపుదలను లేదా రేసిమీకరణాన్ని ఇస్తుందా అని మాత్రమే అడుగుతుంది.

4.3 SN2 చర్యావిధానం

SN2 అంటే Substitution (ప్రతిక్షేపణ), Nucleophilic (కేంద్రక ప్రియ), 2 (ద్వి అణుక, bimolecular). హైడ్రాక్సైడ్‌తో క్లోరోమీథేన్ చర్యను తీసుకోండి.

HO−+CH3−Cl→[HO⋯CH3⋯Cl]−→HO−CH3+Cl−\mathrm{HO^- + CH_3{-}Cl \rightarrow [HO\cdots CH_3 \cdots Cl]^{-} \rightarrow HO{-}CH_3 + Cl^-}

క్రమంగా ఏం జరుగుతుందంటే:

  1. OH⁻, Cl పరమాణువుకు సరిగ్గా ఎదురుగా ఉన్న వైపు నుంచి కార్బన్‌ను సమీపిస్తుంది. దీన్నే వెనుక వైపు దాడి (backside attack) అంటారు. ముందు వైపు ఎలక్ట్రాన్‌లు అధికంగా ఉన్న Cl అడ్డుగా ఉంటుంది, అది OH⁻ ను వికర్షిస్తుంది.

  2. కొత్త C–O బంధం ఏర్పడటం మొదలవగానే C–Cl బంధం విడిపోవడం మొదలవుతుంది. రెండూ ఒకే సాఫీ దశలో జరుగుతాయి.

  3. శక్తి కొండ శిఖరం వద్ద పరివర్తన స్థితి (Transition state) ఉంటుంది. అక్కడ కార్బన్ ఐదు సమూహాలతో పాక్షికంగా బంధించి ఉంటుంది: OH, Cl, మూడు H. మూడు H పరమాణువులు చక్రం ఆకుల్లా ఒకే తలంలో చదునుగా ఉంటాయి. OH, Cl ఆ తలానికి రెండు వైపులా ఎదురెదురుగా ఉంటాయి.

  4. Cl⁻ వెళ్లిపోతుండగా మూడు H పరమాణువులు అవతలి వైపుకు తిరుగుతాయి. బలమైన వర్షాకాలపు గాలికి గొడుగు తిరగబడినట్లు అణువు లోపలి వైపు బయటకు తిరుగుతుంది.

చిత్రం 4.1 · SN2 చర్యావిధానం: వెనుక వైపు దాడి, పరివర్తన స్థితి, విలోమం
చిత్రం 4.1 · SN2 చర్యావిధానం: వెనుక వైపు దాడి, పరివర్తన స్థితి, విలోమం

ఎడమ నుంచి కుడికి చదవండి: OH⁻, Cl కు ఎదురుగా ప్రవేశించి, చదునైన ఐదు బంధాల పరివర్తన స్థితి గుండా వెళ్లి, మూడు H పరమాణువులను అవతలి వైపుకు తిప్పుతుంది.

రెండు చర్యాజనకాలూ (హాలైడ్, కేంద్రక ప్రియం) ఒకే నెమ్మదైన దశలో పాల్గొంటాయి కాబట్టి రేటు రెండింటిపైనా ఆధారపడుతుంది.

Rate=k[R−X][Nu−](second order overall)\text{Rate} = k[\mathrm{R{-}X}][\mathrm{Nu^-}] \quad \text{(second order overall)}

త్రిమితీయ రసాయనం (Stereochemistry). కార్బన్ కైరల్ అయితే, SN2 విలోమ విన్యాసం (inverted configuration) ఉన్న ఉత్పన్నాన్ని ఇస్తుంది. దీన్ని Walden inversion అంటారు. ప్రతి SN2 చర్య సంపూర్ణ విలోమంతో జరుగుతుంది.

క్రియాధార ప్రభావం (Substrate effect). కేంద్రక ప్రియం రద్దీగా ఉన్న కార్బన్‌ను వెనుక నుంచి చేరాలి. H స్థానంలో వచ్చే ప్రతి ఆల్కైల్ సమూహం దారిని ఇంకొంచెం మూసేస్తుంది. దీన్నే ప్రాదేశిక అవరోధం (Steric hindrance) అంటారు.

SN2: CH3X>1∘>2∘>3∘\mathrm{SN2:\ CH_3X > 1^\circ > 2^\circ > 3^\circ}

3° హాలైడ్ SN2 ద్వారా దాదాపు చర్య జరపదు. క్రికెట్ జట్టు గుంపుగా నిలబడి ఉంటే, వాళ్ల మధ్యలో ఇరుక్కున్న బంతిని అందుకోవడానికి ఒక ఫీల్డర్ ప్రయత్నిస్తున్నాడనుకోండి. చుట్టూ ముగ్గురు పెద్ద ఆటగాళ్లు ఉంటే బంతి అందదు.

4.4 SN1 చర్యావిధానం

SN1 అంటే Substitution (ప్రతిక్షేపణ), Nucleophilic (కేంద్రక ప్రియ), 1 (ఏక అణుక, unimolecular). నీటిలో లేదా జల ఇథనాల్‌లో 2-bromo-2-methylpropane (tert-బ్యూటైల్ బ్రోమైడ్) ను తీసుకోండి.

దశ 1 (నెమ్మది): అయనీకరణం. ధ్రువ ద్రావణి సహాయంతో C–Br బంధం తనంతట తానే విడిపోతుంది. ఒక కార్బోకాటయాన్ (Carbocation), Br⁻ ఏర్పడతాయి.

(CH3)3C−Br→slow(CH3)3C++Br−\mathrm{(CH_3)_3C{-}Br \xrightarrow{slow} (CH_3)_3C^+ + Br^-}

దశ 2 (వేగం): పట్టుకోవడం. కేంద్రక ప్రియం కార్బోకాటయాన్‌పై దాడి చేస్తుంది.

(CH3)3C++OH−→fast(CH3)3C−OH\mathrm{(CH_3)_3C^+ + OH^- \xrightarrow{fast} (CH_3)_3C{-}OH}

నెమ్మదైన దశే రేటును నిర్ణయిస్తుంది. అందులో హాలైడ్ ఒక్కటే పాల్గొంటుంది.

Rate=k[R−X](first order)\text{Rate} = k[\mathrm{R{-}X}] \quad \text{(first order)}

కేంద్రక ప్రియం పరిమాణాన్ని మార్చినా రేటు మారదు. రైల్వే స్టేషన్‌లో ఒకే ఒక నెమ్మదైన గుమాస్తా ఉన్న టికెట్ క్యూ లాంటిది ఇది. బయటకు వెళ్లే దారి దగ్గర ఎక్కువ మంది ప్రయాణికులను పెట్టినా గుమాస్తా వేగం పెరగదు.

క్రియాధార ప్రభావం. కార్బోకాటయాన్ ఎంత సులువుగా ఏర్పడుతుందనే దానిపై రేటు ఆధారపడుతుంది, కాబట్టి అది కార్బోకాటయాన్ స్థిరత్వ క్రమాన్ని అనుసరిస్తుంది.

SN1: 3∘>2∘>1∘>CH3X\mathrm{SN1:\ 3^\circ > 2^\circ > 1^\circ > CH_3X}

ఆల్కైల్ సమూహాలు +I ప్రభావం, అతిసంయుగ్మం (hyperconjugation) ద్వారా ధన కార్బన్ వైపు ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను నెడతాయి. 3° కార్బోకాటయాన్‌కు అలాంటి మూడు సహాయకులు, అతిసంయుగ్మానికి తొమ్మిది C–H బంధాలు ఉన్నాయి. మిథైల్ కాటయాన్‌కు ఒక్కటీ లేదు.

అల్లైలిక్, బెంజైలిక్ హాలైడ్‌లు 1° అయినా కూడా SN1 ద్వారా చాలా వేగంగా చర్య జరుపుతాయి. వాటి కార్బోకాటయాన్‌లు అనునాదం (resonance) వల్ల స్థిరపడతాయి. ధనావేశం అల్లైల్ వ్యవస్థ అంతటా లేదా బెంజీన్ వలయంలోకి వ్యాపిస్తుంది.

CH2=CH−C+H2⟷C+H2−CH=CH2\mathrm{CH_2{=}CH{-}\overset{+}{C}H_2 \longleftrightarrow \overset{+}{C}H_2{-}CH{=}CH_2}

బెంజైలిక్ కార్బోకాటయాన్‌లలో వలయాలు ఎక్కువైతే అనునాదం ఎక్కువ, SN1 వేగం ఎక్కువ.

(C6H5)3C+>(C6H5)2CH+>C6H5CH2+>CH3CH2+\mathrm{(C_6H_5)_3C^+ > (C_6H_5)_2CH^+ > C_6H_5CH_2^+ > CH_3CH_2^+}

త్రిమితీయ రసాయనం. కార్బోకాటయాన్ sp², చదునుగా ఉంటుంది. కేంద్రక ప్రియం దాని ఏ ముఖంపైనైనా దాదాపు సమాన అవకాశంతో దాడి చేయగలదు. ఒక ముఖం నుంచి దాడి నిలుపుదలను, అవతలి ముఖం నుంచి దాడి విలోమాన్ని ఇస్తుంది. కాబట్టి దృశ్య సక్రియ హాలైడ్ దాదాపు 50 : 50 మిశ్రమాన్ని ఇస్తుంది: రేసిమీకరణం. ఆచరణలో వెళ్లిపోతున్న X⁻ కొద్దిసేపు తన వైపును కప్పి ఉంచుతుంది, అందుకే తరచూ విలోమ ఉత్పన్నం కొంచెం ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది.

కార్బోకాటయాన్ ఏర్పడుతుంది కాబట్టి, హైడ్రైడ్ లేదా మిథైల్ స్థానభ్రంశం (shift) మరింత స్థిరమైన కాటయాన్‌ను ఇస్తే SN1 చర్యలు పునర్వ్యవస్థీకృత ఉత్పన్నాలను (rearranged products) కూడా ఇవ్వగలవు.

చిత్రం 4.2 · SN1 చర్యావిధానం: నెమ్మదైన అయనీకరణం, చదునైన కార్బోకాటయాన్, రేసిమీకరణం
చిత్రం 4.2 · SN1 చర్యావిధానం: నెమ్మదైన అయనీకరణం, చదునైన కార్బోకాటయాన్, రేసిమీకరణం

X⁻ వెళ్లిపోయిన తర్వాత చదునైన కార్బోకాటయాన్‌కు రెండు తెరిచిన ముఖాలు ఉంటాయి, కాబట్టి కేంద్రక ప్రియం దాదాపు సమాన అవకాశంతో ఏ వైపు నుంచైనా చేరుతుంది.

4.5 శక్తి రేఖాచిత్రాలు (Energy profiles)

SN2 చర్యకు ఒకే కొండ ఉంటుంది: ఒకే పరివర్తన స్థితి, మధ్యస్థం (intermediate) లేదు. SN1 చర్యకు రెండు కొండలు, వాటి మధ్య ఒక లోయ ఉంటాయి. ఆ లోయే కార్బోకాటయాన్ మధ్యస్థం. మొదటి కొండ ఎత్తుగా ఉంటుంది, ఎందుకంటే C–X ను ఒంటరిగా విడగొట్టడమే కష్టమైన పని. అందుకే దశ 1 రేటు నిర్ణయించే దశ.

చిత్రం 4.3 · శక్తి రేఖాచిత్రాలు: SN2 (ఒకే పరివర్తన స్థితి), SN1 (రెండు పరివర్తన స్థితులు, ఒక మధ్యస్థం)
చిత్రం 4.3 · శక్తి రేఖాచిత్రాలు: SN2 (ఒకే పరివర్తన స్థితి), SN1 (రెండు పరివర్తన స్థితులు, ఒక మధ్యస్థం)

ప్రతి రేఖాచిత్రంలో అతి ఎత్తైన కొండే రేటును నిర్ణయిస్తుంది: SN1 కు అది మొదటి కొండ, అంటే R–X అయనీకరణం.

4.6 SN1 లేదా SN2 ను నిర్ణయించే అంశాలు

(a) క్రియాధారం (Substrate) నిర్మాణం. ఇది అతి ముఖ్యమైన అంశం.

క్రియాధారంSN2SN1సాధారణ మార్గం
CH₃Xఅతి వేగందాదాపు లేదుSN2
1° ఆల్కైల్వేగంచాలా నెమ్మదిSN2
2° ఆల్కైల్మధ్యస్థంమధ్యస్థంరెండూ; పరిస్థితులే నిర్ణయిస్తాయి
3° ఆల్కైల్దాదాపు లేదుఅతి వేగంSN1
1° అల్లైలిక్, 1° బెంజైలిక్వేగంవేగంఏదైనా; పరిస్థితులే నిర్ణయిస్తాయి
నియోపెంటైల్ (1°, రద్దీ)చాలా నెమ్మదిచాలా నెమ్మదిబలహీనమైన క్రియాధారం
వినైలిక్, ఎరైల్దాదాపు లేదుదాదాపు లేదుసాధారణ పరిస్థితుల్లో చర్య జరపవు
చిత్రం 4.4 · SN2, SN1 లలో మిథైల్, 1°, 2°, 3° హాలైడ్‌ల చర్యాశీలత క్రమం
చిత్రం 4.4 · SN2, SN1 లలో మిథైల్, 1°, 2°, 3° హాలైడ్‌ల చర్యాశీలత క్రమం

రెండు బాణాలు వ్యతిరేక దిశల్లో ఉన్నాయి: రద్దీ SN2 ను నెమ్మదింపజేస్తుంది, కార్బోకాటయాన్‌ను స్థిరపరిచే ఆల్కైల్ సమూహాలు SN1 ను వేగవంతం చేస్తాయి.

(b) కేంద్రక ప్రియం. అధిక గాఢతలో ఉన్న బలమైన, ఋణావేశ కేంద్రక ప్రియం (OH⁻, RO⁻, CN⁻, I⁻) SN2 కు అనుకూలం, ఎందుకంటే అది నెమ్మదైన దశలో పాల్గొంటుంది. బలహీనమైన, తటస్థ కేంద్రక ప్రియం (H₂O, ROH) SN1 కు అనుకూలం. SN1 లో కేంద్రక ప్రియం అప్పటికే ఏర్పడిన కార్బోకాటయాన్‌ను పట్టుకుంటే చాలు.

కేంద్రక ప్రియ బలానికి ఉపయోగపడే నియమాలు:

  • ఆనాయాన్ దాని తటస్థ మాతృ సమ్మేళనం కంటే బలమైనది: OH⁻ > H₂O, RO⁻ > ROH.

  • ప్రోటిక ద్రావణులలో పెద్ద అయాన్‌లు బలమైన కేంద్రక ప్రియాలు: I⁻ > Br⁻ > Cl⁻ > F⁻. చిన్న F⁻ చుట్టూ ద్రావణి అణువులు గట్టిగా చుట్టుకుంటాయి.

(c) ద్రావణి (Solvent).

  • ధ్రువ ప్రోటిక (Polar protic) ద్రావణులలో (నీరు, ఆల్కహాల్‌లు, ఎసిటిక్ ఆమ్లం) O–H లేదా N–H బంధాలు ఉంటాయి. అవి ద్రావణీకరణం (solvation) ద్వారా కార్బోకాటయాన్‌ను, వెళ్లిపోతున్న ఆనాయాన్‌ను రెండింటినీ స్థిరపరుస్తాయి. అవి SN1 కు అనుకూలం.

  • ధ్రువ అప్రోటిక (Polar aprotic) ద్రావణులలో (ఎసిటోన్, DMSO, DMF) O–H లేదా N–H ఉండవు. అవి అయానిక కేంద్రక ప్రియాలను కరిగిస్తాయి, కానీ ఆనాయాన్‌ను "నగ్నంగా", చర్యాశీలంగా వదిలేస్తాయి. అవి SN2 కు అనుకూలం. అందుకే Finkelstein చర్యలో ఎసిటోన్ వాడతారు.

(d) నిష్క్రమించే సమూహం. మంచి నిష్క్రమించే సమూహం అంటే ఒంటరిగా స్థిరంగా ఉండగల బలహీన క్షారం. హాలైడ్‌లలో:

I−>Br−>Cl−>F−\mathrm{I^- > Br^- > Cl^- > F^-}

C–I బంధం అతి బలహీనమైనది, I⁻ అతి బలహీన క్షారం. కాబట్టి ఒకే R కు SN1, SN2 రెండింటిలోనూ చర్యాశీలత RI > RBr > RCl > RF.

లక్షణంSN2SN1
దశలుఒకటి, ఏకకాలిక (concerted)రెండు
మధ్యస్థంలేదుకార్బోకాటయాన్
రేటు నియమంk[RX][Nu⁻]k[RX]
నెమ్మది దశ అణుసంఖ్యత21
క్రియాధార క్రమంCH₃ > 1° > 2° > 3°3° > 2° > 1° > CH₃
త్రిమితీయ రసాయనంసంపూర్ణ విలోమంరేసిమీకరణం (ఎక్కువగా)
పునర్వ్యవస్థీకరణంఎప్పుడూ ఉండదుసాధ్యం
కేంద్రక ప్రియంబలమైనది, అధిక గాఢతబలహీనమైనదైనా సరిపోతుంది
ఉత్తమ ద్రావణిధ్రువ అప్రోటికధ్రువ ప్రోటిక

సాధించిన ఉదాహరణలు

సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: బ్రోమోఈథేన్ (i) KCN (ii) AgCN (iii) KNO₂ (iv) AgNO₂ తో చర్య జరిపినప్పుడు ప్రధాన ఉత్పన్నాన్ని ఇవ్వండి.

సాధన: (i) CH₃CH₂CN, propanenitrile. (ii) CH₃CH₂NC, ethyl isocyanide. (iii) CH₃CH₂–O–N=O, ethyl nitrite. (iv) CH₃CH₂NO₂, nitroethane. అయానిక K లవణాలు C లేదా O ద్వారా దాడి చేస్తాయి; సమయోజనీయ Ag లవణాలు N ద్వారా దాడి చేస్తాయి.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: ఒక SN2 చర్యలో [RX] ను రెట్టింపు, [Nu⁻] ను మూడు రెట్లు చేశారు. రేటు ఎన్ని రెట్లు మారుతుంది?

సాధన: రేటు = k[RX][Nu⁻]. కొత్త రేటు = k(2[RX])(3[Nu⁻]) = 6 × పాత రేటు.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: జల ఇథనాల్‌లో tert-బ్యూటైల్ బ్రోమైడ్ జలవిశ్లేషణలో [OH⁻] ను రెట్టింపు, [(CH₃)₃CBr] ను సగం చేశారు. రేటుకు ఏమవుతుంది?

సాధన: ఇది SN1, కాబట్టి రేటు = k[RX]. OH⁻ మార్పు ప్రభావం చూపదు. [RX] సగం అయితే రేటు సగం అవుతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: SN2 చర్యాశీలత తగ్గే క్రమంలో అమర్చండి: (CH₃)₂CHBr, CH₃Br, (CH₃)₃CBr, CH₃CH₂Br.

సాధన: CH₃Br > CH₃CH₂Br > (CH₃)₂CHBr > (CH₃)₃CBr. ప్రతి అదనపు ఆల్కైల్ సమూహంతో వెనుక వైపు దాడికి ప్రాదేశిక అవరోధం పెరుగుతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.5: SN1 చర్యాశీలత తగ్గే క్రమంలో అమర్చండి: C₆H₅CH₂Cl, (C₆H₅)₃CCl, CH₃CH₂Cl, (C₆H₅)₂CHCl.

సాధన: (C₆H₅)₃CCl > (C₆H₅)₂CHCl > C₆H₅CH₂Cl > CH₃CH₂Cl. ప్రతి ఫెనైల్ వలయం అనునాదం ద్వారా ధనావేశాన్ని ఇంకా వ్యాపింపజేస్తుంది. ఇథైల్ కాటయాన్‌కు అనునాద సహాయం లేదు.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: దృశ్య సక్రియ 2-bromobutane నమూనాను ఎసిటోన్‌లో NaOH తో చర్య జరిపించారు. మరో దృశ్య సక్రియ 3-bromo-3-methylhexane నమూనాను జల ఇథనాల్‌లో వేడి చేశారు. ప్రతి దాని త్రిమితీయ ఫలితాన్ని ఊహించండి.

సాధన: 2-Bromobutane 2°; అప్రోటిక ద్రావణిలో బలమైన కేంద్రక ప్రియం SN2 ను నడిపిస్తుంది. విలోమ విన్యాసంతో butan-2-ol ఏర్పడి, దృశ్య సక్రియంగానే ఉంటుంది. 3-Bromo-3-methylhexane 3°; ద్రావణి ప్రోటిక, బలహీన కేంద్రక ప్రియం, కాబట్టి SN1 జరుగుతుంది. చదునైన కార్బోకాటయాన్‌పై రెండు ముఖాల నుంచీ దాడి జరుగుతుంది, కాబట్టి దాదాపు రేసిమిక్ 3-methylhexan-3-ol ఏర్పడుతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.7: NaCN వాడి 1-bromobutane ను pentanenitrile గా మార్చాలి. నీరు, ఇథనాల్, DMSO లలో ఏ ద్రావణిని ఎంచుకుంటారు? ఎందుకు?

సాధన: DMSO. క్రియాధారం 1° కాబట్టి చర్య SN2 ద్వారానే జరగాలి. ధ్రువ అప్రోటిక ద్రావణి NaCN ను కరిగిస్తుంది కానీ CN⁻ చుట్టూ హైడ్రోజన్ బంధాలు అల్లదు, కాబట్టి CN⁻ బలమైన కేంద్రక ప్రియంగానే ఉంటుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.8: శుద్ధ (+)-butan-2-ol విశిష్ట భ్రమణం +13.5°. దృశ్య సక్రియ హాలైడ్ నుంచి SN1 చర్య తర్వాత వచ్చిన butan-2-ol −5.4° చూపించింది. ప్రతిబింబ రూప అధిక్యత (enantiomeric excess) ను, ప్రతి ప్రతిబింబ రూపం శాతాన్ని కనుగొనండి.

సాధన: గుర్తు ఋణం, కాబట్టి (−) రూపం అధికంగా ఉంది.

ee=5.413.5×100=40%\text{ee} = \frac{5.4}{13.5} \times 100 = 40\%

అధికం కాని మిగతా 60% రేసిమిక్: 30% (+), 30% (−). కాబట్టి మిశ్రమంలో 40 + 30 = 70% (−), 30% (+) ఉంటాయి.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.9: ఒక SN2 చర్యలో [RX] = 0.010 M, [OH⁻] = 0.020 M ఉన్నప్పుడు రేటు = 2.0 × 10⁻⁵ mol L⁻¹ s⁻¹. k ను, రెండు గాఢతలూ 0.030 M ఉన్నప్పుడు రేటును కనుగొనండి.

సాధన:

k=2.0×10−5(0.010)(0.020)=0.10 L mol−1 s−1k = \frac{2.0\times10^{-5}}{(0.010)(0.020)} = 0.10\ \mathrm{L\,mol^{-1}\,s^{-1}}
Rate=0.10×0.030×0.030=9.0×10−5 mol L−1 s−1\text{Rate} = 0.10 \times 0.030 \times 0.030 = 9.0\times10^{-5}\ \mathrm{mol\,L^{-1}\,s^{-1}}

త్వరిత పునశ్చరణ

  • కేంద్రక ప్రియ ప్రతిక్షేపణ: Nu⁻ + R–X → R–Nu + X⁻. δ+ కార్బన్ లక్ష్యం.

  • KCN → నైట్రైల్, AgCN → ఐసోసయనైడ్; KNO₂ → నైట్రైట్, AgNO₂ → నైట్రోఆల్కేన్.

  • SN2: ఒకే దశ, రేటు = k[RX][Nu⁻], వెనుక వైపు దాడి, సంపూర్ణ విలోమం; CH₃X > 1° > 2° > 3°.

  • SN1: కార్బోకాటయాన్ ద్వారా రెండు దశలు, రేటు = k[RX], రేసిమీకరణం, పునర్వ్యవస్థీకరణం సాధ్యం; 3° > 2° > 1° > CH₃X.

  • అల్లైలిక్, బెంజైలిక్ హాలైడ్‌లు SN1 లో వేగం, ఎందుకంటే వాటి కార్బోకాటయాన్‌లు అనునాదంతో స్థిరపడతాయి.

  • బలమైన కేంద్రక ప్రియం + ధ్రువ అప్రోటిక ద్రావణి → SN2. బలహీన కేంద్రక ప్రియం + ధ్రువ ప్రోటిక ద్రావణి → SN1.

  • నిష్క్రమణ సామర్థ్యం: I⁻ > Br⁻ > Cl⁻ > F⁻, కాబట్టి RI అతి వేగంగా చర్య జరుపుతుంది.

  • రేసిమిక్ మిశ్రమం = 50 : 50 ప్రతిబింబ రూపాలు, భ్రమణం సున్నా. ee = [α]మిశ్రమం / [α]శుద్ధ × 100.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • SN1 రేటును k[RX][Nu⁻] అని రాయడం. కేంద్రక ప్రియం నెమ్మదైన దశలో ఉండదు.

  • SN2 రేసిమీకరణాన్ని లేదా నిలుపుదలను ఇస్తుందని చెప్పడం. అది ఎప్పుడూ విలోమాన్నే ఇస్తుంది.

  • 1° బెంజైల్ లేదా అల్లైల్ హాలైడ్‌లు SN1 లో నెమ్మది అని అమర్చడం. అనునాదం వాటి కార్బోకాటయాన్‌లను స్థిరంగా చేస్తుంది.

  • KCN, AgCN ఉత్పన్నాలను లేదా KNO₂, AgNO₂ ఉత్పన్నాలను కలపివేయడం.

  • ఆనాయానిక కేంద్రక ప్రియంతో SN2 చర్యకు నీటిని ఎంచుకోవడం. ప్రోటిక ద్రావణులు ఆనాయాన్‌ను బంధిస్తాయి.

  • SN2 లోని "2" ని "రెండు దశలు" అనుకోవడం. దాని అర్థం ద్వి అణుక: ఒకే నెమ్మదైన దశలో రెండు రసాయన జాతులు.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4

స్థాయి 1: భావన తనిఖీ

1. SN2 చర్య రేటు నియమం (a) రేటు = k[RX] (b) రేటు = k[RX][Nu⁻] (c) రేటు = k[Nu⁻] (d) రేటు = k[RX]²[Nu⁻]

2. SN1 చర్యలో ఏర్పడే మధ్యస్థం (a) కార్బానాయాన్ (b) స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక (c) కార్బోకాటయాన్ (d) కార్బీన్

3. కైరల్ కార్బన్ వద్ద SN2 చర్య దేనితో జరుగుతుంది? (a) విన్యాస విలోమం (b) విన్యాస నిలుపుదల (c) రేసిమీకరణం (d) దృశ్య భ్రమణంలో మార్పు లేకపోవడం

4. SN1 చర్యావిధానం ద్వారా అతి వేగంగా చర్య జరిపే హాలైడ్ ఏది? (a) CH₃Br (b) CH₃CH₂Br (c) (CH₃)₂CHBr (d) (CH₃)₃CBr

5. కిందివాటిలో ఉత్తమ నిష్క్రమించే సమూహం (a) F⁻ (b) Cl⁻ (c) I⁻ (d) Br⁻

6. బ్రోమోఈథేన్ ఆల్కహాలిక్ KCN తో చర్య జరిపి ప్రధానంగా ఇచ్చేది (a) ఇథైల్ ఐసోసయనైడ్ (b) ప్రొపేన్‌నైట్రైల్ (c) ఇథనాల్ (d) ఈథేన్

7. ఆల్కైల్ హాలైడ్‌ను AgNO₂ తో చర్య జరిపితే ప్రధానంగా వచ్చేది (a) ఆల్కైల్ నైట్రైట్ (b) ఎమీన్ (c) ఆల్కైల్ నైట్రేట్ (d) నైట్రోఆల్కేన్

8. రేసిమిక్ మిశ్రమం అంటే (a) రెండు ప్రతిబింబ రూపాల సమమోలార్ మిశ్రమం, దృశ్య నిష్క్రియం (b) శుద్ధ దక్షిణ భ్రమణ సమ్మేళనం (c) రెండు నిర్మాణాత్మక సాదృశ్యకాల మిశ్రమం (d) కైరల్ కార్బన్ లేని సమ్మేళనం

9. నీరు వంటి ధ్రువ ప్రోటిక ద్రావణి దేనికి అనుకూలం? (a) SN2 (b) SN1 (c) SN1 కాదు, SN2 కాదు (d) స్వేచ్ఛా ప్రాతిపదిక ప్రతిక్షేపణ

10. ఏ అణువులో కైరల్ కార్బన్ ఉంది? (a) 1-Chlorobutane (b) 2-Chloropropane (c) 2-Chlorobutane (d) 2-Chloro-2-methylpropane

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. SN2 చర్యాశీలత తగ్గే సరైన క్రమం (a) (CH₃)₃CBr > (CH₃)₂CHBr > CH₃CH₂Br > CH₃Br (b) CH₃CH₂Br > CH₃Br > (CH₃)₂CHBr > (CH₃)₃CBr (c) (CH₃)₂CHBr > CH₃Br > CH₃CH₂Br > (CH₃)₃CBr (d) CH₃Br > CH₃CH₂Br > (CH₃)₂CHBr > (CH₃)₃CBr

12. ఒక SN2 చర్యలో [RX] ను రెట్టింపు, [Nu⁻] ను మూడు రెట్లు చేశారు. రేటు (a) 2 రెట్లు (b) 3 రెట్లు (c) 6 రెట్లు (d) 9 రెట్లు అవుతుంది

13. SN1 చర్యలో కేంద్రక ప్రియం గాఢతను రెట్టింపు చేస్తే (a) రేటు రెట్టింపు అవుతుంది (b) రేటు మారదు (c) రేటు సగం అవుతుంది (d) రేటు నాలుగు రెట్లు అవుతుంది

14. బెంజైల్ క్లోరైడ్ ప్రాథమిక హాలైడ్ అయినప్పటికీ సులువుగా SN1 చర్య జరుపుతుంది, ఎందుకంటే (a) బెంజైల్ కార్బోకాటయాన్ అనునాదంతో స్థిరపడుతుంది (b) C–Cl బంధానికి ద్విబంధ లక్షణం ఉంది (c) క్లోరిన్ బలహీన నిష్క్రమించే సమూహం (d) వలయం కేంద్రక ప్రియాన్ని అడ్డుకుంటుంది

15. కిందివాటిలో ద్విముఖ కేంద్రక ప్రియం కానిది ఏది? (a) CN⁻ (b) NO₂⁻ (c) OH⁻ (d) SCN⁻

16. దృశ్య సక్రియ 2-bromobutane నమూనా ఎసిటోన్‌లో NaOH తో SN2 ద్వారా చర్య జరుపుతుంది. ఉత్పన్నం (a) రేసిమిక్ butan-2-ol (b) నిలిచిన విన్యాసంతో butan-2-ol (c) but-2-ene మాత్రమే (d) విలోమ విన్యాసంతో butan-2-ol

17. SN1 చర్యాశీలత తగ్గే సరైన క్రమం (a) (C₆H₅)₃CCl > (C₆H₅)₂CHCl > C₆H₅CH₂Cl > CH₃CH₂Cl (b) C₆H₅CH₂Cl > (C₆H₅)₂CHCl > (C₆H₅)₃CCl > CH₃CH₂Cl (c) CH₃CH₂Cl > C₆H₅CH₂Cl > (C₆H₅)₂CHCl > (C₆H₅)₃CCl (d) (C₆H₅)₂CHCl > (C₆H₅)₃CCl > C₆H₅CH₂Cl > CH₃CH₂Cl

18. CH₃CH₂Br, NaCN తో జరిపే SN2 చర్యకు అత్యంత అనుకూలమైన ద్రావణి ఏది? (a) నీరు (b) ఇథనాల్ (c) DMSO (d) ఎసిటిక్ ఆమ్లం

19. జల ఇథనాల్‌లో 2-bromo-2-methylpropane జలవిశ్లేషణ (a) ద్వితీయ క్రమం, SN2 (b) ప్రథమ క్రమం, SN1 (c) శూన్య క్రమం (d) ద్వితీయ క్రమం, SN1

20. OH⁻ తో CH₃Cl SN2 పరివర్తన స్థితిలో కేంద్ర కార్బన్ (a) OH, Cl రెండింటితో పూర్తిగా బంధించి ఉంటుంది (b) పూర్తి ధనావేశం కలిగి ఉంటుంది (c) నాలుగు బంధాలు మాత్రమే ఉన్న sp³ (d) OH, Cl తో పాక్షికంగా బంధించి, మూడు H పరమాణువులు ఒకే తలంలో ఉంటాయి

21. నియోపెంటైల్ బ్రోమైడ్, (CH₃)₃CCH₂Br, SN2 ద్వారా చాలా నెమ్మదిగా చర్య జరపడానికి కారణం (a) చర్య జరిపే కార్బన్ పక్కన ఉన్న పెద్ద tert-బ్యూటైల్ సమూహం వెనుక వైపు దాడిని అడ్డుకుంటుంది (b) అది తృతీయ హాలైడ్ (c) బ్రోమైడ్ బలహీన నిష్క్రమించే సమూహం (d) అది స్థిరమైన కార్బోకాటయాన్‌ను ఏర్పరుస్తుంది

22. బ్రోమోఈథేన్‌ను AgCN తో వేడి చేస్తే ప్రధానంగా వచ్చేది (a) ప్రొపేన్‌నైట్రైల్ (b) ఇథైల్ ఐసోసయనైడ్ (c) ఇథనాల్ (d) ఇథైల్ సైనేట్

స్థాయి 3: సవాలు

23. శుద్ధ (+)-butan-2-ol విశిష్ట భ్రమణం +13.5°. ఒక butan-2-ol నమూనా +8.1° చూపిస్తుంది. నమూనాలో (−) ప్రతిబింబ రూపం శాతం (a) 40% (b) 60% (c) 20% (d) 80%

24. దృశ్యపరంగా శుద్ధమైన 3-bromo-3-methylhexane నమూనాను జల ఇథనాల్‌లో వేడి చేశారు. ఉత్పన్నం (a) దాదాపు రేసిమిక్ 3-methylhexan-3-ol (b) సంపూర్ణ విలోమంతో 3-methylhexan-3-ol (c) సంపూర్ణ నిలుపుదలతో 3-methylhexan-3-ol (d) మారని ప్రారంభ పదార్థం

25. ఎసిటోన్‌లో NaI తో అతి వేగంగా చర్య జరిపే బ్రోమైడ్ ఏది? (a) (CH₃)₂CHCH₂Br (b) (CH₃)₃CCH₂Br (c) CH₃CH₂CH(Br)CH₃ (d) CH₃CH₂CH₂CH₂Br

26. ఒక SN2 చర్యలో [RX] = 0.020 M, [Nu⁻] = 0.030 M ఉన్నప్పుడు రేటు 3.6 × 10⁻⁵ mol L⁻¹ s⁻¹. రేటు స్థిరాంకం (a) 1.8 × 10⁻³ s⁻¹ (b) 0.060 L mol⁻¹ s⁻¹ (c) 0.60 L mol⁻¹ s⁻¹ (d) 6.0 × 10⁻³ L mol⁻¹ s⁻¹

27. SN1 చర్యల గురించి సరైన వాక్యం ఏది? (a) అవి సంపూర్ణ విలోమంతో జరుగుతాయి. (b) వాటి రేటు కేంద్రక ప్రియ గాఢతపై ఆధారపడుతుంది. (c) ధ్రువ అప్రోటిక ద్రావణులు, బలమైన కేంద్రక ప్రియాలు వాటికి అనుకూలం. (d) కార్బోకాటయాన్ ఏర్పడుతుంది కాబట్టి అవి పునర్వ్యవస్థీకృత ఉత్పన్నాలను ఇవ్వవచ్చు.

28. SN1 చర్య పట్ల అతి తక్కువ చర్యాశీలత ఉన్న సమ్మేళనం ఏది? (a) C₆H₅CH₂Br (b) CH₂=CHCH₂Br (c) CH₂=CHBr (d) CH₃CH₂CH₂Br

29. ప్రతిపాదన (A): తృతీయ ఆల్కైల్ హాలైడ్‌లు SN2 చర్యావిధానం ద్వారా చాలా నెమ్మదిగా చర్య జరుపుతాయి.
కారణం (R): చర్య జరిపే కార్బన్ చుట్టూ ఉన్న మూడు ఆల్కైల్ సమూహాలు కేంద్రక ప్రియం వెనుక నుంచి సమీపించడాన్ని అడ్డుకుంటాయి.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: దృశ్య సక్రియ తృతీయ హాలైడ్ SN1 చర్య దాదాపు రేసిమిక్ ఉత్పన్నాన్ని ఇస్తుంది.
వాక్యం II: SN2 చర్యలు విన్యాస నిలుపుదలతో జరుగుతాయి.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1bరెండు జాతులూ ఒకే నెమ్మదైన దశలో ఉంటాయి.
2cఅయనీకరణం R⁺ ను ఇస్తుంది.
3aవెనుక వైపు దాడి విన్యాసాన్ని తిప్పేస్తుంది.
4d3° కార్బోకాటయాన్ అత్యంత స్థిరమైనది.
5cఅతి బలహీన క్షారం, అతి బలహీన C–X బంధం.
6bఅయానిక CN⁻ కార్బన్ ద్వారా దాడి చేస్తుంది.
7dసమయోజనీయ AgNO₂ N ద్వారా దాడి చేస్తుంది.
8aసమాన, వ్యతిరేక భ్రమణాలు రద్దవుతాయి.
9bకార్బోకాటయాన్‌ను, వెళ్లిపోతున్న ఆనాయాన్‌ను ద్రావణీకరిస్తుంది.
10cC-2 పై H, Cl, CH₃, C₂H₅ ఉంటాయి.
11dప్రతిక్షేపణ పెరిగే కొద్దీ ప్రాదేశిక అవరోధం పెరుగుతుంది.
12c2 × 3 = 6.
13bరేటు = k[RX] మాత్రమే.
14aధనావేశం వలయంలోకి వ్యాపిస్తుంది.
15cOH⁻ O ద్వారా మాత్రమే దాడి చేస్తుంది.
16dSN2 Walden inversion ను ఇస్తుంది.
17aఎక్కువ వలయాలు, ఎక్కువ అనునాద స్థిరత్వం.
18cధ్రువ అప్రోటిక: CN⁻ ద్రావణీకరణం చెందక బలంగా ఉంటుంది.
19bప్రోటిక ద్రావణిలో 3° హాలైడ్: SN1.
20dఐదు సమన్వయ పరివర్తన స్థితి, H పరమాణువులు సమతలంలో.
21aపక్కనే ఉన్న ప్రాదేశిక అడ్డంకి.
22bసమయోజనీయ AgCN N ద్వారా దాడి చేస్తుంది.
23cee = 8.1/13.5 = 60% (+); (−) = 40/2 = 20%.
24aచదునైన కార్బోకాటయాన్‌పై రెండు ముఖాల నుంచీ దాడి.
25dశాఖలు లేని 1°: అతి తక్కువ అవరోధం.
26bk = 3.6e-5/(0.020 × 0.030) = 0.060.
27dకార్బోకాటయాన్‌లలో H లేదా CH₃ స్థానభ్రంశం జరగవచ్చు.
28cవినైలిక్ C–Br బలమైనది; వినైల్ కాటయాన్ అస్థిరం.
29aప్రాదేశిక అవరోధమే కారణం.
30cSN2 విలోమాన్ని ఇస్తుంది, నిలుపుదలను కాదు.

అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • కేంద్రక ప్రియ ప్రతిక్షేపణ: Nu⁻ + R–X → R–Nu + X⁻. Cδ+ పై దాడి జరుగుతుంది; X⁻ నిష్క్రమించే సమూహం.

  • సాధారణ ఉత్పన్నాలు: OH⁻ → ఆల్కహాల్, OR′⁻ → ఈథర్, NH₃ → ఎమీన్, CN⁻ → నైట్రైల్, R′COO⁻ → ఎస్టర్, H⁻ (LiAlH₄) → ఆల్కేన్, I⁻ → అయోడైడ్.

  • ద్విముఖ కేంద్రక ప్రియాలు: KCN → R–CN, AgCN → R–NC; KNO₂ → R–O–N=O, AgNO₂ → R–NO₂.

  • SN2: ఒకే దశ, వెనుక వైపు దాడి, ఐదు సమన్వయ పరివర్తన స్థితి, రేటు = k[RX][Nu⁻], సంపూర్ణ విలోమం (Walden inversion).

  • SN2 క్రమం: CH₃X > 1° > 2° > 3° (ప్రాదేశిక అవరోధం). నియోపెంటైల్ హాలైడ్‌లు 1° అయినా చాలా నెమ్మది.

  • SN1: నెమ్మదిగా అయనీకరణం చెంది సమతల కార్బోకాటయాన్, తర్వాత వేగంగా దాడి; రేటు = k[RX]; ప్రథమ క్రమం.

  • SN1 క్రమం: 3° > 2° > 1° > CH₃X (కార్బోకాటయాన్ స్థిరత్వం); బెంజైలిక్, అల్లైలిక్ హాలైడ్‌లు అనునాదం వల్ల వేగం.

  • త్రిమితీయ కేంద్రం వద్ద SN1: రెండు ముఖాల నుంచీ దాడి వల్ల రేసిమీకరణం (తరచూ కొంచెం అధిక విలోమంతో); పునర్వ్యవస్థీకరణం సాధ్యం.

  • శక్తి రేఖాచిత్రం: SN2 కు ఒకే కొండ; SN1 కు కార్బోకాటయాన్ లోయతో రెండు కొండలు, మొదటి కొండ ఎత్తైనది.

  • నిష్క్రమణ సామర్థ్యం: I⁻ > Br⁻ > Cl⁻ > F⁻, కాబట్టి RI > RBr > RCl > RF.

  • ద్రావణి: ధ్రువ ప్రోటిక (నీరు, ఆల్కహాల్‌లు) SN1 కు; ధ్రువ అప్రోటిక (DMSO, DMF, ఎసిటోన్) SN2 కు అనుకూలం.

  • కైరల్ అణువు = తన దర్పణ ప్రతిబింబంపై ఏకీభవించనిది; ప్రతిబింబ రూపాలు సమతల ధ్రువిత కాంతిని సమానంగా, వ్యతిరేక దిశల్లో తిప్పుతాయి; రేసిమిక్ మిశ్రమం భ్రమణం సున్నా.

SN2: rate=k[RX][Nu−]SN1: rate=k[RX][α]=αobsl (dm)×c (g mL−1)\text{SN2: rate} = k[\mathrm{RX}][\mathrm{Nu^-}] \qquad \text{SN1: rate} = k[\mathrm{RX}] \qquad [\alpha] = \frac{\alpha_{\text{obs}}}{l\,(\text{dm}) \times c\,(\text{g mL}^{-1})}

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

లక్షణంSN2SN1
దశలుఒకటి (ఏకకాలిక)రెండు (కార్బోకాటయాన్)
రేటు నియమం, క్రమంk[RX][Nu⁻], ద్వితీయ క్రమంk[RX], ప్రథమ క్రమం
ఉత్తమ క్రియాధారంCH₃X, 1°3°, బెంజైలిక్, అల్లైలిక్
త్రిమితీయ రసాయనంసంపూర్ణ విలోమంరేసిమీకరణం (+ కొంత విలోమం)
పునర్వ్యవస్థీకరణంఎప్పుడూ ఉండదుసాధ్యం
అనుకూల ద్రావణిధ్రువ అప్రోటికధ్రువ ప్రోటిక
కేంద్రక ప్రియంబలమైనది, అధిక గాఢతబలహీనమైనదైనా సరే (నీరు, ఆల్కహాల్)

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "SN2 = రేటు నియమంలో 2, ఢీకొనేవి 2": RX, Nu⁻ రెండూ రేటు నియమంలో కనిపిస్తాయి.

  • "గాలికి తిరగబడిన గొడుగు": లోపలి వైపు బయటకు తిరిగిన గొడుగులా SN2 కార్బన్‌పై ఉన్న మూడు సమూహాలను తిప్పేస్తుంది (విలోమం).

  • "Tertiary Takes Time to leave alone" (తృతీయం ఒంటరిగా వెళ్లడానికి సమయం తీసుకుంటుంది): 3° కాటయాన్ స్థిరమైనది కాబట్టి 3° హాలైడ్‌లు ముందు తమంతట తామే అయనీకరణం చెందుతాయి (SN1).

  • "K సాధారణం, Ag ఐసో": KCN సయనైడ్ (నైట్రైల్), AgCN ఐసోసయనైడ్; KNO₂ నైట్రైట్, AgNO₂ నైట్రో సమ్మేళనం.

  • "Protic Pampers carbocations, Aprotic Arms nucleophiles": ప్రోటిక ద్రావణులు కార్బోకాటయాన్‌లను ఆదుకుంటాయి (SN1); అప్రోటిక ద్రావణులు కేంద్రక ప్రియాలకు ఆయుధాలిస్తాయి (SN2).

భావనల అనుసంధానం

  • రేటు నియమాలు, క్రమం, అణుసంఖ్యత రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 8: రసాయన గతిశాస్త్రం నుంచి వస్తాయి.

  • కార్బోకాటయాన్ స్థిరత్వం, ప్రేరేపిత ప్రభావం, అతిసంయుగ్మం, అనునాదం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 14: కర్బన రసాయన శాస్త్రం – కొన్ని ప్రాథమిక సూత్రాలు లో నిర్మించబడ్డాయి.

  • హాలోఆల్కేన్ → ఆల్కహాల్, ఈథర్, ఎమీన్ మార్పులు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 17: ఆక్సిజన్ ఉన్న కర్బన సమ్మేళనాలు, రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 18: నైట్రోజన్ ఉన్న కర్బన సమ్మేళనాలు లలో కొనసాగుతాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)

31. జాబితా I (1-bromopropane తో కారకం) ను జాబితా II (ప్రధాన ఉత్పన్నం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. KCN
B. AgCN
C. KNO₂
D. AgNO₂
జాబితా II:
i. CH₃CH₂CH₂NO₂
ii. CH₃CH₂CH₂–O–N=O
iii. CH₃CH₂CH₂NC
iv. CH₃CH₂CH₂CN
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i

32. జాబితా I (R–X తో కారకం) ను జాబితా II (ఉత్పన్న వర్గం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. జల NaOH
B. సోడియం ఆల్కాక్సైడ్, R′ONa
C. అధిక NH₃
D. కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్ల సిల్వర్ లవణం, R′COOAg
జాబితా II:
i. ఎస్టర్
ii. ఎమీన్
iii. ఆల్కహాల్
iv. ఈథర్
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

33. జాబితా I (పదం) ను జాబితా II (అర్థం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. Walden inversion
B. రేసిమీకరణం
C. ద్విముఖ కేంద్రక ప్రియం
D. ధ్రువ ప్రోటిక ద్రావణి
జాబితా II:
i. రెండు ప్రతిబింబ రూపాల సమాన మిశ్రమం ఏర్పడటం
ii. కార్బోకాటయాన్‌ను, నిష్క్రమించే సమూహాన్ని రెండింటినీ ద్రావణీకరిస్తుంది, కాబట్టి SN1 కు అనుకూలం
iii. SN2 సమయంలో కార్బన్ వద్ద విన్యాసం తిరగబడటం
iv. రెండు వేర్వేరు పరమాణువుల ద్వారా దాడి చేయగల కేంద్రక ప్రియం
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (c) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii

34. జాబితా I (క్రియాధారం) ను జాబితా II (సాధారణ పరిస్థితుల్లో ప్రవర్తన) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. CH₃Br
B. (CH₃)₃CBr
C. C₆H₅CH₂Cl
D. C₆H₅Cl
జాబితా II:
i. SN1 ద్వారాగానీ SN2 ద్వారాగానీ చర్య జరపదు
ii. SN2 ద్వారా వేగం, SN1 ద్వారా చాలా నెమ్మది
iii. SN1, SN2 రెండింటి ద్వారా వేగం
iv. SN1 ద్వారా వేగం, SN2 ద్వారా చాలా నెమ్మది
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. SN2 లో కేంద్రక ప్రియం నిష్క్రమించే సమూహానికి ఎదురు వైపు నుంచి దాడి చేస్తుంది.
B. SN2 పరివర్తన స్థితిలో కేంద్ర కార్బన్ ఐదు సమూహాలతో పాక్షికంగా బంధించి ఉంటుంది.
C. SN1 చర్య రేటు [Nu⁻] పై ఆధారపడదు.
D. త్రిమితీయ కేంద్రం వద్ద SN1 ఎక్కువగా రేసిమిక్ ఉత్పన్నాన్ని ఇస్తుంది.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు

36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. క్లోరైడ్ కంటే అయోడైడ్ మెరుగైన నిష్క్రమించే సమూహం.
B. DMSO వంటి ధ్రువ అప్రోటిక ద్రావణులు SN2 కు అనుకూలం.
C. నియోపెంటైల్ బ్రోమైడ్ 1° హాలైడ్ కాబట్టి SN2 ద్వారా వేగంగా చర్య జరుపుతుంది.
D. అల్లైల్ క్లోరైడ్ అయనీకరణం చెంది అనునాద స్థిర కార్బోకాటయాన్‌ను ఇస్తుంది.
(a) A మరియు C మాత్రమే (b) A, B మరియు D మాత్రమే (c) B మరియు C మాత్రమే (d) A, B, C మరియు D

37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. SN2 రేటు: CH₃Br > CH₃CH₂Br > (CH₃)₂CHBr > (CH₃)₃CBr.
B. SN1 రేటు: (CH₃)₃CBr > (CH₃)₂CHBr > CH₃CH₂Br > CH₃Br.
C. SN1 చర్యలు ఎల్లప్పుడూ సంపూర్ణ విలోమాన్ని ఇస్తాయి.
D. హైడ్రాక్సైడ్ అయాన్ నీటి కంటే బలహీనమైన కేంద్రక ప్రియం.
(a) ఒకటి (b) మూడు (c) రెండు (d) నాలుగు

38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. సమతల ధ్రువిత కాంతిని సవ్యదిశలో తిప్పే ప్రతిబింబ రూపం దక్షిణ భ్రమణ రూపం.
B. రేసిమిక్ మిశ్రమం సున్నా దృశ్య భ్రమణాన్ని చూపిస్తుంది.
C. C–X బంధం ఉన్న ప్రతి అణువూ కైరల్.
D. కైరల్ అణువును దాని దర్పణ ప్రతిబింబంపై ఏకీభవింపజేయలేము.
(a) A, B మరియు D మాత్రమే (b) A మరియు C మాత్రమే (c) B, C మరియు D మాత్రమే (d) A, B, C మరియు D

39. రెండు శక్తి రేఖాచిత్రాలు (y-అక్షంపై శక్తి, x-అక్షంపై చర్య పురోగతి) గీశారు. వక్రం P కు చర్యాజనకాలు, ఉత్పన్నాల మధ్య ఒకే కొండ ఉంది. వక్రం Q కు మధ్యలో లోయతో రెండు కొండలు ఉన్నాయి, మొదటి కొండ రెండోదాని కంటే ఎత్తు. ఏ వివరణ సరైనది? (a) P SN2; Q SN1, దాని మొదటి దశ రేటు నిర్ణయించే దశ (b) P SN1; Q SN2 (c) Q SN1, దాని రెండో దశ రేటు నిర్ణయించే దశ (d) P, Q రెండూ SN2 చర్యలను సూచిస్తాయి

40. స్థిర [RX] వద్ద, జల OH⁻ తో చర్య జరిపే X, Y అనే రెండు హాలైడ్‌లకు ఒక విద్యార్థి ప్రారంభ రేటు (y-అక్షం) ను [OH⁻] (x-అక్షం) తో గ్రాఫ్ గీశాడు. X కు మూలబిందువు నుంచి పైకి వెళ్లే సరళరేఖ వచ్చింది. Y కు కితిజ సమాంతర రేఖ వచ్చింది. X, Y ఎక్కువగా ఇవి కావచ్చు: (a) X = (CH₃)₃CBr, Y = CH₃CH₂Br (b) రెండూ CH₃CH₂Br (c) X = CH₃CH₂Br, Y = (CH₃)₃CBr (d) X = C₆H₅Cl, Y = CH₃Br

41. స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఒక SN2 జలవిశ్లేషణ రేటు దత్తాంశం ఇవ్వబడింది.

ప్రయోగం[RX] (mol L⁻¹)[OH⁻] (mol L⁻¹)రేటు (mol L⁻¹ s⁻¹)
10.100.102.0 × 10⁻⁴
20.200.104.0 × 10⁻⁴
30.200.30?

ప్రయోగం 3 లో రేటు (a) 6.0 × 10⁻⁴ (b) 1.2 × 10⁻³ (c) 8.0 × 10⁻⁴ (d) 2.4 × 10⁻³ mol L⁻¹ s⁻¹

Q42–43 కోసం పేరా. ఒక విద్యార్థిని 2-bromobutane యొక్క ఒక శుద్ధ ప్రతిబింబ రూపంతో మొదలుపెడుతుంది. ప్రయోగం I లో ఆమె జల ఎసిటోన్‌లో అధిక గాఢత OH⁻ కలుపుతుంది; ఏర్పడిన butan-2-ol విన్యాసం ప్రారంభ హాలైడ్‌కు వ్యతిరేకంగా ఉంటుంది. ప్రయోగం II లో క్షారం కలపకుండా హాలైడ్‌ను నీటిలో వేడి చేస్తుంది. ఇప్పుడు butan-2-ol విలోమ గుర్తుతో దృశ్య భ్రమణాన్ని చూపిస్తుంది, కానీ శుద్ధ విలోమ ఆల్కహాల్ భ్రమణంలో 40% మాత్రమే.

42. ప్రయోగం I దేని ద్వారా జరుగుతుంది? (a) రేసిమీకరణంతో SN1 (b) నిలుపుదలతో SN1 (c) నిలుపుదలతో SN2 (d) విలోమంతో SN2

43. ప్రయోగం II లో butan-2-ol లో ఎంత శాతం విలోమ విన్యాసం కలిగి ఉంది? (a) 40% (b) 60% (c) 70% (d) 100%

44. జల ఇథనాల్‌లో ఏ క్లోరైడ్ అతి వేగంగా SN1 ద్రావణి విశ్లేషణ (solvolysis) చెందుతుంది? (a) C₆H₅CH₂Cl (b) (C₆H₅)₂CHCl (c) CH₃CH₂Cl (d) CH₂=CHCl

45. 1-Bromo-2,2-dimethylpropane ను జల ఇథనాల్, Ag⁺ తో వేడి చేశారు; ఇవి SN1 పరిస్థితులను కల్పిస్తాయి. ఏర్పడే ప్రధాన ఆల్కహాల్ (a) 2-Methylbutan-2-ol (b) 2,2-Dimethylpropan-1-ol (c) 3-Methylbutan-2-ol (d) Pentan-2-ol

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31aఅయానిక K లవణాలు C (CN⁻) లేదా O (NO₂⁻) ద్వారా; సమయోజనీయ Ag లవణాలు N ద్వారా దాడి చేస్తాయి.
32cOH⁻ → ఆల్కహాల్, R′O⁻ → ఈథర్ (Williamson), NH₃ → ఎమీన్, R′COO⁻ → ఎస్టర్.
33dప్రతి పదాన్ని అధ్యాయంలోని నిర్వచనంతో జతపరచాలి.
34bమిథైల్‌కు అవరోధం లేదు; 3° స్థిర కాటయాన్‌ను ఇస్తుంది; బెంజైల్ రెండింటిలోనూ వేగం; ఎరైల్ C–Cl రెండింటినీ ఎదురిస్తుంది.
35dనాలుగూ రెండు చర్యావిధానాల గురించి సరైన వాక్యాలే.
36bచర్య జరిపే కార్బన్ పక్కనే ఉన్న tert-బ్యూటైల్ సమూహం నియోపెంటైల్ బ్రోమైడ్‌ను బాగా అడ్డుకుంటుంది.
37cA, B సరైనవి; SN1 రేసిమీకరణాన్ని ఇస్తుంది; OH⁻, H₂O కంటే బలమైన కేంద్రక ప్రియం.
38aCH₃Cl లో త్రిమితీయ కేంద్రం లేదు, కాబట్టి C తప్పు.
39aఒకే పరివర్తన స్థితి = SN2; మధ్యస్థ లోయ = SN1; ఎత్తైన మొదటి కొండ నెమ్మదైన అయనీకరణం.
40cరేటు ∝ [OH⁻] అంటే SN2 (1°); రేటు [OH⁻] పై ఆధారపడకపోతే SN1 (3°).
41bk = 2.0 × 10⁻⁴/(0.10 × 0.10) = 0.020 L mol⁻¹ s⁻¹; రేటు = 0.020 × 0.20 × 0.30 = 1.2 × 10⁻³.
42d2° హాలైడ్‌పై అధిక గాఢత బలమైన కేంద్రక ప్రియం, స్పష్టమైన విలోమం = SN2.
43cవిలోమ రూప అధిక్యత = 40%; మిగతా 60% రేసిమిక్ (30% + 30%); విలోమం = 40 + 30 = 70%.
44bడైఫెనైల్‌మిథైల్ కాటయాన్ రెండు వలయాలతో స్థిరపడుతుంది, బెంజైల్ కంటే ఎక్కువ; వినైలిక్ అయనీకరణం చెందదు.
45a1° నియోపెంటైల్ కాటయాన్‌లో CH₃ స్థానభ్రంశం చెంది 3° కాటయాన్ (CH₃)₂C⁺CH₂CH₃ ఏర్పడుతుంది, అది నీటిని తీసుకుంటుంది.
35 min left
‹
›